Uniwersytet Warszawski \/ Biblioteka G\u0142\u00f3wna Wojew\u00f3dztwa Mazowieckiego<\/p>\n
DOI: https:\/doi.org\/10.56351\/PLEOGRAF.2024.2.03<\/p>\n
Streszczenie<\/u><\/strong><\/p>\n Artyku\u0142 jest analiz\u0105 filmu kryminalnego Zbrodniarz, kt<\/em>\u00f3<\/em>ry ukrad\u0142 zbrodni\u0119 <\/em>(1969), b\u0119d\u0105cego adaptacj\u0105 powie\u015bci Krzysztofa K\u0105kolewskiego pod tym samym tytu\u0142em. Adaptacja prozy K\u0105kolewskiego stanowi\u00a0\u2013 obok Tylko umar\u0142y odpowie <\/em>(re\u017c. Sylwester Ch\u0119ci\u0144ski, 1969); czy W\u015br<\/em>\u00f3<\/em>d nocnej ciszy <\/em>(re\u017c. Tadeusz Chmielewski, 1978)\u00a0\u2013 jeden z\u00a0najznamienitszych przyk\u0142ad\u00f3w filmu kryminalnego w\u00a0ca\u0142ej historii kina polskiego. Rzetelna dokumentacja, \u015bwietna kompozycja formy i\u00a0tre\u015bci, dba\u0142o\u015b\u0107 o\u00a0szczeg\u00f3\u0142y zar\u00f3wno na pierwszym, jak i\u00a0drugim planie, a\u00a0tak\u017ce swego rodzaju ekskluzywny klimat \u015bwiata przedstawionego\u00a0\u2013 sta\u0142y si\u0119 znakiem rozpoznawczym re\u017cysera.<\/p>\n S\u0142owa kluczowe <\/u><\/strong><\/p>\n Janusz Majewski, kino gatunkowe, Zbrodniarz, kt<\/em>\u00f3<\/em>ry ukrad\u0142 zbrodni\u0119<\/em>, <\/p>\n Janusz Majewski nale\u017cy do specyficznego grona re\u017cyser\u00f3w, kt\u00f3rych niekt\u00f3re filmy\u2013 w\u00a0tym przypadku prawdopodobnie Zakl\u0119te rewiry <\/em>(1975), a\u00a0ju\u017c na pewno C.K. Dezer- Mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce Janusz Majewski d\u0142ugo wyr\u0119cza\u0142 krytyk\u00f3w i\u00a0badaczy. W\u00a0dw\u00f3ch wspomnieniowych publikacjach\u00a0\u2013 przy okazji warto pami\u0119ta\u0107 o\u00a0Majewskim prozaiku[2]<\/sup><\/a>\u00a0\u2013 opisa\u0142 swoj\u0105 karier\u0119 z\u00a0elementami \u017cyciorysu prywatnego. Chodzi o\u00a0Retrospektywk\u0119<\/em>[3]<\/sup><\/a> i\u00a0Ostatni klaps. Pami\u0119tnik moich film<\/em>\u00f3w<\/em>[4]<\/sup><\/a>. <\/em>Obszernymi fragmentami ksi\u0105\u017cki te s\u0105 po prostu pracami historyczno-filmowymi, a\u00a0re\u017cyser nie stroni od analizy formalnej, wobec czego wykona\u0142 obowi\u0105zek za pisz\u0105cych o\u00a0kinie, do kt\u00f3rych de facto <\/em>zdarza\u0142o mu si\u0119 kierowa\u0107 zarzuty, na przyk\u0142ad podczas konferencji O\u00a0poprawie polskiego kina<\/em>, zorganizowanej na Uniwersytecie Warszawskim w\u00a02013 roku. Na pytanie o\u00a0stan polskiej krytyki filmowej odpowiedzia\u0142:<\/p>\n Tutaj musz\u0119 wrzuci\u0107 kamyczek do pa\u0144skiego ogr\u00f3dka, panie Tomaszu (zwrot do Tomasza Raczka, bior\u0105cego udzia\u0142 w\u00a0tym samym panelu dyskusyjnym<\/em>\u00a0\u2013 dop. PJ), bo musi pan przyzna\u0107, \u017ce nasza krytyka filmowa przez ca\u0142e lata, od najdawniejszych zaczynaj\u0105c, raczej uprawia publicystyk\u0119, eseistyk\u0119 literacko-znaczeniow\u0105, rozprawiaj\u0105c si\u0119 przede wszystkim z\u00a0tematami. Przy okazji powsta\u0142 przedziwny termin \u201efilm wa\u017cny\u201d. Najwa\u017cniejsze sta\u0142o si\u0119, \u017ceby film by\u0142 wa\u017cny\u00a0\u2013 z\u00a0powod\u00f3w spo\u0142ecznych, narodowych\u00a0\u2013 a\u00a0jak on jest zrobiony to sprawa drugorz\u0119dna. (\u2026) Prawdziwy mi\u0142o\u015bnik kina nie ma u\u00a0nas \u0142atwego \u017cycia. W\u00a0recenzjach nawet najbardziej uznanych film\u00f3w nie spotykam wzmianki o\u00a0scenografii, o\u00a0operatorze, o\u00a0\u015bcie\u017cce d\u017awi\u0119kowej\u00a0\u2013 bardzo rzadko si\u0119 o\u00a0tym wszystkim pisze; nawet o\u00a0aktorach si\u0119 rzadko pisze. Za to dr\u0105\u017cy si\u0119 tematyk\u0119, cho\u0107 przecie\u017c nie jest do ko\u0144ca pewne, czy dany film powsta\u0142 z\u00a0tych, a\u00a0nie innych pobudek[5]<\/sup><\/a>.<\/p>\n Bezkompromisowe stanowisko Janusza Majewskiego w\u00a0sprawie polskiej krytyki filmowej mo\u017cna oczywi\u015bcie uzna\u0107 za anegdot\u0119 \u015brodowiskow\u0105, kt\u00f3ra jednakowo\u017c dowodzi niezale\u017cnej pozycji re\u017cysera. Jego autotematyczne ksi\u0105\u017cki dodatkowo ten status po\u015bwiadczaj\u0105, acz przede wszystkim, w\u00a0kontek\u015bcie stanu bada\u0144, Retrospektywka <\/em>i\u00a0Ostatni klaps. Pami\u0119tnik moich film<\/em>\u00f3w <\/em>s\u0105 najwa\u017cniejszymi pozycjami obok kilku\u00a0\u2013 w\u00a0mojej ocenie najbardziej warto\u015bciowych\u00a0\u2013 artyku\u0142\u00f3w i\u00a0esej\u00f3w[6]<\/sup><\/a>. Ksi\u0105\u017cki filmoznawczej o\u00a0Janu- Na drodze do <\/strong>Zbrodniarza, kt<\/em><\/strong>\u00f3<\/strong>ry ukrad\u0142 zbrodni\u0119<\/em><\/strong><\/p>\n Ju\u017c w\u00a0debiutanckim Sublokatorze <\/em>(1966) Janusz Majewski potwierdzi\u0142, \u017ce znakomicie odnajduje si\u0119 w\u00a0kinie gatunkowym. Przed Zbrodniarzem, kt<\/em>\u00f3ry ukrad\u0142 zbrodni\u0119 <\/em>na potrzeby telewizyjnej serii Opowie\u015bci niezwyk\u0142e <\/em>stworzy\u0142 ponadto\u00a0\u2013 uhonorowan\u0105 I\u00a0nagrod\u0105 na krakowskim OFFK w\u00a01968 roku\u00a0\u2013 kr\u00f3tkometra\u017cow\u0105 komedi\u0119 fantastyczn\u0105 Ja gor\u0119! <\/em>(1967). Zainteresowanie fantastyk\u0105 i\u00a0kinem grozy da\u0142o si\u0119 zauwa\u017cy\u0107 jeszcze wcze\u015bniej, bo w\u00a01964 roku, gdy re\u017cyser przeni\u00f3s\u0142 na ma\u0142y ekran opowiadanie Teofila Gautiera (\u201eAwatar\u201d, czyli zamiana dusz<\/em>), w\u00a0kolejnych latach powsta\u0142y: B\u0142\u0119kitny