KSI\u0104\u017bKA<\/p>\n
DOI: https:\/doi.org\/10.56351\/PLEOGRAF.2024.2.10<\/p>\n
Streszczenie<\/p>\n
Monografia Marka Cie\u015bli\u0144skiego \u201ePoruszy\u0107 miliony\u201d jest nie tylko przyk\u0142adem solidnej biografistyki, ale tak\u017ce pr\u00f3b\u0105 dotarcia do esencji peerelowskiej kultury filmowej. Autor wnikliwie zbada\u0142 dorobek zawodowy Jerzego Bossaka, skupiaj\u0105c si\u0119 na jego filmach, dzia\u0142alno\u015bci publicystycznej i\u00a0organizacyjnej. Ksi\u0105\u017cka \u0142\u0105czy opowie\u015b\u0107 o\u00a0cz\u0142owieku z\u00a0charakterystyk\u0105 epoki, w\u00a0kt\u00f3rej dzia\u0142a\u0142, ukazuj\u0105c wp\u0142yw kontekst\u00f3w spo\u0142eczno-politycznych na artystyczne projekty. Mimo drobnych niedoci\u0105gni\u0119\u0107, takich jak brak bada\u0144 w\u00a0archiwach regionalnych czy miejscami zbyt g\u0119sta narracja, publikacja stanowi cenne \u017ar\u00f3d\u0142o wiedzy o\u00a0historii polskiego kina i\u00a0jego instytucjonalnym charakterze.<\/p>\n
S\u0142owa kluczowe<\/p>\n
Jerzy Bossak, Polska Kronika Filmowa, film dokumentalny, polska
\nkinematografia powojenna<\/p>\n
Historia polskiej kinematografii nie musi kry\u0107 w\u00a0sobie \u017cadnych tajemnic, a\u017ceby sta\u0107 si\u0119 naturalnym wyzwaniem dla badaczy, kt\u00f3rzy z\u00a0roku na rok (a\u00a0w\u0142a\u015bciwie z\u00a0doktoratu na doktorat lub z\u00a0habilitacji na habilitacj\u0119) powi\u0119kszaj\u0105 grono reprezentant\u00f3w rodzimego filmoznawstwa akademickiego. A\u00a0jednak lista zaniecha\u0144 ci\u0105gnie si\u0119 w\u00a0niesko\u0144czono\u015b\u0107. Jednym z\u00a0dotkliwie odczuwanych upust\u00f3w jest brak naukowych biografii wpisanych w\u00a0systemowe narracje, czyli po prostu pr\u00f3b odpowiedzi na pytanie, jak epoka oddzia\u0142ywa\u0142a na tw\u00f3rc\u00f3w i\u00a0jak tw\u00f3rcy starali si\u0119 t\u0119 epok\u0119 modelowa\u0107, poddawa\u0107 si\u0119 jej, negocjowa\u0107 z\u00a0jej wilczymi uwarunkowaniami\u00a0\u2013 jednym s\u0142owem by\u0107 uczestnikami czas\u00f3w, w\u00a0jakich przysz\u0142o im \u017cy\u0107. Luki tej nie wype\u0142ni sentymentalna literatura faktu, najcz\u0119\u015bciej oparta na zapisach d\u0142ugich rozm\u00f3w, plotkarskich eksploracjach \u017cyciorys\u00f3w skoncentrowanych na sensacyjnych epizodach czy autobiograficzne wyznania b\u0119d\u0105ce wyrafinowan\u0105 form\u0105 publicznej spowiedzi. Ideologiczna i\u00a0polityczna perspektywa, w\u00a0kt\u00f3rej mieszcz\u0105 si\u0119 sympatie i\u00a0antypatie pisz\u0105cego, og\u00f3lne przekonanie o\u00a0ma\u0142ej atrakcyjno\u015bci projektowanego badania jeszcze bardziej wzmacniaj\u0105 takie przekonanie. Prezentowanie sylwetek tw\u00f3rczych mia\u0142o ciekaw\u0105 tradycj\u0119 w\u00a0okresie PRL w\u00a0postaci serii \u201eX Muza\u201d, ale w\u00a0ostatnich dziesi\u0119cioleciach do udanych przedsi\u0119wzi\u0119\u0107 tego typu nale\u017cy zaliczy\u0107 jedynie po\u015bwi\u0119con\u0105 Eugeniuszowi C\u0119kalskiemu monografi\u0119 Jolanty Lemann (wydan\u0105 w\u00a0ostatniej dekadzie XX wieku)[1]<\/a> i\u00a0nieco przemilczan\u0105 przez \u015brodowisko badaczy polskiego kina biografi\u0119 Leonarda Borkowicza[2]<\/a> napisan\u0105 przez szczeci\u0144sk\u0105 historyczk\u0119 Katarzyn\u0119 Remback\u0105. To s\u0105 wystarczaj\u0105ce okoliczno\u015bci, by jeszcze przed podj\u0119ciem recenzenckiego