Uniwersytet Warszawski<\/p>\n
ORCID: 0000-0003-4977-9089<\/p>\n
<\/p>\n
Streszczenie <\/strong><\/p>\n Artyku\u0142 jest recenzj\u0105 ksi\u0105\u017cki Justyny Hanny Budzik Polski film i fotografia nowego wieku na tle kultury wizualnej. Widma, antropocienie, sztandary <\/em>(2023). Autor rekonstruuje g\u0142\u00f3wne kategorie, kt\u00f3rymi pos\u0142uguje si\u0119 w swojej rozprawie Budzik, i odnosi je do wsp\u00f3\u0142czesnych tendencji w tzw. nowej humanistyce. Zawarta w ksi\u0105\u017cce propozycja teoretyczna stanowi o\u017cywczy postulat my\u015blenia nie tylko o filmie i fotografii, lecz tak\u017ce poprzez film i\u00a0fotografi\u0119 w celu wypracowania\u00a0bardziej adekwatnych poj\u0119\u0107 do opisu naszej rzeczywisto\u015bci.<\/p>\n ____________<\/p>\n Recenzja ksi\u0105\u017cki Justyny Hanny Budzik, Polski film i fotografia nowego wieku na tle kultury wizualnej. Widma, antropocienie, sztandary, <\/em>Wydawnictwo Uniwersytetu \u015al\u0105skiego, Katowice 2023<\/p>\n <\/p>\n Nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce tym, co nap\u0119dza now\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119 Justyny Hanny Budzik, jest ch\u0119\u0107 nie tyle my\u015blenia o filmie i fotografii, ile my\u015blenia poprzez film i fotografi\u0119. Sama autorka przyznaje to zreszt\u0105 wprost, kiedy pisze, \u017ce \u201ebadanie film\u00f3w i fotografii ma w moim odczuciu r\u00f3wnie\u017c charakter my\u015blenia obrazami\u201d (s. 33). To subtelne, acz bardzo znacz\u0105ce, przesuni\u0119cie akcentu sprawia, \u017ce ksi\u0105\u017cka Polski film i fotografia nowego wieku na tle kultury wizualnej. Widma, antropocienie, sztandary <\/em>ma potencja\u0142 stania si\u0119 zajmuj\u0105c\u0105 lektur\u0105 nie tylko dla filmoznawc\u00f3w, ale tak\u017ce \u2013 a mo\u017ce przede wszystkim \u2013 dla kulturoznawczy\u0144, kulturoznawc\u00f3w, literaturoznawc\u00f3w, literaturoznawczy\u0144, historyczek i historyk\u00f3w sztuki oraz filozof\u00f3w i filozofek. Czerpi\u0105c obficie z aparatu poj\u0119ciowego tzw. nowej humanistyki, autorka rozwija refleksje, kt\u00f3re wymykaj\u0105 si\u0119 tradycyjnym podzia\u0142om dyscyplinarnym. Ostatecznie bowiem wyw\u00f3d Budzik jest rozpi\u0119ty gdzie\u015b mi\u0119dzy my\u015bl\u0105 krakowskiego literaturoznawstwa i teori\u0105 rozwijan\u0105 na \u0142amach \u201eTekst\u00f3w Drugich\u201d a\u00a0warszawskim kulturoznawstwem oraz tamtejszymi projektami badawczymi realizowanymi pod sztandarem \u201ekultury wizualnej\u201d przez Zak\u0142ad Filmu i Kultury Wizualnej.<\/p>\n Ju\u017c zawarte w tytule ksi\u0105\u017cki has\u0142o \u201ekultura wizualna\u201d sygnalizuje, \u017ce znajduj\u0105ce si\u0119 w\u00a0ksi\u0105\u017cce rozwa\u017cania nie skupiaj\u0105\u00a0si\u0119 na formalistycznej analizie obraz\u00f3w, a\u00a0proponowane interpretacje k\u0142ad\u0105 raczej nacisk na spo\u0142eczne znaczenia omawianych film\u00f3w i\u00a0fotografii. Autorka odwo\u0142uje si\u0119 bowiem do anglosaskiej tradycji visual culture studies<\/em>, a\u00a0<\/em>po cz\u0119\u015bci tak\u017ce do niemieckiej dyscypliny, jak\u0105 jest Bildwissenschaft<\/em>. Budzik jednak zdaje sobie spraw\u0119 z tego, \u017ce oba pola badawcze doczeka\u0142y si\u0119 rodzimej konceptualizacji zaproponowanej przed badaczki i badaczy z Instytutu Kultury Polskiej UW pod nazw\u0105 \u201ebada\u0144 nad kultur\u0105 wizualn\u0105\u201d. Ten gest wyja\u015bniania stosunkowo nowych koncepcji, poprzez ju\u017c powsta\u0142e teksty wprowadzaj\u0105ce je na polski grunt badawczy, pojawia si\u0119 w ksi\u0105\u017cce wielokrotnie. Autorka jest \u015bwiadoma istnienia polskoj\u0119zycznej literatury wykorzystuj\u0105cej przywo\u0142ywane przez ni\u0105 metodologie i\u00a0bogato si\u0119 do tych rodzimych adaptacji odnosi. Ostatecznie prawdziwa nowatorsko\u015b\u0107 ksi\u0105\u017cki nie le\u017cy w obranych perspektywach metodologicznych \u2013 te bowiem by\u0142y ju\u017c stosowane tak\u017ce w polskiej literaturze \u2013 lecz w\u00a0aplikowaniu ich do wsp\u00f3\u0142czesnych obraz\u00f3w rodzimej sfery wizualnej w celu uruchomienia heurystycznego potencja\u0142u nowej humanistyki do opowiedzenia naszej rzeczywisto\u015bci w innym \u015bwietle. Referuj\u0105c za \u0141ukaszem Zaremb\u0105, Budzik przyznaje, \u017ce kluczowe s\u0105 dla niej w\u0142a\u015bnie \u201esposoby widzenia\u201d, kt\u00f3re mo\u017cna dostrzec w analizowanych obrazach (s. 33). Dopatruje si\u0119 bowiem w nich szansy na wyostrzenie naszej wra\u017cliwo\u015bci oraz na inne zobaczenie \u015bwiata, kt\u00f3re mo\u017ce zaowocowa\u0107 bardziej adekwatnym na\u0144 spojrzeniem.