pok<\/em>\u00f3<\/em>j <\/em>(1965) oraz Wenus z\u00a0Ille <\/em>(1967)\u00a0\u2013 oba kr\u00f3tkie metra\u017ce na kanwie Prospera M\u00e9rim\u00e9ego. Realizacja Zbrodniarza, kt<\/em>\u00f3ry ukrad\u0142 zbrodni\u0119 <\/em>stanowi\u0142a kontynuacj\u0119 kierunku obranego przez re\u017cysera. Decyzj\u0119 o\u00a0adaptacji powie\u015bci Krzysztofa K\u0105kolewskiego[9]<\/sup><\/a>\u00a0\u2013 drukowanej najpierw w\u00a01968 roku w\u00a0tygodniku \u201e\u015awiat\u201d\u00a0\u2013 z\u00a0pewno\u015bci\u0105 u\u0142atwi\u0142a w\u00a0jakim\u015b stopniu znajomo\u015b\u0107 re\u017cysera z\u00a0pisarzem i\u00a0wsp\u00f3\u0142praca scenariuszowa obu pan\u00f3w przy okazji dokumentu Album Fleischera <\/em>(1962)[10]<\/sup><\/a>. W\u00a01970 roku napisali wesp\u00f3\u0142 scenariusz pt. G\u0142uchy telefon<\/em>. Radiowej adaptacji dokona\u0142 dopiero dziesi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej Wojciech Maciejewski.<\/p>\n Mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce proces tw\u00f3rczy K\u0105kolewskiego podczas pracy nad orygina\u0142em literackim by\u0142 bardzo filmow\u0105 histori\u0105. W\u00a01968 roku jako wzi\u0119ty reporter zosta\u0142 zaproszony przez Komend\u0119 G\u0142\u00f3wn\u0105 Milicji Obywatelskiej oraz Wydawnictwo Iskry do udzia\u0142u w\u00a0konkursie na powie\u015b\u0107 kryminaln\u0105. Kandydatura nie by\u0142a przypadkowa. Do czasu premiery Zbrodniarza, kt<\/em>\u00f3<\/em>ry ukrad\u0142 zbrodni\u0119 <\/em>zajmowa\u0142 si\u0119 w\u00a0\u201eKurierze Polskim\u201d dziennikarstwem \u015bledczym, opublikowa\u0142 szereg reporta\u017cy kryminalnych: Ksi\u0105\u017c\u0119 oszust<\/em>\u00f3<\/em>w<\/em> (1959), Sze\u015bciu niewidzialnych<\/em> (wydrukowany najpierw w\u00a0Galerii as<\/em>\u00f3<\/em>w polskiej s\u0142u\u017cby kryminalnej<\/em> w\u00a0pi\u015bmie\u00a0\u201eDooko\u0142a \u015awiata\u201d\u00a01959\u00a0nr\u00a0269-297; rok p\u00f3\u017aniej ukaza\u0142 si\u0119 w\u00a0formie ksi\u0105\u017ckowej) Zbawiciel \u015bwiata porwany <\/em>(1960), Umarli je\u017cd\u017c\u0105 bez biletu <\/em>(1965), 22 historie, kt<\/em>\u00f3<\/em>re napisa\u0142o \u017cycie<\/em> (1967). Mimo tego K\u0105kolewski\u00a0\u2013 maj\u0105c bardzo du\u017ce do\u015bwiadczenie dziennikarskie, lecz nie literackie\u00a0\u2013 pocz\u0105tkowo nie by\u0142 zainteresowany zaanga\u017cowaniem si\u0119 w\u00a0tworzenie prozy, aczkolwiek w\u00a0mi\u0119dzyczasie pracowa\u0142 nad reporta\u017cem na temat jednego z\u00a0gro\u017aniejszych przest\u0119pc\u00f3w dwudziestolecia mi\u0119dzywojennego\u00a0\u2013 niejakim Oma\u015bcie (s\u0142uch o\u00a0nim zagin\u0105\u0142; teraz na pr\u00f3\u017cno szuka\u0107 o\u00a0nim informacji w\u00a0Internecie). K\u0105kolewski wykona\u0142 w\u00f3wczas pisarskie badania terenowe\u00a0\u2013 obecnie nale\u017c\u0105ce do standard\u00f3w tworzenia krymina\u0142u[11]<\/sup><\/a>. Gdy analizowa\u0142 dwadzie\u015bcia tom\u00f3w akt dotycz\u0105cych dzia\u0142alno\u015bci Omasta, zrozumia\u0142, \u017ce specyfika dokument\u00f3w s\u0105dowych i\u00a0policyjnych w\u00a0sugestywny spos\u00f3b oddaje dramaturgi\u0119 los\u00f3w ofiar, ale te\u017c samego oprawcy. Skutkiem tego w\u00a0g\u0142owie autora narodzi\u0142 si\u0119 pomys\u0142 napisania powie\u015bci sk\u0142adaj\u0105cej si\u0119 g\u0142\u00f3wnie z\u00a0dokument\u00f3w\u00a0\u2013 tyle \u017ce sfingowanych i\u00a0ca\u0142kowicie wymy\u015blonych przez autora (co naturalnie zrozumia\u0142e; trudno przypuszcza\u0107, \u017ce K\u0105kolewski m\u00f3g\u0142 liczy\u0107 na publikacj\u0119 kopii prawdziwych akt). Do\u015bwiadczenie reporterskie, dost\u0119p do autentyk\u00f3w u\u0142atwi\u0142y jednak \u201efa\u0142szowanie\u201d. Trzeba przyzna\u0107, \u017ce ten istny ci\u0105g konfabulacji\u00a0\u2013 protoko\u0142y przes\u0142ucha\u0144, zapisy magnetofonowe przebiegu konfrontacji, raporty wywiadowcy, stenogramy narad, notatki s\u0142u\u017cbowe\u00a0\u2013 stanowi niemal perfekcyjne odtworzenie czynno\u015bci dochodzeniowo-\u015bledczych, co samo w\u00a0sobie wyr\u00f3\u017cnia\u0142o powie\u015b\u0107 K\u0105kolewskiego na rynku. Wa\u017cne refleksje na temat ksi\u0105\u017cki K\u0105kolewskiego pojawi\u0142y si\u0119 w\u00a0recenzji Melchiora Wa\u0144kowicza[12]<\/sup><\/a>, (nawiasem m\u00f3wi\u0105c, obaj panowie za kilka lat doprowadzili do wydania pierwszego w\u00a0Polsce wywiadu-rzeki Wa\u0144kowicz krzepi<\/em>[13]<\/sup><\/a>). Autor Ziela na kraterze<\/em> przyzna\u0142, \u017ce powie\u015b\u0107 odbiega znacznie od standardowych konwencji, ale postanowi\u0142 nie wyodr\u0119bnia\u0107 poszczeg\u00f3lnych element\u00f3w formy, tylko pokusi\u0107 si\u0119 o\u00a0wyja\u015bnienie powod\u00f3w, dla kt\u00f3rych K\u0105kolewski w\u00a0og\u00f3le zdecydowa\u0142 si\u0119 napisa\u0107 Zbrodniarza, kt\u00f3ry ukrad\u0142 zbrodni\u0119.