{"id":7897,"date":"2024-07-31T20:02:28","date_gmt":"2024-07-31T19:02:28","guid":{"rendered":"https:\/\/pleograf.pl\/?p=7897"},"modified":"2024-09-25T08:12:26","modified_gmt":"2024-09-25T07:12:26","slug":"moja-metoda","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/moja-metoda\/","title":{"rendered":"\u201eMoja metoda polega na dekonstrukcji materia\u0142\u00f3w \u017ar\u00f3d\u0142owych\u201d. Z Maciejem Drygasem rozmawia"},"content":{"rendered":"

Streszczenie<\/strong><\/p>\n

Rozmowa z re\u017cyserem Maciejem Drygasem (Us\u0142yszcie m\u00f3j krzyk<\/em>, Jeden <\/em>dzie\u0144 w PRL<\/em>, Cudze listy<\/em>, Poci\u0105gi<\/em>). Tw\u00f3rca podkre\u015bla wyj\u0105tkowe znaczenie materia\u0142\u00f3w archiwalnych oraz ods\u0142ania kulisy powstawania swoich film\u00f3w. Opowie\u015b\u0107 o ta\u015bmach, kamerach i no\u015bnikach jest r\u00f3wnie\u017c przyczynkiem do refleksji nad stanem polskich archiw\u00f3w filmowych oraz mo\u017cliwo\u015bciami ocalenia dziedzictwa polskiej kinematografii.<\/p>\n

pobierz pdf<\/a><\/h5>\n

 <\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Il. 1. Maciej Drygas w swojej pracowni, Warszawa 2024 rok. Autor, prawa, \u017ar\u00f3d\u0142o: Micha\u0142 Dondzik<\/h6>\n

Micha\u0142 Dondzik: W\u0142a\u015bnie ko\u0144czy pan sw\u00f3j najnowszy film Poci\u0105gi <\/em>(2024). Ile lat trwa\u0142a produkcja?<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: Wiem, \u017ce b\u0119dziemy rozmawia\u0107 o archiwach, wi\u0119c mog\u0119 to zdradzi\u0107. 19 wrze\u015bnia 2014 roku powsta\u0142 wst\u0119pny pomys\u0142 filmu. Pierwsze zdanie zaczyna si\u0119 banalnie: \u201ePodr\u00f3\u017c poci\u0105giem jest metafor\u0105 \u017cycia. Ludzie przemieszczaj\u0105 si\u0119, jedz\u0105, czytaj\u0105 ksi\u0105\u017cki, \u015bpi\u0105. Ludzie wyje\u017cd\u017caj\u0105 na wojny, wracaj\u0105 albo wracaj\u0105 ich trupy. S\u0105dz\u0105c po pierwszych materia\u0142ach archiwalnych, wraz z rozwojem kolei, pasa\u017cerowie chc\u0105, \u017ceby by\u0142o jak w domu, st\u0105d coraz bardziej eleganckie wagony restauracyjne, ale i sypialne\u2026\u201d. To jest moja pierwsza notatka s\u0142u\u017cbowa, zapisana dziesi\u0119\u0107 lat temu. Wczoraj zupe\u0142nie przypadkowo znalaz\u0142em list intencyjny od Artura Liebharta \u2013 szefa festiwalu Millennium Against Gravity, kt\u00f3ry w 2013 roku zadeklarowa\u0142, \u017ce jest zainteresowany dystrybucj\u0105 mojego filmu. Reasumuj\u0105c, praca nad filmem, z przerwami trwa ju\u017c dziesi\u0119\u0107 lat, nie ma si\u0119 czym chwali\u0107. To zdecydowanie za d\u0142ugo.<\/p>\n

 <\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: Osi\u0105 naszej rozmowy maj\u0105 by\u0107 no\u015bniki. W zwi\u0105zku z tym, \u017ce pracuje pan ju\u017c dziesi\u0119\u0107 lat nad filmem Poci\u0105gi, <\/em>chcia\u0142bym si\u0119 dowiedzie\u0107, czy przez ten czas zmieni\u0142o si\u0119 podej\u015bcie do digitalizacji materia\u0142\u00f3w filmowych? Czy ta przerwa zaowocowa\u0142a dla pana pewnego rodzaju technologicznym u\u0142atwieniem?<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: Zastanawiam si\u0119, czy odpowiada\u0107 na poziomie literackim, czy bardzo szczeg\u00f3\u0142owym i profesjonalnym.<\/p>\n

 <\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: Sugerowa\u0142bym, \u017ceby nasza rozmowa dotyczy\u0142a no\u015bnik\u00f3w, ta\u015bm, kamer. Na refleksje na temat poetyckiego podej\u015bcia do filmu z pewno\u015bci\u0105 przyjdzie czas w chwili premiery Poci\u0105g\u00f3w<\/em>.<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: Dobrze, ale obawiam si\u0119, \u017ce to mo\u017ce by\u0107 zbyt nu\u017c\u0105ca rozmowa. Przy Poci\u0105gach<\/em> wkroczy\u0142em w dzia\u0142ania, kt\u00f3re mog\u0119 nazwa\u0107 dokumentacj\u0105 totaln\u0105. Pomy\u015bla\u0142em, \u017ce o polskich archiwach wiem ju\u017c prawie wszystko, wi\u0119c spr\u00f3buj\u0119 zmierzy\u0107 si\u0119 ze \u015bwiatem.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Il. 2. Kadr z filmu Poci\u0105gi <\/em>(re\u017c. Maciej Drygas, 2024). \u0179r\u00f3d\u0142o: Archiwum Macieja Drygasa<\/h6>\n

Us\u0142yszcie m\u00f3j krzyk <\/em><\/strong>(1991)<\/strong><\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: Czy pa\u0144ski pierwszy kontakt z archiwaliami nast\u0105pi\u0142 przy Us\u0142yszcie m\u00f3j krzyk<\/em>[1]<\/a> ?<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: Form\u0119 filmu narzuci\u0142o mi odnalezione \u2013 trwaj\u0105ce siedem sekund uj\u0119cie, z p\u0142on\u0105cym na warszawskim Stadionie Dziesi\u0119ciolecia Ryszardem Siwcem[2]<\/a>. To by\u0142 szeroki plan z widokiem stadionu. Na pierwszym planie ta\u0144czy\u0142y dzieci, ale zauwa\u017calny by\u0142 te\u017c jaki\u015b ruch na koronie stadionu, z niewielk\u0105 postaci\u0105 p\u0142on\u0105cego cz\u0142owieka. Dopiero p\u00f3\u017aniej, rozci\u0105gaj\u0105c czas, opowiadaj\u0105c o tych siedmiu sekundach w wielu minutach, dochodzili\u015bmy coraz bli\u017cej do szczeg\u00f3\u0142\u00f3w, ods\u0142aniaj\u0105c obraz p\u0142on\u0105cego Siwca. W ubieg\u0142ym roku rozmawia\u0142em w archiwum WFDiF z pani\u0105 Ew\u0105 Ferency, kt\u00f3ra wtedy odnalaz\u0142a zawini\u0105tko z ta\u015bm\u0105. Wr\u00f3ci\u0142em pami\u0119ci\u0105 do tamtych dni, ale ju\u017c zatar\u0142y mi si\u0119 szczeg\u00f3\u0142y. Zapyta\u0142em j\u0105, w jaki spos\u00f3b natkn\u0119\u0142a si\u0119 na to uj\u0119cie. Podeszli\u015bmy do katalogu z fiszkami w dziale \u201ePo\u017carnictwo\u201d i tam do dzisiaj istnieje ten kartonik z nast\u0119puj\u0105cym opisem: \u201eTytu\u0142 Pal\u0105cy si\u0119 cz\u0142owiek<\/em>. Opis: Na p\u0142ycie stadionu X-lecia \u2013 ogie\u0144 po\u017cera ubranie, pal\u0105cy si\u0119 rzuca r\u0119kami, kto\u015b podbiega z marynark\u0105, pr\u00f3buje ugasi\u0107 (pijany wyla\u0142 bimber trzymaj\u0105c zapalonego papierosa w czasie do\u017cynek)\u201d. Powy\u017cszy opis jest przekre\u015blony z dopisan\u0105 informacj\u0105: \u201eKartka z opisem wg. oficjalnej wersji z roku 1968\u201d.<\/p>\n

 <\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: Tak, w tym wypadku odkrycie w archiwum Wytw\u00f3rni Film\u00f3w Dokumentalnych fragmentu ta\u015bmy z p\u0142on\u0105cym Ryszardem Siwcem wyznaczy\u0142o konwencj\u0119 formy filmu. Jak w\u00f3wczas mo\u017cna by\u0142o osi\u0105gn\u0105\u0107 efekt rozfazowa\u0144 \u2013 przetworzenia nagrania na filmowej ta\u015bmie 35 mm?<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: Po pierwsze mia\u0142em wielkie szcz\u0119\u015bcie, \u017ce pracowa\u0142em ze Stanis\u0142awem \u015aliskowskim[3]<\/a> – autorem zdj\u0119\u0107, kt\u00f3ry mia\u0142 du\u017ce do\u015bwiadczenie w dziedzinie zdj\u0119\u0107 specjalnych i realizowa\u0142 tak\u017ce autorskie filmy animowane. Zacz\u0119li\u015bmy od przekopiowania co dziesi\u0105tej klatki na papier fotograficzny tworz\u0105c du\u017ce odbitki w formacie 30×40 cm. Chcieli\u015bmy przyjrze\u0107 si\u0119 szczeg\u00f3\u0142om.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Il. 3. Kadr z filmu Us\u0142yszcie m\u00f3j krzyk<\/em> z oznaczeniami autora zdj\u0119\u0107 Stanis\u0142awa \u015aliskowskiego. \u0179r\u00f3d\u0142o: Archiwum Micha\u0142a Dondzika<\/h6>\n

Micha\u0142 Dondzik: Mam jedn\u0105 z tych odbitek. Poszczeg\u00f3lne postacie s\u0105 ponumerowane kolorow\u0105 kredk\u0105.<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: To by\u0142y znaczniki, kt\u00f3re stawia\u0142 Staszek, te zdj\u0119cia to s\u0105 artefakty, to jest materia\u0142 bezcenny. Zatem, przygl\u0105dali\u015bmy si\u0119 tym fotografiom i zastanawiali\u015bmy, jak prowadzi\u0107 narracj\u0119. Wybierali\u015bmy poszczeg\u00f3lne fragmenty ibohater\u00f3w, by zdecydowa\u0107 za czym idziemy. W rezultacie u\u0142o\u017cyli\u015bmy co\u015b w rodzaju scenopisu. Potem Staszek \u015aliskowski zam\u00f3wi\u0142 kamer\u0119 poklatkow\u0105 \u2013 tak\u0105, jakiej u\u017cywa si\u0119 przy filmie animowanym. Pami\u0119tam, \u017ce kamera by\u0142a ustawiona na specjalnym statywie, a g\u0142owica przesuwa\u0142a si\u0119 na odleg\u0142o\u015bci mikronowe. Chodzi\u0142o o to, \u017ceby na przyk\u0142ad przy panoramie zachowa\u0107 maksymaln\u0105 p\u0142ynno\u015b\u0107 ruchu. Drug\u0105 bardzo istotn\u0105 spraw\u0105 by\u0142o ustalenie dla ka\u017cdego uj\u0119cia pr\u0119dko\u015bci zdj\u0119\u0107 poklatkowych, \u017ceby efekt slow motion, nie przeistoczy\u0142 si\u0119 w nerwowy stroboskop. Kiedy rzucili\u015bmy to siedmiosekundowe uj\u0119cie na du\u017cy ekran i klatka po klatce jeszcze raz analizowali\u015bmy obraz, nagle okaza\u0142o si\u0119, \u017ce jest jeszcze mn\u00f3stwo szczeg\u00f3\u0142\u00f3w, kt\u00f3rych na odbitkach fotograficznych nie da\u0142o si\u0119 zauwa\u017cy\u0107. Na przyk\u0142ad, \u017ce kto\u015b ucieka na bosaka, a w r\u0119ku trzyma buty, albo \u017ce parasolka komu\u015b przenicowa\u0142a si\u0119 na drug\u0105 stron\u0119. Realizacja tych \u00a0rozfazowa\u0144 by\u0142a niezwykle pracoch\u0142onna \u2013 jedno, dwa, trzy uj\u0119cia dziennie. Kiedy wraca\u0142 wywo\u0142any materia\u0142 z laboratorium ponownie na du\u017cym ekranie oceniali\u015bmy efekt i, je\u015bli by\u0142 niezadawalaj\u0105cy, przekr\u0119cali\u015bmy od pocz\u0105tku.<\/p>\n

 <\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: Chcia\u0142em zapyta\u0107 jeszcze o fragment Us\u0142yszcie m\u00f3j krzyk<\/em>, w kt\u00f3ry u\u017cywa pan odrzut\u00f3w z rocznicowego filmu Toast <\/em>(1969) w re\u017cyserii Jana \u0141omnickiego. Ten barwny dokument by\u0142 zrealizowany w formacie panoramicznym, a pan w Us\u0142yszcie m\u00f3j krzyk<\/em> nie zachowuje oryginalnego formatu, tylko wy\u015bwietli\u0142 w standardowym formacie 4:3. Powstaje deformacja, \u015bwiat staje si\u0119 upiorny, dziwny.<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: Film panoramiczny by\u0142 realizowany kamer\u0105 ze specjaln\u0105 anamorfotyczn\u0105 nasadk\u0105, kt\u00f3ra zw\u0119\u017ca\u0142a obraz, a p\u00f3\u017aniej w kinie projektor mia\u0142 nasadk\u0119, kt\u00f3ra go rozszerza\u0142a. Kopiuj\u0105c ten materia\u0142 do mojego filmu, \u015bwiadomie postanowi\u0142em zachowa\u0107 jego odrealniony klimat i nie rozszerza\u0107 obrazu do realistycznego formatu. Nienaturalnie wyd\u0142u\u017cone sylwetki tancerzy, majestatycznie poruszaj\u0105ce si\u0119 po p\u0142ycie stadionu, tworzy\u0142y \u2013 moim zdaniem \u2013 jakie\u015b szczeg\u00f3lne napi\u0119cie. Uroczysty, podnios\u0142y klimat do\u017cynek stanowi\u0142 kontrapunkt dla\u00a0 emocjonalnych wypowiedzi \u015bwiadk\u00f3w, tworz\u0105c rodzaj wybrzmienia. Widz stawa\u0142 si\u0119 obserwatorem radosnej, do\u017cynkowej uroczysto\u015bci i pogrzebu jednocze\u015bnie.<\/p>\n

 <\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: Do materia\u0142\u00f3w archiwalnych dogrywali\u015bcie rozmowy ze \u015bwiadkami samospalenia i rodzin\u0105 Ryszarda Siwca. I tutaj pojawi\u0142y problemy z ta\u015bm\u0105.<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: To by\u0142 czas, kiedy rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 transformacja ustrojowa. Je\u015bli dobrze pami\u0119tam, polskie przedsi\u0119biorstwo pa\u0144stwowe, kt\u00f3re odpowiada\u0142o za zakup ta\u015bmy dla naszej kinematografii by\u0142o w stanie upadku. Mieli pot\u0119\u017cne d\u0142ugi wobec Niemc\u00f3w i wiedzieli\u015bmy, \u017ce oficjaln\u0105 drog\u0105 nie ma szans na uzyskanie naszej wymarzonej ta\u015bmy ORWO. Postanowi\u0142em wi\u0119c, \u017ce wraz z kierownikiem produkcji Zbyszkiem Grefkowiczem[4]<\/a>, autorem zdj\u0119\u0107 Staszkiem \u015aliskowskim, pani\u0105 t\u0142umaczk\u0105 oraz du\u017c\u0105 sum\u0105 pieni\u0119dzy uda\u0107 do Berlina.<\/p>\n