<\/p>\n Struktura ksi\u0105\u017cki jest przejrzysta i czytelna ju\u017c na etapie zapoznawania si\u0119 ze spisem tre\u015bci. Pierwszy rozdzia\u0142 pe\u0142ni rol\u0119 rozwini\u0119tego wst\u0119pu, w kt\u00f3rym autorka sygnalizuje swoje intencje i ambicje, jednocze\u015bnie zapowiadaj\u0105c, z jakich tradycji metodologicznych b\u0119dzie korzysta\u0107 w kolejnych, analitycznych rozdzia\u0142ach. Ju\u017c w pierwszych zdaniach dowiadujemy si\u0119, \u017ce celem ksi\u0105\u017cki jest zderzenie \u201efilmowych i fotograficznych kadr\u00f3w z my\u015blami, kt\u00f3re o\u017cywiaj\u0105 wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 humanistyk\u0119\u201d (s. 9). I cho\u0107 autorka w r\u00f3\u017cnych miejscach sygnalizuje mnogo\u015b\u0107 \u201edorzeczy\u201d nowej humanistyki, to jej rozpraw\u0119 organizuj\u0105 trzy zasadnicze figury my\u015blowe, a ka\u017cdej z nich po\u015bwi\u0119ca ona po jednym rozdziale. W drugim rozdziale autorka pos\u0142uguje si\u0119 widmontologi\u0105, \u017ceby wyja\u015bni\u0107 wsp\u00f3\u0142czesne filmowe i fotograficzne powroty do okresu PRL, a obiektem koncentruj\u0105cym jej rozwa\u017cania staje si\u0119 wizerunek socmodernistycznego bloku z wielkiej p\u0142yty. Rozdzia\u0142 trzeci korzysta z rozpozna\u0144 teorii postantropocentrycznych i kategorii \u201eantropocienia\u201d, by pokaza\u0107, jak pozornie marginalne elementy natury, takie jak b\u0142oto czy kurz, mog\u0105 sta\u0107 si\u0119 kluczowymi elementami filmowych i\u00a0fotograficznych historii. Wreszcie rozdzia\u0142 czwarty \u2013 zdecydowanie najkr\u00f3tszy i\u00a0najmniej steoretyzowany \u2013 wykorzystuje kategori\u0119 \u201esztandaru\u201d, by opowiedzie\u0107 o\u00a0wsp\u00f3\u0142czesnych, wizualnych przejawach kontestacji wobec dominuj\u0105cej w ostatnich latach symboliki narodowo-katolickiej. Ka\u017cdy z trzech rozdzia\u0142\u00f3w analitycznych po\u015bwi\u0119cony jest w wi\u0119kszo\u015bci przyk\u0142adom filmowym, kt\u00f3re dope\u0142niaj\u0105 nast\u0119pnie obrazy fotograficzne \u2013 nie ulega bowiem w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce Budzik wi\u0119kszy nacisk k\u0142adzie na analiz\u0119 film\u00f3w ni\u017c\u00a0fotografii. Pomi\u0119dzy ka\u017cdym z rozdzia\u0142\u00f3w autorka umie\u015bci\u0142a pod has\u0142em \u201ePrzenikania\u201d kr\u00f3tkie refleksje wyja\u015bniaj\u0105ce powia\u0328zania pomi\u0119dzy poszczeg\u00f3lnymi cz\u0119\u015bciami ksi\u0105\u017cki.<\/p>\n Rozdzia\u0142 drugi, skoncentrowany wok\u00f3\u0142 kategorii \u201ewidmontologii\u201d, jest rozwini\u0119ciem artyku\u0142u opublikowanego przez badaczk\u0119 w 2018 roku na \u0142amach \u201ePleografu. Kwartalnika Akademii Polskiego Filmu\u201d[1]<\/sup><\/a>. Autorka wykorzystuje zaproponowan\u0105 przez Jacques\u2019a Derrid\u0119 perspektyw\u0119 widmontologii (fr. hantologie<\/em>), zapo\u015bredniczaj\u0105c j\u0105 przez rodzim\u0105 konceptualizacj\u0119 tego poj\u0119cia w uj\u0119ciu Andrzeja Marca w ksi\u0105\u017cce Widmontologia. Teoria filozoficzna i praktyka artystyczna ponowoczesno\u015bci<\/em> (2015). Budzik wykorzystuje ten spos\u00f3b my\u015blenia do analizy wizualnych reprezentacji blokowisk z wielkiej p\u0142yty w polskim kinie i fotografii, co w moim odczuciu stanowi niezwykle trafny wyb\u00f3r obiektu widmontologicznych bada\u0144. Szare, monumentalne, wschodnioeuropejskie blokowisko to bowiem obraz o szczeg\u00f3lnie silnej mocy afektywnego oddzia\u0142ywania \u2013 do tego stopnia, \u017ce Frederic Jameson pisa\u0142 o obrazie ponurych i przyt\u0142aczaj\u0105cych osiedli w bloku wschodnim jako jednym z element\u00f3w, kt\u00f3re przyczyni\u0142y si\u0119 do kulturowej pora\u017cki ZSRS w starciu z\u00a0zachodni\u0105 estetyk\u0105 kolorowego konsumpcjonizmu. Nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce tak\u017ce w filmach i\u00a0fotografiach, kt\u00f3re przywo\u0142uje autorka, obraz blok\u00f3w z wielkiej p\u0142yty stanowi istotny element kreowania specyficznej, zazwyczaj przygn\u0119biaj\u0105cej aury miejsca akcji.