trudu na rozpraw\u0119 Marka Cie\u015bli\u0144skiego Poruszy\u0107 miliony. Kino Jerzego Bossaka<\/em> oczekiwa\u0107 z\u00a0zainteresowaniem, a\u00a0przede wszystkim z\u00a0nadziej\u0105 na jej u\u017cytkowe efekty. Przed przyst\u0105pieniem do oceny ca\u0142ego tekstu zmierz\u0119 si\u0119 z\u00a0tym drugim aspektem, na dodatek zwi\u0105zanym z\u00a0moimi osobistymi planami i\u00a0badawczymi projektami. Jeden z\u00a0rozdzia\u0142\u00f3w b\u0119d\u0105cej obecnie w\u00a0przygotowaniu redakcyjnym monografii mojego autorstwa Bydgoszcz jest filmowa<\/em> po\u015bwi\u0119cony zosta\u0142 produkcjom dokumentalnym\u00a0\u2013 lokalnym i\u00a0realizowanym z\u00a0centralnej perspektywy obrazom o\u00a0tematyce bydgoskiej. Wa\u017cne miejsce w\u00a0powojennej kulturze miasta zajmuje dokument nakr\u0119cony przez Jerzego Bossaka na 600-lecie lokowania Bydgoszczy, powsta\u0142y wiosn\u0105 1946 roku. Film ten, z\u00a0rzadka pokazywany w\u00a0ca\u0142o\u015bci, sta\u0142 si\u0119 (co by\u0142o praktyk\u0105 powszechn\u0105 zreszt\u0105 szczeg\u00f3\u0142owo opisan\u0105 przez Marka Cie\u015bli\u0144skiego w\u00a0recenzowanej pracy) repozytorium uj\u0119\u0107 i\u00a0sekwencji dla innych bydgoskich przedsi\u0119wzi\u0119\u0107 filmowych[3]<\/a>. Autor ksi\u0105\u017cki o\u00a0kinie Jerzego Bossaka nie po\u015bwi\u0119ca mu zbyt wiele miejsca, kwituje jego obecno\u015b\u0107 w\u00a0portfolio bohatera rozprawy jednym zdaniem[4]<\/a>, podkre\u015bla typowo\u015b\u0107 i\u00a0zleceniowy charakter, a\u2026\u00a0jednak jest to konstatacja niezwykle przydatna dla mnie jako filmowego regionalisty (bydgostianisty). Dlaczego? Bo jest nie tylko \u015bwiadectwem naszego paktu semiotycznego (zar\u00f3wno Cie\u015bli\u0144ski, jak i\u00a0ja musieli\u015bmy ten kilkunastominutowy dokument obejrze\u0107), ale co wa\u017cniejsze, pozwala odnie\u015b\u0107 si\u0119 do poszczeg\u00f3lnych Bossakowych (nawet tak pretekstowo potraktowanych) przedsi\u0119wzi\u0119\u0107 w\u00a0bardzo szerokim zakresie, kt\u00f3re tworz\u0105: negocjacje \u015brodowiskowe, preferencje osobiste, polecenia s\u0142u\u017cbowe i\u00a0wiele innych zmiennych, kt\u00f3re mo\u017cna uwzgl\u0119dni\u0107, dysponuj\u0105c dopiero tak panoramiczn\u0105 wiedz\u0105. Jednym s\u0142owem ten niewielki fragment pozwala zrozumie\u0107, po co taki film jak 600-lecie Bydgoszczy<\/em> powsta\u0142. I\u00a0to wcale nie jest taki bagatelny walor ksi\u0105\u017cki.<\/p>\n Marek Cie\u015bli\u0144ski jest konsekwentny. Do tej pory znali\u015bmy go jako autora monografii i\u00a0artyku\u0142\u00f3w tycz\u0105cych dziej\u00f3w Polskiej Kroniki Filmowej. Czyni\u0142 to zar\u00f3wno w\u00a0postaci pe\u0142nokrwistych rozpraw z\u00a0pe\u0142nym aparatem naukowym[5]<\/a>, jak i\u00a0niemal albumowych opracowa\u0144 popularnych, z\u00a0w\u0142asnym autorskim zestawem fotogram\u00f3w[6]<\/a>. Konsekwentnie zatem, poprzez wyb\u00f3r takiego bohatera jak Jerzy Bossak, kt\u00f3ry jest uznawany za tw\u00f3rc\u0119 kroniki, rozszerza wyznaczone wcze\u015bniej granice tematyczne, eksploruje te depozyty \u017ar\u00f3d\u0142owe, do kt\u00f3rych nie mia\u0142 dost\u0119pu, i\u00a0powo\u0142uje si\u0119 na \u017ar\u00f3d\u0142a wywo\u0142ane, kt\u00f3rymi s\u0105 przeprowadzone rozmowy\u00a0\u2013 relacje (nie u\u017cywa modnego okre\u015blenia \u201ewywiady badawcze\u201d). Polska Kronika Filmowa jest w\u00a0tych rozwa\u017caniach podstawowym lub jednym z\u00a0g\u0142\u00f3wnych punkt\u00f3w odniesienia. Jej historia stanowi budulec opowie\u015bci biograficznej. Ale jest to szczeg\u00f3lny rodzaj biografistyki.