 <\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: Trzeba jeszcze zaznaczy\u0107, czym si\u0119 pa\u0144stwo poruszali.<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: Udali\u015bmy si\u0119 tam moj\u0105 bia\u0142\u0105 \u0141ad\u0105.<\/p>\n

 <\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: Dojechali\u015bcie do przedstawicielstwa ORWO i tam zapytali\u015bcie: dzie\u0144 dobry, poprosz\u0119 sprzeda\u0107 nam par\u0119 puszek ta\u015bmy?<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: Tu zadzia\u0142a\u0142a niewyobra\u017calna wra\u017cliwo\u015b\u0107 Staszka \u015aliskowskiego i jego talent, bo on fantastycznie rysowa\u0142 portrety i karykatury. Przyjechali\u015bmy do tej fabryki i spotkali\u015bmy\u00a0si\u0119 z cz\u0142owiekiem, kt\u00f3ry odpowiada\u0142 za sprzeda\u017c. By\u0142 troch\u0119 zdumiony nasz\u0105 propozycj\u0105 zakupu ta\u015bmy z p\u0142atno\u015bci\u0105 \u201ecashem\u201d. I wtedy Staszek zacz\u0105\u0142 rysowa\u0107 jego portret i ta ca\u0142a rozmowa straci\u0142a biznesowy charakter, zrodzi\u0142o si\u0119 co\u015b bardzo ludzkiego. Okaza\u0142o si\u0119 tak\u017ce, \u017ce dzi\u0119ki omini\u0119ciu polskiego po\u015brednika za te pieni\u0105dze mo\u017cemy kupi\u0107 du\u017co wi\u0119cej ta\u015bmy. Podpisali\u015bmy wszystkie dokumenty i zap\u0142acili\u015bmy. Potem ruszyli\u015bmy do magazynu, \u017ceby za\u0142adowa\u0107 pude\u0142ka. I wtedy od tego ci\u0119\u017caru moja \u0141ada a\u017c przysiad\u0142a.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Il. 4. Karykatura przestawiaj\u0105ca Stanis\u0142awa \u015aliskowskiego i Macieja Drygasa. Autor: Stanis\u0142aw \u015aliskowski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Archiwum Micha\u0142a Dondzika<\/h6>\n

 <\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: Czy zdj\u0119cia w Kanadzie te\u017c by\u0142y kr\u0119cone na ta\u015bmie ORWO?<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: Na nasz\u0105 pro\u015bb\u0119, WFO zakupi\u0142a na zdj\u0119cia do Kanady ta\u015bm\u0119 filmow\u0105 Agfy. ORWO by\u0142a niez\u0142a, ale czasami miewa\u0142a braki. Nie chcieli\u015bmy ryzykowa\u0107. Po powrocie do Polski i wywo\u0142aniu ca\u0142ego materia\u0142u okaza\u0142o si\u0119 jednak, \u017ce na niekt\u00f3rych uj\u0119ciach zrealizowanych na Agfie wida\u0107 dziwn\u0105 fluktuacj\u0119 ziarna. S\u0142owem, ta\u015bma nie spe\u0142nia\u0142a wymaganych od niej parametr\u00f3w. By\u0142o to widoczne na du\u017cym ekranie w pewnych okre\u015blonych g\u0119sto\u015bciach szaro\u015bci. Ta wada nie zrujnowa\u0142a nam zdj\u0119\u0107, ale skoro zap\u0142acili\u015bmy tak du\u017ce pieni\u0105dze, postanowili\u015bmy zwr\u00f3ci\u0107 si\u0119 do przedstawicielstwa Agfy w Warszawie z reklamacj\u0105. Wykonali\u015bmy pr\u00f3bki, oni przes\u0142ali je do Belgii, ale stamt\u0105d nadesz\u0142a informacja, \u017ce ta\u015bma spe\u0142nia norm\u0119.<\/p>\n

 <\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: Pojecha\u0142 pan do Belgii osobi\u015bcie z\u0142o\u017cy\u0107 reklamacj\u0119?<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: Mieli\u015bmy si\u0119 tam wybra\u0107 wsp\u00f3lnie ze Staszkiem \u015aliskowskim. Niestety, Staszek zachorowa\u0142 i ostatecznie pojecha\u0142em do Belgii z szefem naszego laboratorium. Tam odby\u0142y si\u0119 bardzo trudne rozmowy.<\/p>\n

 <\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: Kto ze strony Agfy przyjmowa\u0142 reklamacj\u0119 ta\u015bmy?<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: Najpierw rozmawia\u0142em z jakim\u015b in\u017cynierem. Obejrzeli\u015bmy na ekranie wszystkie pr\u00f3by, ja wszystko wyja\u015bnia\u0142em, bo Staszek \u015aliskowski da\u0142 mi \u015bci\u0105g\u0119 na temat tego co powiedzie\u0107. In\u017cynier pokiwa\u0142 g\u0142ow\u0105 i wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce to ju\u017c jest koniec, \u017ce nasza reklamacja zosta\u0142a przyj\u0119ta. Nast\u0119pnego dnia okaza\u0142o si\u0119, \u017ce uczestniczymy w tym samym procesie, ale ju\u017c z innym fachowcem, kt\u00f3ry by\u0142 wy\u017cej w hierarchii. Nasi rozm\u00f3wcy zmieniali si\u0119 jeszcze dwukrotnie. Za ka\u017cdym razem z wy\u017cszego szczebla. Ostatnia rozmowa by\u0142a szczeg\u00f3lnie trudna. W normalnym zachodnim \u015bwiecie produkcje filmowe by\u0142y ubezpieczane i za straty wynik\u0142e z wybrakowanej ta\u015bmy odpowiada\u0142 ubezpieczyciel. I to w\u0142a\u015bnie sugerowa\u0142 m\u00f3j rozm\u00f3wca. Przed wyjazdem do Agfy przeczyta\u0142em Erystyk\u0119<\/em> Schopenhauera. Ta lektura bardzo mi pomog\u0142a w strategii negocjacyjnej, na kt\u00f3rej przecie\u017c kompletnie si\u0119 nie zna\u0142em. A mia\u0142em do czynienia z korporacyjnymi profesjonalistami. Reasumuj\u0105c, po naprawd\u0119 bardzo trudnych rozmowach, uda\u0142o si\u0119. WFO otrzyma\u0142a zwrot pieni\u0119dzy. Kiedy opuszcza\u0142em fabryk\u0119 Agfy tamtejszy in\u017cynier zasugerowa\u0142, \u017ce firma powoli wycofuje si\u0119 z produkcji czarnobia\u0142ej ta\u015bmy i \u017cebym kolejny film realizowa\u0142 na ta\u015bmie kolorowej.<\/p>\n

 <\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: Pewnie na palcach jednej r\u0119ki mo\u017cna wymieni\u0107 filmy z po\u0142owy lat 90., kt\u00f3re by\u0142y jeszcze kr\u0119cone na ta\u015bmie czarno-bia\u0142ej.<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: Wed\u0142ug mojej wiedzy ostatnim polskim filmem dokumentalnym realizowanym na czarno-bia\u0142ej ta\u015bmie by\u0142 bardzo przejmuj\u0105cy obraz Cisza i ciemno\u015b\u0107 <\/em>(1999) Paw\u0142a K\u0119dzierskiego.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Il. 5. Maciej Drygas na planie filmu Us\u0142yszcie m\u00f3j krzyk<\/em>. \u0179r\u00f3d\u0142o: Archiwum Macieja Drygasa<\/h6>\n

 <\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: Prosz\u0119 powiedzie\u0107, jaka w\u00f3wczas obowi\u0105zywa\u0142a hierarchia ta\u015bm? Czym si\u0119 charakteryzowa\u0142o czarno-bia\u0142e ORWO, czym r\u00f3\u017cni\u0142o si\u0119 od Agfy?<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: Najbardziej profesjonaln\u0105 odpowied\u017a uzyska\u0142by pan od operator\u00f3w. Na ich tle jestem amatorem. Wydaje mi si\u0119, \u017ce ORWO by\u0142o bardziej kontrastowe, a Agfa subtelniej przenosi\u0142a szaro\u015bci. R\u00f3\u017cnica r\u00f3wnie\u017c polega\u0142a na estetyce ziarna, zw\u0142aszcza na ta\u015bmach wy\u017cszej czu\u0142o\u015bci.<\/p>\n

 <\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: Ile by\u0142o kopii pokazowych Us\u0142yszcie m\u00f3j krzyk<\/em>?<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: Dok\u0142adnie nie wiem. Mo\u017cna by\u0142o je policzy\u0107 na palcach jednej r\u0119ki.<\/p>\n

 <\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: Czy kopie pokazowe by\u0142y te\u017c na ta\u015bmie ORWO?<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: Kopie na czarnobia\u0142ej ta\u015bmie pozytywowej ORWO by\u0142y w porz\u0105dku. Ale wa\u017cne by\u0142o przygotowanie kopii po\u015bredniej, tzw. dubnegatywu, z kt\u00f3rego wykonywa\u0142o si\u0119 kopie pokazowe. Kiedy dowiedzia\u0142em si\u0119, \u017ce m\u00f3j film b\u0119dzie reprezentowa\u0142 Polsk\u0119 do nagrody Europejskiej Akademii Filmowej, chcia\u0142em aby\u015bmy przygotowali wszystkie materia\u0142y wyj\u015bciowe na jakim\u015b sensownym poziomie: ulotk\u0119, plakat i oczywi\u015bcie kopi\u0119 pokazow\u0105 z dobrym angielskim t\u0142umaczeniem. Potrzebowali\u015bmy pieni\u0119dzy, a WFO ich ju\u017c nie mia\u0142o. Uda\u0142em si\u0119 wtedy w poszukiwaniu sponsora promocji filmu. Zajrza\u0142em do listy dziesi\u0119ciu najbogatszych ludzi w \u0141odzi i zacz\u0105\u0142em stara\u0107 si\u0119 o audiencj\u0119.<\/p>\n

 <\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: Jak przebiega\u0142y takie rozmowy?<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: Pierwsza by\u0142a kr\u00f3tka, jeden z najbogatszych \u0142odzian powiedzia\u0142: \u201eProsz\u0119 pana, ch\u0119tnie w to wejd\u0119, ale chcia\u0142bym wiedzie\u0107, ile musz\u0119 w\u0142o\u017cy\u0107, \u017ceby dosta\u0107 tego Felixa\u201d. U\u015bmiechn\u0105\u0142em si\u0119 i odpar\u0142em, \u017ce to skomplikowane pytanie, w Akademii oceniaj\u0105 filmy najwybitniejsi filmowcy np. Werner Herzog, Ingmar Bergman i chyba b\u0119dzie trudno ich przekupi\u0107. Jednak za trzecim podej\u015bciem uda\u0142o si\u0119. S\u0142awomir Jaruga, kt\u00f3ry by\u0142 w\u00f3wczas pr\u0119\u017cnym biznesmenem w \u0141odzi, obieca\u0142 pom\u00f3c. Jego nazwisko umie\u015bcili\u015bmy w napisach ko\u0144cowych. Dzi\u0119ki tym pieni\u0105dzom mo\u017cna by\u0142o wykona\u0107 kilka festiwalowych kopii, wydrukowa\u0107 plakaty, ulotki.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Il. 6. Broszura promuj\u0105ca Us\u0142yszcie m\u00f3j krzyk. <\/em>Autor: Zbigniew Kosza\u0142kowski, Urszula Karpi\u0144ska, \u017ar\u00f3d\u0142o: Archiwum Micha\u0142a Dondzika<\/h6>\n

 <\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: Felix za Us\u0142yszcie m\u00f3j krzyk<\/em> to chyba najwi\u0119kszy pa\u0144ski sukces[5]<\/a>. Przynajmniej, je\u015bli chodzi o nagrody filmowe trudno go pobi\u0107.<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: To jest nagroda za najlepszy dokumentalny film w Europie w 1991 roku, ale mo\u017ce z ni\u0105 pewnie konkurowa\u0107 Prix Italia<\/em> za moje s\u0142uchowisko radiowe Testament<\/em>[6]<\/a>, bo za tw\u00f3rczo\u015b\u0107 radiow\u0105 nie istnia\u0142o wtedy wi\u0119ksze wyr\u00f3\u017cnienie.<\/p>\n

 <\/p>\n

Polskie Archiwum Film\u00f3w Domowych<\/strong><\/p>\n

 <\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: Czy m\u00f3g\u0142by pan powiedzie\u0107 kilka s\u0142\u00f3w o Polskim Archiwum Film\u00f3w Domowych?<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: Realizuj\u0105c swoje dokumenty monta\u017cowe, eksplorowa\u0142em czasami r\u00f3wnie\u017c filmowe archiwa domowe. Jest w tych \u00f3semkach, super \u00f3semkach i szesnastkach jaka\u015b bezinteresowna czysto\u015b\u0107. Powstawa\u0142y z potrzeby serca, tylko na u\u017cytek rodzinny. Wi\u0119c zarejestrowany obraz jest pe\u0142en niesk\u0142amanej emocji, szczery, nieocenzurowany. \u015awi\u0119ta rodzinne, domowe uroczysto\u015bci, wakacje, wycieczki, ale te\u017c zwyczajna rejestracja codzienno\u015bci, cz\u0119sto uchwycona niewprawn\u0105 amatorsk\u0105 r\u0119k\u0105. To jest unikalny zapis, kt\u00f3ry jest niemo\u017cliwy w przypadku realizacji profesjonalnego dokumentu, nawet gdy re\u017cyser z kamer\u0105 jest bardzo blisko swoich bohater\u00f3w. Digitalizujemy wszystkie przekazane nam materia\u0142y, w\u0142\u0105czaj\u0105c do naszej kolekcji r\u00f3wnie\u017c uj\u0119cia nieostre i za\u015bwietlone rozbieg\u00f3wki. To jest mikropami\u0119\u0107 domowej historii, cz\u0119sto wyblak\u0142a i po\u017c\u00f3\u0142k\u0142a, cz\u0119sto naznaczona grubym ziarnem, cz\u0119sto rw\u0105ca si\u0119 na sklejkach, historia inteligent\u00f3w i nie inteligent\u00f3w, radosna i przygn\u0119biaj\u0105ca, miejska i prowincjonalna, kobieca i m\u0119ska. Zwr\u00f3ci\u0142em si\u0119 do Muzeum Sztuki Wsp\u00f3\u0142czesnej w Warszawie z pe\u0142n\u0105 \u015bwiadomo\u015bci\u0105, \u017ce buduj\u0105c u nich t\u0119 kolekcj\u0119 rozpocznie si\u0119 swoisty proces nobilitacji tych materia\u0142\u00f3w.<\/p>\n