<\/p>\n Zdaniem autorki perspektywa widmontologiczna \u201eskutkuje skupieniem np. na s\u0301ladach przesz\u0142os\u0301ci i przeczuciach przysz\u0142os\u0301ci, jakie moz\u0307emy odnalez\u0301\u0107 nie tylko w filmowym czasie teraz\u0301niejszym, kt\u00f3rym jest czas oko\u0142otransformacyjny, ale i w r\u00f3z\u0307nego typu miejscach\u201d (s. 45). Socmodernistyczne osiedla funkcjonuj\u0105 tu zatem jako rezerwuary niespe\u0142nionych obietnic, b\u0119d\u0105cych niegdy\u015b \u017ar\u00f3d\u0142em nadziei, kt\u00f3re nigdy nie mog\u0142y zosta\u0107 spe\u0142nione. Autorka rozwija t\u0119 my\u015bl na przyk\u0142adzie m.in. film\u00f3w: Zjednoczone stany mi\u0142o\u015bci <\/em>(re\u017c. Tomasz Wasilewski, 2016), Ostatni komers <\/em>(re\u017c. Dawid Nickel, 2020) i Inni ludzie <\/em>(re\u017c. Aleksandra Terpi\u0144ska, 2021) oraz projekt\u00f3w fotograficznych, m.in. Lato w mie\u015bcie <\/em>Miko\u0142aja D\u0142ugosza, W-70<\/em> Nicolasa Grospierre\u2019a i Citymorphosis <\/em>Marka M. Berezowskiego.<\/p>\n Najlepiej jednak \u201ewidmo utraconych przysz\u0142o\u015bci\u201d wida\u0107 na przyk\u0142adzie przywo\u0142ywanego w tym rozdziale filmu dokumentalnego Superjednostka <\/em>(re\u017c. Teresa Czepiec, 2014). Bohaterem tej produkcji jest blok mieszkalny przy ulicy Korfantego 16-32 w\u00a0Katowicach, zbudowany w latach 1967-1972. Pierwotnie mia\u0142 by\u0107\u00a0on realizacj\u0105 modernistycznej utopii \u2013 podczas projektu inspirowano si\u0119 bowiem ide\u0105 \u201emaszyny do mieszkania\u201d Le Corbusiera. Ostatecznie jednak w wyniku serii post\u0119puj\u0105cych kompromis\u00f3w wypaczono pierwotny projekt, wskutek czego w katowickim bloku zabrak\u0142o podstawowych funkcjonalistycznych udogodnie\u0144 proponowanych przez francuskiego architekta. W wyniku widmontologicznych analiz Budzik katowicka Superjednostka jawi si\u0119 jako widoczny dzisiaj \u015blad, w kt\u00f3rym powinni\u015bmy dopatrywa\u0107 si\u0119 przesz\u0142ych wizji lepszego \u017cycia i niespe\u0142nionych ambicji zapowiadanych na pocz\u0105tku dobrobytu gierkowskiej dekady. To z\u00a0pewno\u015bci\u0105\u00a0inspiruj\u0105cy trop, kt\u00f3ry rezonuje z\u00a0my\u015bl\u0105 rozmaitych badaczy i badaczek tzw. teorii afektu, np. z koncepcj\u0105 \u201eprzesz\u0142ych przysz\u0142o\u015bci\u201d Briana Massumiego czy z teori\u0105 \u201eokrutnego optymizmu\u201d[2]<\/sup><\/a>. T\u0119 ostatni\u0105 zmar\u0142a niedawno Lauren Berlant wykorzystywa\u0142a do opisu niemo\u017cliwych do zrealizowania i\u00a0zdezaktualizowanych nadziei, kt\u00f3re pomimo swojej nieaktualno\u015bci wci\u0105\u017c le\u017ca\u0142y u podstaw aspiracji zachodniej klasy \u015bredniej w latach 90. XX wieku.<\/p>\n O ile w rozdziale drugim mo\u017cna si\u0119 dopatrze\u0107 wspomnianego rezonansu z anglosaskimi teoriami afektu, o tyle rozdzia\u0142 trzeci doskonale wpisuje si\u0119 w obserwowaln\u0105 ostatnimi czasy tendencj\u0119, kt\u00f3r\u0105 by\u0107 mo\u017ce \u2013 zgodnie z logik\u0105 rynku naukowego lubuj\u0105cego si\u0119 w coraz to nowych \u201ezwrotach\u201d i \u201etrendach\u201d \u2013 mo\u017cna by, p\u00f3\u0142 \u017cartem, p\u00f3\u0142 serio, nazwa\u0107 wy\u0142aniaj\u0105cym si\u0119 \u201ezwrotem b\u0142otologicznym\u201d w polskiej humanistyce. Rozmaite projekty po\u015bwi\u0119cone kulturowym i\u00a0spo\u0142ecznym znaczeniom czego\u015b pozornie tak marginalnego jak b\u0142oto wzbudzaj\u0105 ostatnimi czasy spore zainteresowanie. Na czele proponowanego \u201ezwrotu b\u0142otologicznego\u201d znalaz\u0142by si\u0119 prowadzony przez Micha\u0142a Pospiszyla projekt badawczy \u201eCywilizowanie przez osuszanie. Historia \u015brodowiskowa