Uniwersytet \u0141\u00f3dzki<\/p>\n
ORCID: 0000-0002-6259-9173<\/p>\n
DOI: https:\/doi.org\/10.56351\/PLEOGRAF.2024.2.11<\/p>\n
<\/p>\n
Streszczenie<\/u><\/strong><\/p>\n Artyku\u0142 jest recenzj\u0105 wystawy \u201eKino Polonia\u201d otwartej w\u00a0pa\u017adzierniku 2023\u00a0roku w\u00a0\u0142\u00f3dzkim Narodowym Centrum Kultury Filmowej. Autor komplementuje kszta\u0142t wizualny ekspozycji, ubolewaj\u0105c zarazem, \u017ce nie sta\u0142a si\u0119 ona nowym g\u0142osem w\u00a0refleksji historycznofilmowej. W\u00a0konkluzji recenzji podniesiona zostaje potrzeba korekty opis\u00f3w wystawy, w\u00a0szczeg\u00f3lno\u015bci w\u00a0ich cz\u0119\u015bci angloj\u0119zycznej.<\/p>\n S\u0142owa kluczowe<\/u><\/strong><\/p>\n historia kina polskiego, wystawa, Narodowe Centrum Kultury Filmowej, Muzeum Kinematografii, cenzura filmowa, plakat filmowy<\/p>\n _____<\/p>\n Wsp\u00f3\u0142prowadzone przez Ministerstwo Kultury i\u00a0Dziedzictwa Narodowego \u0142\u00f3dzkie Narodowe Centrum Kultury Filmowej to inicjatywa stosunkowo m\u0142oda, powo\u0142ana do \u017cycia w\u00a02015 roku jako oddzia\u0142 wi\u0119kszej jednostki, samorz\u0105dowej instytucji kultury \u201eEC1 Miasto Kultury\u201d zarz\u0105dzaj\u0105cej trzema projektami (poza NCKF, tak\u017ce Centrum Nauki i\u00a0Techniki oraz Centrum Komiksu i\u00a0Narracji Interaktywnych) realizowanymi w\u00a0budynku dawnej elektrociep\u0142owni przy dworcu \u0141\u00f3d\u017a-Fabryczna. Powstanie NCKF by\u0142o odpowiedzi\u0105 na wieloletnie apele \u0142\u00f3dzkiego \u015brodowiska filmoznawczego[1]<\/sup><\/a>, zatroskanego roztrwanianiem filmowego dziedzictwa miasta onegdaj okre\u015blaj\u0105cego si\u0119 jako \u201estolica polskiego kina\u201d. Istotnym kontekstem tych stara\u0144 by\u0142o przekonanie o\u00a0konieczno\u015bci utrzymania i\u00a0rozbudowy\u00a0\u2013 istniej\u0105cego do dzi\u015b\u00a0\u2013 jedynego w\u00a0Polsce Muzeum Kinematografii, kt\u00f3re jest lokaln\u0105 instytucj\u0105 kultury, z\u00a0siedzib\u0105 w\u00a0zabytkowym Pa\u0142acu Scheibler\u00f3w.<\/p>\n W\u00a0pa\u017adzierniku 2023 roku w\u00a0NCKF otwarto dwie wystawy sta\u0142e: \u201eKino Polonia\u201d, b\u0119d\u0105ca przedmiotem niniejszej recenzji, oraz \u201eMateria kina\u201d, prezentuj\u0105ca proces powstawania filmu w\u00a0kinematografii profesjonalnej. W\u00a0przygotowaniu jest wystawa trzecia, zatytu\u0142owana \u201eMechaniczne oko\u201d, po\u015bwi\u0119cona technice filmowej i\u00a0dyspozytywom do\u015bwiadczania widowisk filmowych. Ciesz\u0105c si\u0119 z\u00a0realizacji w\u00a0\u0141odzi, mie\u015bcie najlepiej do tego celu predestynowanym, wszystkich tych dzia\u0142a\u0144 ekspozycyjnych, \u0142\u00f3dzkie \u015brodowisko filmoznawcze od pocz\u0105tku istnienia NCKF deklarowa\u0142o, \u017ce instytucj\u0119 t\u0119 b\u0119dzie otacza\u0107 \u017cyczliw\u0105 trosk\u0105, kt\u00f3ra wszak\u017ce nie oznacza klakierstwa, ale przeciwnie\u00a0\u2013 gotowo\u015b\u0107 do formu\u0142owania rzeczowej i\u00a0konstruktywnej krytyki; w\u00a0ten w\u0142a\u015bnie spos\u00f3b czyta\u0107 warto niniejszy materia\u0142[2]<\/sup><\/a>.<\/p>\n Z jednej strony, NCKF wpisuje si\u0119 w ci\u0105g muze\u00f3w interaktywnych, kt\u00f3re w ostatnich latach w istotny spos\u00f3b zmieni\u0142y map\u0119 polskich instytucji kultury za spraw\u0105 takich inicjatyw jak Muzeum Powstania Warszawskiego i Muzeum Historii \u017byd\u00f3w Polskich POLIN w stolicy czy ECS Gda\u0144skie Centrum Solidarno\u015bci oraz Muzeum II Wojny \u015awiatowej w Tr\u00f3jmie\u015bcie. Z drugiej za\u015b strony, NCKF mo\u017ce by\u0107 por\u00f3wnywane z zagranicznymi muzeami filmu \u2013 niemieckimi (Museum f\u00fcr Film und Fernsehen w Berlinie \u2013 obecnie w trakcie przeprowadzki do nowej siedziby, a ponadto Deutsches Filmmuseum we Frankfurcie nad Menem, Filmmuseum w Poczdamie oraz skromne i eklektyczne Filmmuseum\u00a0D\u00fcsseldorf), hiszpa\u0144skimi (malutkie pod Madrytem i w katalo\u0144skiej Gironie) czy w\u0142oskimi: Museo Italiano dell\u2019 Audiovisivo e del Cinema w Rzymie (gdzie w dawnej wytw\u00f3rni Cinecitt\u00e0 dzia\u0142aj\u0105 dwie odr\u0119bne instytucje, sprzedaj\u0105ce osobne bilety na ekspozycje na podobny temat) oraz Museo Nationale del Cinema w Turynie. Ka\u017cde z nich ma swoj\u0105 specjalno\u015b\u0107 \u2013 przyk\u0142adowo, ostatnia z wymienionych plac\u00f3wek wdzi\u0119czy si\u0119 do widz\u00f3w pi\u0119knym designem, Frankfurt aspiruje do rangi mi\u0119dzynarodowej (najbardziej spektakularnym eksponatem jest kostium Obcego z filmu Ridleya Scotta; ponadto, w\u0142a\u015bnie to muzeum opracowa\u0142o s\u0142ynn\u0105 wystaw\u0119 o Kubricku, kt\u00f3ra p\u00f3\u017aniej w\u0119drowa\u0142a po r\u00f3\u017cnych krajach), Poczdam za\u015b prezentuje g\u0142\u00f3wnie histori\u0119 Ufy i Defy, czyli najwi\u0119kszej europejskiej wytw\u00f3rni filmowej. Jest jeszcze Mus\u00e9e M\u00e9li\u00e8s w Pary\u017cu, brytyjskie National Science and Media Museum w Bradford, praskie N\u00e1rodni Filmov\u00e9 Muzeum (ju\u017c otwarte, ale nadal poszukuj\u0105ce swej formu\u0142y) oraz EYE Filmmuseum w Amsterdamie (znane z przedsi\u0119wzi\u0119\u0107 na niwie konserwacji oraz digitalizacji film\u00f3w, lecz dysponuj\u0105ce niewielk\u0105 przestrzeni\u0105 ekspozycyjn\u0105). Wszystkie te instytucje prowadz\u0105 mniej lub bardziej spektakularne inicjatywy edukacyjne (w NCKF powodzeniem ciesz\u0105 si\u0119 warsztaty w studiach postprodukcji), a przychody czerpi\u0105 tak\u017ce z wynajmu przestrzeni gastronomicznych oraz sklepik\u00f3w filmowych (takiego stoiska w \u0142\u00f3dzkiej plac\u00f3wce jeszcze nie ma, mo\u017cna jedynie kupi\u0107 katalogi wystaw[3]<\/sup><\/a>).<\/p>\n Spo\u015br\u00f3d wystaw sta\u0142ych prowadzonych przez wymienione instytucje \u201eKino Polonia\u201d jest prawdopodobnie najwi\u0119ksz\u0105 ekspozycj\u0105 prezentuj\u0105c\u0105 dan\u0105 kinematografi\u0119. Nic dziwnego \u2013 zajmuje trzy kondygnacje i, jak informuje folder reklamowy, 1500 metr\u00f3w kwadratowych. Tym bardziej zaskakuj\u0105ce, \u017ce w samym budynku wystawa zosta\u0142a s\u0142abo oznakowana \u2013 informacja przekazywana przez kasjerki, by uda\u0107 si\u0119 na trzecie pi\u0119tro, jest niewystarczaj\u0105ca, bo na tej kondygnacji nie bardzo wiadomo, dok\u0105d dok\u0142adnie si\u0119 kierowa\u0107.<\/p>\n Jako kuratorzy oraz (wsp\u00f3\u0142)autorzy ekspozycji wymienieni s\u0105: dr hab. Rafa\u0142 Syska (dyrektor NCKF, podpisany te\u017c jako autor koncepcji wystawy), dr Adam Uryniak oraz Piotr Kulesza (kt\u00f3ry do NCKF przeszed\u0142 z\u00a0Muzeum Kinematografii). Na \u201eli\u015bcie p\u0142ac\u201d umieszczonej przy wyj\u015bciu z\u00a0wystawy odnotowano tak\u017ce\u00a0\u2013 poza chyba blisko setk\u0105 os\u00f3b z\u00a0personelu techniczno-administracyjnego\u00a0\u2013 czterna\u015bcie os\u00f3b (po\u0142owa z\u00a0doktoratami) przedstawionych jako \u201eautorzy tekst\u00f3w i\u00a0stanowisk wystawienniczych\u201d. Ponadto, nazwiska pi\u0119ciu samodzielnych pracownik\u00f3w naukowych pojawi\u0142y si\u0119 pod nag\u0142\u00f3wkiem \u201ekonsultacje merytoryczne\u201d; nie przywo\u0142uj\u0119 tych os\u00f3b, bowiem wedle mej wiedzy doradza\u0142y one na wczesnym etapie koncypowania wystawy i\u00a0nie mia\u0142y\u00a0\u2013 a\u00a0przynajmniej: nie wszyscy spo\u015br\u00f3d nich\u00a0\u2013 wgl\u0105du w\u00a0finalny jej kszta\u0142t. Ubolewa\u0107 mo\u017cna natomiast, \u017ce w\u00a0\u201enapisach ko\u0144cowych\u201d nie znalaz\u0142y si\u0119 nazwiska cz\u0142onk\u00f3w pierwszej Rady Programowej NCKF (to zapewne zwyk\u0142e i\u00a0\u0142atwe do naprawienia przeoczenie). Jej przewodnicz\u0105cy, dr hab. Tomasz Majewski nie tylko wni\u00f3s\u0142 szczeg\u00f3lny wk\u0142ad w\u00a0powstanie i\u00a0rozruch instytucji, lecz by\u0142 tak\u017ce cz\u0142onkiem jury konkursu na projekt wystawy rozstrzygni\u0119tego na korzy\u015b\u0107 Moon Studio\u00a0\u2013 pracowni architektonicznej odpowiedzialnej wcze\u015bniej za budynki Alverni i\u00a0Cricoteki.