 <\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: Czy ka\u017cdy, kto znajdzie na przys\u0142owiowym pawlaczu stare rodzinne filmy na 8 mm, mo\u017ce zg\u0142osi\u0107 si\u0119 do Muzeum?<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: Archiwa rodzinne to dobra przestrze\u0144 do badania tego, co nas \u0142\u0105czy. Dlatego wierz\u0119 w pewien ekumenizm tego przedsi\u0119wzi\u0119cia. Dla badania \u201eparterowej\u201d historii Polski i zrozumienia klimatu tamtych czas\u00f3w urodziny dziecka milicjanta maj\u0105 tak\u0105 sam\u0105 wag\u0119 co \u015bwi\u0119to rodzinne w domu dysydenta. Nasz zbi\u00f3r nie przewiduje ogranicze\u0144 czasowych. W naszej kolekcji pojawi\u0142y si\u0119 ju\u017c nawet materia\u0142y przedwojenne. Jedynym filtrem jest no\u015bnik \u2013 zbieramy tylko materia\u0142y zrealizowane na ta\u015bmie filmowej: 8 mm, super 8 mm i 16 mm, a nawet 9.5 mm w tzw. formacie Path\u00e9-Baby. Ludzie, kt\u00f3rzy nam przekazuj\u0105 swoje filmy, cz\u0119sto nie maj\u0105 poj\u0119cia o ich zawarto\u015bci. Przynosz\u0105 przypadkowo odnalezione w piwnicach, na strychach szpule po wujkach, dziadkach. Prawdziwe emocje pojawiaj\u0105 si\u0119 wraz z przekazaniem zdigitalizowanych plik\u00f3w. Kiedy ca\u0142a rodzina zasiada do ogl\u0105dania film\u00f3w, na kt\u00f3rych pojawiaj\u0105 si\u0119 osoby, kt\u00f3rych ju\u017c dawno nie ma na tym \u015bwiecie. W naszym budowanym od kilku lat zasobie jest ju\u017c ponad 50 rodzinnych kolekcji. Ponad 100 godzin materia\u0142u. Przekaza\u0142em tam r\u00f3wnie\u017c kilka swoich \u00f3semek, ale prawd\u0119 m\u00f3wi\u0105c moja rodzinna kolekcja nabiera warto\u015bci dopiero w epoce VHS.<\/p>\n

 <\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: Troch\u0119 mnie zdziwi\u0142o, \u017ce zrezygnowa\u0142 pan z zapisu na kasetach VHS, na kt\u00f3rych degradacja obrazu i d\u017awi\u0119ku nast\u0119puje niepor\u00f3wnywalnie szybciej ni\u017c w filmach nakr\u0119conych na ta\u015bmie.<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: \u015awiadomie zaw\u0119zi\u0142em Polskie Archiwum Film\u00f3w Domowych tylko do zapisu na ta\u015bmach, bowiem epoka elektroniczna z nieograniczon\u0105 ilo\u015bci\u0105 minut d\u017awi\u0119kowych nagra\u0144 ma ju\u017c kompletnie inny klimat. Kr\u00f3tkie, lakoniczne uj\u0119cia kr\u0119cone na \u00f3semkach i szesnastkach zast\u0105pi\u0142 strasznie rozwlek\u0142y i \u201eprzegadany\u201d zapis VHS.<\/p>\n

 <\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: W jaki spos\u00f3b Polskie Archiwum Film\u00f3w Domowych \u0142\u0105czy si\u0119 z pa\u0144skim filmem Us\u0142yszcie m\u00f3j krzyk<\/em>?<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: Tak, warto odnotowa\u0107 jeszcze jeden szczeg\u00f3\u0142, \u017ceby nasza rozmowa zatoczy\u0142a pewien kr\u0105g. Bezpo\u015brednim impulsem do powstania tej kolekcji by\u0142a przed kilku laty moja wizyta u lekarza. Zapyta\u0142, czym si\u0119 zajmuj\u0119. Kiedy odpowiedzia\u0142em, \u017ce realizuj\u0119 filmy dokumentalne, by\u0142 ciekaw, czy zna kt\u00f3ry\u015b z moich obraz\u00f3w. Odpar\u0142em, \u017ce ten najbardziej znany dotyczy\u0142 samospalenia Ryszarda Siwca na Stadionie Dziesi\u0119ciolecia. Spojrza\u0142 na mnie spod okular\u00f3w i powiedzia\u0142: filmu nie ogl\u0105da\u0142em, ale mam to na ta\u015bmie. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce jako m\u0142ody ch\u0142opak by\u0142 wtedy razem z ciotk\u0105 z Kanady na stadionie. Oboje mieli kamery. Kilka miesi\u0119cy trwa\u0142o poszukiwanie tych ta\u015bm, ale wreszcie si\u0119 odnalaz\u0142y. To ponad 20-minutowy zapis z do\u017cynek w 1968 roku: zrealizowane na kolorowej ta\u015bmie ta\u0144ce, wyst\u0119py, przem\u00f3wienia. I wreszcie nast\u0105pi\u0142 fragment, w kt\u00f3rym w bardzo, bardzo odleg\u0142ym planie dostrzeg\u0142em jaki\u015b niepok\u00f3j na koronie stadionu i \u017c\u00f3\u0142to-czerwone p\u0142omienie. Po raz pierwszy w \u017cyciu zobaczy\u0142em to dramatyczne wydarzenie w kolorze! I cho\u0107 obraz by\u0142 bardzo niewyra\u017any, a uj\u0119cie nied\u0142ugie, poczu\u0142em jakie\u015b przeszywaj\u0105ce napi\u0119cie. No i w\u0142a\u015bnie wtedy pomy\u015bla\u0142em, \u017ce to jest ostatni moment, \u017ceby zwr\u00f3ci\u0107 si\u0119 do posiadaczy domowych ta\u015bm.<\/p>\n

 <\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: Gdzie w latach 70. w Polsce mo\u017cna by\u0142o kupi\u0107 kamer\u0119 i ta\u015bm\u0119? Jak j\u0105 wywo\u0142ywano?<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: Najcz\u0119\u015bciej ludzie przywozili kamery z NRD, Czechos\u0142owacji, no i z Zwi\u0105zku Sowieckiego. Cz\u0119\u015b\u0107 z nich mo\u017cna by\u0142o kupi\u0107 w Polsce, ale chyba by\u0142y dro\u017csze. Ta\u015bma 8 mm i super 8 by\u0142a dost\u0119pna w sklepach fotograficznych. Polska \u2013 tylko czarnobia\u0142a \u2013 pochodzi\u0142a z Bydgoszczy. Kolorowa z NRD albo z Czechos\u0142owacji. Je\u015bli dobrze pami\u0119tam w cenie by\u0142o ju\u017c wywo\u0142anie. Na\u015bwietlony materia\u0142 wysy\u0142a\u0142o si\u0119 do laboratorium w Bydgoszczy lub w Warszawie. Oczywi\u015bcie, je\u015bli kto\u015b posiada\u0142 specjalny koreks do wo\u0142ania ta\u015bmy filmowej i zestaw chemii, m\u00f3g\u0142 to uczyni\u0107 na w\u0142asn\u0105 r\u0119k\u0119. Osobi\u015bcie wywo\u0142a\u0142em kilka czarnobia\u0142ych ta\u015bm. Praca z kolorem wymaga\u0142a du\u017co wi\u0119kszej precyzji zw\u0142aszcza w utrzymywaniu stabilnej temperatury chemikali\u00f3w. O\u015bmiomilimetrowa ta\u015bma mia\u0142a podw\u00f3jn\u0105 szeroko\u015b\u0107 z perforacj\u0105 po obydwu stronach. Szpul\u0119 z ta\u015bm\u0105 eksponowa\u0142o si\u0119 dwukrotnie przek\u0142adaj\u0105c j\u0105 w kamerze na drug\u0105 stron\u0119, a potem po wywo\u0142aniu nale\u017ca\u0142o rozci\u0105\u0107 film specjaln\u0105 przycinark\u0105. Ta\u015bma super 8 dzi\u0119ki mniejszej perforacji eksponowa\u0142a obraz o nieznacznie wi\u0119kszej proporcji. Ten fakt wyra\u017anie polepsza\u0142 jako\u015b\u0107. Jednak, je\u015bli spojrze\u0107 na kolekcj\u0119 film\u00f3w domowych, od razu wida\u0107 ogromn\u0105 r\u00f3\u017cnic\u0119 pomi\u0119dzy naszymi no\u015bnikami, a np. Kodakiem, czy Fuji.<\/p>\n

 <\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: Rozmawiamy o ta\u015bmach filmowych i wyci\u0105gamy ta\u015bmy pana pami\u0119ci. Na stronie Polskiego Archiwum Film\u00f3w Domowych znalaz\u0142em r\u00f3wnie\u017c kolekcj\u0119 film\u00f3w rodziny Drygas\u00f3w[7]<\/a>. Jak zacz\u0119\u0142a si\u0119 pa\u0144ska przygoda z filmem?<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: Moje o\u015bmiomilimetrowe wprawki by\u0142y bardzo przypadkowe. Na pocz\u0105tku nakr\u0119ci\u0142em kilka filmik\u00f3w po\u017cyczon\u0105 sowieck\u0105 kamer\u0105 Quarz. Pomaga\u0142em kole\u017cance, kt\u00f3ra usi\u0142owa\u0142a zdawa\u0107 do Szko\u0142y Filmowej na wydzia\u0142 operatorski. Jest film z \u017cycia mojej klasy, kt\u00f3ry przygotowa\u0142em na studni\u00f3wk\u0119. Inspiracj\u0105 do reporta\u017cu z 1 maja by\u0142a powtarzaj\u0105ca si\u0119 co roku sytuacja na moim podw\u00f3rku, gdzie oczekuj\u0105cy a\u017c ruszy poch\u00f3d, wpadali, \u017ceby \u0142ykn\u0105\u0107 troch\u0119 alkoholu i wysika\u0107 si\u0119 za \u015bmietnikiem. Jest te\u017c moja bardzo naiwna etiuda na egzamin wst\u0119pny do PWSFTViT. No i troch\u0119 rodzinnych sekwencji, kt\u00f3re dzisiaj s\u0105 dla mnie najcenniejsze. W scenie z Wigilii wida\u0107 moich nie\u017cyj\u0105cych rodzic\u00f3w i ciotk\u0119, s\u0105 te\u017c dwie kuzynki i brat. Wszyscy m\u0142odzi i pi\u0119kni.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Il. 7. Maciej Drygas w 1991 roku. \u0179r\u00f3d\u0142o: Archiwum Macieja Drygasa<\/h6>\n

Studia w Moskwie<\/strong><\/p>\n

 <\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: Wspomina\u0142 pan, \u017ce amatorskich kamer w Zwi\u0105zku Sowieckim, a przynajmniej w samej Moskwie by\u0142o du\u017co wi\u0119cej ni\u017c w Polsce. Wydawa\u0142o mi si\u0119, \u017ce w ZSRS b\u0119dzie to towar mocno reglamentowany, trzymany pod kluczem i dost\u0119pny dla wybranych. Z pa\u0144skich wspomnie\u0144 wynika co\u015b zupe\u0142nie przeciwnego.<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: My\u015bl\u0119, \u017ce wynika to z faktu, \u017ce nar\u00f3d sowiecki by\u0142 bardzo zdyscyplinowany. Kamery rzeczywi\u015bcie by\u0142y, ale ich dost\u0119pno\u015b\u0107 ogranicza\u0142a cena, bo nie by\u0142y tanie. W ZSRS produkowano kamery 8 mm i Super 8 mm oraz 16 mm. Cze\u015b\u0107 z nich mia\u0142a bardzo przyzwoit\u0105 optyk\u0119. Dost\u0119pna by\u0142a ta\u015bma czarno-bia\u0142a i kolorowy Sovcolor, kt\u00f3ry do\u015b\u0107 szybko ulega\u0142 destrukcji. Naturalne kolory powoli wype\u0142nia\u0142y si\u0119 purpur\u0105. Je\u015bli dzisiaj wrzuci\u0107 na ekran m\u00f3j film dyplomowy, czerwie\u0144 by\u0142aby dominuj\u0105ca.<\/p>\n

 <\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: Ze wzgl\u0119du na to, \u017ce robi\u0142 pan go w moskiewskim WGIK-u?<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: Nie. Ze wzgl\u0119du na to, \u017ce ta\u015bma Sovcolor tym w\u0142a\u015bnie r\u00f3\u017cni\u0142a si\u0119 od ta\u015bmy ORWO, kt\u00f3ra zdecydowanie bardziej szlachetnie przenosi\u0142o kolor. We WGIKu ORWO by\u0142o dozowane. Najcz\u0119\u015bciej m\u00f3g\u0142 je otrzyma\u0107 student realizuj\u0105cy film dyplomowy, pod warunkiem, \u017ce w\u0142adze szkolne uzna\u0142y jego projekt za szczeg\u00f3lnie wa\u017cny, a student by\u0142 na przyk\u0142ad m\u0142odzie\u017cowym aktywist\u0105.<\/p>\n

 <\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: A w Polsce ORWO by\u0142o przecie\u017c standardem. Na dodatek nasi filmowcy bardzo na ni\u0105 narzekali. Wr\u0119cz uwa\u017cali, \u017ce kr\u0119c\u0105c na niej wykazuj\u0105 si\u0119 rodzajem bohaterstwa.<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: Pami\u0119tam we WGIKu wypowied\u017a jednego z profesor\u00f3w na wydziale operatorskim, kt\u00f3ry por\u00f3wnywa\u0142 sowieck\u0105 sztuk\u0119 operatorsk\u0105 z ameryka\u0144sk\u0105. \u201eJe\u015bli naszemu operatorowi dano by kamer\u0119 Arriflex i ta\u015bm\u0119 Kodaka nakr\u0119ci pi\u0119kny obraz. A je\u015bli Amerykaninowi damy kamer\u0119 Konwas i ta\u015bm\u0119 Sovcolor, rzecz zako\u0144czy si\u0119 pora\u017ck\u0105\u201d.<\/p>\n

 <\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: Jak trafi\u0142 pan do WGIK-u? Czy zdawa\u0142 pan do Szko\u0142y Filmowej w \u0141odzi?<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: W 1975 roku, tu\u017c po maturze, zdawa\u0142em egzaminy na wydzia\u0142 re\u017cyserii do PWSFTviT w \u0141odzi. Doszed\u0142em do trzeciego etapu, ale niestety znalaz\u0142em si\u0119 tu\u017c pod kresk\u0105. Rektor zaproponowa\u0142 mi studia w Instytucie Kinematografii w Moskwie. Studiowa\u0142em na eksperymentalnym kursie u Lwa Kulid\u017canowa[8]<\/a>, w po\u0142\u0105czonej grupie re\u017cyser\u00f3w i aktor\u00f3w. Przez pierwsze trzy lata opr\u00f3cz przedmiot\u00f3w zwi\u0105zanych z\u00a0profesj\u0105 re\u017cysera \u2013 fabularzysty, wsp\u00f3lnie z\u00a0aktorami studiowali\u015bmy sztuk\u0119 aktorsk\u0105: od podstaw dykcji i ruchu scenicznego po bardzo g\u0142\u0119bokie oswajanie pracy nad rol\u0105 wg. systemu Stanis\u0142awskiego.<\/p>\n

 <\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: Brzmi to bardzo wyrafinowanie.<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: Jednak studia we WGIK-u to nie tylko spotkanie z wysok\u0105 kultur\u0105. Pr\u00f3by modelowania, ugniatania i rze\u017abienia naszych dusz towarzyszy\u0142y nam przez wszystkie lata, a instrumentarium u\u017cywane do tego procesu by\u0142o ma\u0142o wyrafinowane. Paradoksalnie, ten fakt bardzo mnie wzmocni\u0142. Szybko zrozumia\u0142em, \u017ce \u017ceby zachowa\u0107 siebie, nale\u017cy si\u0119 usztywni\u0107, \u017ce nawet najmniejszy, chwilowy kompromis otwiera drog\u0119, z kt\u00f3rej ju\u017c nie da si\u0119 zawr\u00f3ci\u0107. Jeszcze b\u0119d\u0105c w liceum by\u0142em pod ogromnym teatru awangardowego. Fascynowa\u0142 mnie Grotowski, Kantor. W \u0141odzi dzia\u0142a\u0142y znakomite teatry studenckie \u2013 Pstr\u0105g i Teatr 77.\u00a0 Co roku odbywa\u0142y si\u0119 niezwykle inspiruj\u0105ce, mi\u0119dzynarodowe spotkania teatralne, gdzie zbiera\u0142y si\u0119 teatry awangardowe z ca\u0142ego \u015bwiata. I ja z tym ca\u0142ym my\u015bleniem o teatrze wyjecha\u0142em do miejsca, gdzie kr\u00f3lowa\u0142 socrealizm.<\/p>\n