b\u0142ota w\u00a0Europie Wschodniej\u201d, finansowany przez Narodowe Centrum Nauki i zaplanowany na lata 2023-2026, a tak\u017ce opublikowany przez tego\u017c badacza wsp\u00f3lnie z\u00a0Katarzyn\u0105 Czeczot tekst, kt\u00f3ry ukaza\u0142 si\u0119 na \u0142amach \u201eTekst\u00f3w Drugich\u201d[3]<\/sup><\/a> (na wspomniany artyku\u0142 powo\u0142uje si\u0119 zreszt\u0105 sama Budzik). O zainteresowaniu t\u0105 tematyk\u0105 \u015bwiadczy tak\u017ce przyznanie Nagrody Historycznej im. Kazimierza Moczarskiego za najlepsz\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119 historyczn\u0105 roku 2023 S\u0142awomirowi \u0141otyszowi za prac\u0119 Pi\u0144skie b\u0142ota. Natura, wiedza i polityka na polskim Polesiu do 1945 roku<\/em>. Proponowana przez \u0141otysza historia \u015brodowiskowa Polesia pokazuje, \u017ce b\u0142oto mo\u017ce by\u0107 sprawczym aktorem historycznym, kt\u00f3ry decyduje o\u00a0losach wojen i strategiach rozwoju ca\u0142ych region\u00f3w. W podobnym duchu Budzik podejmuje si\u0119 pr\u00f3by interpretacji Domu z\u0142ego <\/em>(re\u017c. Wojciech Smarzowski, 2009) i Cichej nocy <\/em>(re\u017c. Pawe\u0142 Domalewski, 2017) \u2013 poprzez skupienie si\u0119 na tym, jak\u0105 rol\u0119 w obu filmach odgrywa b\u0142otny krajobraz.<\/p>\n Analizy Pospiszyla, Czeczot i \u0141otysza dowiod\u0142y, \u017ce skupienie si\u0119 na czym\u015b tak marginalnym i niepoddaj\u0105cym si\u0119 subsumpcji kapita\u0142owi jak b\u0142oto mo\u017ce wbrew pozorom prowadzi\u0107 do b\u0142yskotliwych, inspiruj\u0105cych refleksji, maj\u0105cych moc przewarto\u015bciowania naszego my\u015blenia o historii. Jednak w przypadku analizy film\u00f3w dowarto\u015bciowanie sprawczo\u015bci b\u0142ota wymaga pewnego rodzaju retorycznych akrobacji, kt\u00f3rych j\u0119zyk potrafi by\u0107 perswazyjny i poetycki zarazem, co cz\u0119sto wi\u0105\u017ce si\u0119 z os\u0142abieniem j\u0119zykowej precyzji oraz klarowno\u015bci wywodu. Tego rodzaju styl wynika zapewne z tego, \u017ce \u2013 jak przyznaje sama autorka \u2013 \u201eekokrytyka to z konieczno\u015bci nadinterpretacja\u201d (s. 131). I nie da si\u0119 ukry\u0107, \u017ce niekt\u00f3re s\u0105dy zawarte w ksi\u0105\u017cce maj\u0105 w\u0142a\u015bnie taki charakter, np. \u201eDom rodzinny bohatera filmu otoczony jest b\u0142otem, co odczytywa\u0107 mo\u017cna jako znak materialnego uwik\u0142ania i spl\u0105tania los\u00f3w rodziny z ziemi\u0105\u201d (s. 156). Zwyczajna obecno\u015b\u0107 na ekranie wewn\u0105trzdiegetycznego b\u0142ota niekoniecznie musi by\u0107 przecie\u017c dowodem na jakiekolwiek\u00a0g\u0142\u0119bsze \u201espl\u0105tanie\u201d (s\u0142owo klucz w tym rozdziale) los\u00f3w danej rodziny z ziemi\u0105.<\/p>\n Tym samym w rozdziale trzecim ujawniaj\u0105\u00a0si\u0119 nie tylko szanse i interpretacyjne mo\u017cliwo\u015bci, jakie oferuje aparat poj\u0119ciowy nowej humanistyki, ale tak\u017ce zwi\u0105zane z nim zagro\u017cenia i pu\u0142apki \u2013 jak na przyk\u0142ad w jeszcze innym miejscu, gdzie autorka, analizuj\u0105c Dzikie r\u00f3\u017ce <\/em>(re\u017c. Anna Jadowska, 2017) i Fug\u0119 <\/em>(re\u017c. Agnieszka Smoczy\u0144ska, 2018) za pomoc\u0105 \u201eteorii brudu i brudnej teorii\u201d, pozwala sobie na wypowiadanie si\u0119 w imieniu hipotetycznego widza: \u201eAfektywno\u015b\u0107 odbioru nie pozostawia w mojej ocenie w\u0105tpliwo\u015bci, widz niemal czuje upa\u0142, parne powietrze, przygl\u0105da si\u0119 kropelkom potu na sk\u00f3rze bohater\u00f3w, poddaje si\u0119 powolnemu up\u0142ywowi czasu w scenach w lesie i na plantacji\u201d (s. 164). Wyst\u0105pienie partykularnego do\u015bwiadczenia odbiorczego u danej osoby nie oznacza jednak\u00a0uniwersalno\u015bci tego rodzaju prze\u017cycia, na co zwracali uwag\u0119 rozmaici krytycy teorii afektu[4]<\/sup><\/a>. Autorska sympatia do pewnego rodzaju wra\u017cliwo\u015bci \u2013 kt\u00f3r\u0105, przyznaj\u0119, r\u00f3wnie\u017c poniek\u0105d podzielam \u2013 mo\u017ce prowadzi\u0107\u00a0do poznawczych nadu\u017cy\u0107 w momencie, kiedy projektujemy na wyobra\u017conego odbiorc\u0119\u00a0reakcje, kt\u00f3rych wyst\u0119powanie trudno jest nam zweryfikowa\u0107 bez przytoczenia cho\u0107by fragmentu recenzji za\u015bwiadczaj\u0105cej o takich doznaniach w trakcie seansu. My\u015blenie za pomoc\u0105 ekokrytyki i nowomaterialistycznych teorii ods\u0142ania si\u0119 w takich momentach zar\u00f3wno jako szansa, jak i ograniczenie \u2013 tak\u017ce z tego powodu, \u017ce niejako ju\u017c na samym pocz\u0105tku wiemy, i\u017c prowadzone interpretacje zmierzaj\u0105 do z g\u00f3ry okre\u015blonych wniosk\u00f3w.