<\/p>\n Ksi\u0105\u017cka Marka Cie\u015bli\u0144skiego ma bardzo adekwatny do tre\u015bci tytu\u0142. Nie jest to bowiem typowa biografia tego niepospolitego lidera rodzimej kinematografii. Jego \u017cycie rodzinne, towarzyskie, edukacja, socjalizacja s\u0105 potraktowane raczej zdawkowo. Przedmiotem zainteresowania autora monografii jest, tak jak sugeruje tytu\u0142, \u201ekino\u201d niegdysiejszego dyrektora PKF, ale pojmowane bardzo rozlegle. W\u00a0r\u00f3wnym stopniu jak filmy, kt\u00f3re wysz\u0142y spod r\u0119ki Bossaka, zajmuj\u0105 autora ksi\u0105\u017cki, tak\u017ce pogl\u0105dy, jego aktywno\u015b\u0107 publicystyczna (i\u00a0szerzej publikacyjna) oraz organizacyjna, a\u00a0w\u00a0jej ramach zajmowane stanowiska, sprawowane funkcje czy akademicki status. Jaki zatem czytelnik otrzyma\u0142 obraz cz\u0142owieka i\u00a0epoki? Bez w\u0105tpienia wyprofilowany. Historia powojenna polskiego filmu rekonstruowana jest jak podr\u00f3\u017c po \u015bcie\u017cce wyznaczonej instytucjonalnym charakterem zjawiska. Razem z\u00a0poszczeg\u00f3lnymi etapami obecno\u015bci bran\u017cowej Bossaka \u015bledzimy rozw\u00f3j agend filmowego \u017cycia, z\u00a0kt\u00f3rymi by\u0142 zwi\u0105zany. Taka perspektywa wyznaczona zosta\u0142a przez charakter \u017ar\u00f3de\u0142, po kt\u00f3re si\u0119gn\u0105\u0142 Cie\u015bli\u0144ski.<\/p>\n Pras\u0119 filmow\u0105 i\u00a0zgromadzon\u0105 w\u00a0FINA dokumentacj\u0119 prasow\u0105 na razie chcia\u0142bym pomin\u0105\u0107. Archiwa publiczne reprezentuj\u0105 wyselekcjonowane teczki wyekscerpowane z\u00a0zespo\u0142\u00f3w zdeponowanych w\u00a0Archiwum Akt Nowych. Brak kwerend w\u00a0archiwach regionalnych (nie ma \u017cadnej metodologicznej uwagi tycz\u0105cej tych zasob\u00f3w) odbieram jako mankament, tym bardziej, \u017ce sporo dokumentalnych temat\u00f3w realizowanych by\u0142o przez Bossaka we wsp\u00f3\u0142pracy z\u00a0podmiotami pozasto\u0142ecznymi, terenowymi. Z\u00a0osobistego do\u015bwiadczenia, cho\u0107by z\u00a0eksploracji bydgoskiego Archiwum Pa\u0144stwowego, wiem, \u017ce takie zespo\u0142y jak wydzia\u0142y prezydialne urz\u0119d\u00f3w wojew\u00f3dzkich, akta miejskie czy dokumenty z\u0142o\u017cone w\u00a0inwentarzach organizacji spo\u0142eczno-politycznych mog\u0105 si\u0119 okaza\u0107 prawdziw\u0105 skarbnic\u0105 informacji. Tradycyjne negocjowanie znacze\u0144, czyli napi\u0119cie pomi\u0119dzy zapisami scenariuszowymi, eksplikacjami realizacyjnymi czy stenogramami posiedze\u0144 komisji oceny scenariuszy lub kolaudacyjnych, mo\u017cna odczyta\u0107 z\u00a0dokument\u00f3w przechowywanych w\u00a0Archiwum FINA i\u00a0tak si\u0119 te\u017c sta\u0142o, o\u00a0czym \u015bwiadcz\u0105 zar\u00f3wno przypisy \u017ar\u00f3d\u0142owe, jak i\u00a0odpowiednie pozycje w\u00a0zestawieniu bibliograficznym. Marek Cie\u015bli\u0144ski da\u0142 te\u017c \u015bwiadectwo swoich archiwistycznych kompetencji, si\u0119gaj\u0105c do depozyt\u00f3w Instytutu Pami\u0119ci Narodowej i\u00a0instytucji bran\u017cowych, takich jak Pa\u0144stwowa Wy\u017csza Szko\u0142a Filmowa, Teatralna i\u00a0Telewizyjna w\u00a0\u0141odzi. Nie wiem, czy nie zasadne by\u0142oby te\u017c si\u0119gni\u0119cie do katalogu Zespo\u0142\u00f3w Filmowych znajduj\u0105cego si\u0119 w\u00a0Archiwum Dokumentacji P\u0142acowej i\u00a0Osobowej w\u00a0Milan\u00f3wku. Przejrzenie teczek dotycz\u0105cych fil-m\u00f3w zrealizowanych w\u00a0zespole \u201eKamera\u201d (a\u00a0s\u0105 tam kilkudziesi\u0119ciokartowe zszywki z\u00a0dossier Matury <\/em>(re\u017c.