 <\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: No, ale we WGIK-u zaj\u0105\u0142 si\u0119 pan teatrem i moim zdaniem czerpie pan z niego w swoich filmach do dzi\u015b.<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: Spektaklem wie\u0144cz\u0105cym I rok studi\u00f3w by\u0142a Policja <\/em>na postawie dramatu S\u0142awomira Mro\u017cka. Wed\u0142ug mojej wiedzy to by\u0142a pierwsza adaptacja Mro\u017cka w Zwi\u0105zku Sowieckim. Mro\u017cek, generalnie rzecz bior\u0105c, by\u0142 wtedy na cenzurowanym, o czym moi profesorowie nie wiedzieli. Obejrzeli pr\u00f3b\u0119 generaln\u0105, a Lew Kulid\u017canow doceni\u0142 spektakl, ale mia\u0142 te\u017c s\u0142uszne w\u0105tpliwo\u015bci co do jego wyd\u017awi\u0119ku. Powiedzia\u0142 mi: \u201eTo jest spektakl przeciwko dyktaturze, przeciwko re\u017cimowi, ale brak w nim pewnej klarowno\u015bci, przeciwko jakiemu re\u017cimowi\u201d. Odpowiedzia\u0142em naiwnie, \u017ceby si\u0119 nie martwi\u0142, \u017ce to nie jest przeciwko naszemu re\u017cimowi. Dokona\u0142em drobnej korekty: podczas zmian dekoracji pomi\u0119dzy aktami, na proscenium wkracza\u0142y trzy na wp\u00f3\u0142 rozebrane dziewcz\u0119ta, kt\u00f3re \u015bpiewa\u0142y prze\u015bmiewcze kuplety dopisane do Mro\u017cka. Poprosi\u0142em, \u017ceby za pierwszym razem, wchodz\u0105c na scen\u0119, unios\u0142y ramiona z faszystowskim pozdrowieniem. No i to uspokoi\u0142o moich profesor\u00f3w. Na drugim roku mia\u0142em ju\u017c powa\u017cniejsze problemy. Wystawi\u0142em Dzienniki wariata<\/em> wed\u0142ug Niko\u0142aja Gogola. Adaptacja mia\u0142a bardzo odwa\u017cn\u0105 form\u0119, ale tu ju\u017c trudno by\u0142o ukry\u0107 przed czujnym okiem profesor\u00f3w niew\u0105tpliwej metafory, kt\u00f3ra bi\u0142a z tego spektaklu. Po pr\u00f3bie generalnej oznajmiono mi, \u017ce spektakl jest na pi\u0105tk\u0119, ale nie mo\u017cna go pokaza\u0107 komisji egzaminacyjnej oraz widzom. Trudno mi by\u0142o si\u0119 pogodzi\u0107 z tak\u0105 decyzj\u0105. Wsp\u00f3lnie z aktorami pracowali\u015bmy nad tym spektaklem przez wiele miesi\u0119cy. Zdecydowa\u0142em, \u017ce wbrew zakazowi poka\u017cemy Dzienniki wariata<\/em> w trakcie kilkugodzinnej przerwy, kiedy komisja udawa\u0142a si\u0119 na obrady dotycz\u0105ce ocen. Ten pokaz, w sumie nielegalny, odbi\u0142 si\u0119 do\u015b\u0107 szerokim echem. Bardzo polubi\u0142em prac\u0119 z naszymi aktorami. Spotykali\u015bmy si\u0119 poza zaj\u0119ciami, \u017ceby troch\u0119 poeksperymentowa\u0107. W tym czasie po WGIKu zacz\u0119\u0142a kr\u0105\u017cy\u0107 kserokopia skryptu Michai\u0142a Czechowa, kt\u00f3ry polemizowa\u0142 ze Stanis\u0142awskim. Jego teoria psychogestu podparta r\u00f3wnie\u017c moimi studiami nad teatrem Meyerholda, w kt\u00f3rym szuka\u0142em inspiracji formalnych, zacz\u0119\u0142y sk\u0142ada\u0107 si\u0119 w pewn\u0105 osobist\u0105 koncepcj\u0119 pracy z aktorem. Wielokrotnie bywa\u0142em r\u00f3wnie\u017c na pr\u00f3bach Jurija Liubimowa[9]<\/a> \u00a0w kultowym w\u00f3wczas teatrze na Tagance. Nawi\u0105za\u0142em tak\u017ce kontakt z amatorskimi grupami teatralnymi dzia\u0142aj\u0105cymi piwnicznym undergroundzie. I wtedy zacz\u0105\u0142em marzy\u0107 o w\u0142asnym teatrze. M\u00f3j kolega, kt\u00f3ry pracowa\u0142 w domu kultury, zaproponowa\u0142 mi klucz od sali, w kt\u00f3rej m\u00f3g\u0142bym w nocy prowadzi\u0107 pr\u00f3by. Po kilku dniach zdemaskowa\u0142a nas sprz\u0105taczka i trzeba by\u0142o si\u0119 wycofa\u0107.<\/p>\n

 <\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: Z tych do\u015bwiadcze\u0144 z teatrem zrodzi\u0142a si\u0119 pa\u0144ski film dyplomowy. Dzie\u0142o zupe\u0142nie zapomniane. Prosz\u0119 o nim opowiedzie\u0107.<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: M\u00f3j dyplom nosi tytu\u0142 Falstart<\/em>, powsta\u0142 po wielu odrzuconych scenariuszach, najcz\u0119\u015bciej z powod\u00f3w ideologicznych, wreszcie ten uda\u0142o si\u0119 wprowadzi\u0107 do produkcji. Pewnie dlatego, \u017ce \u015bwiadomie przenios\u0142em histori\u0119, \u017ceby rozgrywa\u0142a si\u0119 w Polsce. G\u0142\u00f3wnym bohaterem by\u0142 m\u0142ody cz\u0142owiek, kt\u00f3ry chcia\u0142 za\u0142o\u017cy\u0107 teatr studencki. Zabra\u0142 si\u0119 do tego z ogromn\u0105 pasj\u0105 i energi\u0105. Chcia\u0142 co\u015b wa\u017cnego powiedzie\u0107 \u015bwiatu. Usi\u0142owa\u0142 wci\u0105gn\u0105\u0107 do projektu przyjaci\u00f3\u0142, kt\u00f3rzy jeszcze niedawno my\u015bleli podobnie. Jednak nie znalaz\u0142 u nich wsparcia.\u00a0 Byli ju\u017c zaj\u0119ci ustawianiem \u017cycia na przysz\u0142o\u015b\u0107. W ko\u0144cu m\u00f3j bohater podda\u0142 si\u0119. W finale jest ju\u017c tylko tragiczny i \u017ca\u0142osny.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Il. 8. Maciej Drygas na planie Falstartu <\/em>(re\u017c. Maciej Drygas, 1981). \u0179r\u00f3d\u0142o: Archiwum Macieja Drygasa<\/h6>\n

Micha\u0142 Dondzik: Fabu\u0142a Falstartu<\/em> wydaje si\u0119 autobiograficzna.<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas:\u00a0 Ten film by\u0142 moj\u0105 bardzo szczer\u0105 i pewnie troch\u0119 naiwnie maksymalistyczn\u0105 pr\u00f3b\u0105 rozliczenia si\u0119 z WGIK-iem. Film rozw\u015bcieczy\u0142 \u00f3wczesnego rektora. Naciska\u0142, \u017ceby usun\u0105\u0107 scen\u0119 fina\u0142ow\u0105. Kiedy nie wyrazi\u0142em zgody, znikn\u0105\u0142 jej negatyw. Zduplikowa\u0142em go z kopii roboczej.\u00a0 Na dzie\u0144 przed obron\u0105 dyplomu, decyzj\u0105 rektora zosta\u0142 zdj\u0119ty m\u00f3j promotor Andriej Smirnow[10]<\/a>, wspania\u0142y re\u017cyser i wtedy jeden z najwi\u0119kszych w ZSRS \u201ep\u00f3\u0142kownik\u00f3w\u201d. By\u0142em niezwykle oburzony, pobieg\u0142em do akademika, zadzwoni\u0142em do Smirnowa i zacz\u0105\u0142em t\u0142umaczy\u0107, \u017ce nie p\u00f3jd\u0119 na obron\u0119, \u017ce chrzani\u0119 ten ca\u0142y dyplom, \u017ce to jest absolutna manipulacja. Powiedzia\u0142em, \u017ce pakuj\u0119 manatki i jad\u0119 do Polski, ale chcia\u0142em mu bardzo podzi\u0119kowa\u0107 i przeprosi\u0107 za zaistnia\u0142\u0105 sytuacj\u0119. Smirnow strasznie si\u0119 wkurzy\u0142 i zacz\u0105\u0142 na mnie krzycze\u0107, \u017ce jak chc\u0119 trzaska\u0107 drzwiami to mam wybra\u0107 taki moment, \u017ceby sypa\u0142y si\u0119 ca\u0142e \u015bciany. Mia\u0142 na my\u015bli rozgrywaj\u0105cy si\u0119 wtedy w Polsce czas Solidarno\u015bci. \u017be je\u015bli wyjad\u0119, to tylko u\u0142atwi\u0119 im zadanie. Na koniec dorzuci\u0142 tonem nie dopuszczaj\u0105cym sprzeciwu: \u201eJe\u015bli nie p\u00f3jdziesz na obron\u0119, to mi\u0119dzy nami koniec, nie rozmawiam z tob\u0105!\u201d, wi\u0119c poszed\u0142em. Obrona dyplomu by\u0142a w rzeczywisto\u015bci rozpraw\u0105 s\u0105dow\u0105. Wyznaczony przez rektora nowy promotor chyba pomyli\u0142 rol\u0119, bo przemawia\u0142 g\u0142osem prokuratora. Najwi\u0119ksze kontrowersje oczywi\u015bcie wzbudzi\u0142a scena fina\u0142owa, w kt\u00f3rej m\u00f3j g\u0142\u00f3wny bohater staje si\u0119 ofiar\u0105 prowokacji diabolicznego osobnika w czerwonej marynarce. No, ale dosta\u0142em dyplom. By\u0142em z siebie dumny. I nie jest wa\u017cne, czy ten film by\u0142 dobry czy z\u0142y. Wa\u017cne, \u017ce go obroni\u0142em, \u017ce nie poszed\u0142em na \u017caden kompromis.<\/p>\n

 <\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: I to kolejna historia, kt\u00f3ra splata si\u0119 w pa\u0144skim \u017cyciu z Us\u0142yszcie m\u00f3j krzyk<\/em>.<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: Po wielu latach mia\u0142 miejsce zaskakuj\u0105cy fina\u0142. Kiedy w 1991 roku przyjecha\u0142em do Berlina na uroczysto\u015b\u0107 wr\u0119czania Felix\u00f3w, w hotelowym foyer <\/em>spotka\u0142em Andrieja Smirnowa. Spojrza\u0142 na mnie i ze zdumieniem zapyta\u0142 co ja tutaj robi\u0119. Odbi\u0142em mu tym samym pytaniem. Europejska Akademia zaprosi\u0142a go, \u017ceby komu\u015b wr\u0119czy\u0142 statuetk\u0119. Nie wiedzia\u0142 komu. Ca\u0142a uroczysto\u015b\u0107 mia\u0142a bardzo oficjalny klimat. A\u017c tu nagle na scenie pojawi\u0142 si\u0119 Andriej Smirnow i okaza\u0142o si\u0119, \u017ce to w\u0142a\u015bnie on ma wr\u0119czy\u0107 mi Felixa za Us\u0142yszcie m\u00f3j krzyk<\/em>. I Smirnow tytu\u0142em wst\u0119pu opowiedzia\u0142 nasz epizod z dyplomem. M\u00f3wi\u0142 bardzo dobrze po angielsku. To by\u0142o dla mnie naprawd\u0119 bardzo wzruszaj\u0105ce.<\/p>\n

 <\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: R\u00f3wnie\u017c we WGIK-u pozna\u0142 pan Krzysztofa Zanussiego?<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: Wtedy bardzo ceni\u0142em tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Zanussiego: Za \u015bcian\u0105 <\/em>(1971), Iluminacja <\/em>(1973), \u017bycie rodzinne<\/em>, Barwy ochronne \u2013 <\/em>to by\u0142y moje ulubione filmy. Dobrze pami\u0119tam ten czas, kiedy Zanussi przyjecha\u0142 do WGIKu z Barwami ochronnymi<\/em>. Mia\u0142o si\u0119 odby\u0107 spotkanie ze studentami, ale rektor, kt\u00f3ry kilka godzin wcze\u015bniej obejrza\u0142 film, podj\u0105\u0142 decyzj\u0119, \u017ce przegl\u0105d odb\u0119dzie si\u0119 w jego salce projekcyjnej tylko dla pedagog\u00f3w i wybranych student\u00f3w \u2013 aktywist\u00f3w. Wsp\u00f3lnie z kilkoma przyjaci\u00f3\u0142mi postanowili\u015bmy \u201ezerwa\u0107\u201d t\u0119 projekcj\u0119. Zacz\u0119li\u015bmy wykrzykiwa\u0107 swoje niezadowolenie, ale dopiero nieust\u0119pliwe walenie w drzwi i szarpanie klamk\u0105 spowodowa\u0142y, \u017ce projekcja zosta\u0142a zatrzymana i przeniesiona do najwi\u0119kszej sali, gdzie czeka\u0142 t\u0142um student\u00f3w.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Il. 9. Maciej Drygas w trakcie studi\u00f3w we WGIK-u. \u0179r\u00f3d\u0142o: Archiwum Macieja Drygasa<\/h6>\n

Micha\u0142 Dondzik: I to by\u0142 pocz\u0105tek wsp\u00f3\u0142pracy z Zanussim?<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: Rok p\u00f3\u017aniej bardzo chcia\u0142em odby\u0107 praktyk\u0119 przy filmie Zanussiego. Dowiedzia\u0142em si\u0119, \u017ce przyjedzie na jakie\u015b seminarium do Leningradu. Wsiad\u0142em do nocnego poci\u0105gu i nielegalnie, bo zagraniczny student m\u00f3g\u0142 si\u0119 porusza\u0107 bez wizy tylko w promieniu 40 km wok\u00f3\u0142 Moskwy, wyruszy\u0142em do domu pracy tw\u00f3rczej filmowc\u00f3w pod Leningradem. Usiad\u0142em w recepcji i cierpliwie czeka\u0142em a\u017c pojawi si\u0119 Zanussi. By\u0142 troch\u0119 zdumiony, ale chyba przekona\u0142a go moja determinacja. I tak wyl\u0105dowa\u0142em jako praktykant na zdj\u0119ciach do Constansu<\/em>. Dobrze pami\u0119tam pierwszy dzie\u0144 zdj\u0119ciowy. Realizowana by\u0142a bardzo nieskomplikowana scena na szosie. G\u0142\u00f3wny bohater \u0142apa\u0142 autostop. Wok\u00f3\u0142 k\u0142\u0119bi\u0142a si\u0119 ekipa filmowa oraz wieloj\u0119zyczna grupa student\u00f3w, kt\u00f3rzy te\u017c praktykowali. W przej\u0119ciu ch\u0142on\u0105\u0142em atmosfer\u0119 tej \u015bwi\u0105tyni kina, gdy nagle dostrzeg\u0142em po\u015brodku szosy krowie \u0142ajno. Nikt nie zwraca\u0142 na nie uwagi, a ja wlepi\u0142em wzrok i przepuszcza\u0142em przez g\u0142ow\u0119 najgorsze my\u015bli. Na przyk\u0142ad, \u017ce przeje\u017cd\u017caj\u0105cy samoch\u00f3d obryzga g\u00f3wnem g\u0142\u00f3wnego aktora. Odnalaz\u0142em \u0142opat\u0119 i z pokor\u0105 sprz\u0105tn\u0105\u0142em t\u0119 nieczysto\u015b\u0107. To by\u0142a moja pierwsza praca w profesjonalnym kinie.<\/p>\n