<\/em> Bynajmniej nie odni\u00f3s\u0142 si\u0119 do opisanego wy\u017cej konkursu. Wa\u0144kowicz odpowiedzi szuka\u0142 w\u00a0rozwoju pisarskim reportera, podpieraj\u0105c si\u0119 przy tym losami innych reporter\u00f3w, wskazywa\u0142 konkretnie tendencj\u0119 do \u201eucieczki z\u00a0reporta\u017cu\u201d rozumianego jako spis autentycznych, podaj\u0105cych si\u0119 weryfikacji wydarze\u0144 lub nawet ca\u0142kowitej rezygnacji z\u00a0tego gatunku. Przyk\u0142ad\u00f3w pierwszego wariantu upatrywa\u0142 u\u00a0Egona Erwina Kischa, Jerzego Lovella, natomiast w\u015br\u00f3d transfer\u00f3w z\u00a0reporta\u017cu do prozy wymienia\u0142 Mariana Brandysa, Arthura Koestlera, Ernesta Hemingwaya. W\u00a0tym sensie Wa\u0144kowicz pokazuje, \u017ce droga K\u0105kolewskiego Recenzja Wa\u0144kowicza by\u0142a mo\u017ce nieco bardziej pog\u0142\u0119biona w\u00a0odr\u00f3\u017cnieniu od pozosta\u0142ych, jakie w\u00f3wczas pojawi\u0142y si\u0119 w\u00a0prasie, ale i\u00a0tak wskazane wady nie przys\u0142oni\u0142y zalet. Inne przyk\u0142ady recepcji powie\u015bci K\u0105kolewskiego s\u0105 w\u00a0zasadzie jednoznacznie pozytywne. O\u00a0ile Jerzego Wittlina (w\u00a0latach 1958-1969 dyrektora Wydawnictwa Iskry) mo\u017cna podejrzewa\u0107 o\u00a0pewn\u0105 protekcyjno\u015b\u0107, nie oznacza to, \u017ce w\u00a0recenzji jego pi\u00f3ra nie ma ciekawych uwag. Mo\u017cna by si\u0119 bowiem zaduma\u0107 nad takim oto cytatem: \u201eCzytanie akt sprawy kryminalnej jest rzecz\u0105 pasjonuj\u0105c\u0105. Zagranie tych akt na ekranie jest ju\u017c rzecz\u0105 o\u00a0wiele trudniejsz\u0105. W\u00a0rezultacie to, co\u00a0\u2013 kartkuj\u0105c pierwsze strony akt sprawy\u00a0\u2013 traktujemy jako zaznajomienie si\u0119 ze spraw\u0105, jej okoliczno\u015bciami, w\u00a0filmie wysz\u0142o jako kilka pocz\u0105tk\u00f3w i\u00a0dopiero gdzie\u015b w\u00a0dwudziestej, trzydziestej minucie przestajemy si\u0119 na ekranie wg\u0142\u0119bia\u0107 w\u00a0akta sprawy i\u00a0zaczynamy ogl\u0105da\u0107 interesuj\u0105cy, kryminalny film\u201d[15]<\/sup><\/a>. Jan Zbigniew S\u0142ojewski\u00a0\u2013 jak na czo\u0142owego felietonist\u0119 tamtych lat\u00a0\u2013 skonstatowa\u0142, \u017ce si\u0119ga \u201epo jaki\u015b krymina\u0142 jak po kieliszek w\u00f3dki, i\u00a0oto w\u0142a\u015bnie le\u017cy przede mn\u0105 rzecz K\u0105kolewskiego (\u2026)\u201d[16]<\/sup><\/a>. I\u00a0dalej: \u201e(\u2026) czytam z\u00a0palcami wepchni\u0119tymi w\u00a0uszy, z\u00a0uszami zatrza\u015bni\u0119tymi na g\u0142ucho, bo kto\u015b z\u0142o\u015bliwy chce mi powiedzie\u0107, jak ten krymina\u0142 si\u0119 ko\u0144czy\u201d[17]<\/sup><\/a>. To zabawna relacja, ale niewolna od kluczowych stwierdze\u0144: \u201eK\u0105kolewski jest raczej kameralny, woli wprowadzi\u0107 do krymina\u0142u efektowny pomys\u0142 ni\u017c efektown\u0105 strzelanin\u0119\u201d[18]<\/sup><\/a>. Opinie recenzent\u00f3w na pewno by\u0142y zgodne co do wysokiej warto\u015bci reporterskiego stylu Zbrodniarza, kt\u00f3ry ukrad\u0142 zbrodni\u0119<\/em>, a\u00a0ksi\u0105\u017cka przynios\u0142a pisarzowi najwy\u017cszy laur w\u00a0wspomnianym wy\u017cej konkursie, nast\u0119pnie zosta\u0142a wydana w\u00a0popularnej serii Klub Srebrnego Klucza<\/em>[19]<\/sup><\/a>, a\u00a0nak\u0142ad wyni\u00f3<\/em>s\u0142 200 tysi\u0119cy egzemplarzy. W\u00a0serii publikowano rozmaite ksi\u0105\u017cki\u00a0\u2013 \u0142\u0105cznie ze \u015bwiatow\u0105 klasyk\u0105 gatunku\u00a0\u2013 lecz szczeg\u00f3lny nacisk wydawnictwo k\u0142ad\u0142o na popularyzacj\u0119 pracy Milicji Obywatelskiej. Powie\u015b\u0107 doczeka\u0142a si\u0119 porz\u0105dnego wznowienia w\u00a02008 roku w\u00a0Wydawnictwie Zysk i\u00a0S-ka wraz z\u00a0opowiadaniem Uderzenie <\/em>i\u00a0do\u0142\u0105czon\u0105 adaptacj\u0105 filmow\u0105.<\/p>\n K\u0105kolewski stworzy\u0142 posta\u0107 b\u0119d\u0105c\u0105 kontrapunktem dla stereotypowego wizerunku milicjanta[20]<\/sup><\/a>. Autor w\u00a0konstrukcji protagonisty wzorowa\u0142 si\u0119 na prawdziwej osobie, nosz\u0105cej zreszt\u0105 takie samo nazwisko i\u00a0s\u0142u\u017c\u0105cej tako\u017c w\u00a0randze kapitana. Cz\u0142owieka b\u0119d\u0105cego pierwowzorem Siwego K\u0105kolewski pozna\u0142 w\u00a01958 roku. Siwy nie zrezygnowa\u0142 ze s\u0142u\u017cby w\u00a0wyniku ci\u0119\u017ckiej choroby p\u0142uc, kontynuowa\u0142 prac\u0119 jako wywiadowca. Co ciekawe, obaj panowie podtrzymali kontakt, nic wi\u0119c dziwnego, \u017ce natychmiast po publikacji anonsu prasowego z\u00a0informacj\u0105 o\u00a0realizacji filmu wraz ze streszczeniem Siwy zadzwoni\u0142 do K\u0105kolewskiego z\u00a0lekk\u0105, raczej \u017cartobliw\u0105, pretensj\u0105: \u201eNie m\u00f3<\/em>g\u0142 go pan nazwa\u0107 \u0141ysym, Bezr\u0119kim czy Jednookim, tylko Siwym? Przecie\u017c ja nie prowadzi\u0142em nigdy takiej sprawy. Wmiesza\u0142 mnie pan w\u00a0co\u015b, w\u00a0czym nie bra\u0142em udzia\u0142u i\u00a0co w\u00a0og\u00f3<\/em>le nie istnieje[21]<\/sup><\/a>\u201d. Nied\u0142ugo p\u00f3\u017aniej w\u00a0czasie spotkania na \u017cywo z\u00a0K\u0105kolewskim doda\u0142, \u017ce \u015bmiej\u0105 si\u0119 z\u00a0niego w\u00a0biurze, ale on sam nie gniewa si\u0119 na autora[22]<\/sup><\/a>. Filmowa Ewa Salm tako\u017c mia\u0142a prawdziwy odpowiednik. K\u0105kolewski zna\u0142 dziewczyn\u0119 osobi\u015bcie, prowadzi\u0142a ona \u017cycie zbli\u017cone do bohaterki. W\u00a0odr\u00f3\u017cnieniu od niej wysz\u0142a na prost\u0105, sta\u0142a si\u0119 wzorow\u0105 \u017con\u0105[23]<\/sup><\/a>. To w\u0142a\u015bnie od naprawd\u0119 istniej\u0105cej Ewy Salm autor zdoby\u0142 informacj\u0119, kt\u00f3ra by\u0142a punktem wyj\u015bcia dla powie\u015bci, czyli praktycznej realizacji przez jeden gang teoretycznego pomys\u0142u na skok drugiego gangu i\u00a0pr\u00f3by skierowania uwagi \u015bledczych na pomys\u0142odawc\u00f3w[24]<\/sup><\/a>.