\u00a0Tadeusz Konwicki, 1965), Jak by\u0107 kochan\u0105 <\/em>(re\u017c. Wojciech Jerzy\u00a0Has, 1962) czy Czarnych skrzyde\u0142 <\/em>(re\u017c. Ewa Petelska, Czes\u0142aw Petelski,\u00a01962), kt\u00f3rym w\u00a0ksi\u0105\u017cce po\u015bwi\u0119cono sporo miejsca) mog\u0142oby uzupe\u0142ni\u0107 wykorzystany materia\u0142, a\u00a0nawet skierowa\u0107 uwag\u0119 autora na nieobecne konteksty. Podstawowym jednak repozytorium \u017ar\u00f3d\u0142owym by\u0142a prasa\u00a0\u2013 przede wszystkim ta z\u00a0epoki, g\u0142\u00f3wnie filmowa, ale w\u00a0odpowiednich miejscach mo\u017cna znale\u017a\u0107 te\u017c odwo\u0142anie do publikacji zaskakuj\u0105cych sw\u0105 nietypowo\u015bci\u0105, jak to si\u0119 sta\u0142o w\u00a0przypadku artyku\u0142u Moniki Siemion Lublin\u00a0\u2013 cz\u0119\u015bci\u0105 mojego \u017cyciorysu <\/em>pochodz\u0105cego z jednego z wyda\u0144 dziennika (ukazywa\u0142 si\u0119 trzy razy w tygodniu) \u201eGromada Rolnik Polski\u201d z 1984 roku. Marek Cie\u015bli\u0144ski nie tylko dotar\u0142 do tekst\u00f3w, kt\u00f3rych wcze\u015bniej nie wykorzystywano w nadmiarze, ale si\u0119gn\u0105\u0142 tak\u017ce po wywiady, eseje, publicystyk\u0119 wielokrotnie ju\u017c eksploatowane przez poprzednik\u00f3w przy innych projektach badawczych. To do\u015b\u0107 istotna konstatacja, wykraczaj\u0105ca poza recenzenck\u0105 pochwa\u0142\u0119. Mo\u017cna j\u0105 potraktowa\u0107 jako dyspozycj\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142oznawcz\u0105. W ka\u017cdym \u015bwiadectwie tkwi potencja\u0142 istotny dla rozmaitego typu badaczy. Przyk\u0142adem tego mog\u0105 by\u0107 publikacje z \u201eGazety Filmowej\u201d i \u201eBiuletynu Informacyjnego Przedsi\u0119biorstwa Pa\u0144stwowego \u00bbFilm Polski\u00ab\u201d wcze\u015bniej przekartkowane na wszystkie sposoby przez Jolant\u0119 Lemann, Alin\u0119 Madej czy Ew\u0119 G\u0119bick\u0105.<\/p>\n Dysponuj\u0105c takimi materia\u0142ami, Cie\u015bli\u0144ski m\u00f3g\u0142 postawi\u0107 kilka istotnych pyta\u0144, cho\u0107 nie zawsze uczyni\u0142 to wprost, jako wype\u0142nienie powinno\u015bci monografisty. Bez w\u0105tpienia uda\u0142o mu si\u0119 zinwentaryzowa\u0107 spu\u015bcizn\u0119 Jerzego Bossaka i\u00a0to nie tylko w\u00a0postaci enumeratywnego wykazu tytu\u0142\u00f3w (przyznam, \u017ce w\u00a0tym przypadku krokiem do przodu by\u0142oby skonstruowanie katalogu z\u0142o\u017conego ze skr\u00f3conych metryczek poszczeg\u00f3lnych produkcji). Wi\u0119kszo\u015b\u0107 przywo\u0142anych obraz\u00f3w zosta\u0142a om\u00f3wiona i\u00a0scharakteryzowana kontekstualnie, tzn. autor dok\u0142adnie przywo\u0142a\u0142 poszczeg\u00f3lne sekwencje, cz\u0119\u015bciowo osadzaj\u0105c je w\u00a0znanych z\u00a0klasycznych paradygmat\u00f3w praktykach dokumentalistycznych i\u00a0czasami dodaj\u0105c kontekst niediegetyczny. Jednak czytaj\u0105c, szczeg\u00f3lnie zebran\u0105 w\u00a0rozdziale \u201eFilmy\u201d, opowie\u015b\u0107 o\u00a0tw\u00f3rczo\u015bci Bossaka, odczuwa\u0142em niedosyt uj\u0119cia analitycznego. Mo\u017ce to tylko recenzenckie utyskiwanie, ale wydaje mi si\u0119, \u017ce r\u00f3wnie wa\u017cny jak chronologiczny by\u0142by porz\u0105dek tematyczny\u00a0\u2013 ukazanie strumienia pewnych przedsi\u0119wzi\u0119\u0107 mocniej powi\u0105zanych z\u00a0rzeczywisto\u015bci\u0105 spo\u0142eczn\u0105, polityczn\u0105 czy obyczajow\u0105.