<\/p>\n W tym samym rozdziale autorka na pocz\u0105tku deklaruje, \u017ce \u201ejes\u0301li do filozof\u00f3w nalez\u0307y tworzenie nowych poje\u0328c\u0301, to do innych przedstawicieli humanistyki nalez\u0307y w moim przekonaniu ich operacjonalizacja i adaptacja do cel\u00f3w badawczych\u201d (s. 119). I cho\u0107 naczeln\u0105 kategori\u0105 tego rozdzia\u0142u autorka czyni, za Andrzejem Marcem, \u201eantropocie\u0144\u201d, to szczeg\u00f3lnie interesuj\u0105ca wyda\u0142a mi si\u0119 adaptacja przez badaczk\u0119 zaczerpni\u0119tej od Jolanty Brach-Czainy kategorii \u201ekrz\u0105tactwa\u201d do opisu kobiecych r\u00f3l w prezentowanych filmach. Matka g\u0142\u00f3wnego bohatera w\u00a0Cichej nocy<\/em> rzadko kiedy jest centraln\u0105 postaci\u0105 w danej scenie, ale jednak jest nieustannie obecna jako ta, kt\u00f3ra swoim krz\u0105tactwem w og\u00f3le umo\u017cliwia zorganizowanie rodzinnej wigilii przy suto zastawionym stole. Zainteresowanie marginesami \u2013 czy to b\u0142otem, czy to pozornie nieistotnym krz\u0105tactwem w kuchni \u2013 pozwala dostrzec warunki mo\u017cliwo\u015bci codziennego funkcjonowania, a przede wszystkim dowarto\u015bciowa\u0107\u00a0zazwyczaj niewidzialn\u0105, reprodukcyjn\u0105 prac\u0119\u00a0kobiet. W swojej ostatniej ksi\u0105\u017cce Cannibal Capitalism<\/em> Nancy Fraser w\u0142a\u015bnie m.in. o\u00a0zasobach naturalnych oraz nieodp\u0142atnej pracy domowej pisze jako o pozaekonomicznych warunkach mo\u017cliwo\u015bci pracy produkcyjnej i sprawnego funkcjonowania systemu kapitalistycznego[5]<\/sup><\/a>. Je\u015bli za\u0142o\u017ceniem ekokrytycznej i ekofeministycznej analizy Budzik (w\u00a0ramach kt\u00f3rej znalaz\u0142y si\u0119 tak\u017ce projekty fotograficzne Karczeby <\/em>Adama Pa\u0144czuka oraz Punkt widokowy <\/em>i\u00a0Kraina <\/em>Krzysztofa Szlapy) mia\u0142o by\u0107 deklarowane za Ryszardem Nyczem we wst\u0119pie \u201e\u00bbprzewietrzenie\u00ab i \u00bbprzemeblowanie\u00ab g\u0142\u00f3w jednostek i zbiorowo\u015bci \u2013 tyle\u017c w\u00a0sferze idei, co postaw, zachowa\u0144, sprawczych dzia\u0142a\u0144, emocjonalnej wra\u017cliwo\u015bci\u201d, to trzeba przyzna\u0107, \u017ce si\u0119gniecie w tym celu po \u201ekrz\u0105tactwo\u201d Jolanty Brach-Czainy by\u0142o z pewno\u015bci\u0105 krokiem w dobr\u0105 stron\u0119.<\/p>\n Ostatni rozdzia\u0142 analityczny ksi\u0105\u017cki organizuje kategoria \u201eobrazu-sztandaru\u201d. W celu zdefiniowania tego poj\u0119cia autorka ponownie si\u0119ga do prac badaczek i badaczy kultury wizualnej z Instytutu Kultury Polskiej UW, Magdy Szcze\u015bniak i \u0141ukasza Zaremby, kt\u00f3rzy proponuj\u0105 definiowa\u0107 obrazy-sztandary jako \u201etotemy s\u0142abszych\u201d pe\u0142ni\u0105ce funkcj\u0119 \u201enarze\u0328dzi niezbe\u0328dnych do budowania wsp\u00f3lnot alternatywnych wobec unifikuja\u0328cej heteronormatywnej wsp\u00f3lnoty narodowej\u201d (s. 200). Mimo tego, \u017ce jest to zdecydowanie najkr\u00f3tszy rozdzia\u0142 analityczny w ksi\u0105\u017cce, autorka nie stroni w nim od przyk\u0142ad\u00f3w \u2013 na warsztat bierze bowiem takie filmy, jak: nagrodzony na festiwalu w Cannes film kr\u00f3tkometra\u017cowy Najpi\u0119kniejsze fajerwerki ever <\/em>(re\u017c. Aleksandra Terpi\u0144ska, 2017), Pewnego razu w listopadzie<\/em> (re\u017c. Andrzej Jakimowski, 2018), M\u00f3j kraj taki pie\u0328kny<\/em> (re\u017c. Grzegorz Paprzycki, 2019), zrealizowany dla OKO.press reporta\u017c Potomkowie cywilizacji \u0142acin\u0301skiej<\/em> (re\u017c. Robert Kowalewski, 2020), To See Independence<\/em> (re\u017c. Piotr Jasi\u0144ski, 2020) i Film balkonowy<\/em> (re\u017c. Pawe\u0142 \u0141ozi\u0144ski, 2021). Z kolei w\u015br\u00f3d omawianych projekt\u00f3w fotograficznych znalaz\u0142y si\u0119: Independence Day <\/em>(2018) Ady Zieli\u0144skiej oraz cykl zdj\u0119\u0107 Piotra Ukla\u0144skiego Polska <\/em>(2016, 2017).