<\/p>\n Re\u017cyser w\u00a0powie\u015bci K\u0105kolewskiego dostrzeg\u0142 zdecydowanie wi\u0119kszy potencja\u0142 ni\u017c zazwyczaj bywa (-\u0142o) w\u00a0tego typu tw\u00f3rczo\u015bci\u00a0\u2013 zw\u0142aszcza w\u00a0jej umasowionej \u00f3wcze\u015bnie wersji zapami\u0119tanej jako powie\u015b\u0107 milicyjna[25]<\/sup><\/a>. Niew\u0105tpliwe zas\u0142ugi dla do\u015b\u0107 osobliwego miejsca tego gatunku w\u00a0historii literatury polskiej ma Stanis\u0142aw Bara\u0144czak. Wybitny t\u0142umacz i\u00a0poeta wskazywa\u0142, \u017ce struktura powie\u015bci milicyjnej bazuje na b\u0142\u0119dnym za\u0142o\u017ceniu o\u00a0mo\u017cliwo\u015bci wsp\u00f3\u0142istnienia funkcji ludycznej i\u00a0propagandowej. \u201ePowie\u015b\u0107 milicyjna jest najklarowniejszym przyk\u0142adem podstawowej sprzeczno\u015bci, kt\u00f3<\/em>ra stanowi niejako znak firmowy kultury masowej w\u00a0pa\u0144stwach takich jak PRL. Chodzi oczywi\u015bcie o\u00a0(…) sprzeczno\u015b\u0107 pomi\u0119dzy \u00bbnaturalnymi\u00ab zadaniami ludycznymi masowej kultury a\u00a0narzuconymi jej przez scentralizowan\u0105 polityk\u0119 kulturaln\u0105 zadaniami perswazyjnymi[26]<\/sup><\/a>\u201d. Mo\u017ce w\u0142a\u015bnie dlatego o\u00a0poszczeg\u00f3lnych przyk\u0142adach powie\u015bci milicyjnej pami\u0119taj\u0105 dzi\u015b wy\u0142\u0105cznie pasjonaci, np. fani serialu 07 zg\u0142o\u015b si\u0119 <\/em>(re\u017c. Krzysztof Szmagier i\u00a0inni, 1976-1987)\u00a0\u2013 kt\u00f3ry po dzi\u015b dzie\u0144 \u015bwi\u0119ci triumfy w\u00a0mediach spo\u0142eczno\u015bciowych zrzeszaj\u0105cych fan\u00f3w porucznika Borewicza i\u00a0ciesz\u0105cych si\u0119 regularnymi emisjami ulubionej produkcji w\u00a0telewizji\u00a0\u2013 aczkolwiek wystarczy \u201ezescrollowa\u0107\u201d ich wpisy w\u00a0Internecie, aby jednoznacznie stwierdzi\u0107, \u017ce literackie \u017ar\u00f3d\u0142a kolejnych odcink\u00f3w s\u0105 dla nich nawet nie drugorz\u0119dn\u0105, a\u00a0trzeciorz\u0119dn\u0105 kwesti\u0105[27]<\/sup><\/a>.<\/p>\n Krzysztof K\u0105kolewski unikn\u0105\u0142 tej pu\u0142apki. Jego powie\u015b\u0107 mo\u017cna odczytywa\u0107 w\u00a0kontek\u015bcie rozmaitych, historycznych kodyfikacji idealnego krymina\u0142u, co przemawia zdecydowanie na korzy\u015b\u0107 tekstu. Za przyk\u0142ad niech pos\u0142u\u017cy zbi\u00f3r regu\u0142 Ronalda A.\u00a0Knoxa. Ten katolicki duchowny, teolog i\u00a0autor powie\u015bci kryminalnych w\u00a0kilku krokach zaproponowa\u0142 nast\u0119puj\u0105cy wzorzec pisania: Do zbrodni powinno doj\u015b\u0107 w\u00a0ekspozycji dzie\u0142a, a\u00a0\u015bledztwo najlepiej \u017ceby nie zawiera\u0142o nawi\u0105za\u0144 do zjawisk paranormalnych, w\u00a0zwi\u0105zku z\u00a0tym pisarz musi unika\u0107 motyw\u00f3w takich jak trucizny niewiadomego pochodzenia jako narz\u0119dzia zbrodni. Je\u015bli si\u0119gnie po fa\u0142szywe dowody, koniecznie podaje je do wiadomo\u015bci czytelnika. Kolejny warunek stanowi nieobsadzanie cudzoziemc\u00f3w jako antybohater\u00f3w. Dzia\u0142ania bohatera pozytywnego s\u0105 czytelne i\u00a0generalnie zrozumia\u0142e dla odbiorcy, podobnie jak jego drugoplanowych pomocnik\u00f3w. Intryguj\u0105co wypada ostatni punkt Knoxa. Ot\u00f3\u017c, postuluje on zakaz wprowadzania do fabu\u0142y postaci do siebie bardzo podobnych, takich jak bli\u017aniacy i\u00a0sobowt\u00f3ry[28]<\/sup><\/a>.<\/p>\n Z\u00a0wsp\u00f3\u0142czesnej perspektywy zasada ta wydaje si\u0119 w\u00a0spos\u00f3b niezamierzony komiczna, nie inaczej jest z\u00a0niech\u0119ci\u0105 do pierwiastk\u00f3w pozaziemskich i\u00a0l\u0119kiem przed szkodliwymi wizerunkami obcokrajowc\u00f3w obsadzonych w\u00a0rolach negatywnych. O\u00a0tre\u015bci akurat tych zasad decydowa\u0142 zapewne fakt, \u017ce Knox by\u0142 katolikiem. Zostawmy to jednak jako rzecz nieistotn\u0105, anegdotyczn\u0105. Knox opublikowa\u0142 powy\u017csze zasady w\u00a01928 roku, ale kilka z\u00a0nich do dzisiaj brzmi przekonuj\u0105co. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 konkretyzuje si\u0119 na poziomie uk\u0142adu wydarze\u0144 w\u00a0Zbrodniarzu, kt<\/em>\u00f3ry ukrad\u0142 zbrodni\u0119.<\/em> Kto\u015b powie, \u017ce mi\u0119dzy publikacj\u0105 Knoxa a\u00a0premier\u0105 powie\u015bci K\u0105kolewskiego min\u0119\u0142o czterdzie\u015bci lat. Ale czy pytamy o\u00a0daty powstania tak klasycznych dla rozwoju narratologii artyku\u0142\u00f3w jak Morfologia bajki magicznej <\/em>W\u0142adimira Proppa lub Wst\u0119p do analizy strukturalnej opowiada\u0144 <\/em>Rolanda Barthesa? Do dzi\u015b te kanoniczne teksty nie straci\u0142y na znaczeniu. Zreszt\u0105 w\u00a0tym samym 1928 roku S. S. Van Dine (prawdziwe imi\u0119 i\u00a0nazwisko: Willard Huntington Wright) na \u0142amach \u201eThe American Magazine\u201d og\u0142osi\u0142 dwadzie\u015bcia zasad rz\u0105dz\u0105cych\u00a0\u2013 wed\u0142ug niego\u00a0\u2013 opowie\u015bciami detektywistycznymi[29]<\/sup><\/a>. Koncepcja Van\u00a0Dine\u2019a\u00a0by\u0142a bardziej rozbudowana w\u00a0por\u00f3wnaniu do Knoxa\u00a0\u2013 nic dziwnego skoro pono\u0107 podczas choroby w\u00a0latach 1923-1924 Van Dine przeczyta\u0142 dwa tysi\u0105ce utwor\u00f3w detektywistycznych\u00a0\u2013 ale oba zbiory zasad \u0142\u0105czy\u0142a niech\u0119\u0107 do element\u00f3w nadprzyrodzonych; z\u00a0tym \u017ce Van Dine\u2019owi zale\u017ca\u0142o na wzmocnieniu dedukcji s\u0142u\u017c\u0105cej do rozwi\u0105zania zagadki. Z\u00a0notatnika Siwego, nawiasem m\u00f3wi\u0105c, czytelnik dowie si\u0119, \u017ce w\u00a0domowej bibliotece jego ojca\u00a0\u2013 b\u0119d\u0105cej w\u00a0czasie okupacji tymczasowym schroniskiem dla ksi\u0105\u017cek nale\u017c\u0105cych do wszystkich miejscowych inteligent\u00f3w\u00a0\u2013 znalaz\u0142y si\u0119 w\u0142a\u015bnie krymina\u0142y Van Dine\u2019a[30]<\/sup><\/a>.