<\/p>\n Co poza tym stanowi o\u00a0warto\u015bci ksi\u0105\u017cki? Moim zdaniem, ukazanie niejednoznaczno\u015bci bohatera, a\u00a0przez to zmierzenie si\u0119 z\u00a0jego legend\u0105. W\u00a0ten spos\u00f3b Marek Cie\u015bli\u0144ski zrekonstruowa\u0142 karier\u0119 nietypow\u0105, oryginaln\u0105, a\u00a0nawet spe\u0142nion\u0105 (w\u00a0ko\u0144cu przedwojenne marzenie o\u00a0filmie uczyni\u0142o Jerzego Bossaka jednym z\u00a0lider\u00f3w polskiej kinematografii), a\u00a0z\u00a0drugiej strony tak\u0105, kt\u00f3ra mog\u0142a sta\u0107 si\u0119 udzia\u0142em ka\u017cdego lewicuj\u0105cego inteligenta. Czy mo\u017cna to nazwa\u0107 odbr\u0105zowieniem, odarciem ze sztucznie przyklejonej patyny, dekonstrukcj\u0105 mitu? Chyba nie o\u00a0to chodzi\u0142o autorowi. Tym bardziej, \u017ce na poszczeg\u00f3lnych kartach mo\u017cna wyczu\u0107 sympati\u0119, jak\u0105 autor darzy protagonist\u0119 swej opowie\u015bci.<\/p>\n Ciekawe te\u017c mog\u0142oby by\u0107 (je\u017celi to mo\u017cliwe) ukazanie Bossaka w\u00a0okowach kultury popularnej. To tylko wtr\u0105cenie nienasyconego recenzenta, ale przypominam sobie jeden z\u00a0odcink\u00f3w serialu Osiecka<\/em> (re\u017c. Robert Gli\u0144ski, Micha\u0142 Rosa, 2020), kiedy to tytu\u0142owa bohaterka zmaga si\u0119 z\u00a0realizacj\u0105 etiudy absolutoryjnej STS 58 <\/em>(1959), a\u00a0g\u0142\u00f3wnym powodem jej frustracji s\u0105 dyspozycje opiekuna artystycznego, czyli w\u0142a\u015bnie Jerzego Bossaka (gra\u0142 go S\u0142awomir Holland). Czy jest wi\u0119cej tego typu przyk\u0142ad\u00f3w, mo\u017ce w\u00a0literaturze, mo\u017ce w\u00a0komiksie, mo\u017ce ukrytych pod p\u0142aszczem jakich\u015b tekstualnych aluzji, dwuznacznik\u00f3w, podtekst\u00f3w w\u00a0bran\u017cowych anegdotach? Przetworzenie sylwetki przez popkulturow\u0105 tekstur\u0119 by\u0142oby nie tylko rozwini\u0119ciem opinii wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w, podw\u0142adnych, politycznych komentator\u00f3w, kt\u00f3rych Cie\u015bli\u0144ski nie \u017ca\u0142uje nam w\u00a0niemal wszystkich rozdzia\u0142ach swojej monografii, ale tak\u017ce pokazaniem innego sposobu eksploatacji jego \u201elegendy\u201d. Uwa\u017cam, \u017ce opracowanie tego tematu znakomicie zamkn\u0119\u0142oby ca\u0142o\u015b\u0107 wywodu jako ostatnie akapity rozdzia\u0142u \u201e\u015alady\u201d.<\/p>\n Tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Jerzego Bossaka, a\u00a0wi\u0119c osnow\u0119 swojej pracy Cie\u015bli\u0144ski nie ba\u0142 si\u0119 potraktowa\u0107 bardzo szeroko, jednocze\u015bnie weryfikuj\u0105c, b\u0105d\u017a poddaj\u0105c w\u00a0w\u0105tpliwo\u015b\u0107 zapisy oznaczeniowe. Bossak podpisywa\u0142 si\u0119 pod wieloma realizacjami, w\u00a0licznie udzielanych wywiadach podkre\u015bla\u0142 sw\u00f3j formacyjny wk\u0142ad w\u00a0istnienie wielu instytucji, przypisywa\u0142 sobie sprawcz\u0105 rol\u0119 przy podejmowaniu wielu decyzji wsp\u00f3\u0142autorskich lub