 <\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: Krzysztof Zanussi doceni\u0142 pa\u0144skie starania?<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: Przecie\u017c nie robi\u0142em tego na pokaz. Owszem, pami\u0119tam rozmowy z Zanussim podczas realizacji Z dalekiego kraju<\/em>, gdzie pracowa\u0142em ju\u017c jako profesjonalny asystent. \u201ePanie Ma\u0107ku, pan tak strasznie powa\u017cnie traktuje swoj\u0105 prac\u0119. Potrzebny jest pewien dystans, bo co to jest film? To s\u0105 bliskie, szerokie plany\u201d. \u201ePanie Krzysztofie, a emocje?\u201d \u2013 zapyta\u0142em. \u201eEmocje to jest nadmierne wydzielanie adrenaliny”\u2013 skontrowa\u0142 Zanussi.<\/p>\n

 <\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: Pa\u0144ski film dyplomowy Falstart<\/em> mia\u0142 dwa etapy: przed i po Zanussim.<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: Zaczyna\u0142em realizacj\u0119 mojego dyplomu bardzo akademicko. Kiedy wr\u00f3ci\u0142em po Constansie<\/em>, gdzie zobaczy\u0142em improwizacje aktor\u00f3w, kamer\u0119 z r\u0119ki, powiedzia\u0142em operatorowi: \u201eKo\u0144czymy ze statywem\u201d. Ca\u0142a sekwencja fina\u0142owa by\u0142a kr\u0119cona z r\u0119ki, tak jak u Zanussiego.<\/p>\n

 <\/p>\n

W \u201eTorze\u201d<\/strong><\/p>\n

 <\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: Asystentura u Krzysztofa Zanussiego i wsp\u00f3\u0142praca przy Przypadku<\/em> Krzysztofa Kie\u015blowskiego otworzy\u0142a panu drog\u0119 do Zespo\u0142u Filmowego \u201eTor\u201d, kt\u00f3rego szefem by\u0142 w\u0142a\u015bnie Krzysztof Zanussi. Zosta\u0142 pan cz\u0142onkiem \u201eToru\u201d.<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: W 1984 roku debiutowa\u0142em w Zespole Tor godzinn\u0105 telewizyjn\u0105 fabu\u0142\u0105 pt. Psychoterapia<\/em>. By\u0142a to opowie\u015b\u0107 o studentce psychologii, kt\u00f3ra przekonana o swojej wiedzy prowadzi spotkania psychoterapeutyczne z r\u00f3wie\u015bnikami. Po drodze rani \u201epacjent\u00f3w\u201d i najbli\u017cszych. W ko\u0144cu sama staje si\u0119 ofiar\u0105 swoich w\u0105tpliwych etycznie eksperyment\u00f3w. Scenariusz, cho\u0107 wysoko oceniony w Zespole, okaza\u0142 si\u0119 w realizacji, moim zdaniem, zbyt literacki. Mia\u0142em powa\u017cne k\u0142opoty z prze\u0142o\u017ceniem ca\u0142ej, nieprostej historii na j\u0119zyk filmu. Pope\u0142ni\u0142em mn\u00f3stwo b\u0142\u0119d\u00f3w typowych dla debiutanta. I cho\u0107 wtedy uzna\u0142em ten film za kompletn\u0105 pora\u017ck\u0119 i przez 30 lat na niego nie spojrza\u0142em, kilka lat temu zosta\u0142 wydobyty z telewizyjnego archiwum i doczeka\u0142 si\u0119 wielokrotnych emisji.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Il. 10. Maciej Drygas na planie Psychoterapii <\/em>(1984). \u0179r\u00f3d\u0142o: Archiwum Macieja Drygasa<\/h6>\n

 <\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: A od strony technicznej, jak wygl\u0105da\u0142a taka realizacja telewizyjna?<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: Zdj\u0119cia pr\u00f3bne kr\u0119cili\u015bmy w studiu telewizyjnym. Potem normaln\u0105 kamer\u0105, tylko 16 mm.<\/p>\n

 <\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: Ale dlaczego na szesnastce?<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: Filmy telewizyjne kr\u0119ci\u0142o si\u0119 na szesnastce.<\/p>\n

 <\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: Czy potem by\u0142a szansa na przekopiowane na ta\u015bm\u0119 35 mm?<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: Wtedy filmy by\u0142y emitowane z telekina. To by\u0142 projektor filmowy sprz\u0119\u017cony z kamer\u0105 telewizyjn\u0105, kt\u00f3ra przetwarza\u0142a obraz i d\u017awi\u0119k z ta\u015bmy filmowej, na sygna\u0142 telewizyjny.<\/p>\n

 <\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: Czyli, gdyby chcia\u0142o si\u0119 w\u00f3wczas pokaza\u0107 pa\u0144ski film w kinie, to trzeba by\u0142oby wy\u015bwietli\u0107 z ta\u015bmy 16 mm?<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: Tak. W przypadku filmu telewizyjnego d\u017awi\u0119ku nie wkopiowywano w obraz. Ta\u015bma d\u017awi\u0119kowa by\u0142a zak\u0142adana na projektor oddzielnie i synchronizowana z obrazem.<\/p>\n

 <\/p>\n

Re\u017cyser jako archiwista: Stan niewa\u017cko\u015bci<\/em> (1994) i Cudze listy <\/em>(2010)[11]<\/a><\/strong><\/p>\n

 <\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: Spr\u00f3bujmy stworzy\u0107 syntez\u0119 tych pana p\u00f3\u017aniejszych poszukiwa\u0144 w kontek\u015bcie no\u015bnik\u00f3w, archiwali\u00f3w i r\u00f3\u017cnego rodzaju ta\u015bm.<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: Punktem wyj\u015bcia do realizacji filmu Stan niewa\u017cko\u015bci<\/em> by\u0142a informacja, \u017ce oto na\u00a0stacji orbitalnej Mir kr\u0105\u017cy po orbicie samotny Siergiej Krikaliow[12]<\/a>. Podczas jego lotu zawali\u0142 si\u0119 \u015bwiat, przesta\u0142 istnie\u0107 Zwi\u0105zek Radziecki, a\u00a0nowe pa\u0144stwo mia\u0142o tyle problem\u00f3w, kt\u00f3re dotkn\u0119\u0142y r\u00f3wnie\u017c kosmonautyk\u0119, \u017ce pod znakiem zapytania stan\u0105\u0142 powr\u00f3t Krikaliowa na Ziemi\u0119. Tak przynajmniej g\u0142osi\u0142y media na ca\u0142ym \u015bwiecie. Nigdy wcze\u015bniej nie interesowa\u0142em si\u0119 kosmonautyk\u0105, nigdy te\u017c nie pasjonowa\u0142a mnie literatura futurologiczna czy science fiction. Jednak pomy\u015bla\u0142em, \u017ce ten dramatyczny lot jest bardzo interesuj\u0105cym pretekstem do zbudowania dokumentalnej opowie\u015bci o\u00a0ko\u0144cu dwudziestego wieku. Chcia\u0142em by\u0107 pierwszym, kt\u00f3ry spotka si\u0119 z\u00a0Siergiejem Krikaliowem po jego powrocie na Ziemi\u0119. Uzbroi\u0142em si\u0119 w\u00a0mas\u0119 ci\u0119\u017ckich egzystencjalnych pyta\u0144 i\u00a0wyruszy\u0142em do Moskwy. Spotka\u0142em si\u0119 z\u00a0Krikaliowem tu\u017c po tym, jak opu\u015bci\u0142 kwarantann\u0119. By\u0142em przekonany, \u017ce ujrz\u0119 cz\u0142owieka psychicznie zrujnowanego. A\u00a0tu u\u015bmiechni\u0119ta twarz. Ja pytam o\u00a0samotny lot, a\u00a0on si\u0119 dziwi i\u00a0m\u00f3wi, \u017ce to jaka\u015b bzdura, \u017ce oni na\u00a0stacji orbitalnej nigdy nie lataj\u0105 w\u00a0pojedynk\u0119. Wi\u0119c t\u0142umacz\u0119, \u017ce przecie\u017c gazety, telewizja, s\u0142owem \u2013 ca\u0142y \u015bwiat martwi\u0142 si\u0119 o\u00a0jego los. A\u00a0on rozk\u0142ada r\u0119ce i\u00a0opowiada mi jak\u0105\u015b kompletnie inn\u0105 histori\u0119. Owszem, za jego zgod\u0105 przed\u0142u\u017cono mu lot o\u00a0p\u00f3\u0142 roku, ale w\u00a0tym czasie zmieniali si\u0119 jego partnerzy \u2013 ca\u0142a reszta to dziennikarska kaczka. Po tej rozmowie d\u0142ugo zastanawia\u0142em si\u0119, co mam dalej pocz\u0105\u0107. Zwyci\u0119\u017cy\u0142a ciekawo\u015b\u0107, na pocz\u0105tku czysto ludzka, czyja wersja tego lotu jest prawdziwa. Kilka tygodni trwa\u0142y moje pr\u00f3by dotarcia do Archiwum Dokumentacji Kosmicznej. Gdy wreszcie otrzyma\u0142em zgod\u0119, najpierw poprosi\u0142em o\u00a0ta\u015bmy z\u00a0nagranymi podczas ekspedycji Krikaliowa seansami \u0142\u0105czno\u015bci pomi\u0119dzy Centrum Kierowania Lotami a\u00a0stacj\u0105 orbitaln\u0105. Ju\u017c pierwszego dnia okaza\u0142o si\u0119, \u017ce te rozmowy maj\u0105 niezwyk\u0142y klimat. Destrukcja systemu w\u00a0Zwi\u0105zku Radzieckim sprawi\u0142a, \u017ce podczas seans\u00f3w \u0142\u0105czno\u015bci, kt\u00f3re zazwyczaj mia\u0142y bardzo oficjalny, profesjonalny charakter, sprawy ziemskie zacz\u0119\u0142y dominowa\u0107. Pracownicy centrum skar\u017cyli si\u0119 kosmonautom na wszechobecne kolejki do sklep\u00f3w i\u00a0brak towar\u00f3w. Kt\u00f3rego\u015b dnia pojawi\u0142 si\u0119 przedstawiciel Dumy z\u00a0propozycj\u0105, \u017ceby kosmonauci poinformowali parlamentarzyst\u00f3w, kt\u00f3re pola na Syberii s\u0105 jeszcze nieskoszone, bo wtedy szybciej mo\u017cna zareagowa\u0107 i\u00a0ukara\u0107 dyrektor\u00f3w ko\u0142choz\u00f3w za niegospodarno\u015b\u0107. Z\u00a0kolei kosmonauci odpowiadali frustracj\u0105, kryzys na Ziemi odbija\u0142 si\u0119 na jako\u015bci s\u0142u\u017cb w\u00a0Centrum Kierowania Lotami i\u00a0podwa\u017ca\u0142 sens i\u00a0trud ich pracy.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Il. 11. Fotos z filmu Stan niewa\u017cko\u015bci.<\/em> \u0179r\u00f3d\u0142o: Archiwum Macieja Drygasa<\/h6>\n

 <\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: D\u0142ugo pan siedzia\u0142 w tym archiwum?<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: Przesiedzia\u0142em tam wiele tygodni, wys\u0142ucha\u0142em ponad 600 godzin nagra\u0144.\u00a0Kolejnym etapem mojej dokumentacji by\u0142y spotkania z\u00a0sowieckimi kosmonautami. Chcia\u0142em otrze\u0107 si\u0119 o\u00a0ich tajemnic\u0119, chcia\u0142em zrozumie\u0107, co naprawd\u0119 czuli, obcuj\u0105c z\u00a0niesko\u0144czono\u015bci\u0105 kosmosu. To przedzieranie si\u0119 przez ich skorup\u0119 nie by\u0142o \u0142atwe. Kosmonauci nawet w\u00a0rozmowach prywatnych nie dotykaj\u0105 tych spraw. To jest ich najbardziej intymna sfera. Pod koniec dokumentacji przyszed\u0142 czas, kiedy zacz\u0105\u0142em sprawdza\u0107 r\u00f3wnie\u017c informacje niepotwierdzone i plotki.<\/p>\n

 <\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: I tu pojawia si\u0119 pa\u0144skie odkrycie.<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: Kto\u015b powiedzia\u0142, \u017ce w piwnicy Instytutu Medycyny Kosmicznej w Moskwie s\u0105 jakie\u015b ta\u015bmy. Gdy tam dotar\u0142em poinformowano mnie, \u017ce cz\u0142owiek, kt\u00f3ry mia\u0142 klucze do tej piwnicy, dawno umar\u0142. W ko\u0144cu nam\u00f3wi\u0142em do komisyjnego wy\u0142amania drzwi. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce s\u0105 tam setki pude\u0142ek z ta\u015bm\u0105 35 mm, na kt\u00f3rej nie wiadomo, co jest. Wynaj\u0105\u0142em monta\u017cowni\u0119 w centrum Moskwy i po skomplikowanych negocjacjach przewioz\u0142em wszystkie pude\u0142ka ci\u0119\u017car\u00f3wk\u0105. Obejrza\u0142em ponad sto tysi\u0119cy metr\u00f3w materia\u0142\u00f3w filmowych.\u00a0 Wkr\u00f3tce okaza\u0142o si\u0119, \u017ce odkry\u0142em unikalne, nigdy nieemitowane obrazy z zarejestrowanymi eksperymentami na ludziach i zwierz\u0119tach. Po\u015br\u00f3d nich by\u0142o mi\u0119dzy innymi poruszaj\u0105ce uj\u0119cie wiruj\u0105cej ma\u0142py, kt\u00f3re p\u00f3\u017aniej sta\u0142o si\u0119 jednym z mocniejszych element\u00f3w kompozycyjnych filmu. Dzisiaj te odnalezione przeze mnie przed laty ta\u015bmy stanowi\u0105 ju\u017c klasyk\u0119 rosyjskiej kosmicznej archiwistyki. Widywa\u0142em \u201emoje\u201d uj\u0119cia w wielu filmach, nie tylko rosyjskich. Prace nad filmem zako\u0144czy\u0142em w 1994 roku. Stan niewa\u017cko\u015bci<\/em> by\u0142 epickim dokumentem o cenie jak\u0105 ludzko\u015b\u0107 p\u0142aci za spe\u0142nienie wiecznego marzenia o transcendencji. W Stanie niewa\u017cko\u015bci<\/em> wykorzysta\u0142em r\u00f3wnie\u017c uj\u0119cia realizowane przez r\u00f3\u017cnych kosmonaut\u00f3w podczas ich ekspedycji na pok\u0142adzie stacji orbitalnej Mir. Z jednej strony rejestracja ich \u017cycia, pracy, eksperyment\u00f3w, z drugiej niezwykle malownicze obrazy Ziemi filmowane przez szyb\u0119 iluminatora.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Il. 12. Kadr z filmu Stan niewa\u017cko\u015bci.<\/em> \u0179r\u00f3d\u0142o: Archiwum Macieja Drygasa<\/h6>\n