<\/p>\n Mo\u017cliwo\u015b\u0107 osadzenia powie\u015bci K\u0105kolewskiego w\u00a0kontekstach genologicznych, przyj\u0119ta przez autora forma oraz posta\u0107 Siwego wy\u0142amuj\u0105 utw\u00f3r ze schemat\u00f3w literatury rozrywkowej. \u201ePragn\u0105\u0142em wykorzysta\u0107 niekt\u00f3re klasyczne sposoby i\u00a0schematy krymina\u0142u, wykorzysta\u0107 nawyki w\u00a0ogl\u0105daniu opowie\u015bci tego typu dla czego\u015b wi\u0119cej ni\u017c tylko rozrywka[31]<\/sup><\/a>\u201d\u00a0\u2013 powiada Majewski. Trzeba przyzna\u0107, \u017ce potencja\u0142 scenariusza dostrze\u017cono przed jego realizacj\u0105, lecz nie bez s\u0142usznych zastrze\u017ce\u0144, kt\u00f3re doprowadzi\u0142y do korekt na etapie scenopisu. Podczas Rady Programowej Zespo\u0142u Filmowego \u201eKadr\u201d drobne uwagi dotyczy\u0142y wyzwania, jakie stawiaj\u0105 widzowi liczne retrospekcje i\u00a0retrospekcje w\u00a0retrospekcjach[32]<\/sup><\/a>. Dywagacje na ten temat retrospekcji rozstrzygn\u0105\u0142 ostatecznie Jerzy Kawalerowicz, sprawuj\u0105cy funkcj\u0119 przewodnicz\u0105cego Rady. Do\u015bwiadczenie tw\u00f3rcy, wi\u0119ksze zrozumienie\u00a0\u2013 u\u00a0Kawalerowicza nawet umi\u0142owanie\u00a0\u2013 formy filmowej i\u00a0re\u017cyserska wi\u0119\u017a chyba odegra\u0142y jak\u0105\u015b rol\u0119: \u201e(\u2026) mamy konstrukcj\u0119, kt\u00f3ra wymaga tych retrospekcji i\u00a0s\u0105dz\u0119, \u017ce ta retrospektywno\u015b\u0107 dramaturgii oddaje bardzo dobrze klimat, atmosfer\u0119, w\u00a0jakiej to \u015bledztwo przebiega\u201d[33]<\/sup><\/a>.<\/p>\n Powa\u017cniejsze uwagi, kt\u00f3re przynios\u0142y realny skutek i\u00a0zmiany w\u00a0scenopisie, dotyczy\u0142y fina\u0142owej sekwencji i\u00a0rozbudowanej postaci narratora-dziennikarza. W\u00a0scenariuszu w\u00a0ostatnich scenach Siwy by\u0142 uwi\u0119ziony wraz ze zbrodniarzem w\u00a0podziemnym pomieszczeniu, w\u00a0kt\u00f3rym schowa\u0142 on pieni\u0105dze z\u00a0rabunku[34]<\/sup><\/a>. Rada Programowa kwestionowa\u0142a jej wiarygodno\u015b\u0107[35]<\/sup><\/a>. Posta\u0107 dziennikarza natomiast op\u00f3\u017ania\u0142a w\u00a0scenariuszu wej\u015bcie do akcji Siwego i\u00a0jej obecno\u015b\u0107 w\u00a0tak du\u017cym stopniu wyda\u0142a si\u0119 po prostu zb\u0119dna, co klarownie wy\u0142o\u017cy\u0142 Kawalerowicz[36]<\/sup><\/a>. Na poziomie scenopisu uwzgl\u0119dniono te uwagi: \u201efina\u0142 wygl\u0105da ju\u017c tak jak w\u00a0filmie, a\u00a0rol\u0119 dziennikarza zredukowano do minimum\u201d[37]<\/sup><\/a>.<\/p>\n Kwestii pierwowzoru literackiego nie poruszano, do powie\u015bci nie odnosi\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c Krzysztof K\u0105kolewski, nie wyszed\u0142 poza obr\u0119b scenariusza, podkre\u015blaj\u0105c, \u017ce pozostaje w\u00a0zasadzie w\u0142asno\u015bci\u0105 re\u017cysera i\u00a0ten ma prawo wyboru, selekcji materia\u0142u[38]<\/sup><\/a>. J\u00f3zef\u00a0Hen wypowiedzia\u0142 z\u00a0kolei nast\u0119puj\u0105ce s\u0142owa: \u201eJest tu zastosowana nowa dramaturgia, nawet jej stylizacja i\u00a0w\u00a0tym jest co\u015b bardzo nowoczesnego\u201d[39]<\/sup><\/a>. W\u00a0tym tonie wybrzmia\u0142y te\u017c s\u0142owa samego Majewskiego:<\/p>\n Dla mnie tekst jest ciekawy przez to, \u017ce jest on jakim\u015b odej\u015bciem ca\u0142kowitym od wszelkiej konwencji fabularnej, stosowanej w\u00a0filmach polskich, i\u00a0wyobra\u017cam sobie ten film realizowany wy\u0142\u0105cznie we wn\u0119trzach naturalnych, w\u00a0autentycznych plenerach, mo\u017ce z\u00a0maksymaln\u0105 ilo\u015bci\u0105 niezawodowych aktor\u00f3w, ale ju\u017c na pewno nie b\u0119d\u0105 w\u00a0tym filmie wyst\u0119powa\u0107 aktorzy znani i\u00a0ograni. Wyobra\u017cam sobie film zrobiony w\u00a0manierze zdj\u0119- Mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce re\u017cyser post\u0119powa\u0142 niemal ca\u0142kowicie zgodnie z\u00a0zapowiedzi\u0105. O\u00a0ile trudno nazwa\u0107 obsad\u0119 nieznan\u0105, to retrospektywna konstrukcja fabularna i\u00a0autentyczne wn\u0119trza stanowi\u0105 spe\u0142nienie obietnicy. Zdj\u0119cia powsta\u0142y mi\u0119dzy innymi w\u00a0redakcji \u201eKuriera Polskiego\u201d w\u00a0scenie spotkania Siwego z\u00a0redaktorem. K\u0105kolewski pracowa\u0142 w\u00a0tym periodyku: \u201eNa roboczej projekcji ze wzruszeniem obejrza\u0142em wn\u0119trze redakcji, w\u00a0kt\u00f3rej w\u0142a\u015bciwie zrodzi\u0142 si\u0119 nastr\u00f3j, prapomys\u0142 ksi\u0105\u017cki\u201d[41]<\/sup><\/a>. Siwy wype\u0142ni\u0142 konwencj\u0119 kryminaln\u0105 niespotykanymi dot\u0105d w\u00a0polskim kinie gatunkowym znaczeniami. Majewski wyeksponowa\u0142 na ekranie specyficzn\u0105 skaz\u0119 bohatera. Owa skaza bohatera nie wi\u0105\u017ce si\u0119 z\u00a0czym\u015b jednoznacznie negatywnym. Siwy nie nadu\u017cywa alkoholu, w\u00a0zwi\u0105zku z\u00a0chorob\u0105 serca musi nawet rzuci\u0107 palenie (rezygnuje tym samym ze sta\u0142ych rekwizyt\u00f3w literackiego i\u00a0filmowego detektywa), nie jest skorumpowany\u00a0\u2013 m\u00f3wi\u0105c w\u00a0\u017cargonie policyjnym nigdy si\u0119 nie \u201eskundli\u0142\u201d\u00a0\u2013 ale na widok pewnego