kolaudacyjnych. Procedura sprawdzenia \u201ejak by\u0142o naprawd\u0119\u201d, wymaga\u0142a nie tylko krytyki \u017ar\u00f3de\u0142 (niekt\u00f3re nie istniej\u0105 lub pami\u0119\u0107 spowodowa\u0142a zag\u0119szczenia barw przywo\u0142ywanych relacji), ale tak\u017ce odwagi w\u00a0stawianiu kontrowersyjnych tez, tworzenia opartych na przypuszczeniach konkluzji lub dyskretnego wyj\u015bcia poza bezpieczny znak zapytania. Bardzo dobrym pomys\u0142em by\u0142o wprowadzenie dygresji w\u00a0postaci przypomnienia charakteru tych dzie\u0142 (dokumentalnych i\u00a0fabularnych), kt\u00f3re wysz\u0142y spod r\u0119ki re\u017cyser\u00f3w i\u00a0scenarzyst\u00f3w dzia\u0142aj\u0105cych w\u00a0\u201eotoczeniu Bossaka\u201d, nawet je\u015bli \u015blady jego udzia\u0142u by\u0142y zaledwie sugerowane lub intuicyjnie przypisywane. W\u00a0ten spos\u00f3b uzupe\u0142nione zosta\u0142y biografie m.in. Wojciecha Jerzego Hasa, Krzysztofa Zanussiego czy Janusza Majewskiego.<\/p>\n Musi pojawi\u0107 si\u0119 te\u017c pytanie, jak w\u00a0optyce Marka Cie\u015bli\u0144skiego wytrzyma\u0142 pr\u00f3b\u0119 monograficznego os\u0105du bohater rozprawy. Moim zdaniem, zaskakuj\u0105co dobrze. Bez gloryfikacji, podkre\u015blania wyj\u0105tkowo\u015bci, z\u00a0indeksem mankament\u00f3w osobistych (czasami te\u017c warsztatowych) dostali\u015bmy portret cz\u0142owieka osadzonego w\u00a0pu\u0142apkach, jakie XX wiek zastawia\u0142 na tw\u00f3rczych intelektualist\u00f3w. Bossak ulega\u0142 politycznym dyspozycjom, ideologicznym nakazom, w\u00a0g\u0119sto cytowanych wypowiedziach, tekstach publicystycznych, programowych elaboratach szed\u0142 na kompromisy z\u00a0okrutnym pa\u0144stwowo-partyjnym nadzorc\u0105, a\u00a0jednocze\u015bnie zostawia\u0142 dla siebie nieco przestrzeni na pozostanie cz\u0142owiekiem przyzwoitym, cho\u0107 nie musia\u0142 p\u0142aci\u0107 za to takiej ceny jak niekt\u00f3rzy jego filmowi przyjaciele i\u00a0wrogowie (cho\u0107by Kurt Weber i\u00a0Aleksander Ford). Charakterystyczne dla takiej postawy s\u0105 fragmenty monografii po\u015bwi\u0119cone rokowi 1968\u00a0\u2013 kiedy to podj\u0119ta przez Bossaka gra okaza\u0142a si\u0119 skutecznym manewrem, kt\u00f3rym zagra\u0142 na nosie wielkiej historii. Wieloznaczno\u015b\u0107 opisywanej postaci (to truizm, ale musz\u0119 go u\u017cy\u0107) jest jednocze\u015bnie wieloznaczno\u015bci\u0105 obecno\u015bci w\u00a0PRL-owskiej kulturze (i\u00a0nie tylko kulturze) kilku pokole\u0144 i\u00a0to uda\u0142o si\u0119 Cie\u015bli\u0144skiemu opisa\u0107 bez wielkiego zad\u0119cia. Udowodni\u0142 on, \u017ce mo\u017cna bohaterowi rekonstruowanej opowie\u015bci wierzy\u0107 i\u00a0go docenia\u0107, ale te\u017c rozumie\u0107, dlaczego nie jest jedynie mitem i\u00a0legend\u0105. Dlatego takie ksi\u0105\u017cki jak Poruszy\u0107 miliony\u2026<\/em> s\u0105 nie tylko kolejnymi pozycjami bibliograficznego zasobu dotycz\u0105cego historii narodowej kinematografii, ale te\u017c diagnozami dotycz\u0105cymi naszej to\u017csamo\u015bci. Gdyby zechcia\u0142y j\u0105 przeczyta\u0107 pokolenia wychowane w\u00a0warunkach posttransformacyjnych mo\u017ce nie tylko zrozumia\u0142yby, dlaczego tak ch\u0119tnie sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciolatek (taki jak pisz\u0105cy t\u0119 recenzj\u0119) ogl\u0105da dokumenty i\u00a0fabu\u0142y powsta\u0142e w\u00a0PRL, ale te\u017c jak kino tamtych lat (wsp\u00f3\u0142tworzone przecie\u017c przez Bossaka) wp\u0142ywa\u0142o na \u015bwiadomo\u015b\u0107, nastroje i\u00a0dokonywane wybory.