<\/p>\n Ka\u017cd\u0105 recenzj\u0119 warto rozpocz\u0105\u0107 od pochwa\u0142. \u201eKino Polonia\u201d jest z\u00a0pewno\u015bci\u0105 du\u017cym wydarzeniem wystawienniczym, ekspozycj\u0105 pod wieloma wzgl\u0119dami urzekaj\u0105c\u0105, bez cienia w\u0105tpliwo\u015bci\u00a0\u2013 wart\u0105 obejrzenia przez ka\u017cdego mi\u0142o\u015bnika sztuki filmowej. Koncepcyjne i\u00a0architektoniczne ukszta\u0142towanie trudnej przestrzeni, kt\u00f3ra we wcze\u015bniejszych planach by\u0142a przeznaczona na bli\u017cej nieokre\u015blony Teatr D\u017awi\u0119ku[4]<\/sup><\/a>, wymaga\u0142o wielu wysi\u0142k\u00f3w; chyl\u0119 czo\u0142a przed wysi\u0142kiem os\u00f3b zaanga\u017cowanych w\u00a0ten proces. Niew\u0105tpliwie, przy odpowiednim marketingu oraz po wprowadzeniu kilku poprawek wystawa ma szanse sta\u0107 si\u0119 jednym z\u00a0\u201ecud\u00f3w Polski, kt\u00f3re warto zobaczy\u0107\u201d\u00a0\u2013 celem \u201epielgrzymek\u201d zagorza\u0142ych kinoman\u00f3w, a\u00a0tak\u017ce \u201ezielonych szk\u00f3\u0142\u201d oraz turystycznych wypad\u00f3w os\u00f3b mniej \u015bwiadomie uczestnicz\u0105cych w\u00a0kulturze filmowej.<\/p>\n Oszo\u0142omienie doznaniami wizualnymi, kt\u00f3re mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 udzia\u0142em go\u015bci wystawy, zapewne op\u00f3\u017ania namys\u0142 krytyczny (tym t\u0142umacz\u0119 dotychczasowy brak jej recenzji), nie powinno go jednak unieruchamia\u0107. O\u00a0konkretnych mankamentach ekspozycji pisz\u0119 w\u00a0dalszej cz\u0119\u015bci tekstu, w\u00a0odniesieniu do poszczeg\u00f3lnych stanowisk; wcze\u015bniej, w pocz\u0105tkowych paragrafach umieszczam refleksje og\u00f3lne. Ca\u0142o\u015b\u0107 stanowi refleksj\u0119 spisan\u0105 na podstawie dw\u00f3ch wizyt w\u00a0NCKF, w\u00a0grudniu 2023 i\u00a0we wrze\u015bniu 2024 roku, z\u00a0kt\u00f3rych ka\u017cda trwa\u0142a ok. 2,5 godziny (drugi spacer pos\u0142u\u017cy\u0142 tak\u017ce jako weryfikacja wcze\u015bniejszych obserwacji; w\u00a0okresie 9 miesi\u0119cy dziel\u0105cych obie wizyty wystawa zmieni\u0142a si\u0119 w\u00a0nieznaczny spos\u00f3b)[5]<\/sup><\/a>.<\/p>\n Adresaci i\u00a0narracje<\/strong><\/p>\n Podstawowe pytanie, kt\u00f3re musieli zada\u0107 sobie tw\u00f3rcy ekspozycji, brzmia\u0142o zapewne: kto ma by\u0107 jej adresatem? W katalogu wystawy czytamy o trzech grupach: \u201eskimmersach\u201d (kt\u00f3rzy omiataj\u0105 wystaw\u0119 wzrokiem i kontempluj\u0105 ja w spos\u00f3b bardziej wra\u017ceniowy), \u201eswimmersach\u201d (wczytuj\u0105cych si\u0119 w opisy i podpisy) oraz \u201ediversach\u201d, dla kt\u00f3rych \u201ecelem zwiedzania jest analiza tre\u015bci zawartych w stanowiskach interaktywnych, na ekranach dotykowych i w bookletach\u201d[6]<\/sup><\/a>. To interesuj\u0105ce postawienie sprawy, i\u00a0mo\u017ce trafne przy zastrze\u017ceniu, \u017ce te trzy grupy nie powinny by\u0107 traktowane roz\u0142\u0105cznie. Na przyk\u0142ad u\u00a0siebie dostrzegam cechy wszystkich tych postaw. W\u00a0najwi\u0119kszym stopniu by\u0142bym \u201eswimmersem\u201d, w\u00a0mniejszym\u00a0\u2013 \u201ediversem\u201d, ale po trosze te\u017c \u201eskimmersem\u201d, bowiem nigdy nie interesowa\u0142em si\u0119 w\u00a0szczeg\u00f3lny spos\u00f3b okresem kina niemego oraz dokumentalistyk\u0105, zatem te sekcje by\u0142em sk\u0142onny \u201eomiata\u0107 spojrzeniem\u201d bardziej ni\u017c inne.<\/p>\n Wydaje mi si\u0119, \u017ce typologi\u0119 t\u0119 mo\u017cna upro\u015bci\u0107, wskazuj\u0105c w\u015br\u00f3d adresat\u00f3w wystawy dwie zasadnicze grupy, wyr\u00f3\u017cniane na podstawie wiedzy na temat polskiego kina \u201ena wej\u015bciu\u201d, a\u00a0zatem, w\u00a0uproszczeniu, Amator\u00f3w i\u00a0Specjalist\u00f3w. Udana ekspozycja nie powinna wyklucza\u0107 \u017cadnego z\u00a0tych \u201etarget\u00f3w\u201d, lecz dla ka\u017cdego z\u00a0nich przygotowa\u0107 odpowiedni\u0105 ofert\u0119. W\u00a0mym przekonaniu\u00a0\u2013 odmienn\u0105, co oznacza\u0142oby przygotowanie zar\u00f3wno opis\u00f3w prostych (kr\u00f3tkich, w\u00a0pierwszym rz\u0119dzie wyja\u015bniaj\u0105cych), jak i\u00a0z\u0142o\u017conych (d\u0142u\u017cszych, bardziej erudycyjnych). Tymczasem na wystawie\u00a0\u2013 na planszach i\u00a0na audioprzewodniku\u00a0\u2013 mamy opisy \u201eu\u015brednione\u201d, co w\u00a0mej ocenie wywo\u0142uje nast\u0119puj\u0105cy efekt: Amatorzy s\u0105 przyt\u0142oczeni ogromem danych, a\u00a0na brak ich pog\u0142\u0119bionej kontekstualizacji mog\u0105 utyskiwa\u0107 Profesjonali\u015bci. Gdy chodzi o\u00a0pierwsz\u0105 grup\u0119, z\u00a0pewno\u015bci\u0105 brakuje tu jakiej\u015b atrakcji \u201eludycznej\u201d, polegaj\u0105cej b\u0105d\u017a na zach\u0119cie do wykonania pami\u0105tkowej \u201efotografii z\u00a0zakopia\u0144skim misiem\u201d, czyli kt\u00f3rym\u015b z\u00a0obiekt\u00f3w, b\u0105d\u017a na jakiej\u015b \u201egrywalizacji\u201d (kt\u00f3ra mog\u0142aby polega\u0107, pomys\u0142 pierwszy z\u00a0brzegu, na\u00a0przyk\u0142ad na zbieraniu reprodukcji s\u0142ynnych kadr\u00f3w lub exlibris\u00f3w-autograf\u00f3w gwiazd filmowych). Druga za\u015b grupa mog\u0142aby b\u0105d\u017a dowiedzie\u0107 si\u0119 wi\u0119cej z\u00a0audioprzewodnika (kt\u00f3ry w\u00a0obecnej formie raczej powiela informacje z\u00a0opis\u00f3w ni\u017c je uzupe\u0142nia) lub tre\u015bci dost\u0119pnych po przeskanowaniu kodu QR, b\u0105d\u017a zakupi\u0107 katalog z\u00a0tre\u015bciami wykraczaj\u0105cymi poza opisy znane z\u00a0wystawy.<\/p>\n Na pytanie, czy z\u00a0wystawy zadowoleni si\u0119 \u201ediversi\u201d, odpowiedzi udzieli\u0107 mog\u0142yby jedynie badania satysfakcji w\u015br\u00f3d go\u015bci wystawy; nie wykluczam, \u017ce s\u0105 one prowadzone (z\u00a0pewno\u015bci\u0105\u00a0\u2013 powinny by\u0107). W\u00a0tym miejscu zwr\u00f3c\u0119 jedynie uwag\u0119, \u017ce podstawowy tryb interakcji z\u00a0tre\u015bciami na ekranach dotykowych polega na komendach \u201ewejd\u017a g\u0142\u0119biej\u201d lub \u201ecofnij\u201d; na \u017cadnym z\u00a0display\u00f3w nie znalaz\u0142em funkcji interaktywnych w\u00a0rodzaju \u201euzupe\u0142nij\u201d czy \u201edobierz\u201d, kt\u00f3re dawa\u0142yby feedback<\/em> dzia\u0142aniom u\u017cytkownika (w\u00a0muzeum w\u00a0Turynie s\u0105 na przyk\u0142ad pytania odnosz\u0105ce si\u0119 do tre\u015bci z\u00a0ekspozycji). Informacje historyczne cz\u0119sto\u00a0\u2013 niestety, nie we wszystkich salkach\u00a0\u2013 przedstawiane s\u0105 przez pomys\u0142owe, bogato ilustrowane elektroniczne \u201egazety z\u00a0epoki\u201d. Ciekawym pomys\u0142em jest te\u017c mo\u017cliwo\u015b\u0107 \u201enawigacji\u201d po Gadaj\u0105cych g\u0142owach<\/em> Kie\u015blowskiego za pomoc\u0105 interfejsu uruchamiaj\u0105cego te sceny z\u00a0filmu, w\u00a0kt\u00f3rych wypowiada si\u0119 osoba w\u00a0tym samym wieku, co u\u017cytkownik interfejsu (tylko czy a\u017c trzy stanowiska s\u0142u\u017c\u0105ce temu celowi to aby nie zu viel des Guten<\/em>?).<\/p>\n Struktura ekspozycji jest chronologiczna (od pocz\u0105tk\u00f3w kinematografii do XXI wieku), z kilkoma stacjami tematycznymi, w kt\u00f3rych diachronia zosta\u0142a b\u0105d\u017a zatarta (sekcje o pi\u015bmiennictwie filmowym i cenzurze), b\u0105d\u017a uwewn\u0119trzniona w sposobie aran\u017cacji danej sekcji (stanowiska o animacji oraz telewizji). Uwa\u017cam, \u017ce takie ukszta\u0142towanie ekspozycji by\u0142o decyzj\u0105 w\u0142a\u015bciw\u0105 \u2013 cho\u0107 szkoda, \u017ce w obr\u0119bie poszczeg\u00f3lnych stanowisk nie znaleziono miejsca na jakie\u015b sekcje w porz\u0105dku synchronicznym, kt\u00f3re powtarzalnym \u201e\u015bciegiem\u201d zszywa\u0142yby kolejne cz\u0119\u015bci. Najbli\u017cej realizacji tego pomys\u0142u by\u0142o zapewne dw\u00f3m tematom: mi\u0119dzynarodowym koneksjom polskiego kina (niestety ten w\u0105tek znika gdzie\u015b w okolicach sekcji o latach 70.) oraz gwiazdom polskiego kina. Rzecz ciekawa: informacje o niekt\u00f3rych z nich s\u0105 \u201eroztrzepane\u201d po r\u00f3\u017cnych cz\u0119\u015bciach; na przyk\u0142ad o Adolfie Dymszy dowiemy si\u0119 z trzech cz\u0119\u015bci: mi\u0119dzywojennej, wojennej i stalinowskiej. Niby nic w tym dziwnego, skoro aktor ten pozostawa\u0142 aktywny zawodowo przez d\u0142ugi czas. Decyzje podj\u0119te przez tw\u00f3rc\u00f3w wystawy sprawiaj\u0105 jednak, \u017ce mamy do czynienia z opisami o charakterze redundantnym, powtarzaj\u0105cym to, czego go\u015b\u0107 wystawy dowiedzia\u0142 si\u0119 ju\u017c wcze\u015bniej (w inkryminowanym wypadku jest to informacja o tym, i\u017c Dymsza w czasie okupacji wyst\u0119powa\u0142 w jawnych teatrach, za co po wojnie zosta\u0142 ukarany przez s\u0105d kole\u017ce\u0144ski czasowym zakazem gry na warszawskich scenach). Wra\u017cenie s\u0142abej kompatybilno\u015bci narracyjnej poszczeg\u00f3lnych cz\u0119\u015bci wystawy wzmagane jest tak\u017ce przez fakt, \u017ce w niekt\u00f3rych jej sekcjach mamy do czynienia z ekranem prezentuj\u0105cym wyk\u0142ad eksperta (profesora filmoznawstwa \u2013 na wystawie s\u0105 to chyba wy\u0142\u0105cznie m\u0119\u017cczy\u017ani) w formule \u201egadaj\u0105cej g\u0142owy\u201d. Takich \u201emini-wyk\u0142ad\u00f3w\u201d nie ma jednak (b\u0105d\u017a ich nie dostrzeg\u0142em) ani w cz\u0119\u015bci dotycz\u0105cej okresu przed 1945 rokiem, ani w ostatnich salach dotycz\u0105cych kultury filmowej po 1990 roku.