artyku\u0142u w\u00a0gazecie reaguje wyrzutami sumienia, poniewa\u017c w\u00a0jednej chwili dochodzi do wniosku, \u017ce pope\u0142ni\u0142 b\u0142\u0105d w\u00a0zawodzie, kt\u00f3ry sprawi\u0142, \u017ce realny sprawca przest\u0119pstwa pozosta\u0142 na wolno\u015bci. Siwy staje w\u00a0obliczu fundamentalnych pyta\u0144 o\u00a0odpowiedzialno\u015b\u0107 i\u00a0sumienie. Najbardziej fascynuj\u0105cy jest fakt, \u017ce bohater decyduje si\u0119 na prywatne \u015bledztwo po przej\u015bciu na emerytur\u0119, gdy nie mo\u017ce ju\u017c powo\u0142a\u0107 si\u0119 na legitymacj\u0119 s\u0142u\u017cbow\u0105. Siwy nie wybiera zas\u0142u\u017conego odpoczynku, cho\u0107 teoretycznie nie spoczywaj\u0105 na nim \u017cadne obowi\u0105zki. Kierowany wewn\u0119trznym imperatywem podejmuje si\u0119 zapewne najtrudniejszego wyzwania w\u00a0karierze w\u00a0imi\u0119 walki o\u00a0sprawiedliwo\u015b\u0107. Wie doskonale, \u017ce jako idealista nie zazna spokoju. Walka Siwego o\u00a0elementarne warto\u015bci wydaje si\u0119 nadrz\u0119dna wobec schematu kryminalnego. Widz, rzecz jasna, nie poczuje rozczarowania, poniewa\u017c koniec ko\u0144c\u00f3w pozna prawd\u0119, b\u0119dzie\u00a0\u2013 zgodnie z\u00a0\u017celaznymi regu\u0142ami gatunku\u00a0\u2013 zaskoczony odpowiedziami na klasyczne pytania: kto zabi\u0142, kto ukrad\u0142, lecz g\u0142\u00f3wny punkt ci\u0119\u017cko\u015bci Majewski przesun\u0105\u0142 na nieoficjalne dzia\u0142ania Siwego. Natomiast dzi\u0119ki licznym retrospekcjom\u00a0\u2013 obrazuj\u0105cym przebieg \u015bledztwa oficjalnego\u00a0\u2013 widz ma w\u00a0znacznym stopniu wi\u0119ksz\u0105 ni\u017c w\u00a0innych filmach powsta\u0142ych w\u00a0podobnym czasie mo\u017cliwo\u015b\u0107 podpatrzenia pracy \u015bledczej od wewn\u0105trz. Takiemu efektowi sprzyja\u0142y te\u017c przygotowania do roli znakomicie obsadzonego Zygmunta H\u00fcbnera.<\/p>\n Je\u015bli ksi\u0105\u017cki wydawane w\u00a0serii Klub Srebrnego Klucza <\/em>mia\u0142y popularyzowa\u0107 w\u015br\u00f3d spo\u0142ecze\u0144stwa prac\u0119 milicji, kreacja H\u00fcbnera spe\u0142ni\u0142a t\u0119 funkcj\u0119 kilka razy lepiej. Hubner ofiarowa\u0142 bowiem oficerowi milicji inteligenck\u0105 twarz, spokojny tembr g\u0142osu Prace nad filmem przebiega\u0142y bez wi\u0119kszych komplikacji. 24 sierpnia 1968 roku szef produkcji Kadru Ludwik Hager wystosowa\u0142 pismo do Zjednoczonych Zespo\u0142\u00f3w Realizator\u00f3w Filmowych w\u00a0sprawie skierowania do Naczelnego Zarz\u0105du Kinematografii Ministerstwa Kultury i\u00a0Sztuki pro\u015bby o\u00a0zgod\u0119 na realizacj\u0119 scenariusza[46]<\/sup><\/a>. Cho\u0107 tak\u0105 zgod\u0119 uzyskano niemal od razu od szefa kinematografii Czes\u0142awa Wi\u015bniewskiego, ju\u017c dwa dni p\u00f3\u017aniej p. o. dyrektora ZZRF Stanis\u0142aw Zachara musia\u0142 go prosi\u0107 o\u00a0zmian\u0119 jednego warunku. Chodzi\u0142o o\u00a0zamian\u0119 akceptacji scenopisu\u00a0\u2013 niezb\u0119dnej do rozpocz\u0119cia zdj\u0119\u0107\u00a0\u2013 na przedstawienie tego\u017c scenopisu do wgl\u0105du, co pozwoli\u0142oby przyspieszy\u0107 proces produkcyjny[47]<\/sup><\/a>. 2 wrze\u015bnia kierownictwo Zespo\u0142u Produkcji i\u00a0Techniki Filmowej NZK poinformowa\u0142 ZZRF, \u017ce Wi\u015bniewski przychyli\u0142 si\u0119 do tej pro\u015bby[48]<\/sup><\/a>. Kosztorys filmu zatwierdzono na 4\u00a0221\u00a0000 z\u0142otych[49]<\/sup><\/a>. Okres zdj\u0119ciowy nie przysporzy\u0142 ekipie wi\u0119kszych problem\u00f3w poza epizodycznymi sytuacjami, kt\u00f3re nie wykracza\u0142y jednak poza norm\u0119, np. nag\u0142e zdj\u0119cia w\u00a0niedziel\u0119 8 grudnia 1968 roku trwaj\u0105ce do p\u00f3\u0142nocy w\u00a0wyniku awarii transfokatora (ekipa przebywa\u0142a na planie od 9 rano)[50]<\/sup><\/a>. Na karb losu trzeba z\u0142o\u017cy\u0107 podobny przypadek choroby Zygmunta H\u00fcbnera, kt\u00f3ra op\u00f3\u017ani\u0142a nagranie postsynchron\u00f3w[51]<\/sup><\/a>. Choroba aktora i\u00a0aktorki Ewy Krasnod\u0119bskiej (wcielaj\u0105cej si\u0119 w\u00a0\u017con\u0119 doktora Le\u015bniakiewicza, matk\u0119 Kernera) oraz wyjazd Janusza Majewskiego do Rzymu[52]<\/sup><\/a> skutkowa\u0142y wnioskowaniem do Wi\u015bniewskiego o\u00a0udzielenie zgody na przed\u0142u\u017cenie realizacji Zbrodniarza\u2026 <\/em>r\u00f3wno o\u00a0miesi\u0105c z\u00a030 kwietnia na 31 maja 1969 roku[53]<\/sup><\/a>. Niemniej chodzi\u0142o ju\u017c o\u00a0konieczne, ale kosmetyczne, techniczne prace. Sp\u00f3jrzmy jeszcze przez chwil\u0119 na przebieg obrad kolaudacyjnych.<\/p>\n Kolaudacja<\/strong><\/p>\n Kolaudacja Zbrodniarza, kt<\/em>\u00f3ry ukrad\u0142 zbrodni\u0119 <\/em>odby\u0142a si\u0119 w\u00a0dniu 28 marca 1969 roku. Dyskutanci jednog\u0142o\u015bnie ocenili film Majewskiego jako dzie\u0142o udane zar\u00f3wno pod wzgl\u0119dem tre\u015bci, jak i\u00a0realizacji. Nie oznacza to jednak, \u017ce stenogram jest wolny od aluzji politycznych oraz sugestii wprowadzenia delikatnych zmian. Zaczn\u0119 jednak od przytoczenia pochwa\u0142, kt\u00f3re mimo \u017ce by\u0142y aktem szczero\u015bci, mia\u0142y tak\u017ce polityczny odcie\u0144. Du\u017co pochlebnych s\u0142\u00f3w pad\u0142o na temat kapitana Siwego. W\u00a0odczuciu dysku- Jedyn\u0105 w\u00a0zasadzie sporn\u0105 kwesti\u0105 by\u0142a scena rozgrywaj\u0105ca si\u0119 w\u00a0wi\u0119zieniu podczas widzenia Siwego z\u00a0osadzonym oraz sceny zrealizowane w\u00a0warszawskich