 <\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: Na czym by\u0142y zarejestrowane te \u201ekosmiczne\u201d nagrania?<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: To by\u0142 no\u015bnik magnetyczny \u2013 materia\u0142y zarejestrowane na analogowej Becie, ale te\u017c ma\u0142\u0105 kamerk\u0105 Video8. Wszystkie wybrane przeze mnie uj\u0119cia zosta\u0142y skopiowane na kaset\u0119 Betacam i wys\u0142ane do Pary\u017ca. Tam w niezwykle profesjonalnym laboratorium przekopiowano je na ta\u015bm\u0119 35 mm. W Polsce wtedy jeszcze nie \u015bni\u0142a nam si\u0119 taka technologia. Ca\u0142a operacja by\u0142a bardzo kosztowna, ale mo\u017cna j\u0105 by\u0142o sfinalizowa\u0107 dzi\u0119ki koprodukcji z Francj\u0105.<\/p>\n

 <\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: Czuje si\u0119 pan bardziej filmowcem \u2013 re\u017cyserem? Czy mo\u017ce filmowcem \u2013archiwist\u0105?<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: Je\u015bli spojrze\u0107 na moje \u017cycie i tw\u00f3rczo\u015b\u0107 z lotu ptaka, to rzeczywi\u015bcie sp\u0119dzi\u0142em w archiwach setki godzin, przejrza\u0142em tysi\u0105ce metr\u00f3w ta\u015bmy. Zawsze fascynowa\u0142 mnie ten swoisty akt zaw\u0142aszczania i nadawania zupe\u0142nie nowego sensu materia\u0142om \u017ar\u00f3d\u0142owym. Jak wykorzysta\u0107 pojemne mo\u017cliwo\u015bci j\u0119zyka filmowego do zbudowania relacji emocjonalnej pomi\u0119dzy widzem a rzeczywisto\u015bci\u0105 archiwaln\u0105? Od siedmiosekundowego uj\u0119cia p\u0142on\u0105cego Ryszarda Siwca na Stadionie Dziesi\u0119ciolecia w filmie Us\u0142yszcie m\u00f3j krzyk<\/em> po zajmuj\u0105c\u0105 wiele lat i wymagaj\u0105c\u0105 cierpliwo\u015bci \u201edokumentacj\u0119 totaln\u0105\u201d, w efekcie kt\u00f3rej zrealizowa\u0142em filmy z gatunku found footage<\/em>: Jeden dzie\u0144 w PRL<\/em> i Cudze listy<\/em>.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Il. 13. Maciej Drygas w 2024 roku. Autor, prawa, \u017ar\u00f3d\u0142o: Micha\u0142 Dondzik<\/h6>\n

Micha\u0142 Dondzik: No w\u0142a\u015bnie, found footage<\/em>, czy jak si\u0119 m\u00f3wi\u0142o kiedy\u015b: film monta\u017cowy, kojarzony jest zazwyczaj z narracj\u0105, do kt\u00f3rej dobiera si\u0119 odpowiednie fragmenty film\u00f3w. A w moim odczuciu pa\u0144skie filmy s\u0105 zaprzeczeniem takiej formu\u0142y.<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: Moja metoda najcz\u0119\u015bciej polega na dekonstrukcji materia\u0142\u00f3w \u017ar\u00f3d\u0142owych. Nie u\u017cywam ich do ilustracji jaki\u015b wydarze\u0144 historycznych. W procesie bardzo skomplikowanego, czasoch\u0142onnego monta\u017cu, nadaj\u0119 im nowe znaczenie cz\u0119sto odwrotne do ich \u017ar\u00f3d\u0142owego sensu. Powo\u0142uj\u0119 do \u017cycia sw\u00f3j bardzo autorski \u015bwiat, kt\u00f3ry zdaje si\u0119 by\u0107 na tyle wiarygodny, \u017ce po latach, gdy inni tw\u00f3rcy cytuj\u0105 fragmenty moich film\u00f3w, ma si\u0119 wra\u017cenie, \u017ce wyci\u0105gn\u0119li je po prostu z archiwum.<\/p>\n

 <\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: Pa\u0144ska metoda zrodzi\u0142a si\u0119 z pa\u0144skiej mi\u0142o\u015bci do d\u017awi\u0119ku, w ko\u0144cu jest pan r\u00f3wnie\u017c radiowcem.<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: Po raz pierwszy poczu\u0142em si\u0142\u0119 tej metody, realizuj\u0105c radiowe s\u0142uchowisko dokumentalne By\u0107 w kosmosie, <\/em>do kt\u00f3rego materia\u0142y nagrywa\u0142em r\u00f3wnolegle ze Stanem Niewa\u017cko\u015bci. <\/em>Z uwagi na struktur\u0119 dramaturgiczn\u0105 oraz emocjonalny odbi\u00f3r bardzo zale\u017ca\u0142o mi \u017ceby\u015bmy wystartowali w kosmos razem z moimi bohaterami. Jednak wszystkie odnalezione przeze mnie archiwalne nagrania start\u00f3w rakiet by\u0142y d\u017awi\u0119kowo p\u0142askie i ma\u0142o energetyczne. Zajrza\u0142em do ameryka\u0144skich bibliotek. Tam z kolei te efekty razi\u0142y elektroniczn\u0105 sztuczno\u015bci\u0105. Postanowi\u0142em skomponowa\u0107 ten start, ale tylko i wy\u0142\u0105cznie u\u017cywaj\u0105c d\u017awi\u0119k\u00f3w archiwalnych. To by\u0142 mix z\u0142o\u017cony z kilkunastu \u015bcie\u017cek, w kt\u00f3rym start rakiety zosta\u0142 wzmocniony mi\u0119dzy innymi efektem przelatuj\u0105cego ponadd\u017awi\u0119kowego samolotu, jaki\u015b wybuch\u00f3w, ale i nagranego przeze mnie odg\u0142osu gazu nape\u0142niaj\u0105cego pasa\u017cerski balon. Pami\u0119tam, \u017ce p\u00f3\u017aniej by\u0142em zaproszony na warsztaty, podczas kt\u00f3rych mia\u0142em podzieli\u0107 si\u0119 moim do\u015bwiadczeniem dotycz\u0105cym scenografii d\u017awi\u0119kowej. S\u0142uchaczami byli radiowi dokumentali\u015bci, wi\u0119c obieca\u0142em im ods\u0142oni\u0107 wszystkie tajemnice. Kiedy odpali\u0142em m\u00f3j start i rozrysowa\u0142em na tablicy wszystkie elementy, poczu\u0142em ich rozczarowanie, bowiem uwierzyli w absolutn\u0105 prawd\u0119 tego efektu. Tym bardziej, \u017ce ju\u017c od jakiego\u015b czasu nagranie to wyl\u0105dowa\u0142o w radiowym archiwum.<\/p>\n

 <\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: Takiej prawdy w sferze wizualnej szuka\u0142 pan przecie\u017c w Cudzych listach<\/em> \u2013 filmie, w kt\u00f3rym opowie\u015b\u0107 o zatrzymanych i kontrolowanych listach jest te\u017c opowie\u015bci\u0105 o Polsce Ludowej.<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: Tak, ale wcze\u015bniej jeszcze takie prze\u017cycie na styku pomi\u0119dzy prawd\u0105 i kreacj\u0105 mia\u0142em przy Jednym dniu w PRL<\/em>. Pomys\u0142 by\u0142 bardzo prosty \u2013 zrekonstruowa\u0107 jeden zwyczajny dzie\u0144 z \u017cycia w PRL. Wybra\u0142em czwartek, 27 wrze\u015bnia 1962. Tego dnia nie wydarzy\u0142o si\u0119 w PRL nic szczeg\u00f3lnego. Prognoza pogody przewidywa\u0142a zachmurzenie umiarkowane. Ponad 1600 obywateli przysz\u0142o na \u015bwiat, oko\u0142o 600 zmar\u0142o. Dzie\u0144 jak co dzie\u0144…<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Il. 14. Kadr z filmu Jeden dzie\u0144 w PRL<\/em>. \u0179r\u00f3d\u0142o: Archiwum Macieja Drygasa<\/h6>\n

Micha\u0142 Dondzik: W Jednym dniu w PRL<\/em> wykona\u0142 pan kwerend\u0119, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna okre\u015bli\u0107 jako\u00a0totaln\u0105.<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: Blisko pi\u0119\u0107 lat szuka\u0142em we wszystkich dost\u0119pnych archiwach, pa\u0144stwowych i prywatnych, wszelkich dokument\u00f3w sygnowanych t\u0105 dat\u0105. Sprawdza\u0142em czym zajmowa\u0142a si\u0119 PZPR, s\u0142u\u017cba bezpiecze\u0144stwa, co dzia\u0142o si\u0119 w urz\u0119dach, szko\u0142ach, sklepach, szpitalach. Za po\u015brednictwem medi\u00f3w zwr\u00f3ci\u0142em si\u0119 do ludzi w ca\u0142ym kraju z pro\u015bb\u0105 o nadsy\u0142anie fragment\u00f3w dziennik\u00f3w, list\u00f3w i innych osobistych dokument\u00f3w dotycz\u0105cych tego dnia. Na podobnie globaln\u0105 skal\u0119 penetrowa\u0142em archiwa z materia\u0142ami filmowymi. Interesowa\u0142y mnie obrazy z \u017cycia codziennego z lat 60-tych.<\/p>\n

 <\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: Wr\u00f3ci\u0142 pan r\u00f3wnie\u017c do pocz\u0105tk\u00f3w swojej tw\u00f3rczo\u015bci i si\u0119gn\u0105\u0142 po ta\u015bmy z Amatorskich Klub\u00f3w Filmowych.<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: Nawi\u0105za\u0142em kontakty z by\u0142ymi filmowcami amatorami. Wkr\u00f3tce wyruszy\u0142em w Polsk\u0119 z dwoma przegl\u0105darkami na korbk\u0119, do ta\u015bmy 16 mm i 8 mm. Kr\u0119ci\u0142em moj\u0105 korbk\u0105 w prywatnych mieszkaniach, domach kultury, gdzie kiedy\u015b mie\u015bci\u0142y si\u0119 amatorskie kluby filmowe, w piwnicach, w kt\u00f3rych cz\u0119sto l\u0105dowa\u0142y po latach niepotrzebne nikomu materia\u0142y. A wszystko po to, \u017ceby poprzez do\u015bwiadczenie tego jednego dnia, poprzez mikro obserwacje ludzkich los\u00f3w, ludzkich pragnie\u0144 i nami\u0119tno\u015bci, ludzkiego b\u00f3lu i cierpienia, zderzonych z pot\u0119\u017cn\u0105 si\u0142\u0105 biurokratycznego i represyjnego pa\u0144stwa, stworzy\u0107 dokumentalny fresk, kt\u00f3ry na metaforycznym poziomie mia\u0142 u\u0142o\u017cy\u0107 si\u0119 w portret wewn\u0119trzny Polak\u00f3w.<\/p>\n

 <\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: Poza AKF-ami si\u0119gn\u0105\u0142 pan do zasob\u00f3w lokalnych o\u015brodk\u00f3w TVP.<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: Podczas mojej peregrynacji po lokalnych o\u015brodkach Telewizji Polskiej odkry\u0142em niezwyk\u0142y zbi\u00f3r w Katowicach. Zawiadywa\u0142 nim Krzysztof Tobo\u0142a \u2013 cz\u0142owiek, kt\u00f3ry wtedy od wielu ju\u017c lat skleja\u0142 fragmenty 16 mm ta\u015bmy poci\u0119tej kiedy\u015b na wniosek kt\u00f3rego\u015b z dyrektor\u00f3w. \u00d3w dyrektor uzna\u0142, \u017ce poniewa\u017c sko\u0144czy\u0142a si\u0119 epoka ta\u015bmy nale\u017cy j\u0105 poci\u0105\u0107 i odda\u0107 do laboratorium w celu odzyskania srebra. Na szcz\u0119\u015bcie jego kadencja trwa\u0142a kr\u00f3tko. Ta\u015bma zosta\u0142a poci\u0119ta, umieszczona w wielkich koszach, ale nie zd\u0105\u017cono jej wywie\u017a\u0107 na przemia\u0142. Wi\u0119c m\u00f3j znajomy archiwista z powrotem dopasowywa\u0142 uj\u0119cie do uj\u0119cia i skleja\u0142 t\u0119 ta\u015bm\u0119. Dzi\u0119ki jego benedykty\u0144skiej cierpliwo\u015bci i determinacji uratowano kilka tysi\u0119cy temat\u00f3w. By\u0142y tam absolutnie unikalne materia\u0142y nakr\u0119cone przez bardzo utalentowanych operator\u00f3w. Por\u00f3wnuj\u0105c z archiwami z telewizji warszawskiej mia\u0142em wra\u017cenie, \u017ce lokalna cenzura by\u0142a mniej restrykcyjna i \u017ce zarejestrowana rzeczywisto\u015b\u0107 w mniej zawoalowany spos\u00f3b przedstawia\u0142a klimat PRL-u. W podobnym klimacie by\u0142y te\u017c materia\u0142y z lokalnych telewizji w \u0141odzi, Poznaniu czy Gda\u0144sku.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Il. 15. Kadr z filmu Jeden dzien\u0301 w PRL<\/em>. \u0179r\u00f3d\u0142o: Archiwum Macieja Drygasa<\/h6>\n

Micha\u0142 Dondzik: Jednocze\u015bnie pokazuje pan absurdy czas\u00f3w Polski Ludowej.<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: Dokumenty, kt\u00f3re odnalaz\u0142em cz\u0119sto brzmia\u0142y tak niewiarygodnie i absurdalnie, \u017ce gdyby wykorzysta\u0107 je w filmie fabularnym m\u00f3g\u0142bym by\u0107 pos\u0105dzony o nadkreacj\u0119. I w\u0142a\u015bnie ta gra z prawd\u0105 by\u0142a dla mnie w tym projekcie najbardziej poci\u0105gaj\u0105ca. Bo kt\u00f3\u017c m\u00f3g\u0142by przypuszcza\u0107, \u017ce na przyk\u0142ad tego dnia w Komitecie Centralnym PZPR trwa\u0142o zebranie, na kt\u00f3rym zajmowano si\u0119 ocen\u0105 merytoryczn\u0105 czasopisma \u201e\u017byjmy d\u0142u\u017cej\u201d, podczas kt\u00f3rego srodzy lektorzy dyskutowali o d\u0142ugo\u015bci cz\u0142onka m\u0119skiego we wzwodzie, albo \u017ce obywatelka by\u0142a \u015bledzona za to, \u017ce kupi\u0142a w sklepie pi\u0119\u0107 kilo soli, albo \u017ce jedna czwarta s\u0142uchaczy Podoficerskiej Szko\u0142y Artylerii nie posiada\u0142a wojskowych but\u00f3w. Czu\u0142em, \u017ce aby utrzyma\u0107 pewien szczeg\u00f3lny klimat i dokumentaln\u0105 prawd\u0119 musz\u0119 nagra\u0107 te wszystkie teksty g\u0142osami, nie aktor\u00f3w, ale zwyczajnych ludzi.\u00a0 Ponownie rozpocz\u0105\u0142em podr\u00f3\u017c po ca\u0142ej Polsce. Nagrywa\u0142em dziesi\u0105tki os\u00f3b we wsiach i miastach. Pomagali mi w tym moi studenci z Laboratorium Reporta\u017cu Uniwersytetu Warszawskiego.<\/p>\n