<\/p>\n Dyskurs proponowany przez autor\u00f3w ekspozycji \u201eKino Polonia\u201d okre\u015bli\u0142bym jako lekki tuning<\/em> ksi\u0105\u017cki Tadeusza Lubelskiego (tj. jego jednotomowej \u201eHistorii kina polskiego\u201d[7]<\/sup><\/a>, cho\u0107 na wystawie wprost przywo\u0142ywana jest inna cenna monografia tego autora, \u201eHistorie nieby\u0142e\u201d[8]<\/sup><\/a>). Przekonuj\u0105 mnie o\u00a0tym poszlaki\u00a0\u2013 zar\u00f3wno te odnosz\u0105ce si\u0119 do og\u00f3lnej koncepcji (d\u0105\u017cenie do wyodr\u0119bnienia arcydzie\u0142, preferencja dla perspektywy estetycznej wyznaczanej przez dyskurs krytyki, marginalizacja perspektywy produkcyjnej oraz statystyk dotycz\u0105cych widowni, niewielka liczba przywo\u0142ywanych dokument\u00f3w archiwalnych), jak i\u00a0pewne tropy szczeg\u00f3\u0142owe (rezygnacja z\u00a0onegdaj u\u017cywanych poj\u0119\u0107 w\u00a0rodzaju \u201etrzeciego kina polskiego\u201d, popularyzacja okre\u015ble\u0144 takich jak \u201ekino nowego obyczaju\u201d czy \u201ekino m\u0142odej kultury\u201d, znaczenie przyk\u0142adane do \u201eczarnej serii\u201d w\u00a0dokumencie i\u00a0fabule oraz Kina Moralnego Niepokoju, wreszcie\u00a0\u2013 tytu\u0142 \u201eKino Wolno\u015b\u0107\u201d na okre\u015blenie okresu po 1990 roku, na wystawie zaadaptowany z\u00a0nieznaczn\u0105 zmian\u0105 jako \u201eKino wolno\u015bci\u201d). Tuning<\/em> polega\u0142by na wprowadzeniu na ekspozycj\u0119 pewnej liczby obiekt\u00f3w w\u0142a\u015bciwych dla refleksji z\u00a0ducha production studies<\/em> i\u00a0audience studies\u00a0<\/em>\u2013 przy utrzymaniu perspektywy \u201eartysto- i\u00a0arcydzielnocentrycznej\u201d, a\u00a0tak\u017ce na punktowym jej uzupe\u0142nieniu przez om\u00f3wienie zjawisk, kt\u00f3re Lubelski potraktowa\u0142 w\u00a0swoim opus magnum<\/em> skr\u00f3towo lub z\u00a0wi\u0119ksz\u0105 wstrzemi\u0119\u017aliwo\u015bci\u0105 (technika filmowa, ruch AKF-\u00f3w, fantastyka w\u00a0kinie lat 80., seriale telewizyjne czy kultura VHS).<\/p>\n Nie twierdz\u0119 w\u00a0\u017cadnym razie, \u017ce nachylenie \u201eku Lubelskiemu\u201d to b\u0142\u0119dny wyb\u00f3r kuratorski. Trudno jednak uzna\u0107 ekspozycj\u0119 \u201eKino Polonia\u201d za jaki\u015b nowy, oryginalny g\u0142os w\u00a0dyskursie historycznofilmowym\u00a0\u2013 w\u00a0efekcie (na ile celowym, na ile mimowolnym\u00a0\u2013 to bez znaczenia) mamy do czynienia raczej ze stabilizacj\u0105 i\u00a0potwierdzeniem spojrzenia zaproponowanego przez autorsk\u0105 narracj\u0119 Lubelskiego. Skoro jednak jej dominuj\u0105ca rola w\u00a0modelowaniu wsp\u00f3\u0142czesnego rozumienia dziej\u00f3w rodzimej kultury filmowej by\u0142a bezsprzeczna ju\u017c przed powstaniem wystawy, mo\u017cna by\u0142o po tej ostatniej oczekiwa\u0107 jakiej\u015b kontr-propozycji. W\u00a0tym sensie ekspozycja w\u00a0NCKF jest szans\u0105 troch\u0119 niewykorzystan\u0105.<\/p>\n Obrazy i\u00a0d\u017awi\u0119ki<\/strong><\/p>\n O ile pami\u0119tam, wst\u0119pnym za\u0142o\u017ceniem programowym wystawy by\u0142o oparcie jej trzonu ekspozycyjnego na obiektach b\u0119d\u0105cych w\u0142asno\u015bci\u0105 Narodowego Centrum Kultury Filmowej. Odnios\u0142em jednak wra\u017cenie, \u017ce takich obiekt\u00f3w jest ma\u0142o; by\u0107 mo\u017ce z czasem kolekcja si\u0119 poszerzy. Pojawiaj\u0105 si\u0119 dary (tak\u017ce tw\u00f3rc\u00f3w filmowych oraz ich rodzin, co cieszy), a tak\u017ce depozyty (co zazwyczaj stanowi czynnik ryzyka). Nie dostrzeg\u0142em natomiast notacji archiwalnych (kolekcj\u0119 historii m\u00f3wionych poszerza Muzeum Kinematografii); na wystawie znajduje si\u0119 te\u017c zaskakuj\u0105co ma\u0142o fragment\u00f3w z\u00a0gatunku \u201etw\u00f3rcy o\u00a0swoich filmach\u201d. Jest natomiast kilka tzw. esej\u00f3w wizualnych. \u015awietnie, \u017ce znalaz\u0142o si\u0119 miejsce na Bruce\u2019a\u00a0Checefsky\u2019ego rekonstrukcj\u0119 Apteki<\/em> Themerson\u00f3w. Gdy chodzi o\u00a0polskie realizacje, nie wszystkie s\u0105 na tym samym poziomie. Niezbyt przekona\u0142 mnie na przyk\u0142ad wideoesej Tomasza Wajdy P\u0142on\u0105ce ta\u015bmy<\/em>, jakoby tematyzuj\u0105cy zniszczenia polskich film\u00f3w w\u00a0wojennej po\u017codze. Spodoba\u0142 mi si\u0119 natomiast esej Adama Uryniaka Kino nowego obyczaju<\/em> (czy faktycznie mo\u017cna to prze\u0142o\u017cy\u0107 jako New Custom Cinema<\/em>?), b\u0119d\u0105cy efektownym monta\u017cem scen z\u00a0film\u00f3w odwil\u017cowych. Zbli\u017cona w\u00a0pomy\u015ble, acz rozbita na kilkana\u015bcie ekran\u00f3w, jest ko\u0144cowa ekspozycja wystawy, na kt\u00f3rej wymieszano fragmenty parudziesi\u0119ciu film\u00f3w, g\u0142\u00f3wnie z\u00a0ostatniej dekady (zdaje si\u0119, \u017ce pozyskanie praw do tych wszystkich fragment\u00f3w by\u0142o kosztownym przedsi\u0119wzi\u0119ciem\u2026). Rozpozna\u0142em trzy motywy powracaj\u0105ce w\u00a0tym kola\u017cu\u00a0\u2013 religia, papierosy i\u00a0poca\u0142unki. Tym ostatnim motywem \u017cegna si\u0119 z\u00a0go\u015b\u0107mi tak\u017ce Muzeum Filmu w\u00a0Turynie (w\u00a0nieco bardziej spektakularny spos\u00f3b\u00a0\u2013 ekran jest wi\u0119kszy, widzowie le\u017c\u0105 na le\u017cakach, a\u00a0i\u00a0fragmenty, jak to w\u00a0kinie w\u0142oskim, bardziej con amore<\/em>).<\/p>\n Zdecydowanie najwi\u0119cej obiekt\u00f3w na wystawie w\u00a0NCKF, zw\u0142aszcza multimedi\u00f3w, pochodzi ze zbior\u00f3w Wytw\u00f3rni Film\u00f3w Dokumentalnych i\u00a0Fabularnych, kt\u00f3ra\u00a0\u2013 skutkiem nie ca\u0142kiem fortunnej decyzji ministra Piotra Gli\u0144skiego[9]<\/sup><\/a> \u2013 sta\u0142a si\u0119 spadkobierc\u0105 zespo\u0142\u00f3w Kadr, Tor i Zebra. Zaskakuj\u0105co ma\u0142o jest fragment\u00f3w z Polskiej Kroniki Filmowej, kt\u00f3ra pojawia si\u0119 chyba tylko w sekcji stalinowskiej oraz w odniesieniu do czasu transformacji; szkoda \u2013 przecie\u017c w PKF s\u0105 tak\u017ce materia\u0142y w rodzaju making of <\/em>(na przyk\u0142ad film\u00f3w Ma\u0142\u017ce\u0144stwo z\u00a0rozs\u0105dku <\/em>czy R\u0119ce do g\u00f3ry<\/em>). Pozostaje mie\u0107 nadziej\u0119, \u017ce dyrekcja NCKF zabezpieczy\u0142a na wiele lat prawa do pokazu fragment\u00f3w na wystawie \u2013 nie rozumiem natomiast, dlaczego w wypadku cz\u0119\u015bci z nich nie mamy do czynienia z najwy\u017cszej jako\u015bci cyfrow\u0105 wersj\u0105 (a niekt\u00f3re \u2013 \u015a<\/em>mier\u0107 jak kromka chleba<\/em> oraz Pozna\u0144 56<\/em> \u2013 s\u0105 z logo TVP!) oraz z jakiego powodu brak jest opcji z angielskimi napisami, skoro wystawa mia\u0142a by\u0107 w za\u0142o\u017ceniu, i s\u0142usznie, dwuj\u0119zyczna.<\/p>\n Do tego w\u0105tku przyjdzie mi si\u0119 odnie\u015b\u0107 jeszcze kilkakrotnie; w tym miejscu zwr\u00f3c\u0119 jedynie uwag\u0119, \u017ce niekt\u00f3re stanowiska, zdaje si\u0119, nie maj\u0105 wcale wersji angielskiej \u2013 co dla zagranicznego turysty mo\u017ce by\u0107 rozczarowuj\u0105ce. Tylko po polsku jest atrakcyjny komiks o Pr\u00f3szy\u0144skim, brak jest t\u0142umaczenia na stanowisku o cenzurze (o kt\u00f3rym b\u0119dzie jeszcze mowa), nie ma go te\u017c przy \u0106<\/em>wiczeniach warsztatowych<\/em> \u0141ozi\u0144skiego, i zapewne w kilku innych miejscach. Co do zasady, wersje angielskie s\u0105 dos\u0142ownym (czasem \u2013 zbyt dos\u0142ownym) t\u0142umaczeniem. Ale na przyk\u0142ad w polskoj\u0119zycznym opisie Miasta nieujarzmionego<\/em> czytamy, i\u00a0s\u0142usznie, \u017ce \u201epierwsza wersja scenariusza inspirowana by\u0142a losami W\u0142adys\u0142awa Szpilmana, po latach bohatera filmu Pianista<\/em>\u201d. W wersji angielskiej natomiast nie ma informacji o filmie Pola\u0144skiego \u2013 dlaczego? Innym razem, w opisie angielskim jest ca\u0142kiem co\u015b odmiennego ni\u017c w wersji polskiej; przy stanowisku po\u015bwi\u0119conym wczesnym pr\u00f3bom Kie\u015blowskiego mamy po polsku tekst dotycz\u0105cy Mi\u0119dzynarodowego Festiwalu Film\u00f3w Kr\u00f3tkometra\u017cowych w Krakowie, poni\u017cej za\u015b po angielsku \u2013 opis popularnej kamery.