<\/p>\n Mo\u017cna si\u0119 zastanawia\u0107, czy liczba przywo\u0142ywanych przyk\u0142ad\u00f3w, jak na licz\u0105cy nieco ponad 40 stron fragment ksi\u0105\u017cki, nie jest zbyt du\u017ca. Zw\u0142aszcza \u017ce stanowi on jedyny rozdzia\u0142 analityczny, kt\u00f3rego autorka nie poprzedza obszerniejszym om\u00f3wieniem i\u00a0wyja\u015bnieniem narz\u0119dzi teoretycznych, z jakich zamierza korzysta\u0107 w tej cz\u0119\u015bci ksi\u0105\u017cki. Trudno nie oprze\u0107 si\u0119 zatem wra\u017ceniu, \u017ce rozdzia\u0142 ten zosta\u0142 potraktowany nieco po macoszemu, a brak rozwini\u0119tego aparatu teoretycznego pozwala na poruszanie si\u0119 jedynie po powierzchni przywo\u0142ywanych obraz\u00f3w. Budzik kr\u0105\u017cy w tym rozdziale wok\u00f3\u0142 kwestii buntu, kontestacji i oporu, kt\u00f3ry realizuje si\u0119 poprzez swobodne i spontaniczne chodzenie (lub te\u017c \u201eu-chodzenie\u201d) na wz\u00f3r g\u00f3rskich w\u0119dr\u00f3wek Jana Jakuba Rousseau (Tadeusz S\u0142awek) czy poprzez wsp\u00f3ln\u0105 obecno\u015b\u0107 protestuj\u0105cych cia\u0142 w przestrzeni publicznej (Judith Butler). Swobodnemu, acz krn\u0105brnemu Autorka nie ukrywa swoich sympatii, pisz\u0105c, \u017ce \u201eW uchwyconym przez Zielin\u0301ska\u0328 Marszu widze\u0328 zjawisko spo\u0142eczne i ideowe, kt\u00f3re budzi we mnie strach i niezgod\u0119\u201d (s. 228). Zasygnalizowanie osobistego stanowiska jest w pe\u0142ni uzasadnione i zgodne z\u00a0przywo\u0142ywanymi wcze\u015bniej w tek\u015bcie teoriami (np. \u201ewiedza usytuowana\u201d Donny Haraway). I cho\u0107 podzielam niekiedy spostrze\u017cenia i wra\u017cenia autorki, to odczuwam tak\u017ce pewien niedosyt zwi\u0105zany z\u00a0brakiem jakiejkolwiek propozycji wyja\u015bnienia \u2013 zrozumienia, niekoniecznie usprawiedliwienia \u2013 tych zjawisk, kt\u00f3re autorka zdaje si\u0119\u00a0pot\u0119pia\u0107. Dopiero w jednym z\u00a0przypis\u00f3w do Turbopatriotyzmu<\/em> Marcina Napi\u00f3rkowskiego (kt\u00f3ry swoj\u0105 drog\u0105 zostaje w\u00a0przypisie wymieniony jako \u201eMarek Napi\u00f3rkowski\u201d, co stanowi o tyle zabawn\u0105 pomy\u0142k\u0119, \u017ce Marek Napi\u00f3rkowski to znany polski gitarzysta jazzowy) dostajemy jak\u0105kolwiek propozycj\u0119 zrozumienia Inno\u015bci, z kt\u00f3r\u0105 si\u0119 nie zgadzamy. Marcin Napi\u00f3rkowski wyja\u015bnia bowiem turbopatriotyzm zgodnie z d\u0142ug\u0105 tradycj\u0105 t\u0142umacz\u0105c\u0105 nacjonalizm jako form\u0119 przemieszczonej walki klasowej (co proponowali wcze\u015bniej nie tylko marksistowscy my\u015bliciele, lecz tak\u017ce Zygmunt Freud w tek\u015bcie Przysz\u0142o\u015b\u0107 pewnego z\u0142udzenia<\/em> z 1927 roku). Zdaniem Napi\u00f3rkowskiego turbopatriotyzm wynika z niezadowolenia maj\u0105cego swe z\u0301r\u00f3d\u0142a \u201ezar\u00f3wno w\u00a0Realnym (nier\u00f3wnos\u0301ci spo\u0142eczne, r\u00f3z\u0307ne formy wykluczenia, zalez\u0307nos\u0301c\u0301 od zagranicznego kapita\u0142u i tak dalej), jak i w Wyobraz\u0307onym lub Symbolicznym (poczucie niedocenienia, bycia traktowanym z wyz\u0307szos\u0301cia\u0328 i tak dalej)\u201d (s. 239). Lewicowa krytyka \u2013 zw\u0142aszcza taka, kt\u00f3ra postuluje poszerzanie ram empatii oraz otwarto\u015b\u0107 na szeroko rozumianego Innego \u2013 nie powinna poprzestawa\u0107 na proponowaniu nowej, post\u0119powej kategoryzacji Innych, lecz powinna zawsze podejmowa\u0107 pr\u00f3b\u0119 zaproponowania pog\u0142\u0119bionego zrozumienia \u017ar\u00f3de\u0142 odruch\u00f3w odrzucenia, dostrzegaj\u0105c przy tym, \u017ce pojawiaj\u0105 si\u0119 one po ka\u017cdej ze stron.