slumsach. Te fragmenty Zbrodniarza, kt<\/em>\u00f3<\/em>ry ukrad\u0142 zbrodni\u0119 <\/em>budzi\u0142y niepok\u00f3j kolaudant\u00f3w mocniej wyczulonych na ewentualne skutki zewn\u0119trzne i\u00a0utrwalanie negatywnego obrazu Polski Ludowej, b\u0119d\u0105cej wci\u0105\u017c w\u00a0budowie. Reprezentuj\u0105cy cenzur\u0119 Henryk Olszewski zamartwia\u0142 si\u0119 nawet o\u00a0warunki, w\u00a0jakich przebywaj\u0105 polscy wi\u0119\u017aniowie. Do refleksji sk\u0142oni\u0142a go wspomniana scena widzenia; nieco chaotyczna przez panuj\u0105cy na sali harmider uniemo\u017cliwiaj\u0105cy spokojn\u0105 rozmow\u0119. Nie spos\u00f3b pomin\u0105\u0107 jednak innej my\u015bli Olszewskiego. \u201eNie wiem, czy dobrze b\u0119dzie przyj\u0119ty dowcip tego m\u0142odzie\u0144ca, kt\u00f3ry m\u00f3wi o\u00a0pochodzeniu Ksi\u0119\u017cniczki, kt\u00f3r\u0105 sp\u0142odzi\u0142 radziecki pu\u0142kownik. To jest \u017cart, ale mo\u017ce on wywo\u0142a\u0107 na widowni fal\u0119 histerycznego \u015bmiechu i\u00a0mo\u017ce taki \u017cart nie jest potrzebny w\u00a0filmie, kt\u00f3ry ogl\u0105da si\u0119 z\u00a0ogromnym zainteresowaniem, kt\u00f3ry jest dobrze zrobiony i\u00a0w\u00a0kt\u00f3rym nie odczuwa\u0142em \u017cadnych d\u0142u\u017cyzn
\nhistoria produkcyjna<\/p>\n
\nterzy <\/em>(1985, premiera 1986)\u00a0\u2013 widzia\u0142a bardzo du\u017ca grupa widz\u00f3w, niekoniecznie wiedz\u0105ca, \u017ce ogl\u0105da akurat dzie\u0142o re\u017cysera o\u00a0nazwisku Majewski. Nie mam na to twardych dowod\u00f3w w\u00a0postaci \u017ar\u00f3de\u0142, dysponuj\u0119 natomiast dowodem, kt\u00f3remu czytelnicy\u00a0\u2013 je\u015bli b\u0119d\u0105 \u0142askawi\u00a0\u2013 dadz\u0105 wiar\u0119. W\u00a0moim odczuciu status Majewskiego mo\u017cna por\u00f3wna\u0107 do Johna Landisa. Oczyma wyobra\u017ani wracam do minionych lat, gdy podczas zaj\u0119\u0107 akademickich\u00a0\u2013 w\u00a0ramach swego rodzaju zapoznawczego testu\u00a0\u2013 wi\u0119kszo\u015b\u0107 uczestnik\u00f3w podnosi\u0142a r\u0119k\u0119 na d\u017awi\u0119k pytania: \u201eKto ogl\u0105da\u0142 Blues Brothers <\/em>(1980)?\u201d, lecz ju\u017c ma\u0142o kto zna\u0142 odpowied\u017a na pytanie o\u00a0nazwisko re\u017cysera. Podobnie rzecz si\u0119 mia\u0142a z\u00a0Januszem Majewskim[1]<\/sup><\/a>.<\/p>\n
\nszu Majewskim, kt\u00f3rej nie napisa\u0142by sam g\u0142\u00f3wny zainteresowany, wci\u0105\u017c brakuje[7]<\/sup><\/a>. Jak mog\u0142aby taka praca wygl\u0105da\u0107? Oto jest pytanie; wzi\u0105wszy pod uwag\u0119 ca\u0142o\u015b\u0107 bogatego dorobku re\u017cysera w\u00a0zasadzie niemo\u017cliwe\u00a0\u2013 i\u00a0by\u0107 mo\u017ce niepotrzebne\u00a0\u2013 jest napisanie wyczerpuj\u0105cej monografii. Potencjalny autor b\u0119dzie musia\u0142 wybiera\u0107 z\u00a0ca\u0142ej palety mo\u017cliwo\u015bci, jak\u0105 dostarcza zr\u00f3\u017cnicowana tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Janusza Majewskiego. Jedn\u0105 z\u00a0najprostszych strategii stanowi konstruowanie problematyki rozdzia\u0142\u00f3w wok\u00f3\u0142 poszczeg\u00f3lnych film\u00f3w. Takiego wyboru dokona\u0142 zreszt\u0105 sam re\u017cyser w\u00a0Ostatnim klapsie. <\/em>Zaj\u0105\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c Zbrodniarzem, kt<\/em>\u00f3ry ukrad\u0142 zbrodni\u0119 <\/em>(1969)\u00a0\u2013 krymina\u0142em zrealizowanym na podstawie powie\u015bci Krzysztofa K\u0105kolewskiego pod identycznym tytu\u0142em. Jest to obraz, kt\u00f3ry dobrze ogl\u0105da si\u0119 tak\u017ce dzisiaj. Nale\u017cy do \u201emagicznej\u201d grupy film\u00f3w bez daty wa\u017cno\u015bci, a\u00a0wp\u0142yw na taki stan rzeczy ma co najmniej kilka czynnik\u00f3w. Pragn\u0119 wr\u00f3ci\u0107 do tego dzie\u0142a i\u00a0przedstawi\u0107 jego histori\u0119 produkcyjn\u0105, a\u00a0przy okazji przypomnie\u0107, dlaczego obok takich film\u00f3w jak Tylko umar\u0142y odpowie <\/em>(re\u017c. Sylwester Ch\u0119ci\u0144ski, 1969), To ja zabi\u0142em <\/em>(re\u017c. Stanis\u0142aw Lenartowicz, 1974, premiera 1975), W\u015br<\/em>\u00f3d nocnej ciszy <\/em>(re\u017c.\u00a0Tadeusz Chmielewski, 1978) stanowi\u00a0\u2013 nie tak liczn\u0105 znowu\u00a0\u2013 reprezentatywn\u0105 grup\u0119 krymina\u0142\u00f3w dla ca\u0142ej historii polskiego kina, b\u0119d\u0105c jednocze\u015bnie najbardziej oryginalnym formalnie przyk\u0142adem specyficznie polskiej odmiany krymina\u0142u czyli filmu milicyjnego oraz\u00a0\u2013 last but not least<\/em>\u00a0\u2013 jednym z\u00a0nielicznych w\u00a0dorobku Majewskiego film\u00f3w otwarcie wsp\u00f3\u0142czesnych. Oba te walory podkre\u015bla Tomasz Kolankiewicz w\u00a0serii Zagubione skarby <\/em>publikowanej w\u00a0miesi\u0119czniku \u201eKino\u201d w\u00a0ramach sekcji Lekcja kina<\/em>[8]<\/sup><\/a>.<\/em><\/p>\n
\ndo prozy kryminalnej by\u0142a naturalnym krokiem tw\u00f3rcy, d\u0105\u017c\u0105cego do poszerzania \u015brodk\u00f3w wyrazu, a\u00a0nie jedynie do ascezy fakt\u00f3w. Natomiast czy zdaniem Wa\u0144kowicza eksperyment nasycenia krymina\u0142u cechami reporta\u017cu powi\u00f3d\u0142 si\u0119? Powiada: \u201eI\u00a0tak, i\u00a0nie\u201d[14]<\/sup><\/a>. Formalny walor powie\u015bci to efekt prawdziwego kunsztu K\u0105kolewskiego. Tylko wytrawny reporter m\u00f3g\u0142 zapanowa\u0107 nad chaosem i\u00a0oficjalnym stylem j\u0119zyka urz\u0119dowego, ale co z\u00a0funkcj\u0105 ludyczn\u0105, kt\u00f3ra wpisana jest w\u00a0regu\u0142y gatunku?