<\/p>\n Zdarza si\u0119 jednak i tak, \u017ce wersja angielska brzmi lepiej ni\u017c polska. Przyk\u0142adowo, na planszy o kinie po odwil\u017cy czytamy (w wersji polskiej): \u201eNa ekranach kin przesta\u0142y pojawia\u0107 si\u0119 fa\u0142szywie optymistyczne filmy socrealistyczne, ale bardziej pesymistyczne i otwarte na niewygodne tematy filmy dokumentalne\u201d. Szkoda, \u017ce na niekt\u00f3rych planszach sporo jest \u201ezakl\u0119\u0107\u201d w rodzaju \u201ezwrot do rzeczywisto\u015bci\u201d \u2013 takimi nieostrymi terminami ch\u0119tnie pos\u0142uguje si\u0119 krytyka, zastanawiam si\u0119, na ile w dzia\u0142aniach ekspozycyjnych jest to poetyka skuteczna. Opisy i komentarze z audioprzewodnika zbyt cz\u0119sto posi\u0142kuj\u0105 si\u0119 okre\u015bleniami presti\u017cu; o niekt\u00f3rych filmach dowiadujemy si\u0119 wi\u0119c, \u017ce s\u0105 \u201epo dzi\u015b dzie\u0144 arcydzie\u0142ami\u201d, o wybranych tw\u00f3rcach \u2013 \u017ce maj\u0105 status \u201emistrz\u00f3w\u201d (niewykluczone \u2013 ale zawsze warto pyta\u0107: wed\u0142ug kogo i z jakiego powodu?). Tu i \u00f3wdzie brakuje nawiasu czy przecinka; gdzieniegdzie k\u0142opotliwa okaza\u0142a si\u0119 te\u017c pisownia wielk\u0105 liter\u0105 (\u201ewystawa Polskich Plakat\u00f3w Filmowych\u201d?). Cz\u0119sto usterki edytorskie pojawiaj\u0105 si\u0119 w tytu\u0142ach film\u00f3w \u2013 w wielu miejscach zapomniano b\u0105d\u017a o kursywie, b\u0105d\u017a o cudzys\u0142owach… Rzecz oczywista: nie myli si\u0119 tylko ten, kto nic nie robi, a dobry polonista znajdzie usterk\u0119 niemal w ka\u017cdym tek\u015bcie. Tu jednak niestaranna redakcja i korekta s\u0105 ciut nazbyt widoczne.<\/p>\n Wystawa traktuje o\u00a0filmie, nie o\u00a0muzyce, trudno si\u0119 wi\u0119c dziwi\u0107, \u017ce epatuje w\u00a0wi\u0119kszym stopniu obrazami ni\u017c d\u017awi\u0119kami. W\u00a0niekt\u00f3rych sekcjach tworz\u0105 one interesuj\u0105cy ambient<\/em>, w innych s\u0105 s\u0142abiej s\u0142yszalne. W pierwszym wypadku irytuj\u0105cym \u2013 i fizjologicznie nienaturalnym \u2013 rozwi\u0105zaniem s\u0105 podpi\u0119te do display\u00f3w s\u0142uchawki typu \u201eprysznic\u201d, tj. skierowane do jednego ucha. Niestety, mo\u017cna z nich skorzysta\u0107 tylko w pojedynk\u0119. Nie znaleziono r\u00f3wnie\u017c sposobu, by opowiedzie\u0107 nieco wi\u0119cej o dorobku polskich kompozytor\u00f3w muzyki filmowej. Audioguide<\/em> niestety bardziej zawadza ni\u017c pomaga, bowiem w\u0142\u0105cza si\u0119 \u201ez automatu\u201d i nie zawsze jest dobrze \u201eskalibrowany\u201d technicznie z dan\u0105 przestrzeni\u0105 (co szczeg\u00f3lnie dotkliwe bywa w\u00f3wczas, gdy widz staje na granicy poszczeg\u00f3lnych sekcji \u2013 a zdarza si\u0119, \u017ce audioprzewodnik proponuje narracj\u0119 przynale\u017cn\u0105 do sekcji z innego pi\u0119tra). Szkoda, \u017ce nie postawiono na prostszy interfejs z mo\u017cliwo\u015bci\u0105 \u201eklikni\u0119cia\u201d na kod QR przy danym stanowisku lub wywo\u0142ania konkretnej \u015bcie\u017cki przez wprowadzenie odpowiedniego numeru w\u00f3wczas, gdyby go\u015b\u0107 wystawy chcia\u0142 dowiedzie\u0107 si\u0119 czego\u015b wi\u0119cej ni\u017c to, co umieszczone zosta\u0142o na planszach.<\/p>\n Gdy idzie o\u00a0statyczne obiekty wizualne, mamy kilkadziesi\u0105t obiekt\u00f3w tr\u00f3jwymiarowych (w\u00a0tym kostium\u00f3w, makiet prezentuj\u0105cych infrastruktur\u0119 wytw\u00f3rni czy scenografi\u0119). Jako \u201emocne otwarcie\u201d okre\u015bli\u0142bym umieszczenie sporej wielko\u015bci krzy\u017ca (rekwizytu z\u00a0Popio\u0142u i\u00a0diamentu<\/em>) w\u00a0korytarzu prowadz\u0105cym do salki prezentuj\u0105cej kino epoki Odwil\u017cy i\u00a0Szko\u0142\u0119 Polsk\u0105. <\/em>Na kolejnym pi\u0119trze wra\u017cenie robi\u0105 tak\u017ce \u201ekamienne tablice\u201d z\u00a0kolejnymi przykazaniami Dekalogu, nie tyle wyrytych rylcem na skale, co wy\u015bwietlanych na niej (za spraw\u0105 fragment\u00f3w z\u00a0cyklu Kie\u015blowskiego).<\/p>\n Dominuj\u0105 jednak obiekty p\u0142askie i drukowane. Jest nieco plakat\u00f3w, scenariuszy, troch\u0119 tzw. korespondencji, ale niewiele za to dokument\u00f3w stricte produkcyjnych, np. bud\u017cet\u00f3w, scenopis\u00f3w, wykazu rekwizyt\u00f3w czy sprawozda\u0144 z planu. Z fotografiami jest lepiej \u2013 cho\u0107 i tu zdarzy\u0142o mi si\u0119 trafi\u0107 na brak staranno\u015bci (na monitorze z informacjami o kinie Odeon zdj\u0119cie zaprezentowano do g\u00f3ry nogami). Nie rozumiem tylko, dlaczego niekt\u00f3re zdj\u0119cia i ilustracje wydrukowane s\u0105 w formacie A4 \u2013 nie jest to wielko\u015b\u0107, kt\u00f3rej oczekuje si\u0119 na wystawie. Szczeg\u00f3lnie \u201ema\u0142oformatowe\u201d s\u0105 obiekty w cz\u0119\u015bci dotycz\u0105cej stalinizmu \u2013 szkoda na przyk\u0142ad, \u017ce w ma\u0142ym formacie wydrukowano s\u0142ynn\u0105 karykatur\u0119 uczestnik\u00f3w zjazdu w Wi\u015ble[10]<\/sup><\/a>. Podobnie w\u00a0wypadku zdj\u0119cia przedstawiaj\u0105cego kolejk\u0119 po bilety na Krzy\u017cak\u00f3w<\/em> do kina Skarpa w\u00a0Warszawie\u00a0\u2013 a\u00a0w\u0142a\u015bnie \u201eefekt skali\u201d by\u0142by tu po\u017c\u0105dany. Z\u00a0drugiej strony, jest przynajmniej jedno zdj\u0119cie, kt\u00f3re mog\u0142oby zosta\u0107 nadrukowane w\u00a0mniejszym formacie\u00a0\u2013 by uczyni\u0107 zado\u015b\u0107 potrzebom \u201eatrakcji ludycznej\u201d. My\u015bl\u0119 o\u00a0s\u0142ynnej fotografii autorstwa Micheline Pelletier z\u00a01990 roku, przedstawiaj\u0105cej Wajd\u0119, Pola\u0144skiego, \u017bu\u0142awskiego, Bugajskiego, Holland i\u00a0Kie\u015blowskiego trzymaj\u0105cych wsp\u00f3lnie bia\u0142o-czerwon\u0105 flag\u0119; pewnie niejeden go\u015b\u0107 wystawy rad by\u0142by \u201edo\u0142\u0105czy\u0107\u201d do tej ekipy cho\u0107by po to, by wr\u00f3ci\u0107 z\u00a0wystawy z\u00a0pami\u0105tkowym zdj\u0119ciem. Tak jednak si\u0119 nie da\u00a0\u2013 jest ono zbyt du\u017ce i\u00a0umieszczone za wysoko, by widz m\u00f3g\u0142 wej\u015b\u0107 z\u00a0nim w\u00a0interakcj\u0119.<\/p>\n Wizualny \u201erausz\u201d, jaki udzieli\u0107 si\u0119 mo\u017ce odwiedzaj\u0105cemu wystaw\u0119, spowodowany jest przez mnogo\u015b\u0107 bod\u017ac\u00f3w wizualnych (w\u00a0mniejszym stopniu\u00a0\u2013 d\u017awi\u0119kowych). Fragmenty filmowe \u201eatakuj\u0105\u201d widza z\u00a0najwi\u0119ksz\u0105 si\u0142\u0105 ra\u017cenia w\u00a0sekcji po\u015bwi\u0119conej kinematografii polskiej lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych. Czasem mia\u0142em wra\u017cenie, \u017ce tych atrakcji jest po prostu zbyt wiele\u00a0\u2013 na przyk\u0142ad gdy fragmenty z\u00a0Krzy\u017cak\u00f3w<\/em> czy Nocy i\u00a0dni<\/em> pojawiaj\u0105 si\u0119 przede mn\u0105, obok mnie i\u00a0jeszcze, jakby tego by\u0142o ma\u0142o, nade mn\u0105 (za ka\u017cdym razem wszystkie z\u00a0tego samego filmu). W\u00a0omawianym wypadku widz jest jeszcze w\u00a0o\u00a0tyle dobrej sytuacji, \u017ce niczego nie straci, je\u015bli nie zadrze g\u0142owy do g\u00f3ry\u00a0\u2013 inaczej ni\u017c w\u00a0sekcji po\u015bwi\u0119conej Powstaniu Warszawskiemu. Gdy by\u0142em na wystawie po raz pierwszy, wyda\u0142o mi si\u0119 dziwne, \u017ce nie zaprezentowano fragmentu z\u00a0g\u0142o\u015bnego filmu Jana Komasy, kt\u00f3ry wykorzysta\u0142 uj\u0119cia nakr\u0119cone podczas powstania. Dopiero za drugim razem\u00a0\u2013 eureka! Sceny z\u00a0filmu Powstanie Warszawskie<\/em>, owszem, s\u0105\u00a0\u2013 ale na monitorach umieszczonych dwa metry nad ziemi\u0105, r\u00f3wnolegle do pod\u0142ogi.<\/p>\n Nie mam pewno\u015bci, czy wszystkie fragmenty wy\u015bwietlane s\u0105 na ekranach o\u00a0w\u0142a\u015bciwej proporcji\u00a0\u2013 tzn. w\u00a0formacie przewidzianym przez orygina\u0142; przyk\u0142adowo, na displayu z\u00a0Ulic\u0105 Brzozow\u0105<\/em> Hasa i\u00a0R\u00f3\u017cewicza lewa i\u00a0prawa kraw\u0119d\u017a kadru sprawiaj\u0105 wra\u017cenie, jakby zosta\u0142y \u201eodci\u0119te\u201d. Ryzykown\u0105 decyzj\u0105 by\u0142o wy\u015bwietlanie niekt\u00f3rych fragment\u00f3w na ekranach o\u00a0kszta\u0142cie innym ni\u017c prostok\u0105t\u00a0\u2013 na przyk\u0142ad przez rzutowanie uj\u0119\u0107 na trapez. U\u017cycie obrazu jako ornamentu czasem ma sw\u00f3j sens dyskursywny\u00a0\u2013 przyk\u0142adowo, aby zobaczy\u0107 fragmenty w\u00a0salce o\u00a0II Wojnie \u015awiatowej, trzeba nieco zadrze\u0107 g\u0142ow\u0119 do g\u00f3ry (dzi\u0119ki czemu dostrzec mo\u017cna \u201eprzelatuj\u0105ce\u201d nad ni\u0105 bombowce). Taka proksemika wystawy okazuje si\u0119 jednak broni\u0105 obosieczn\u0105, gdy przyjdzie zmierzy\u0107 si\u0119 z\u00a0obrazami umieszczonymi znacznie ni\u017cej. Za pierwszym razem, gdy zwiedza\u0142em wystaw\u0119, dos\u0142ownie potkn\u0105\u0142em si\u0119 o\u00a0sze\u015bcian z\u00a0fragmentem Ostatniego etapu<\/em> znajduj\u0105cy si\u0119, nie wiedzie\u0107 czemu, na wysoko\u015bci kolan. Podobnie niefortunny dyspozytyw wybrano dla fragmentu Ulicy Granicznej<\/em>: na \u017cydowskich bohater\u00f3w tego filmu zwiedzaj\u0105cy wystaw\u0119 mo\u017ce patrze\u0107 jedynie z\u00a0g\u00f3ry.