 <\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: Prosz\u0119 powiedzie\u0107, jak przebiega\u0142 proces monta\u017cu.<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: Ponad osiem miesi\u0119cy z monta\u017cystk\u0105 Katarzyn\u0105 Maciejko-Kowalczyk budowali\u015bmy struktur\u0119 filmu. U\u0142o\u017cyli\u015bmy dramaturgi\u0119 wed\u0142ug chronologii: od \u015bwitu do nocy. Dokumentami, kt\u00f3re odmierza\u0142y czas, by\u0142y raporty SB z obserwacji zewn\u0119trznej obywateli.\u00a0 Potem przyszed\u0142 proces ud\u017awi\u0119kowienia. Chcia\u0142em, \u017ceby odezwa\u0142 si\u0119 tamten czas, \u017ceby ulice, sklepy, fabryki brzmia\u0142y nagraniami z lat 60. Wi\u0119c ponownie uda\u0142em si\u0119 na poszukiwania. I znowu cz\u0119sto wyci\u0105ga\u0142em ta\u015bmy d\u017awi\u0119kowe z piwnic i digitalizowa\u0142em je w ostatniej chwili przed kompletnym zaple\u015bnieniem. A potem, korzystaj\u0105c z tego, \u017ce film powstawa\u0142 w koprodukcji z Francj\u0105, przez tydzie\u0144, w Pary\u017cu, wype\u0142nia\u0142em ka\u017cd\u0105 sekund\u0119 filmu efektami synchronicznymi.<\/p>\n

\"\"<\/h6>\n
Il. 16. List reklamuj\u0105cy film Cudze listy<\/em>. \u0179r\u00f3d\u0142o: Archiwum Micha\u0142a Dondzik<\/h6>\n

 <\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: Czy w\u00f3wczas mia\u0142 pan ju\u017c mo\u017cliwo\u015b\u0107 cyfryzacji ta\u015bmy celuloidowej?<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: Cz\u0119\u015b\u0107 digitalizowali\u015bmy na analogow\u0105 Bet\u0119, a przy Cudzych listach<\/em> ju\u017c na Bet\u0119 cyfrow\u0105. Zbieraj\u0105c materia\u0142y filmowe do Cudzych list\u00f3w<\/em> mn\u00f3stwo czasu sp\u0119dzi\u0142em w archiwum wytw\u00f3rni \u201eCzo\u0142\u00f3wka\u201d. To te\u017c by\u0142 bardzo ciekawy zbi\u00f3r. Czo\u0142\u00f3wka specjalizowa\u0142a si\u0119 w filmach o tematyce wojskowej, ale nie tylko. Znalaz\u0142em du\u017co film\u00f3w o tematyce spo\u0142ecznej realizowanych przez wtedy m\u0142odych, a p\u00f3\u017aniej wybitnych polskich re\u017cyser\u00f3w i operator\u00f3w. Niestety, po likwidacji tej wytw\u00f3rni jej zas\u00f3b archiwalny zosta\u0142 przeniesiony do budynku w Warszawie na ulicy Wa\u0142brzyskiej i od wielu lat czeka na zmi\u0142owanie. Tam jest wielki skarb, obawiam si\u0119, \u017ce ju\u017c bardzo zaple\u015bnia\u0142y.<\/p>\n

 <\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: WFDiF \u2013 wytw\u00f3rnia, kt\u00f3ra ma aktualnie prawa do niemal ca\u0142ego dorobku polskiej kinematografii \u2013 stawia g\u0142\u00f3wnie na ratowanie wybranych film\u00f3w fabularnych i dokument\u00f3w, kt\u00f3re mog\u0105 po rekonstrukcji przynie\u015b\u0107 zysk. Zatem bez dodatkowego dofinansowania ta\u015bmy z \u201eCzo\u0142\u00f3wki\u201d b\u0119d\u0105 wci\u0105\u017c ple\u015bnie\u0107… Wr\u00f3\u0107my do pana archiwalnych peregrynacji, przy Cudzych listach<\/em> zawita\u0142 pan do archiwum Szko\u0142y Filmowej w \u0141odzi.<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: Archiwum naszej szko\u0142y okaza\u0142o si\u0119 dla mojego projektu bezcenne. Narracja w etiudach, nawet o zabarwieniu ewidentnie propagandowym, realizowana by\u0142a du\u017co bardziej starannie, z du\u017c\u0105 wra\u017cliwo\u015bci\u0105 na stron\u0119 wizualn\u0105. W przeciwie\u0144stwie na przyk\u0142ad do telewizyjnych reporta\u017cy, nie m\u00f3wi\u0105c ju\u017c o Polskiej Kronice Filmowej, etiudy szkolne pe\u0142ne by\u0142y d\u0142ugich, obserwacyjnych uj\u0119\u0107. Odmienna plastyka obrazu by\u0142a widocznym efektem wp\u0142ywu wyk\u0142adowc\u00f3w. Wszystkie etiudy zrealizowano na ta\u015bmie 35 mm. S\u0142owem: kopalnia materia\u0142u.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Il. 17. Fotos z filmu Cudze listy<\/em>. Autor: Vita Drygas, \u017ar\u00f3d\u0142o: Archiwum Macieja Drygasa<\/h6>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

Poci\u0105g<\/em><\/strong> do archiw\u00f3w<\/strong><\/p>\n

 <\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: Tutaj dochodzimy do sedna sprawy. Szkicuj\u0105c pa\u0144sk\u0105 \u015bcie\u017ck\u0119 tw\u00f3rcz\u0105, rozmawiali\u015bmy o r\u00f3\u017cnych typach no\u015bnik\u00f3w. Od kilku lat panuje prawdziwe szale\u0144stwo digitalizacji i rekonstrukcji starych film\u00f3w. Pan jest ojcem takich dw\u00f3ch, wspomnianych ju\u017c projekt\u00f3w: to Archiwum Filmowe etiud \u0142\u00f3dzkiej Szko\u0142y Filmowej (etiudy.filmschool.lodz.pl) oraz kolekcja film\u00f3w domowych, kt\u00f3re zbieracie w Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie (https:\/\/filmydomowe.artmuseum.pl\/). FINA ma swoj\u0105 Ninatek\u0119.pl, WFDiF stron\u0119 35mm.online, na kt\u00f3rej prezentuje zrekonstruowane klasyki polskiego kina. WFO nie dorobi\u0142a si\u0119 jeszcze tak profesjonalnej platformy.<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: Ka\u017cde dzia\u0142anie, dzi\u0119ki kt\u00f3remu mo\u017cna zdigitalizowa\u0107 cho\u0107by kilkana\u015bcie film\u00f3w i tym samym uratowa\u0107 je od zapomnienia, jest warte zachodu. Pami\u0119tajmy, \u017ce proces cyfryzacji zaczyna si\u0119 od czyszczenia negatywu (je\u015bli on istnieje), odple\u015bnienia, sprawdzenia stanu perforacji, sklejek itd., czyli ju\u017c na samym pocz\u0105tku odbywa si\u0119 niezb\u0119dny proces, \u017ceby przed\u0142u\u017cy\u0107 \u017cycie materia\u0142owi \u017ar\u00f3d\u0142owemu. M\u00f3wi\u0119 o tym z du\u017c\u0105 czu\u0142o\u015bci\u0105, bowiem \u017cyjemy w czasach, w kt\u00f3rych najm\u0142odsze pokolenie nigdy nie dotyka\u0142o ta\u015bmy. Moi studenci o atmosferze jaka panowa\u0142a niegdy\u015b w monta\u017cowniach, o sklejarkach, stojakach, na kt\u00f3rych rozwiesza\u0142o si\u0119 poszczeg\u00f3lne uj\u0119cia, o koszach na \u015bcinki, dowiaduje si\u0119 ju\u017c tylko z naszych opowiada\u0144. I rzeczywi\u015bcie, tak si\u0119 zdarzy\u0142o w moim \u017cyciu, \u017ce jestem nie tylko konsumentem materia\u0142\u00f3w archiwalnych, jak to zazwyczaj bywa w pracy re\u017cysera. Te dwa archiwa, kt\u00f3re powsta\u0142y dzi\u0119ki mojej inicjatywie s\u0105 dla mnie wa\u017cniejsze ni\u017c moje filmy. To jest niezaprzeczalne \u015bwiadectwo naszej historii. Wiem, \u017ce brzmi to patetycznie, ale by\u0107 mo\u017ce bardziej czuj\u0119 si\u0119 archiwist\u0105 ni\u017c re\u017cyserem. Z ka\u017cdym projektem przybywa mi wiedzy. Z jednej strony to jest wiedza dotycz\u0105ca archiwalnych zasob\u00f3w, z drugiej za\u015b \u2013 umiej\u0119tno\u015bci pracy w poszczeg\u00f3lnych miejscach, poruszania si\u0119 po ca\u0142ej archiwalnej technologii.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Il. 18. Kadr z filmu Poci\u0105gi <\/em>(2024). \u0179r\u00f3d\u0142o: Archiwum Macieja Drygasa<\/h6>\n

 <\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: Pa\u0144ski najnowszy film \u2013 Poci\u0105gi <\/em>jest zwie\u0144czeniem dotychczasowych do\u015bwiadcze\u0144 re\u017cysera-archiwisty.<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: Podczas realizacji Poci\u0105g\u00f3w<\/em> prace dokumentacyjne odbywa\u0142y si\u0119 w oparciu o zasoby dziewi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu o\u015bmiu archiw\u00f3w na ca\u0142ych \u015bwiecie. Ostateczna wersja filmu sk\u0142ada si\u0119 z blisko sze\u015bciuset uj\u0119\u0107 z czterdziestu sze\u015bciu archiw\u00f3w. No wi\u0119c do\u015b\u0107 sporo ju\u017c wiem i cz\u0119sto dziel\u0119 si\u0119 t\u0105 wiedz\u0105. W ubieg\u0142ym roku mia\u0142em archiwalny masterclass dla pracownik\u00f3w FINA, po czym by\u0142em wsp\u00f3\u0142autorem programu rocznego kursu dla archiwist\u00f3w, kt\u00f3ry na zam\u00f3wienie FINA mia\u0142 by\u0107 prowadzony przez nasz\u0105 Szko\u0142\u0119 Filmow\u0105. Bywa te\u017c, \u017ce zwracaj\u0105 si\u0119 do mnie z pro\u015bb\u0105 o pomoc zagraniczni tw\u00f3rcy i producenci, kt\u00f3rzy potrzebuj\u0105 jakie\u015b materia\u0142y z PRL-u. Kiedy odsy\u0142am ich na stron\u0119 naszego szkolnego archiwum s\u0105 dos\u0142ownie wniebowzi\u0119ci. Sekwencyjne opisy ka\u017cdej etiudy w j\u0119zyku angielskim, poszukiwanie w oparciu o s\u0142owa kontekstowe, a do tego jeszcze wirtualny st\u00f3\u0142 monta\u017cowy i p\u00f3\u0142ka. M\u00f3wi\u0119 o tym z wielk\u0105 dum\u0105, bo ta strona, kt\u00f3ra powstawa\u0142a w oparciu o moje do\u015bwiadczenia mo\u017ce konkurowa\u0107 z najnowocze\u015bniejszymi archiwami. W ubieg\u0142ym roku powsta\u0142o jeszcze jedno absolutnie unikalne narz\u0119dzie: zas\u00f3b szkolnego archiwum zosta\u0142 po\u0142\u0105czony z redagowan\u0105 w naszej szkole baz\u0105 filmu polskiego \u2013 filmpolski.pl. Klikaj\u0105c na nazwisko, kt\u00f3rego\u015b z tw\u00f3rc\u00f3w etiudy zostajemy przeniesieni do tej bazy, \u017ceby zapozna\u0107 si\u0119 z pe\u0142n\u0105 filmografi\u0105. Czego\u015b takiego nie posiada \u017cadne archiwum na \u015bwiecie.<\/p>\n

 <\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: Jak wygl\u0105da praca w archiwach poza Polsk\u0105?<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: Cz\u0119\u015b\u0107 najbardziej znanych archiw\u00f3w np. British Path\u00e9 czy francuska INA MEDIAPRO maj\u0105 bardzo podobne instrumenty do naszego archiwum PWSFTViT. Natomiast Bundesarchiv\u00a0proponowa\u0142o mi, ku mojemu zdumieniu, przegl\u0105d niekt\u00f3rych materia\u0142\u00f3w na ta\u015bmach VHS. W WFDiF w Warszawie ca\u0142y czas pokutuje jeszcze szafa z fiszkami. Brak przejrzystej strony internetowej z ca\u0142ym instrumentarium u\u0142atwiaj\u0105cym poszukiwania on-line jest ju\u017c anachronizmem. Ale dost\u0119p on-line to jest dopiero pocz\u0105tek drogi. Dla komfortu pracy bardzo istotnym jest dalsza obs\u0142uga konsumenta. Mam na my\u015bli, na przyk\u0142ad, mo\u017cliwie szybkie uzyskanie screener\u00f3w z wybranymi materia\u0142ami do monta\u017cu. Kopie pogl\u0105dowe powinny posiada\u0107 time cody, \u017ceby potem precyzyjnie zamawia\u0107 materia\u0142 do monta\u017cu on-line. Szalenie wa\u017cna jest r\u00f3wnie\u017c ca\u0142a procedura biurokratyczna dotycz\u0105ca licencji. W archiwach zachodnioeuropejskich najcz\u0119\u015bciej komunikuje si\u0119 ze mn\u0105 jedna osoba, kt\u00f3ra odpowiada za wszystko: od resarchingu po podpisanie umowy licencyjnej. W warunkach naszej archiwalnej biurokracji to brzmi niewiarygodnie. Tam wszystko odbywa si\u0119 korespondencj\u0105 mailow\u0105. Ta wymiana informacji buduje r\u00f3wnie\u017c wzajemne zaufanie. Moja asystentka Paulina Brzezi\u0144ska, kt\u00f3ra jest mistrzyni\u0105 takich relacji, tworzy z tymi archiwistami dos\u0142ownie rodzinn\u0105 atmosfer\u0119, kt\u00f3ra ma ogromny wp\u0142yw na budowanie wzajemnego zaufania i p\u00f3\u017aniejsze np. negocjacje cenowe. O ewentualnych upustach, a ceny na materia\u0142y archiwalne s\u0105 niezwykle wysokie, decyduj\u0105 ca\u0142y czas ci sami ludzie. Na umowach licencyjnych widniej\u0105 ich podpisy. Taki system tylko zach\u0119ca, \u017ceby kontynuowa\u0107 wsp\u00f3\u0142prac\u0119 przy nast\u0119pnym projekcie. Oczywi\u015bcie rzecz dotyczy tych najlepszych wybranych archiw\u00f3w. Ale nawet w Wietnamie interesuj\u0105cy nas zas\u00f3b okaza\u0142 si\u0119 zdigitalizowany i otrzymanie screenera odby\u0142o si\u0119 bardzo szybko. My\u015bl\u0119, \u017ce na taki system pracy ogromny wp\u0142yw mia\u0142a pandemia, kt\u00f3ra wymusi\u0142a kontakty on-line.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Il. 19. Kadr z filmu Poci\u0105gi <\/em>(2024). \u0179r\u00f3d\u0142o: Archiwum Macieja Drygasa<\/h6>\n