\nW\u00a0Zbrodniarzu<\/em> w\u0142a\u015bciwie nie istnieje, lektura ta by\u0142a, jest i\u00a0b\u0119dzie nieprzyst\u0119pna dla mi\u0142o\u015bnik\u00f3w konwencji. Do dzi\u015b pozosta\u0142a jednostkowym przyk\u0142adem bardzo indywidualnego podej\u015bcia do ram gatunkowych.<\/p>\n
\nciowej dokumentacji i\u00a0nawet my\u015bla\u0142em o\u00a0zaanga\u017cowaniu operatora z\u00a0dokumentu (\u2026)[40]<\/sup><\/a>.<\/p>\n
\n(niezale\u017cnie od skali emocjonalno\u015bci danej sceny), eleganckie maniery i\u00a0kultur\u0119 osobist\u0105. Poza tym aktor by\u0142 wiarygodny, przygotowywa\u0142 si\u0119 do roli w\u00a0bezpo\u015brednim kontakcie z\u00a0prac\u0105 milicji kryminalnej, wzi\u0105\u0142 udzia\u0142 w\u00a0autentycznym \u015bledztwie[42]<\/sup><\/a>. Sprawa dotyczy\u0142a fa\u0142szerzy dolar\u00f3w, Hubner uczestniczy\u0142 w\u00a0przes\u0142uchaniu m\u0119\u017cczyzny, od kt\u00f3rego mog\u0142y zale\u017ce\u0107 jego dalsze losy. Z\u00a0relacji K\u0105kolewskiego\u00a0\u2013 zastanawiaj\u0105cego si\u0119 przy okazji, czy przes\u0142uchiwany rozpozna\u0142 w\u00a0Hubnerze majora Henryka Sucharskiego z\u00a0filmu Stanis\u0142awa R\u00f3\u017cewicza Westerplatte <\/em>(1967)\u00a0\u2013 wynika, \u017ce przes\u0142uchanie by\u0142o dramatyczne, a\u00a0podejrzany prze\u017cy\u0142 istn\u0105 hu\u015btawk\u0119 nastroj\u00f3w, przechodz\u0105c ze \u015bmiechu w\u00a0p\u0142acz. Emploi H\u00fcbnera\u00a0\u2013 raczej o\u00a0teatralnej ni\u017c filmowej proweniencji, co z\u00a0talentem potrafi\u0142 wykorzysta\u0107 w\u00a0kinie\u00a0\u2013 w\u00a0po\u0142\u0105czeniu z\u00a0wiarygodno\u015bci\u0105 niew\u0105tpliwie awansowa\u0142o bohatera milicjanta na niespotykany dot\u0105d poziom. Nied\u0142ugo po premierze Zbrodniarza, kt<\/em>\u00f3ry ukrad\u0142 zbrodni\u0119 <\/em>(7 pa\u017adziernika 1969) na ekranach polskich kin zago\u015bci\u0142\u00a0\u2013 wspomniany ju\u017c przeze mnie\u00a0\u2013 Tylko umar\u0142y odpowie <\/em>(premiera 2 grudnia 1969), gdzie podobne efekty przynios\u0142a gra Ryszarda Filipskiego[43]<\/sup><\/a> (kapitan Pawe\u0142 W\u00f3jcik) oraz Bogus\u0142awa Sochnackiego (sier\u017cant Franek K\u0142osek), dwa lata p\u00f3\u017aniej kreacj\u0119 zbli\u017con\u0105 do H\u00fcbnera stworzy\u0142 Tadeusz Janczar (kapitan Budny) w\u00a0filmie Z\u0142ote Ko\u0142o <\/em>(re\u017c. Stanis\u0142aw Wohl, 1971). W\u00a0pierwszej po\u0142owie lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych podobne funkcje spe\u0142ni\u0142y role Zbigniewa Cybulskiego w\u00a0Zbrodniarzu i\u00a0pannie <\/em>(re\u017c. Janusz Nasfeter, 1963) oraz Wie\u0144czys\u0142awa Gli\u0144skiego w\u00a0Ostatnim kursie <\/em>(re\u017c. Jan Batory, 1963). Kreacja H\u00fcbnera jest z\u00a0tej wyliczanki chyba jednak najwyrazistsza\u00a0\u2013 nie tylko ze wzgl\u0119du na pionierski status. Jej osadzenie w\u00a0tradycji ameryka\u0144skich czarnych krymina\u0142\u00f3<\/em>w pozwoli\u0142o re\u017cyserowi na zachowanie du\u017cego dystansu od bie\u017c\u0105cej polityki, o\u00a0co nie by\u0142o wcale \u0142atwo[44]<\/sup><\/a>. Wszak po Marcu 1968 skojarzenia z\u00a0funkcjonariuszami Milicji Obywatelskiej by\u0142y jednoznacznie negatywne. W\u00a0tej ryzykownej sytuacji Majewski wykaza\u0142 si\u0119 zr\u0119czno\u015bci\u0105 i\u00a0wyczuciem stylu filmowego oraz pewnego rodzaju odwag\u0105, zwa\u017cywszy na fakt, \u017ce premiera zosta\u0142a zaplanowana celowo w\u00a0dniu \u015bwi\u0119ta Milicji Obywatelskiej i\u00a0S\u0142u\u017cby Bezpiecze\u0144stwa\u00a0\u2013 \u015bwi\u0119ta obchodzonego w\u00a0Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej do 1989 roku na cze\u015b\u0107 Milicji Obywatelskiej i\u00a0S\u0142u\u017cby Bezpiecze\u0144stwa, dok\u0142adnie 7 pa\u017adziernika w\u00a0rocznic\u0119 powo\u0142ania MO przez PKWN w\u00a01944 roku. Zbrodniarz, kt<\/em>\u00f3ry ukrad\u0142 zbrodni\u0119 <\/em>pozostaje atrakcyjnym widowiskiem, ale z\u00a0dzisiejszej perspektywy jest r\u00f3wnie\u017c cenny ze wzgl\u0119d\u00f3w dokumentuj\u0105cych mroczne oblicze \u00f3wczesnej codzienno\u015bci wielkiego miasta. Jak pisze Tomasz Kolankiewicz: \u201eWszystko to splata si\u0119 w\u00a0bardzo ciekawy obraz obyczajowo\u015bci warszawskiej chuliganerii i\u00a0tego, czym \u017cy\u0142a ta inna ulica w\u00a0momencie, kiedy po drugiej stronie rzeki ORMO pa\u0142owa\u0142o student\u00f3<\/em>w\u201d[45]<\/sup><\/a>.<\/p>\n
\ntant\u00f3w protagonista okaza\u0142 si\u0119 spe\u0142nieniem potrzeby pozytywnego zaistnienia na ekranie organ\u00f3w \u015bcigania. Ju\u017c na samym pocz\u0105tku obrad krytyk Zbigniew Klaczy\u0144ski[54]<\/sup><\/a> skonstatowa\u0142, \u017ce najbardziej warto\u015bciowy w\u00a0filmie \u201ejest sam profil bohatera, spos\u00f3b w\u00a0jaki pokazuje si\u0119 jego koleg\u00f3<\/em>w, bo nie trzeba zapomina\u0107, \u017ce w\u00a0ko\u0144cu to s\u0105 filmy, kt\u00f3re w\u00a0jaki\u015b spos\u00f3b rzutuj\u0105 na nasz stosunek do organ\u00f3w w\u0142adzy, a\u00a0to ma szalone znaczenie\u201d[55]<\/sup><\/a>. Klaczy\u0144ski doceni\u0142 te\u017c nieograniczanie si\u0119 wy\u0142\u0105cznie do postaci Siwego wyra\u017cone poprzez korzystn\u0105 prezentacj\u0119 milicjant\u00f3w na drugim planie[56]<\/sup><\/a>. W\u00a0podobnym tonie wypowiedzia\u0142 si\u0119 Wojciech \u017bukrowski[57]<\/sup><\/a>. Autor Lotnej <\/em>doceni\u0142 heroizm Siwego, zaimponowa\u0142 mu fakt, \u017ce \u201ew\u00a0ka\u017cdej chwili nara\u017ca si\u0119 na \u015bmiertelne ryzyko, dos\u0142ownie w\u00a0ka\u017cdej minucie jest w\u00a0wielkim niebezpiecze\u0144stwie i\u00a0w\u0142a\u015bciwie on sam podejmuje akcj\u0119, kt\u00f3ra prowadzi do skr\u00f3cenia jego \u017cycia\u201d[58]<\/sup><\/a>. By\u0107 mo\u017ce \u017bukrowski najtrafniej zdefiniowa\u0142 paradoks Siwego w\u00a0tych s\u0142owach: \u201e(\u2026) w\u0142a\u015bciwie prowadzi on \u015bledztwo przeciwko samemu sobie\u201d[59]<\/sup><\/a>. Lektura stenogramu pod k\u0105tem w\u0105tku Siwego prowadzi do wniosku, \u017ce kolaudanci dostrzegli dwuwymiarowo\u015b\u0107 tej postaci, to znaczy z\u00a0jednej strony elementy fascynuj\u0105ce dla widza, z\u00a0drugiej elementy wa\u017cne dla osi\u0105gni\u0119cia cel\u00f3w propagandowych, co znalaz\u0142o podsumowanie w\u00a0g\u0142osie przedstawiciela Komendy G\u0142\u00f3wnej MO: \u201eNaszym zdaniem posta\u0107 Siwego jest jakim\u015b pomnikiem dla dziesi\u0105tk\u00f3w tysi\u0119cy ludzi, kt\u00f3rzy prze\u017cyli wiele lat na tego rodzaju s\u0142u\u017cbie, kt\u00f3rzy odeszli jako bezimienni bohaterowie. Siwy b\u0119dzie przyk\u0142adem dla wielu m\u0142odych ludzi pozytywnego oficera \u015bledczego. I\u00a0zarazem Siwy b\u0119dzie wzorem dla przedstawicieli m\u0142odego pokolenia, kt\u00f3rzy przychodz\u0105 do tej pracy\u201d[60]<\/sup><\/a>.<\/p>\n