<\/p>\n Zacz\u0105\u0142em si\u0119 zastanawia\u0107, z czego wynika moje wra\u017cenie \u201eprzesytu filmem\u201d na ekspozycji w NCKF. Czy chodzi o nadmiar bod\u017ac\u00f3w wizualnych (wszelkich i \u201esamych w sobie\u201d), czy obraz\u00f3w konkretnego rodzaju, czy mo\u017ce raczej o usytuowanie tych bod\u017ac\u00f3w \u2013 ich g\u0119sto\u015b\u0107 lub wielko\u015b\u0107? Wydaje mi si\u0119, \u017ce g\u0142\u00f3wnym czynnikiem wp\u0142ywaj\u0105cym na moje znu\u017cenie by\u0142a jednak repetytywno\u015b\u0107 podobnych do siebie atrakcji \u2013 szczeg\u00f3lnie silna w cz\u0119\u015bci po\u015bwi\u0119conej Kinu Moralnego Niepokoju. Jej zasadnicza cz\u0119\u015b\u0107 to mianowicie \u201es\u0142upki\u201d, z kt\u00f3rych ka\u017cdy pozwala obejrze\u0107 fragmenty trzech film\u00f3w oraz dowiedzie\u0107 si\u0119 nieco o ich fabule i obsadzie. Odnios\u0142em wra\u017cenie, \u017ce dokonanie wyboru nastr\u0119czy\u0142o autorom tej cz\u0119\u015bci wystawy szczeg\u00f3ln\u0105 trudno\u015b\u0107 \u2013 jakby my\u015bleli: \u201enie mo\u017cemy pomin\u0105\u0107 re\u017cysera X, kt\u00f3ry mo\u017ce si\u0119 obrazi\u0107, je\u015bli nie wyr\u00f3\u017cnimy jego filmu Y, a dostrze\u017ce, \u017ce dali\u015bmy Z\u201d. \u201eS\u0142upk\u00f3w\u201d takich jest dwana\u015bcie \u2013 film\u00f3w zatem a\u017c 36! Mo\u017ce dlatego ta cz\u0119\u015b\u0107 wystawy zdaje si\u0119 bardzo monotonna, przy pozorach jej \u201eumedialnienia\u201d. Przypuszczalnie wi\u0119ksze wra\u017cenie zrobi\u0142by na mnie postument ze zwyk\u0142\u0105 robociarsk\u0105 ceg\u0142\u0105 jako \u201eskr\u00f3tem wizualnym\u201d co najmniej dw\u00f3ch wa\u017cnych film\u00f3w tamtej dekady \u2013 Cz\u0142owieka z\u00a0marmuru<\/em> (zar\u00f3wno jego fabu\u0142y, jak r\u00f3wnie\u017c nieformalnej nagrody, jak\u0105 dziennikarze wr\u0119czali na schodach w\u00a0Gdyni) oraz Amatora<\/em> (s\u0142ynny angloj\u0119zyczny plakat Andrzeja P\u0105gowskiego do filmu Kie\u015blowskiego\u00a0\u2013 z\u00a0\u201eceg\u0142okamer\u0105\u201d\u00a0\u2013 jest oczywi\u015bcie na wystawie).<\/p>\n W\u00a0starym kinie<\/strong><\/p>\n Nie\u017ale wypada pocz\u0105tek wystawy opowiadaj\u0105cy o\u00a0okresie prehistorii kina. Mo\u017cna si\u0119 z\u00a0ni\u0105 zapozna\u0107, klikaj\u0105c w\u00a0interaktywn\u0105, pomys\u0142ow\u0105 mapk\u0119\u00a0\u2013 zastanawiam si\u0119 tylko, czy faktycznie szczeg\u00f3\u0142owe informacje o\u00a0Eadweardzie Muybridge\u2019u\u00a0by\u0142y potrzebne akurat na wystawie o\u00a0filmie polskim (do tego w\u0105tku powr\u00f3c\u0119 jeszcze w\u00a0zako\u0144czeniu). To dobrze, \u017ce staraniami NCKF-u\u00a0zrekonstruowane zosta\u0142o najstarsze powsta\u0142e w\u00a0Polsce urz\u0105dzenie do wy\u015bwietlania ruchomych obraz\u00f3w\u00a0\u2013 biopleograf Kazimierza Pr\u00f3szy\u0144skiego. Ponadto, nakr\u0119cono powt\u00f3rnie Powr\u00f3t birbanta<\/em>\u00a0\u2013 kr\u00f3tkometra\u017c\u00f3wk\u0119 uchodz\u0105c\u0105 za pierwszy polski film fabularny. Efekt ten psuje jednak, i\u00a0to w\u00a0dw\u00f3jnas\u00f3b, angloj\u0119zyczny opis. Po pierwsze, mamy dwie r\u00f3\u017cne wersje tytu\u0142u: na planszy The Return of the Merry Fellow<\/em>, w\u00a0audiobooku za\u015b\u00a0\u2013 The Return of the Reveller<\/em>. Po drugie, Powr\u00f3t Birbanta<\/em> zosta\u0142 okre\u015blony jako\u2026 feature<\/em> film <\/em>(czyli\u00a0\u2013 film pe\u0142nometra\u017cowy). Z\u00a0faktu, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 film\u00f3w pe\u0142nometra\u017cowych to produkcje fabularne nie wynika, by mi\u0119dzy tymi fenomenami zachodzi\u0142a relacja synonimiczno\u015bci (oba terminy odnosz\u0105 si\u0119 do innych kryteri\u00f3w: rodzajowego w\u00a0wypadku polskiego terminu oraz metra\u017cu w\u00a0przypadku s\u0142owa angielskiego). Ten b\u0142\u0105d pojawia si\u0119 na wystawie jeszcze w\u00a0co najmniej dw\u00f3ch miejscach\u00a0\u2013 kr\u00f3tkometra\u017cowe dodatki nie mog\u0105 by\u0107 t\u0142umaczone jako additional features<\/em>, za\u015b full lenght feature film<\/em> to pleonazm.<\/p>\n W\u00a0cz\u0119\u015bci mi\u0119dzywojennej uwag\u0119 przykuwaj\u0105 fragmenty kronik pokazuj\u0105cych J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego (PAT t\u0142umaczone jako Polish Tele<\/em>graph <\/em>czy Telegraphic Agency<\/em>?). Szkoda, \u017ce podobny kontekst nie pojawi\u0142 si\u0119 w\u00a0cz\u0119\u015bci o\u00a0PRL (i\u00a0to niezale\u017cnie od tego, \u017ce \u00f3wcze\u015bni rz\u0105dz\u0105cy byli postaciami, by rzec eufemistycznie, mniejszego formatu). Podobie\u0144stwa mi\u0119dzy sposobem potraktowania okresu przed 1939 i\u00a0po 1945\u00a0roku istniej\u0105\u00a0\u2013 jednym z\u00a0nich jest animowany schemat prezentuj\u0105cy kolejne etapy produkcji jako cz\u0119\u015bci maszynerii, w\u00a0kt\u00f3rej kolejne wa\u0142ki, przek\u0142adnie, wirniki i\u00a0ko\u0142a zamachowe wp\u0142ywaj\u0105 na kolejne etapy wytwarzania i\u00a0cyrkulacji produktu. W\u00a0\u201emaszynie\u201d pokazuj\u0105cej system produkcji (de facto tak\u017ce dystrybucji) w\u00a0latach 30. kolejno\u015b\u0107 etap\u00f3w z\u00a0pocz\u0105tku zdaje si\u0119 sensowna (z\u00a0historyczno-filmowego punktu widzenia): producenci\u00a0\u2013 scenarzy\u015bci\u00a0\u2013 aktorzy\u00a0\u2013 re\u017cyserzy. Ale zaraz potem nast\u0119puje ci\u0105g, kt\u00f3rego logiki nie pojmuj\u0119; po re\u017cyserach bowiem mamy: weksle (z\u00a0\u201eliter\u00f3wk\u0105\u201d\u00a0\u2013 wy\u015bwietlaj\u0105 si\u0119 bowiem \u201eweksele\u201d)\u00a0\u2013 kiniarze\u00a0\u2013 pa\u0144stwo\u00a0\u2013 Falanga\u00a0\u2013 kina. Dodam, \u017ce tematy \u201eweksle\u201d, \u201eFalanga\u201d i\u00a0\u201epa\u0144stwo\u201d s\u0105 om\u00f3wione na osobnych planszach.<\/p>\n Zach\u0119ca\u0142bym do sprostowania informacji, \u017ce Pola Negri \u201eosi\u0105gn\u0119\u0142a status gwiazdy\u201d w\u00a0Hollywood. Ona przecie\u017c gwiazd\u0105 ju\u017c by\u0142a\u00a0\u2013 za spraw\u0105 niemieckich film\u00f3w Lubitscha (Oczy Mumii Mma<\/em>, Madame DuBarry<\/em> i\u00a0Sumurun<\/em>). Nie jestem te\u017c przekonany, czy faktycznie mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce Towarzystwo \u201eStart\u201d \u201especjalizowa\u0142o si\u0119 w\u00a0filmie awangardowym\u201d ani czy Dybuk<\/em> rzeczywi\u015bcie \u201esta\u0142 si\u0119 cz\u0119\u015bci\u0105 \u017celaznego kanonu \u015bwiatowej kinematografii\u201d (raczej nie nale\u017ca\u0142o tego zwrotu t\u0142umaczy\u0107 jako part of masterpieces<\/em>). Warto te\u017c poprawi\u0107\u00a0\u2013 w\u00a0obu wersjach j\u0119zykowych\u00a0\u2013 \u201eliter\u00f3wk\u0119\u201d w\u00a0nazwisku Soavy Gallone, czyli Stanis\u0142awy Winawer\u00f3wny (nie \u201eWiniwer\u00f3wny\u201d).<\/p>\n S\u0142owa uznania nale\u017c\u0105 si\u0119 autorom wystawy za pomys\u0142owo zaaran\u017cowan\u0105 sal\u0119 \u201ePollywood\u201d. W\u00a0znacznej cz\u0119\u015bci dotyczy ona I\u00a0po\u0142owy XX wieku\u00a0\u2013 szkoda, \u017ce nie znaleziono miejsca, by szerzej wyeksponowa\u0107 hollywoodzkie sukcesy polskich autor\u00f3w zdj\u0119\u0107 filmowych z\u00a0p\u00f3\u017aniejszych dekad (Adam Hollender, Andrzej Bartkowiak, Andrzej Seku\u0142a, Witold Soboci\u0144ski, S\u0142awomir Idziak, Janusz Kami\u0144ski, Dariusz Wolski, Piotr Soboci\u0144ski), wspominaj\u0105c przy tej okazji na przyk\u0142ad te\u017c o\u00a0Hoyte\u2019m van Houtemie, absolwencie Wydzia\u0142u Operatorskiego PWSFTViT?