<\/p>\n Oceniaj\u0105c struktur\u0119 pracy, mo\u017cna by zasugerowa\u0107 pewne uproszczenia konstrukcyjne. Niekt\u00f3re rozdzia\u0142y s\u0105 tak g\u0119ste od podawanych informacji, \u017ce wymagaj\u0105 niezwyk\u0142ej dyscypliny czytaj\u0105cego, dlatego ca\u0142o\u015b\u0107 a\u017c prosi si\u0119 by, przy zachowaniu zasadniczego podzia\u0142u, zastosowa\u0107 tak\u017ce uk\u0142ad podrozdzia\u0142\u00f3w wewn\u0119trznych. Dotyczy to przede wszystkim cz\u0119\u015bci zatytu\u0142owanych \u201eRedaktor-kronikarz\u201d i\u00a0\u201eFilmy\u201d, gdzie narracja uk\u0142ada si\u0119 wed\u0142ug \u0142atwych do wyodr\u0119bnienia porz\u0105dk\u00f3w.<\/p>\n Rozprawa, jak wynika ze stopki redakcyjnej, przesz\u0142a proces wnikliwej wewn\u0119trznej oceny recenzyjnej, wi\u0119c nie zauwa\u017cy\u0142em b\u0142\u0119d\u00f3w czy niedopuszczalnych uproszcze\u0144 merytorycznych. Z\u00a0niekt\u00f3rymi ustaleniami, przywo\u0142aniami ilustruj\u0105cymi wyw\u00f3d, czy ocenami tycz\u0105cymi bardzo szeroko pojmowanych zjawisk z\u00a0dziej\u00f3w polskiej kultury mo\u017cna si\u0119 nie zgadza\u0107, ale tworz\u0105 one tylko przestrze\u0144 do ewentualnych batalii polemicznych. Zdarzaj\u0105 si\u0119 natomiast pewne drobiazgi charakterystyczne dla \u201eidiostylu\u201d Cie\u015bli\u0144skiego. Moim zdaniem, nadu\u017cywa on sformu\u0142owania odsy\u0142aj\u0105cego do dalszych partii tekstu (najcz\u0119\u015bciej w\u00a0postaci wtr\u0105cenia \u201eo\u00a0czym dalej\u201d). To niepotrzebne usprawiedliwienie przed czytelnikiem, \u017ce nie pomin\u0119\u0142o si\u0119 niczego wa\u017cnego, \u017ce historia powojennego kina polskiego wymaga odwo\u0142ywania si\u0119 do kontekst\u00f3w, kt\u00f3re mog\u0105 pojawi\u0107 si\u0119 w\u00a0r\u00f3\u017cnych miejscach i\u00a0w\u00a0rozmaitych proporcjach.<\/p>\n Po przeczytaniu ksi\u0105\u017cki Poruszy\u0107 miliony. Kino Jerzego Bossaka<\/em> postanowi\u0142em umie\u015bci\u0107 j\u0105 na p\u00f3\u0142ce mojej podr\u0119cznej biblioteczki filmoznawczej.<\/p>\n Not only PKF. A review of Marek Cie\u015bli\u0144ski\u2019s book on Jerzy Bossak<\/p>\n Abstract<\/p>\n Marek Cie\u015bli\u0144ski\u2019s monograph Poruszy\u0107 miliony<\/em> (To Move Millions<\/em>) is not only an example of solid biographical work but also an attempt to reach the essence of film culture in the Polish People\u2019s Republic. The author meticulously examined Jerzy Bossak\u2019s professional achievements, focusing on his films, journalistic activities, and organizational efforts. The book combines a\u00a0narrative about the man with a\u00a0characterization of the era in which he operated, highlighting the impact of socio-political contexts on artistic projects. Despite minor shortcomings, such as the lack of research in regional archives or the occasionally dense narrative, the publication is a\u00a0valuable source of knowledge about the history of Polish cinema and its institutional character.