<\/p>\n Zaznaczaj\u0105c te zastrze\u017cenia, nie mo\u017cna jednak nie doceni\u0107 z jednej strony pr\u00f3by stworzenia wizualnego archiwum protestu, kt\u00f3re w rozdziale czwartym konstruuje Budzik, a\u00a0z\u00a0drugiej strony odwa\u017cnego i niezwykle potrzebnego gestu czytania wsp\u00f3\u0142czesnego polskiego filmu przez pryzmat polityczny. Autorka nie boi si\u0119 nawi\u0105zywa\u0107 do wci\u0105\u017c gor\u0105cych spor\u00f3w trwaj\u0105cych w sferze publicznej i przez ich pryzmat interpretuje przywo\u0142ywane obrazy kontestacji. To nie tylko zdystansowana refleksja akademicka, ale tak\u017ce zaanga\u017cowana interwencja teoretyczna, kt\u00f3ra ma ambicje przekszta\u0142cania ram my\u015blenia o wci\u0105\u017c \u017cywych napi\u0119ciach polityczno-spo\u0142ecznych. W tym sensie ksi\u0105\u017ck\u0119 Budzik, a zw\u0142aszcza rozdzia\u0142 czwarty, mo\u017cna uzna\u0107 za przyk\u0142ad humanistyki zaanga\u017cowanej. Natomiast traktowanie ju\u017c samych omawianych obraz\u00f3w jako przejaw\u00f3w \u201ehumanistyki zaanga\u017cowanej\u201d, jak proponuje autorka, czy te\u017c uznawanie dzie\u0142 filmowych za przejaw \u201ezwrotu performatywnego w humanistyce\u201d mo\u017ce budzi\u0107 pewne obiekcje dotycz\u0105ce pomieszania porz\u0105dk\u00f3w.<\/p>\n Zako\u0144czenie ksi\u0105\u017cki ma pe\u0142ni\u0107 funkcj\u0119 nie podsumowania, lecz planszy z napisem \u201eci\u0105g dalszy\u201d. Autorka wyra\u017ca bowiem nadziej\u0119 na otwarcie nowych kierunk\u00f3w bada\u0144 oraz zasianie pewnych filozoficznych idei na gruncie polskiego kulturoznawstwa, filmoznawstwa i bada\u0144 nad kultur\u0105 wizualn\u0105. Ksi\u0105\u017cka Polski film i fotografia nowego wieku na tle kultury wizualnej. Widma, antropocienie, sztandary <\/em>z pewno\u015bci\u0105 stanowi katalog wielu inspiruj\u0105cych pomys\u0142\u00f3w, nowatorskich zestawie\u0144, pomys\u0142owych refleksji i o\u017cywczych my\u015bli, zatem mo\u017cna \u015bmia\u0142o przyzna\u0107, \u017ce autorka osi\u0105gn\u0119\u0142a stawiany sobie cel raczej rozpocz\u0119cia pewnej debaty ni\u017c jakiegokolwiek jej podsumowania i zako\u0144czenia. Szczeg\u00f3lnie wart docenienia jest gest uznania filmu i fotografii za dyskursy r\u00f3wnoprawne wzgl\u0119dem innych form opowiadania o naszej rzeczywisto\u015bci. Je\u015bli dzie\u0142o sztuki, jak proponowa\u0142 Gilles Deleuze, stanowi \u017ar\u00f3d\u0142o pobudzaj\u0105cych nas percept\u00f3w i afekt\u00f3w, to znaczy, \u017ce po stronie humanist\u00f3w i humanistek le\u017cy odpowiedzialno\u015b\u0107 zaproponowania odpowiednich poj\u0119\u0107, kt\u00f3r\u0105 sprostaj\u0105 adekwatnemu nazwaniu i opisaniu \u015bwiata wok\u00f3\u0142 nas. Ksi\u0105\u017cka Justyny Hanny Budzik jest niew\u0105tpliwie du\u017cym krokiem naprz\u00f3d w stron\u0119 wynajdywania i opracowywania poj\u0119\u0107, kt\u00f3rych potrzebujemy, \u017ceby lepiej rozumie\u0107 wyzwania stawiane przez wsp\u00f3\u0142czesny \u015bwiat.<\/p>\n <\/p>\n Bibliografia<\/strong><\/p>\n Berlant<\/strong> Lauren<\/strong>, Cruel Optimism<\/em>, Durham\u2013London 2011.<\/p>\n Budzik<\/strong> Justyna<\/strong> Hanna<\/strong>, Nawiedzone czasy. Widma w najnowszym polskim kinie i fotografii<\/em>, \u201ePleograf. Kwartalnik Akademii Polskiego Filmu\u201d 2018, nr 4; https:\/\/akademiapolskiegofilmu.pl\/pl\/historia-polskiego-filmu\/artykuly\/nawiedzone-czasy-widma-w-najnowszym-polskim-kinie-i-fotografii\/662 [dost\u0119p: 18.12.2023].<\/p>\n Budzik Justyna Hanna<\/strong>, Polski film i fotografia nowego wieku na tle kultury wizualnej. Widma, antropocienie, sztandary<\/em>, Katowice 2023.<\/p>\n Czeczot Katarzyna, Pospiszyl Micha\u0142<\/strong>, Osuszanie historii. B\u0142oto i nowoczesno\u015b\u0107\u0301<\/em>, \u201eTeksty Drugie\u201d 2021, nr 5.<\/p>\n Fraser<\/strong> Nancy<\/strong>, Cannibal Capitalism: How our System is Devouring Democracy, Care, and the Planet \u2013 and What We Can Do About It<\/em>, London\u2013New York 2022.<\/p>\n Leys Ruth<\/strong>, The Turn to Affect: A Critique<\/em>, \u201eCritical Inquiry\u201d 2011, No. 37.<\/p>\n <\/p>\n _______<\/p>\n Spectres and Swamps of the New Humanities.<\/strong><\/p>\n A\u00a0Review of Justyna Hanna Budzik<\/strong>\u2019<\/strong>s Book Polski film i fotografia nowego wieku na tle kultury wizualnej. Widma, antropocienie, sztandary<\/em>, Katowice 2023.