<\/p>\n W opisie znaczenia przybysz\u00f3w z Europy dla rozkwitu Hollywood na pocz\u0105tku XX wieku pojawia si\u0119 nast\u0119puj\u0105ce zdanie: \u201eZa produkcj\u0119 i dystrybucj\u0119 film\u00f3w odpowiadali przede wszystkim \u017cydowscy imigranci, urodzeni na ziemiach polskich, niemieckich lub w\u0119gierskich\u201d (z inn\u0105 kolejno\u015bci\u0105 wyliczenia w angielskim t\u0142umaczeniu). Mimo wszystko, brakuje jednak w tym opisie s\u0142owa \u201eRosja\u201d (lub \u201eeuropejska cz\u0119\u015b\u0107 Rosji\u201d), i to nie tylko dlatego, \u017ce \u201eziemie polskie\u201d, o jakich mowa, by\u0142y do 1918 roku cz\u0119\u015bci\u0105 Cesarstwa. Wiadomo przecie\u017c, \u017ce David Sarnoff \u2013 szef RKO, czyli jednego z pi\u0119ciu wielkich studi\u00f3w tamtej epoki \u2013 przyszed\u0142 na \u015bwiat w Rosji. Szczeg\u00f3lny jest te\u017c przypadek Louisa B. Mayera: jego biografi\u015bci spieraj\u0105 si\u0119, gdzie dok\u0142adnie m\u00f3g\u0142 si\u0119 on urodzi\u0107: czy by\u0142 to Dymer ko\u0142o Kijowa, Dmra ko\u0142o Wilna, czy mo\u017ce wie\u015b ko\u0142o Mi\u0144ska, czy mo\u017ce sam Mi\u0144sk, ale Mazowiecki, jak sugeruje Andrzej Krakowski[11]<\/sup><\/a>. Kuratorzy z\u00a0NCKF nie maj\u0105 takich w\u0105tpliwo\u015bci\u00a0\u2013 na biogramie za\u0142o\u017cyciela MGM czytamy: \u201eurodzi\u0142 si\u0119 w\u00a0Mi\u0144sku\u201d. By\u0107 mo\u017ce pracownicy NCKF dokonali jakiego\u015b odkrycia, o\u00a0kt\u00f3rym warto by powiadomi\u0107 \u015bwiat\u00a0\u2013 je\u015bli jednak tak si\u0119 nie sta\u0142o, sugerowa\u0142bym wi\u0119ksz\u0105 pow\u015bci\u0105gliwo\u015b\u0107 w\u00a0ferowaniu s\u0105d\u00f3w sprawiaj\u0105cych wra\u017cenie, i\u017c mamy do czynienia z\u00a0ustaleniem historyk\u00f3w. Pewne korekty nale\u017ca\u0142oby wprowadzi\u0107 tak\u017ce w\u00a0odniesieniu do innych opis\u00f3w geograficznych, na przyk\u0142ad notk\u0119 o\u00a0Stefanie Kudelskim z\u00a0pewno\u015bci\u0105 warto uzupe\u0142ni\u0107 o\u00a0s\u0142owo \u201eSzwajcaria\u201d.<\/p>\n Wiele miejsca wystawa po\u015bwi\u0119ci\u0142a okresowi II wojny \u015bwiatowej. S\u0142usznie podkre\u015blono w opisach, \u017ce w kronikach wrzesie\u0144 1939 roku pokazywany bywa\u0142 najcz\u0119\u015bciej z punktu widzenia agresora; jest jednak Julien Bryan i jego zdj\u0119cia z obl\u0119\u017conej Warszawy. Nacisk po\u0142o\u017cony zosta\u0142 na okupacj\u0119 niemieck\u0105 (jest sporo o Heimkehr<\/em>); o okupacji sowieckiej s\u0105 ledwie wzmianki. \u015awietne jest stanowisko o \u0141odzi podczas okupacji \u2013 cho\u0107 nie pojmuj\u0119, czemu na mapie niekt\u00f3re punkty s\u0105 nazwane po niemiecku (\u201eTiergarten\u201d), a inne po polsku (\u201eBia\u0142a Fabryka\u201d, \u201ePlac wolno\u015bci\u201d \u2013 powinno by\u0107: Wolno\u015bci). Nie mam pewno\u015bci, czy faktycznie osobne stanowisko nale\u017ca\u0142o si\u0119 \u201eberlingowcom\u201d i bitwie pod Lenino. Ciesz\u0119 si\u0119 natomiast, \u017ce poczesne miejsce znalaz\u0142o si\u0119 dla Wielkiej Drogi<\/em>, znakomitej produkcji w\u00a0re\u017cyserii Micha\u0142a Waszy\u0144skiego, de facto pierwszego (c\u00f3\u017c z\u00a0tego, \u017ce zrealizowanego zagranic\u0105?) powojennego polskiego filmu pe\u0142nometra\u017cowego, s\u0142abo obecnego w\u00a0opracowaniach o\u00a0charakterze podr\u0119cznikowym. Nie rozumiem tylko, dlaczego jego tytu\u0142 jest raz t\u0142umaczony jako The Great Way<\/em>, a\u00a0innym razem jako The Great Road. <\/em><\/p>\n Punkt ci\u0119\u017cko\u015bci po\u0142o\u017cony zosta\u0142 na trajektorie \u017cyciowe filmowc\u00f3w, o\u00a0kt\u00f3rych czytamy, i\u017c \u201epodzielili los udr\u0119czonego narodu. Nie brak\u0142o w\u015br\u00f3d nich ofiar bombardowa\u0144 i\u00a0\u0142apanek, wi\u0119\u017ani\u00f3w syberyjskich \u0142agr\u00f3w i\u00a0oboz\u00f3w koncentracyjnych, powsta\u0144c\u00f3w i\u00a0\u017co\u0142nierzy Armii Andersa, ale nie brakowa\u0142o te\u017c konfident\u00f3w Gestapo\u201d. Ko\u0144c\u00f3wka opisu do\u015b\u0107 niefortunnie brzmi w\u00a0angielskim przek\u0142adzie, w\u00a0kt\u00f3rym czytamy: there were also many who became informers for the Gestapo <\/em>(czy faktycznie many<\/em>?). O\u00a0wojennych losach Iny Benity czytamy natomiast: \u201ePod koniec wojny wyjecha\u0142a do Niemiec, a\u00a0p\u00f3\u017aniej do Francji. Wysz\u0142a za m\u0105\u017c za Amerykanina Lloyda Scuddera, przedstawiciela s\u0142u\u017cby cywilnej w\u00a0United States Air Force\u201d. Mamy tu do\u015b\u0107 szczeg\u00f3\u0142owe informacje o\u00a0ameryka\u0144skim m\u0119\u017cu oraz zagadkowe \u201ewyjecha\u0142a do Niemiec\u201d\u00a0\u2013 kt\u00f3re mo\u017ce jednak nale\u017ca\u0142oby wyja\u015bni\u0107 wzmiank\u0105 o\u00a0wcze\u015bniejszym m\u0119\u017cu Benity, Hansie Georgu Paschu (fascynuj\u0105ca to sk\u0105din\u0105d historia).<\/p>\n Swego rodzaju pomostem do sekcji po\u015bwi\u0119conej Polsce Ludowej jest stanowisko o\u00a0filmie Majdanek\u00a0\u2013 cmentarzysko Europy<\/em> (mo\u017cna por\u00f3wna\u0107 wersje z\u00a0lektorem, bez lektora i\u00a0z\u00a0muzyk\u0105\u00a0\u2013 ale czy nie trzeba do tego s\u0142uchawek, kt\u00f3rych chyba na stanowisku brak?). W\u00a0opisie przeczytamy o\u00a0analogicznych realizacjach podejmowanych przez innych filmowc\u00f3w: \u201eAlianci, kt\u00f3rzy wyzwalali obozy koncentracyjne na terenie Niemiec, podobnie jak Jerzy Bossak i\u00a0Aleksander Ford, filmowali zbrodnie Nazist\u00f3w\u201d. Mniejsza ju\u017c mo\u017ce o\u00a0to, \u017ce w\u00a0tym zdaniu s\u0105 trzy mankamenty (pisownia \u201eNazist\u00f3w\u201d wielk\u0105 liter\u0105, miejsce frazy \u201epodobnie jak…\u201d w\u00a0szyku zdania, oraz dyskusyjna sprawa \u201efilmowania\u201d obozu przez Forda, kt\u00f3ry wedle \u015bwiadectwa Bossaka w\u00a0og\u00f3le tam nie by\u0142). Przywo\u0142ane zdanie stanowi jednak wprowadzenie do opisu, kt\u00f3ry brzmi tak: \u201eEkip\u0105 przewodzi\u0142 Sidney Bernstein, a\u00a0jednym z\u00a0jego wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w by\u0142 Alfred Hitchcock. Nakr\u0119cony przez nich film (zatytu\u0142owany Rzeczowe badania niemieckich oboz\u00f3w koncentracyjnych<\/em>) nie zosta\u0142 upubliczniony i\u00a0na d\u0142ugie dekady trafi\u0142 do archiwum Imperial War Museum\u201d. C\u00f3\u017c, niby tak, \u017cadna z\u00a0informacji nie jest fa\u0142szywa\u00a0\u2013 ale mimo to opis pozostaje faktograficznie u\u0142omny. Rzecz bowiem w\u00a0tym, \u017ce zesp\u00f3\u0142 Bernsteina by\u0142 brytyjsko-ameryka\u0144ski; podczas gdy Brytyjczycy faktycznie nie zdecydowali si\u0119 na monta\u017c, Amerykanie wykorzystali istotn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 materia\u0142u, w\u00a0wyniku czego powsta\u0142y s\u0142ynne M\u0142yny \u015bmierci<\/em>\u00a0\u2013 nie tylko \u201eupublicznione\u201d, ale wr\u0119cz wykorzystywane w\u00a0celach reedukacyjnych (wersja niemiecka podpisana przez Hanusza Burgera; wersja angloj\u0119zyczna znana jako film Billy\u2019ego Wildera). Nie mo\u017cna wi\u0119c powiedzie\u0107, \u017ce alianci skierowali materia\u0142 o\u00a0obozach na p\u00f3\u0142ki\u00a0\u2013 a\u00a0taki efekt wywo\u0142uje zacytowany opis.<\/p>\n Spacerkiem po PRL<\/strong><\/p>\n Sporo miejsca na wystawie po\u015bwi\u0119cono okresowi stalinowskiemu\u00a0\u2013 cho\u0107 niewiele dowiemy si\u0119 o\u00a0\u00f3wczesnej s\u0142u\u017calczo\u015bci i\u00a0serwilizmie niekt\u00f3rych p\u00f3\u017aniejszych luminarzy polskiego kina. Jest natomiast okazja do po\u015bmiania si\u0119 z\u00a0wytycznych realizmu socjalistycznego, kt\u00f3rej dostarcza stanowisko prezentuj\u0105ce modele postaci socrealistycznych. Mamy tu m.in. zdanie o\u00a0\u201emurarzu Wojciechu z\u00a0filmu Pi\u0119ciu ch\u0142opc\u00f3w z\u00a0ulicy Barskiej<\/em>\u201d\u00a0\u2013 tu dwa b\u0142\u0119dy, w\u00a0tytule filmu oraz informacji o\u00a0bohaterze (chodzi\u0142o zapewne o\u00a0Wojciechowskiego\u00a0\u2013 nazwisko, nie imi\u0119). Z\u00a0kolei w\u00a0kalendarium kinematografii lat stalinowskich czytamy: \u201eW\u00a0ramach planu sze\u015bcioletniego zapowiedziano zbudowanie nowoczesnego miasteczka filmowego pod Warszaw\u0105 (\u2026) Niestety, inwestycja nie dosz\u0142a do skutku\u201d. Hmm, dlaczego \u201eniestety\u201d? O\u00a0miasteczku filmowym przeczytamy na wystawie jeszcze raz, na planszy o\u00a0latach 90.: \u201eMo\u017ce zabrak\u0142o miasteczka filmowego, kt\u00f3rego wci\u0105\u017c nie zbudowali\u015bmy?\u201d (zazn. moje\u00a0\u2013 KK). C\u00f3\u017c, o\u00a0budowie tego mitycznego miasteczka \u015bnili zar\u00f3wno Stanis\u0142aw Albrecht na pocz\u0105tku lat 50., jak i\u00a0Agnieszka Odorowicz na pocz\u0105tku XX wieku\u00a0\u2013 najwyra\u017aniej, sen \u00f3w udzieli\u0142 si\u0119 tak\u017ce tw\u00f3rcom wystawy.