<\/p>\n Keywords<\/p>\n Jerzy Bossak, Polish Film Chronicle, documentary film, Polish post-war cinematography<\/p>\n Biogram<\/p>\n Mariusz Guzek<\/strong>\u00a0\u2013 dr hab., profesor w\u00a0Instytucie Nauk o\u00a0Kulturze Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w\u00a0Bydgoszczy. Zajmuje si\u0119 studiami regionalnymi (koncentruj\u0105c si\u0119 na kulturze filmowej Bydgoszczy), histori\u0105 kinematografii polskiej w\u00a0okresie I\u00a0wojny \u015bwiatowej i\u00a0w\u00a0latach po odzyskaniu przez Polsk\u0119 suwerenno\u015bci oraz kinem Czechos\u0142owacji i\u00a0Czech. Obecnie pracuje nad monografi\u0105 dotycz\u0105c\u0105 historii filmowej Bydgoszczy w\u00a0pierwszych latach powojennych.<\/p>\n <\/p>\n [1]<\/sup><\/a> <\/p>\n [2]<\/sup><\/a> <\/p>\n [3]<\/sup><\/a> <\/p>\n [4]<\/sup><\/a> <\/p>\n [5]<\/sup><\/a> <\/p>\n [6]<\/sup><\/a> <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" KSI\u0104\u017bKA Recenzja ksi\u0105\u017cki Marka Cie\u015bli\u0144skiego Poruszy\u0107 miliony. Kino Jerzego Bossaka DOI: https:\/doi.org\/10.56351\/PLEOGRAF.2024.2.10 Streszczenie Monografia Marka Cie\u015bli\u0144skiego \u201ePoruszy\u0107 miliony\u201d jest nie tylko przyk\u0142adem solidnej biografistyki, ale tak\u017ce pr\u00f3b\u0105 dotarcia do esencji peerelowskiej kultury filmowej. Autor wnikliwie zbada\u0142 dorobek zawodowy Jerzego Bossaka, skupiaj\u0105c si\u0119 na jego filmach, dzia\u0142alno\u015bci publicystycznej i\u00a0organizacyjnej. Ksi\u0105\u017cka \u0142\u0105czy opowie\u015b\u0107 o\u00a0cz\u0142owieku z\u00a0charakterystyk\u0105 epoki, w\u00a0kt\u00f3rej… Czytaj wi\u0119cej »Nie tylko PKF<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"off","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[2052],"tags":[],"ppma_author":[179],"class_list":["post-8242","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-pleograf-nr-2-3-2024"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t
\nJoanna Lemann, Eugeniusz C\u0119kalski<\/em>, Muzeum Kinematografii, \u0141\u00f3d\u017a 1996,<\/p>\n
\nKatarzyna Rembacka, Komunista na peryferiach w\u0142adzy. Historia Leonarda Borkowicza (1912-1989)<\/em>, Instytut Pami\u0119ci Narodowej, Szczecin\u2013Warszawa 2020. Polityczna dzia\u0142alno\u015b\u0107 Borkowicza si\u0119gaj\u0105ca lat przedwojennych jest niezwykle wieloaspektowa. Dr Rembacka jego pracy na stanowisku szefa Centralnego Urz\u0119du Kinematografii po\u015bwi\u0119ci\u0142a podrozdzia\u0142: Udzielny pan na w\u0142o\u015bciach Cen-tralnego Urz\u0119du Kinematografii, czerwony bur\u017cuj i\u00a0magnat<\/em>, tam\u017ce, s. 401-410.<\/p>\n
\nFilm ten znajduje si\u0119 w\u00a0archiwum oddzia\u0142u bydgoskiego TVP, wi\u0119c dziennikarze lokalnego o\u015brodka maj\u0105 pod r\u0119k\u0105 gotowy materia\u0142 ilustracyjny. Osobi\u015bcie, jeszcze jako autor audycji historycznych realizowanych dla TVP Bydgoszcz, ilustrowa\u0142em felietony omawiaj\u0105ce dzieje powojennego miasta kadrami z\u00a0dokumentu Bossaka.<\/p>\n
\nMarek Cie\u015bli\u0144ski, Poruszy\u0107 miliony. Kino Jerzego Bossaka<\/em>, Pa\u0144stwowa Wy\u017csza Szko\u0142a Filmowa, Telewizyjna i\u00a0Teatralna im. Leona Schillera w\u00a0\u0141odzi, Wydawnictwo Uniwersytetu \u0141\u00f3dzkiego, \u0141\u00f3d\u017a 2023, s. 166.<\/p>\n
\nMarek Cie\u015bli\u0144ski, Pi\u0119kniej ni\u017c w\u00a0\u017cyciu: Polska Kronika Filmowa 1944-1994<\/em>, Wydawnictwo Trio, Warszawa 2006.<\/p>\n
\nMarek Kosma Cie\u015bli\u0144ski, Polska Kronika Filmowa. Podgl\u0105danie PRL-u<\/em>, Wydawnictwo Bosz, Filmoteka Narodowa, Olszanica 2016.<\/p>\n