<\/strong><\/p>\n \u00a0<\/strong><\/p>\n Keywords<\/strong><\/p>\n New Humanities, hauntology, postantropocentrism, visual culture, engaged humanities<\/p>\n \u00a0<\/strong><\/p>\n Abstract<\/strong><\/p>\n The article is a review of Justyna Hanna Budzik\u2019s book Polski film i fotografia nowego wieku na tle kultury wizualnej. Widma, antropocienie, sztandary <\/em>(Polish Film and Photography of the New Century in the Context of Visual Culture: Spectres, Shadows of the Anthropocene, Banners<\/em>). The author reconstructs the main categories Budzik uses in her book and relates them to contemporary tendencies in the so-called New Humanities. The theoretical proposal presented in the book is in fact an invigorating attempt to think not only about film and photography, but also through film and photography, in order to develop more adequate concepts for the description of our reality.<\/p>\n _______<\/p>\n Biogram<\/strong><\/p>\n \u0141ukasz Kie\u0142pi\u0144ski<\/strong> \u2013 doktorant w Szkole Doktorskiej Nauk Humanistycznych UW. Absolwent MISH UW, gdzie studiowa\u0142 kulturoznawstwo, psychologi\u0119 i filozofi\u0119. Publikowa\u0142 m.in. w\u00a0\u201eKwartalniku Filmowym\u201d, \u201eWidoku\u201d, \u201eKulturze Wsp\u00f3\u0142czesnej\u201d i \u201eEkranach\u201d. Interesuje si\u0119 stykiem filmu i filozofii, psychoanaliz\u0105 oraz teoriami afekt\u00f3w. Obecnie w ramach programu \u201ePer\u0142y nauki\u201d (dawniej: \u201eDiamentowy grant\u201d) realizuje projekt badawczy po\u015bwi\u0119cony autobiograficznym i diarystycznym praktykom filmowym.<\/p>\n <\/p>\n [1]<\/sup><\/a> J.H. Budzik, Nawiedzone czasy. Widma w najnowszym polskim kinie i fotografii<\/em>, \u201ePleograf. Kwartalnik Akademii Polskiego Filmu\u201d 2018, nr 4; https:\/\/akademiapolskiegofilmu.pl\/pl\/historia-polskiego-filmu\/artykuly\/nawiedzone-czasy-widma-w-najnowszym-polskim-kinie-i-fotografii\/662 [dost\u0119p: 18.12.2023].<\/p>\n [2]<\/sup><\/a> L. Berlant, Cruel Optimism<\/em>, Duke University Press, Durham\u2013London 2011.<\/p>\n [3]<\/sup><\/a> K. Czeczot, M. Pospiszyl, Osuszanie historii. B\u0142oto i nowoczesnos\u0301c\u0301<\/em>, \u201eTeksty Drugie\u201d 2021, nr 5, s. 63.<\/p>\n [4]<\/sup><\/a> Zob. R. Leys, The Turn to Affect: A Critique<\/em>, \u201eCritical Inquiry\u201d 2011, No. 37, s. 434-472.<\/p>\n [5]<\/sup><\/a> Zob. N. Fraser, Cannibal Capitalism:<\/em> How our System is Devouring Democracy, Care, and the Planet \u2013 and What We Can Do About It<\/em>, Verso, London\u2013New York 2022.<\/p>\n <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Uniwersytet Warszawski ORCID: 0000-0003-4977-9089 Streszczenie Artyku\u0142 jest recenzj\u0105 ksi\u0105\u017cki Justyny Hanny Budzik Polski film i fotografia nowego wieku na tle kultury wizualnej. Widma, antropocienie, sztandary (2023). Autor rekonstruuje g\u0142\u00f3wne kategorie, kt\u00f3rymi pos\u0142uguje si\u0119 w swojej rozprawie Budzik, i odnosi je do wsp\u00f3\u0142czesnych tendencji w tzw. nowej humanistyce. Zawarta w ksi\u0105\u017cce propozycja teoretyczna stanowi o\u017cywczy… Czytaj wi\u0119cej »Widma i mokrad\u0142a nowej humanistyki<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"off","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[1987],"tags":[2051,2050,2048,2049,656],"ppma_author":[575],"class_list":["post-7900","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-pleograf-1-2024","tag-humanistyka-zaangazowana","tag-kultura-wizualna","tag-nowa-humanistyka","tag-postantropocentryzm","tag-widmontologia"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\tpobierz pdf<\/a><\/h5>\n
Widma i mokrad\u0142a nowej humanistyki.<\/strong><\/h3>\n
\n(u-)chodzeniu autorka przeciwstawia za S\u0142awkiem maszerowanie jako ruch poddany odg\u00f3rnej dyscyplinie, wyja\u0142owiony z jednostkowej, oddolnej ekspresji oraz budz\u0105cy totalitarne skojarzenia. Ostatecznie rozdzia\u0142 czwarty stanowi analiz\u0119 rozmaitych reprezentacji Marszu Niepodleg\u0142o\u015bci w polskiej kulturze wizualnej po 2015 roku za pomoc\u0105 wspomnianych wcze\u015bniej kategorii.<\/p>\n