<\/p>\n W\u00a0cz\u0119\u015bci o\u00a0Szkole Polskiej co\u015b z\u0142ego \u201ezadzia\u0142o si\u0119\u201d z\u00a0tytu\u0142ami angielskimi film\u00f3w. Po\u017cegnania<\/em>\u00a0\u2013 na tej samej planszy raz przet\u0142umaczone s\u0105 jako Partings<\/em>, raz jako Farewells<\/em>. Natomiast Kana\u0142<\/em> Wajdy to (w\u00a0dokumentach exportowych i\u00a0na plakatach na rynek angloj\u0119zyczny) raczej Kanal <\/em>(prawid\u0142owo jest na tablicy wprowadzaj\u0105cej w\u00a0tematyk\u0119 odwil\u017cow\u0105), nie Sewer <\/em>(kilkakrotnie na innych planszach[12]<\/sup><\/a>). Jako Heroism<\/em> prze\u0142o\u017cono Eroic\u0119<\/em>\u00a0\u2013 ale przecie\u017c i\u00a0w\u00a0Wielkiej Brytanii, i\u00a0w\u00a0USA funkcjonuje pod tytu\u0142em oryginalnym, a\u00a0jako Heroica<\/em> tylko w\u00a0Ameryce Po\u0142udniowej. Zezowate szcz\u0119\u015bcie<\/em> zar\u00f3wno w\u00a0obiegu festiwalowym, jak i\u00a0w\u00a0angloj\u0119zycznej literaturze przedmiotu by\u0142o t\u0142umaczone jako Bad Luck<\/em> (tak\u017ce w\u00a0monografiach Micha\u0142ka\/Turaja, Haltofa i\u00a0Coatesa[13]<\/sup><\/a>; na wystawie bodaj jeden raz w\u00a0tej formie), ewentualnie jako Tough Luck<\/em> lub Cross-eyed Luck<\/em>. Natomiast Cockeyed Happiness<\/em>, bo i\u00a0pod tak\u0105 postaci\u0105 film ten jest obecny na wystawie, to z\u00a0pewno\u015bci\u0105 ryzykowna \u201enowalijka\u201d\u00a0\u2013 w\u00a0dyskursie Munka chodzi bowiem o\u00a0los, pech b\u0105d\u017a \u0142ut szcz\u0119\u015bcia, nie za\u015b o\u00a0nat\u0119\u017cenia eudajmonii.<\/p>\n G\u0142\u00f3wn\u0105 atrakcj\u0105 tej cz\u0119\u015bci ekspozycji s\u0105 stanowiska, kt\u00f3re zach\u0119caj\u0105: \u201epor\u00f3wnaj film ze scenariuszem\u201d. Wy\u015bwietlany jest fragment filmowy, a\u00a0obok tekst, w\u00a0kt\u00f3rym kolorem zielonym oznaczono fragmenty dopisane, niebieskim\u00a0\u2013 przeniesione, a\u00a0czerwonym\u00a0\u2013 \u201efragmenty wyci\u0119te\u201d (co sugeruje interwencj\u0119 cenzorsk\u0105). Rzecz interesuj\u0105ca\u00a0\u2013 tyle \u017ce to, co wy\u015bwietlane jest na planszach, to wcale nie s\u0105 \u201escenariusze\u201d, jak si\u0119 je anonsuje na wystawie, a\u00a0nowele filmowe lub fragmenty adaptowanej prozy (czyli przyk\u0142adowo \u201eSze\u015b\u0107 wciele\u0144 Jana Piszczyka\u201d jako pierwowz\u00f3r Zezowatego szcz\u0119\u015bcia<\/em>). Arcyciekawie\u00a0\u2013 bardziej minimalistycznie, w\u00a0formule klubokawiarni z\u00a0muzyk\u0105, zdj\u0119ciami i\u00a0czasopismami z\u00a0epoki\u00a0\u2013 prezentuje si\u0119 za to stanowisko o\u00a0\u201ekinie nowego obyczaju\u201d (Skolimowski, Pola\u0144ski, Komeda i\u00a0reszta \u201eferajny\u201d).<\/p>\n Skoro za\u015b przy Skolimowskim jeste\u015bmy\u2026 Rozumiem, \u017ce wystawa nie jest rozpraw\u0105 doktorsk\u0105, i w przeciwie\u0144stwie do niej daje ograniczone miejsce do budowania narracji historycznej. Niemniej, nawet lakoniczne opisy nale\u017ca\u0142oby formu\u0142owa\u0107 w taki spos\u00f3b, by unikn\u0105\u0107 przesadnych \u201eskr\u00f3t\u00f3w my\u015blowych\u201d. Tymczasem takie w\u0142a\u015bnie wra\u017cenie odnios\u0142em na wystawie kilkukrotnie, na przyk\u0142ad przy lekturze om\u00f3wienia dzie\u0142a, kt\u00f3re szczeg\u00f3lnie ceni\u0119. \u201eZe scenariuszem filmu R\u0119ce do g\u00f3ry<\/em> (1967, prem. 1985) mo\u017cna by\u0142o zapozna\u0107 si\u0119 tylko w filmowej prasie\u201d (naprawd\u0119 o scenariusz chodzi\u0142o?). W gablocie mu po\u015bwi\u0119conej mamy natomiast \u201erozk\u0142ad\u00f3wk\u0119\u201d z poczytnego tygodnika, ale z jakiego dok\u0142adnie, z kt\u00f3rego roku, z kt\u00f3rego numeru \u2013 ju\u017c si\u0119 nie dowiemy. Na innej planszy o tym samym filmie przeczytamy za\u015b: \u201eW pami\u0119\u0107 zapada scena z wielkim \u2013 \u017ale wydrukowanym, bo posiadaj\u0105cym podw\u00f3jn\u0105 par\u0119 oczu \u2013 portretem Stalina\u201d. Nie, nic nie zosta\u0142o \u201e\u017ale wydrukowane\u201d \u2013 w dialogach wyra\u017anie mowa jest o tym, \u017ce dostarczono dwa komplety (jeden zapasowy), a studenci, po prostu, troch\u0119 popili\u2026<\/p>\n Animowan\u0105 \u201emaszyneri\u0119\u201d zatytu\u0142owan\u0105 \u201eSystem produkcji i\u00a0dystrybucji film\u00f3w w\u00a0PRL\u201d uwa\u017cam za najs\u0142abszy punkt wystawy. Tu, niestety, b\u0142\u0105d na b\u0142\u0119dzie\u00a0\u2013 nawet je\u015bli przyj\u0105\u0107, \u017ce chodzi tylko o\u00a0pe\u0142nometra\u017cowe filmy kinowe (cho\u0107 nie jest to napisane wprost) i\u00a0jedynie o\u00a0okres, w\u00a0kt\u00f3rym kinematografia podlega\u0142a Naczelnemu Zarz\u0105dowi Kinematografii. Nazwa PRL mo\u017ce sugerowa\u0107, \u017ce chodzi o\u00a0okres od 1951 roku\u00a0\u2013 ale przecie\u017c przed NZK by\u0142 Centralny Urz\u0105d Kinematografii, a\u00a0po likwidacji NZK\u00a0\u2013 Komitet Kinematografii. O\u00a0NZK\u00a0\u2013 na wystawie raz jako Supreme Cinematography Board<\/em>, innym za\u015b razem Cinematography Committee<\/em> (ten ostatni przek\u0142ad jest niew\u0142a\u015bciwy, bowiem odsy\u0142a do prawnego nast\u0119pcy NZK)\u00a0\u2013 dowiemy si\u0119, \u017ce \u201eistnia\u0142 od po\u0142owy lat\u00a050. do 1987\u201d (sk\u0105d ta \u201epo\u0142owa lat 50\u201d?) oraz \u017ce \u201ekoordynowa\u0142 prac\u0119 niemal wszystkich przedsi\u0119biorstw zwi\u0105zanych z\u00a0kinem (\u2026) a\u00a0cz\u0119\u015bciowo te\u017c kin\u201d (co to znaczy \u201ecz\u0119\u015bciowo\u201d\u00a0\u2013 chodzi o\u00a0niekt\u00f3re kina czy o\u00a0wybrane dekady?). I\u00a0dalej: filmy nie powstawa\u0142y jedynie w\u00a0\u201eWFF\u201d; sam ten skr\u00f3t w\u00a0dokumentacji z\u00a0okresu PRL wyst\u0119puje niemal zawsze z\u00a0dopowiedzeniem WFF-1 lub WFF-2 (Wroc\u0142aw); a\u00a0przecie\u017c pe\u0142nometra\u017cowe fabu\u0142y produkowano tak\u017ce w\u00a0sto\u0142ecznej WFD (wystarczy\u0142o mo\u017ce napisa\u0107: \u201eWytw\u00f3rnie\u201d). Niezbyt fortunnie brzmi te\u017c zdanie \u201eTo jednak, co by\u0142o kr\u0119cone, pozostawa\u0142o w\u00a0gestii zespo\u0142\u00f3w\u201d (i\u00a0ponownie brak konsekwencji w\u00a0przek\u0142adzie\u00a0\u2013 raz funkcjonuj\u0105 one jako film units<\/em>, a\u00a0raz jako film groups<\/em>).<\/p>\n Gdy idzie o\u00a0cenzur\u0119, zbyt s\u0142abo zaakcentowano wieloetapowo\u015b\u0107 procesu kontroli. Powa\u017cnym uchybieniem jest zaprezentowanie Komisji Ocen Scenariuszy (w\u00a0wersji angielskiej\u00a0\u2013 raz jako Committee<\/em>, raz jako Commission<\/em>) w taki spos\u00f3b, jakby istnia\u0142a od pocz\u0105tku do ko\u0144ca kinematografii PRL. Kolaudacja jest wed\u0142ug autor\u00f3w tekstu \u201etajnym pokazem filmowym\u201d, w kt\u00f3rym uczestniczyli \u201ezaproszeni go\u015bcie\u201d (np. szefowie pozosta\u0142ych zespo\u0142\u00f3w filmowych czy zaufani krytycy). Tymczasem kolaudacja nie by\u0142a \u201eutajniona\u201d, a udzia\u0142 w niej brali przede wszystkim ci, kt\u00f3rych obligowa\u0142o do tego zarz\u0105dzenie ministerialne. Co wa\u017cne \u201ewynik kolaudacji nie by\u0142 kluczowy\u201d, jak s\u0105dzi autor tekstu. Komisja by\u0142a organem doradczym i wydawa\u0142a opini\u0119. Owszem, co do zasady ko\u0144czy\u0142a si\u0119 ona konkluzj\u0105: film \u201eprzyj\u0119ty\u201d b\u0105d\u017a \u201eodrzucony\u201d. Nast\u0119pnie stosowny wniosek by\u0142 przek\u0142adany szefowi kinematografii, i to on podejmowa\u0142 ostateczn\u0105 decyzj\u0119. Znane s\u0105 protoko\u0142y kolaudacyjne, kt\u00f3re zawieraj\u0105 niemal same aprobatywne g\u0142osy, a tak\u017ce ko\u0144cz\u0105 si\u0119 konkluzj\u0105 pozytywn\u0105 \u2013 cho\u0107 film i tak nie zostawa\u0142 dopuszczony na ekrany (casus Przypadku<\/em> Kie\u015blowskiego).<\/p>\n Na jednej ze \u015bcianek zestawione obok siebie zosta\u0142y\u00a0\u2013 troch\u0119 na zasadzie good cop and bad cop<\/em>\u00a0\u2013 biogramy J\u00f3zefa Tejchmy i\u00a0Janusza Wilhelmiego. Jest tu nieco usterek faktograficznych. Wed\u0142ug tw\u00f3rc\u00f3w wystawy, Wilhelmi zast\u0105pi\u0142 na czele resortu Tejchm\u0119, kt\u00f3ry wr\u00f3ci\u0142 na to stanowisko \u201ep\u00f3\u0142tora roku p\u00f3\u017aniej\u201d, po jego \u015bmierci. Dla porz\u0105dku: Wilhelmi by\u0142 wiceministrem, a\u00a0po dymisji Tejchmy jedynie \u201ekierownikiem Ministerstwa Kultury\u201d. Po \u015bmierci Wilhelmiego stanowisko ministra obj\u0105\u0142 najpierw Jan Mietkowski, a\u00a0p\u00f3\u017aniej Zygmunt Najdowski (obaj byli przedstawicielami \u201etwardog\u0142owego\u201d skrzyd\u0142a partii). Tejchma na stanowisko ministra wr\u00f3ci\u0142 w\u00a0pa\u017adzierniku 1980 r., a\u00a0wi\u0119c nie p\u00f3\u0142tora, a\u00a0dwa i\u00a0p\u00f3\u0142 roku po \u015bmierci Wilhelmiego. W\u00a0opisie polityki tego ostatniego wobec filmowc\u00f3w jest tak\u017ce mowa o\u00a0tym, \u017ce \u201eszczeg\u00f3ln\u0105 nienawi\u015bci\u0105 pa\u0142a\u0142 do tw\u00f3rc\u00f3w z\u00a0Zespo\u0142u X\u201d (niewykluczone\u00a0\u2013 ale czy aby nie nazbyt emocjonalne jest to okre\u015blenie?). Tymczasem je\u015bli mieliby\u015bmy wskaza\u0107 jaki\u015b konkretny zesp\u00f3\u0142, wobec kt\u00f3rego Wilhelmi by\u0142 szczeg\u00f3lnie nieprzychylnie nastawiony, by\u0142by to raczej rozwi\u0105zany przez niego \u201ePryzmat\u201d; to w\u0142a\u015bnie w\u00a0nim powsta\u0142y dzie\u0142a od\u0142o\u017cone przez niego na p\u00f3\u0142ki: Indeks <\/em>(przypadek szczeg\u00f3lny, bo film zosta\u0142 doko\u0144czony w\u00a01980 roku w\u0142a\u015bnie w\u00a0\u201eX\u201d-ie), Palace Hotel<\/em> i\u00a0Co mi zrobisz, jak mnie z\u0142apiesz<\/em> czy zatrzymany na etapie produkcji Na srebrnym globie<\/em>.<\/p>\n Ciekawie\u00a0\u2013 na poziomie designu\u00a0\u2013 wygl\u0105da \u201e\u015bciana z\u00a0p\u00f3\u0142kownikami\u201d (imitacjami pude\u0142ek ze szpulami zatrzymanych film\u00f3w), ale w\u00a0wymiarze informacyjnym jest ona mocno rozczarowuj\u0105ca: c\u00f3\u017c komu po opisie w\u00a0rodzaju \u201ewyci\u0119cie jednej sceny\u201d? Nawet w\u00a0tych zdawkowych informacjach pojawia si\u0119 nieco b\u0142\u0119d\u00f3w. Przyk\u0142adowo, przy Niedzielnych igraszkach<\/em> mamy adnotacj\u0119 \u201eskierowanie na p\u00f3\u0142k\u0119 na 5 lat\u201d. Tymczasem film pokazano w\u00a0Gdyni w\u00a01987 roku, a\u00a0zatem cztery lata po zako\u0144czeniu produkcji; co wi\u0119cej, pojedyncze pokazy filmu mia\u0142y miejsce tak\u017ce w\u00a01984 roku, np. w\u00a0Bia\u0142ymstoku na przegl\u0105dzie \u201eM\u0142odzi za i\u00a0przed kamer\u0105\u201d, gdzie Gli\u0144ski zdoby\u0142 nagrod\u0119 publiczno\u015bci. Ten b\u0142\u0105d jest tak\u017ce interesuj\u0105cy dlatego, \u017ce w\u00a0miejscu, w\u00a0kt\u00f3rym mowa o\u00a0Studiu Filmowym im. Karola Irzykowskiego (tak brzmi pe\u0142na nazwa, a\u00a0nie jak w\u00a0opisie na wystawie: \u201eStudio im. Karola Irzykowskiego\u201d\u00a0\u2013 nie warto by\u0142oby mo\u017ce o\u00a0tym pisa\u0107, gdyby nie uj\u0119cie nazwy w\u00a0cudzys\u0142\u00f3w) odnotowano, \u017ce premiera Niedzielnych igra<\/em>szek<\/em> mia\u0142a miejsce w\u00a01987 roku. Inny przyk\u0142ad: Wielki bieg,<\/em> \u201eskierowany na p\u00f3\u0142k\u0119 na 6 lat\u201d (film pokazano w\u00a0Gdyni w\u00a01986 roku, a\u00a0zatem przele\u017ca\u0142 na p\u00f3\u0142ce pi\u0119\u0107 lat). Rok produkcji tak\u017ce w\u00a0innych wypadkach bywa \u017ale przyporz\u0105dkowany\u00a0\u2013 Dom wariat\u00f3w<\/em> raz z\u00a0dat\u0105 1984<\/em>, a\u00a0raz z\u00a01985<\/em>. Przy Elementarzu<\/em> Wiszniewskiego za\u015b widnieje zaledwie wzmianka o\u00a0\u201eskierowaniu filmu na p\u00f3\u0142k\u0119\u201d, co mo\u017ce sugerowa\u0107, \u017ce autorzy nie dotarli do informacji, \u017ce pierwsze oficjalne pokazy mia\u0142 po \u015bmierci Wiszniewskiego, w\u00a01981\u00a0roku. Nawiasem m\u00f3wi\u0105c, w\u00a0boxie dvd wydanym w\u00a0znakomitej serii niegdysiejszego Polskiego Wydawnictwa Audiowizualnego autorzy wystawy mogliby sprawdzi\u0107, \u017ce tytu\u0142 tego filmu t\u0142umaczony jest na angielski jako Primer<\/em> (tak te\u017c w\u00a0katalogu 62. Krakowskiego Festiwalu Filmowego), nie jako ABC book<\/em>.<\/p>\n Poprawi\u0107 nale\u017cy fragment opisu, wedle kt\u00f3rego \u201eKopie produkowane by\u0142y w\u00a0\u0141\u00f3dzkich Zak\u0142adach Wytw\u00f3rczych Kopii Filmowych. St\u0105d trafia\u0142y do wszystkich kin w\u00a0Polsce\u201d. Pomijam ju\u017c niuans, \u017ce kopie powstawa\u0142y nie tylko w\u00a0\u0141ZWKF, ale te\u017c w\u00a0WFD i\u00a0w\u00a0Techfilmie (a\u00a0ponadto niekt\u00f3re produkowane by\u0142y zagranic\u0105); rzecz w\u00a0tym, \u017ce \u017cadna z\u00a0tych instytucji nie wysy\u0142a\u0142a kopii prosto do kin, to by\u0142o bowiem zadanie Centrali Wynajmu Film\u00f3w (po 1974 roku zmienia\u0142a ona nazwy jeszcze parokrotnie). O\u00a0niej z\u00a0wystawy nie dowiemy si\u0119 prawie nic\u00a0\u2013 o\u00a0CWF mamy bodaj jedn\u0105 tylko wzmiank\u0119 na planszy o\u00a0plakatach. O\u00a0innych graficznych formach promocji, na przyk\u0142ad o\u00a0jednobarwnych afiszach czy wielkoformatowych \u201emuralach\u201d, nie ma za\u015b mowy\u00a0\u2013 wcale.<\/p>\n \u201eKa\u017cdy pokaz zaczyna\u0142 si\u0119 czarno-bia\u0142\u0105 kronik\u0105. Reklam nie by\u0142o\u201d\u00a0\u2013 przeczytaj\u0105 odwiedzaj\u0105cy wystaw\u0119. To jednak przesadne uog\u00f3lnienie\u00a0\u2013 kronika, faktycznie, mia\u0142a by\u0107 zawsze (ale po stanie wojennym coraz cz\u0119stsze by\u0142y seanse, przed kt\u00f3rymi z\u00a0niej rezygnowano), a\u00a0i\u00a0reklamy si\u0119 zdarza\u0142y (cho\u0107 nie w\u00a0takiej formie jak dzi\u015b). Oczywi\u015bcie, by\u0142y te\u017c trailery. Niestety, z\u00a0wystawy nie dowiemy si\u0119 wiele ani o\u00a0nich, ani o\u00a0\u201edodatkach\u201d\u00a0\u2013 a\u00a0to fascynuj\u0105cy temat.<\/p>\n Podobnie jak CWF, po macoszemu potraktowano tak\u017ce przedsi\u0119biorstwo \u201eFilm Polski\u201d. Osoba nie maj\u0105ca uprzedniej wiedzy o systemie kinematografii PRL, a chc\u0105ca j\u0105 czerpa\u0107 z wystawy, ma prawo uto\u017csami\u0107 \u201eFilm Polski\u201d, o kt\u00f3rym mowa w \u201emaszynerii\u201d, z \u201eFilmem Polskim\u201d \u2013 monopolist\u0105 z II po\u0142owy lat 40. Tymczasem by\u0142y to dwie zupe\u0142nie inne jednostki \u2013 nale\u017ca\u0142o zatem podkre\u015bli\u0107 ramy czasowe, a tak\u017ce doda\u0107, \u017ce przedsi\u0119biorstwo uwzgl\u0119dnione w trybach \u201emaszynerii\u201d powo\u0142ano do \u017cycia w 1964 roku; do tego czasu jego p\u00f3\u017aniejsze obowi\u0105zki pe\u0142ni\u0142a CWF. O zadaniach tych dowiadujemy si\u0119 zreszt\u0105 tylko po\u0142owicznie; czytamy mianowicie: \u201eNa filmie mo\u017cna by\u0142o te\u017c zarabia\u0107 zagranic\u0105. Dzia\u0142alno\u015b\u0107 ta skupiona by\u0142a w Przedsi\u0119biorstwie Pa\u0144stwowym \u00abFilm Polski\u00bb. Zajmowa\u0142o si\u0119 ono promocj\u0105, wysy\u0142aniem gwiazd na festiwale, zawieraniem um\u00f3w z dystrybutorami i stacjami telewizyjnymi\u201d. To wszystko prawda, ale \u201eFilm Polski\u201d odpowiedzialny by\u0142 tak\u017ce za import \u2013 dlaczego informacja ta nie znalaz\u0142a si\u0119 w opisie? Mo\u017cna si\u0119 domy\u015bla\u0107, \u017ce autorzy wystawy po prostu wiedz\u0105 o tym zbyt ma\u0142o, skoro pisz\u0105: \u201eW ramach bratniej wymiany filmy sowieckie, czechos\u0142owackie i bu\u0142garskie pokazywano w polskich kinach, a nasze w Moskwie, Pradze czy Sofii\u201d. A przecie\u017c nie tyle o \u201ewymian\u0119\u201d chodzi\u0142o, co o przymus zakupu niekt\u00f3rych przynajmniej pozycji \u2013 za konkretne pieni\u0105dze, z \u201eprzelicznikiem\u201d rubli transferowych nie zawsze dla strony polskiej korzystnym. C\u00f3\u017c, to prawda, \u017ce ani CWF, ani FP nie by\u0142y szczeg\u00f3lnie cz\u0119sto badane przez historyk\u00f3w filmu polskiego \u2013 ale tak si\u0119 sk\u0142ada, \u017ce gruntown\u0105 kwerend\u0119 na temat obu tych instytucji przeprowadzi\u0142 (i wyniki przedstawia\u0142 na konferencjach) zesp\u00f3\u0142 \u0142\u00f3dzkich filmoznawc\u00f3w, pracuj\u0105cy ca\u0142kiem niedaleko od siedziby NCKF. Wystarczy\u0142o poprosi\u0107 o konsultacj\u0119\u2026<\/p>\n By\u0142a ju\u017c mowa o\u00a0tym, \u017ce wiele miejsca po\u015bwi\u0119cono na wystawie \u201esuperprodukcjom\u201d i\u00a0najbardziej kasowym filmom lat 60. i\u00a070. Popularno\u015bci\u0105 w\u015br\u00f3d widowni cieszy\u0142y si\u0119 tak\u017ce komedie Stanis\u0142awa Barei\u00a0\u2013 niestety, rzesza ich wsp\u00f3\u0142czesnych fan\u00f3w mo\u017ce czu\u0107 si\u0119 rozczarowana kszta\u0142tem wystawy (wielka szkoda, \u017ce NCKF-owi nie uda\u0142o si\u0119 kupi\u0107 s\u0142ynnej szafy z\u00a0klubu sportowego \u201eT\u0119cza\u201d). Podobnie zreszt\u0105 jak mi\u0142o\u015bnicy Andrzeja \u017bu\u0142awskiego, o\u00a0kt\u00f3rym na wystawie napomyka si\u0119 chyba tylko przy okazji cenzury.<\/p>\n