 <\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: Z tego co pan m\u00f3wi praca w takich archiwach to sama przyjemno\u015b\u0107.<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: Nie wszystko wygl\u0105da\u0142o tak r\u00f3\u017cowo. Zupe\u0142nie nowe do\u015bwiadczenie rozpocz\u0119\u0142o si\u0119, gdy po sfinalizowaniu licencji zacz\u0119\u0142y do nas sp\u0142ywa\u0107 materia\u0142y on-line. Postprodukcj\u0105 obrazu w Poci\u0105gach <\/em>zajmowa\u0142a si\u0119 FixaFilm, moim zdaniem najbardziej do\u015bwiadczona w Polsce firma specjalizuj\u0105ca si\u0119 w rekonstrukcji obrazu. Ustalili\u015bmy, \u017ce ka\u017cde uj\u0119cie on-line na pocz\u0105tku przejdzie przez ich kontrol\u0119 techniczn\u0105. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce cz\u0119\u015b\u0107 materia\u0142\u00f3w, a rzecz dotyczy\u0142a najwi\u0119kszych archiw\u00f3w, nie spe\u0142nia naszych oczekiwa\u0144. Bowiem niekt\u00f3re z tych uj\u0119\u0107 by\u0142y digitalizowane w czasach cyfrowej Bety i \u017ce otrzymany upscaling, tak naprawd\u0119 wykonany by\u0142 ze \u017ar\u00f3d\u0142a w jako\u015bci SD. A my\u015bmy walczyli minimum o jako\u015b\u0107 2K. I wtedy podj\u0105\u0142em decyzj\u0119 o ponownej digitalizacji tej cz\u0119\u015bci materia\u0142\u00f3w. Wynajmowali\u015bmy laboratoria m.in. w Berlinie, Pary\u017cu, Londynie, Waszyngtonie, kt\u00f3re wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142y z naszymi archiwami. To upraszcza\u0142o ca\u0142\u0105 procedur\u0119, o komplikacji kt\u00f3rej ju\u017c nie chc\u0119 si\u0119 rozwodzi\u0107, bo rzecz dotyczy\u0142a i odnalezienia bezpiecznego oryginalnego no\u015bnika, kt\u00f3ry mo\u017cna za\u0142o\u017cy\u0107 na skaner i ubezpieczenia materia\u0142u, nie m\u00f3wi\u0105c ju\u017c o kosztach samej procedury. Reasumuj\u0105c: przez wiele, wiele miesi\u0119cy trwa\u0142 nieustanny proces przejmowania kolejnych materia\u0142\u00f3w archiwalnych w mo\u017cliwie najwy\u017cszej jako\u015bci.<\/p>\n

 <\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: Czyli do FixaFilm sp\u0142ywa surowy skan wybranego fragmentu filmu.<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: Tak, ale tu zacz\u0119\u0142y si\u0119 kolejne komplikacje. Cz\u0119\u015b\u0107 zw\u0142aszcza tych najstarszych materia\u0142\u00f3w archiwalnych mia\u0142a inny klatkarz ni\u017c uzyskane screenery of-line. Musieli\u015bmy powr\u00f3ci\u0107 do monta\u017cu, bowiem niekt\u00f3re r\u00f3\u017cnice dekonstruowa\u0142y ca\u0142e sekwencje. Na przyk\u0142ad mieli\u015bmy trzy uj\u0119cia POV przez okno p\u0119dz\u0105cego poci\u0105gu. Po otrzymaniu tych uj\u0119\u0107 w jako\u015bci on-line, z trzech r\u00f3\u017cnych archiw\u00f3w, \u015brodkowe okaza\u0142o si\u0119 by\u0107 du\u017co wolniejsze. Ten fakt mia\u0142 r\u00f3wnie\u017c wp\u0142yw rozsynchronizowanie ju\u017c wcze\u015bniej ud\u017awi\u0119kowionego film. Cz\u0119sto bywa\u0142o te\u017c tak, \u017ce dopasowanie klatkarzu w trakcie skanowania w danym archiwum, odbywa\u0142o si\u0119 najprostsz\u0105, ma\u0142o szlachetn\u0105 metod\u0105, kt\u00f3rej efekt by\u0142 nieznacznie, ale zauwa\u017calny na ekranie. Te wszystkie b\u0142\u0119dy by\u0142y wychwytywane przez do\u015bwiadczonych specjalist\u00f3w z Fixafilm. Bardzo istotnym sta\u0142o si\u0119 r\u00f3wnie\u017c ustalenie generalnego \u201elook-u\u201d na ca\u0142y film. Mieli\u015bmy materia\u0142y \u017ar\u00f3d\u0142owe realizowane ca\u0142y okres XX wieku, w kt\u00f3rych przegl\u0105da\u0142a si\u0119 historia filmowej technologii. Wszystkie uj\u0119cia zosta\u0142y podzielone na siedem koszyk\u00f3w: od pe\u0142nej rekonstrukcji po prac\u0119 tylko w obszarze czarnobia\u0142ej korekcji barwnej. Na ka\u017cdym etapie te zabiegi wymaga\u0142y du\u017cego wyczucia, bowiem bardzo zale\u017ca\u0142o mi na tym, \u017ceby nie przesadzi\u0107 z rekonstrukcj\u0105. Dzisiaj jest moda do rozszerzanie starych materia\u0142\u00f3w do formatu 16:9, do czyszczenia najmniejszych rysek i czasami te\u017c kolorowania. W efekcie taki film po rekonstrukcji wygl\u0105da \u201eplastikowo\u201d, jakby nie by\u0142 realizowany na ta\u015bmie. Wsp\u00f3lnie z monta\u017cyst\u0105 Rafa\u0142em Listopadem oraz operatorem Andrzejem Musia\u0142em, kt\u00f3rego poprosi\u0142em o nadz\u00f3r artystyczny nad korekcj\u0105 obrazu, wielokrotnie ogl\u0105dali\u015bmy na ekranie z za\u0142og\u0105 Fixy kolejne poczynione kroki. Bardzo istotnym by\u0142o r\u00f3wnie\u017c ustalenie wielko\u015bci ziarna i jego intensywno\u015bci. Czasami ziarno by\u0142o czynnikiem, kt\u00f3ry spaja poszczeg\u00f3lne sekwencje, innym razem by\u0142o te\u017c niezb\u0119dne, \u017ceby podostrzy\u0107 rozmyty obraz. M\u00f3g\u0142bym jeszcze wymienia\u0107 mn\u00f3stwo element\u00f3w, na kt\u00f3rymi pochylali\u015bmy si\u0119 przez blisko rok. I kiedy wreszcie okaza\u0142o si\u0119, \u017ce zasiadamy ju\u017c do ostatniej projekcji, kt\u00f3ra mia\u0142a by\u0107 tylko zatwierdzeniem ca\u0142ej roboty, okaza\u0142o si\u0119, \u017ce jeszcze w kilku uj\u0119ciach wysz\u0142y drobne b\u0142\u0119dy, kt\u00f3rych ja ju\u017c nie zauwa\u017ca\u0142em. Cz\u0142owiek z Fixy wychwyci\u0142 uj\u0119cie, kt\u00f3re z powodu zmienionej pr\u0119dko\u015bci klatkarzu, dla mnie kompletnie niezauwa\u017calnie, przeskakiwa\u0142o na ruchu. Dopiero po trzykrotnym powt\u00f3rzeniu projekcji tego uj\u0119cia dostrzeg\u0142em ten b\u0142\u0105d. Teraz, po tej lekcji, ogl\u0105daj\u0105c w telewizji filmy ze starymi archiwami widz\u0119, \u017ce cz\u0119sto \u201etn\u0105 si\u0119\u201d na okr\u0105g\u0142o.<\/p>\n

 <\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: Ciekawe, \u017ce to prywatna firma bierze si\u0119 za digitalizacj\u0119 i rekonstrukcj\u0119 pa\u0144skiego filmu, a nie robi tego FINA czy WFDiF.<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: Dla FixaFilm ten projekt by\u0142 ogromnym wyzwaniem, bowiem po raz pierwszy pracowali nad tak r\u00f3\u017cnorodnym obrazem, w kt\u00f3rym po prostu przegl\u0105da si\u0119 historia kina. Dla mnie te\u017c Poci\u0105gi<\/em> by\u0142y nie tylko unikalnym wyzwaniem w pracy z archiwami z ca\u0142ego \u015bwiata, ale te\u017c zupe\u0142nie nowym do\u015bwiadczeniem technologicznym.<\/p>\n

 <\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: Czy poza wyzwaniem archiwalnym i technologicznym Poci\u0105gi<\/em> s\u0105 r\u00f3wnie\u017c rozwini\u0119ciem dotychczasowej formy pa\u0144skich film\u00f3w?<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: Poci\u0105gi <\/em>to zupe\u0142nie nowy rozdzia\u0142 w konstruowaniu struktury dramaturgicznej. Dotychczas moje filmy monta\u017cowe budowane by\u0142y w oparciu o teksty libretta. Przy Poci\u0105gach <\/em>p\u00f3\u0142tora roku sp\u0119dzi\u0142em na poszukiwaniu w \u015bwiatowych archiwach tekst\u00f3w, kt\u00f3re by\u0142y pisane w poci\u0105gach: list\u00f3w, dziennik\u00f3w z podr\u00f3\u017cy, dokument\u00f3w urz\u0119dowych, kt\u00f3re mia\u0142y u\u0142o\u017cy\u0107 si\u0119 w pewien syntetyczny zapis, portret wewn\u0119trzny ludzi w r\u00f3\u017cnych zak\u0105tkach \u015bwiata na przestrzeni XX wieku. Kiedy rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 monta\u017c poczu\u0142em, \u017ce filmowe materia\u0142y archiwalne nie potrzebuj\u0105 wsparcia. Na pocz\u0105tku my\u015bla\u0142em o tym z niepokojem, ale z czasem okaza\u0142o si\u0119, \u017ce wieloletnia, \u017cmudna praca nad tym filmem otworzy\u0142a dla mnie nowe \u015bcie\u017cki w rozumieniu i odczuwaniu \u015bwiata zarejestrowanego na archiwalnych ta\u015bmach. Pod\u0105\u017ca\u0142em za prawd\u0105 zawart\u0105 w tych ta\u015bmach jakbym realizowa\u0142 dokumentalny film kamer\u0105 obserwacyjn\u0105. Stara\u0142em si\u0119 odda\u0107 ich niepowtarzalny wewn\u0119trzny klimat, ograniczaj\u0105c dekonstrukcj\u0119 znacze\u0144 wewn\u0105trz epizod\u00f3w, na rzecz tworzenia nowych pi\u0119ter znaczeniowych na stykach pomi\u0119dzy sekwencjami. Praca nad tym filmem nauczy\u0142a mnie i monta\u017cyst\u0119 Rafa\u0142a Listopada pewnej pokory wobec zastanego \u017ar\u00f3d\u0142a. Pokory, za kt\u00f3r\u0105 stoi cisza i skupienie, kt\u00f3re pozwalaj\u0105 wnikn\u0105\u0107 du\u017co g\u0142\u0119biej w montowany materia\u0142, wej\u015b\u0107 niejako do \u015brodka, by\u0107 tam i rozgl\u0105da\u0107 si\u0119 wok\u00f3\u0142. Tak wi\u0119c powsta\u0142 pe\u0142en, mam nadziej\u0119, pi\u0119kna i goryczy, pe\u0142nometra\u017cowy obraz bez s\u0142\u00f3w, kt\u00f3remu towarzyszy wyrafinowana scenografia d\u017awi\u0119kowa z muzyk\u0105 Paw\u0142a Szyma\u0144skiego w tle.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Il. 20. Maciej Drygas w swojej pracowni, Warszawa 2024. Autor, prawa, \u017ar\u00f3d\u0142o: Micha\u0142 Dondzik<\/h6>\n

 <\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik: Czy jest pan zadowolony z Poci\u0105g\u00f3w<\/em>? Czy to dobry film?<\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas: Od zako\u0144czenia prac nad filmem up\u0142yn\u0119\u0142o zbyt ma\u0142o czasu, \u017cebym m\u00f3g\u0142 nabra\u0107 dystansu i bez emocji spojrze\u0107 na ten obraz. Podczas kolaudacji w Polskim Instytucie Sztuki Filmowej i Telewizji Polskiej zauwa\u017cy\u0142em, \u017ce widzowie dali si\u0119 wci\u0105gn\u0105\u0107 w t\u0119 podr\u00f3\u017c. Podr\u00f3\u017c, kt\u00f3ra podobnie jak w nasze \u017cycie jest nieprzewidywalna. Bardzo zale\u017ca\u0142o mi na tej pozbawionej publicystycznej retoryki, kontemplacyjnej atmosferze. Kiedy sko\u0144czy\u0142 si\u0119 film zaleg\u0142a cisza, a potem takie zdziwienie, \u017ce samym obrazem i d\u017awi\u0119kiem mo\u017cna tyle opowiedzie\u0107. I chyba rzeczywi\u015bcie z tego filmu przebija taka wiara w si\u0142\u0119 obrazu. Ca\u0142kiem niedawno dotar\u0142a do mnie audiodeskrypcja Poci\u0105g\u00f3w<\/em>. Tworzenie wersji dla niewidomych by\u0142o naszym producenckim obowi\u0105zkiem. Zamkn\u0105\u0142em oczy, nacisn\u0105\u0142em klawisz \u201eplay\u201d i po raz pierwszy w \u017cyciu wys\u0142ucha\u0142em w ca\u0142o\u015bci g\u0142osu lektora, kt\u00f3ry wraz z towarzysz\u0105c\u0105 \u015bcie\u017ck\u0105 d\u017awi\u0119kow\u0105 opisywa\u0142 uj\u0119cie po uj\u0119ciu. I zobaczy\u0142em ten film na nowo. Przypomnia\u0142 mi si\u0119 czas, kiedy zajmowa\u0142em si\u0119 sztuk\u0105 radiow\u0105. Wtedy cz\u0119sto powtarza\u0142em, \u017ce s\u0142uchowisko radiowe to jakby realizowa\u0107 film dokumentalny dla niewidomych. Cz\u0119sto powtarza\u0142em wtedy moim radiowym studentom: \u201ePatrzcie na \u015bwiat uszami!\u201d.<\/p>\n

 <\/p>\n

Warszawa, luty-czerwiec 2024<\/p>\n

__________<\/p>\n

Maciej Drygas \u2013 filmografia<\/p>\n

Falstart<\/em> (1981) – film dyplomowy<\/p>\n

Psychoterapia<\/em> (1984)<\/p>\n

Us\u0142yszcie m\u00f3j krzyk<\/em> (1991)<\/p>\n

Stan niewa\u017cko\u015bci<\/em> (1994)<\/p>\n

G\u0142os nadziei<\/em> (2002)<\/p>\n

Jeden dzie\u0144 w PRL<\/em> (2005)<\/p>\n

Us\u0142ysz nad wszystkich<\/em> (2008)<\/p>\n

Cudze listy<\/em> (2010)<\/p>\n

Abu Haraz<\/em> (2012)<\/p>\n

Poci\u0105gi<\/em> (2024)<\/p>\n

__________<\/p>\n

\u201eMy method is to deconstract the archival source\u201d. Maciej Drygas in conversation with Micha\u0142 Dondzik<\/strong><\/p>\n

\u00a0<\/strong><\/p>\n

Abstract<\/strong><\/p>\n

An Interview with director Maciej Drygas (Hear My Cry<\/em>, A Day in the People’s Republic of Poland<\/em>). The filmmaker emphasises the exceptional importance of archival materials and reveals the behind-the-scenes of the making of his films. The story about tapes, cameras and carriers is also a contribution to reflection on the condition of Polish film archives and the possibilities of saving the heritage of Polish cinematography.<\/p>\n

Keywords <\/strong><\/p>\n

Maciej Drygas, Stanis\u0142aw \u015aliskowski, Ryszard Siwiec, digitisation, film reconstruction, Krzysztof Zanussi, Andrei Smirnow, Arriflex, ORWO tape, Sovcolor, Kodak tape, Fuji tape, Wytw\u00f3rnia \u2018Czo\u0142\u00f3wka\u2019, Zesp\u00f3\u0142 Filmowy \u2018Tor\u2019, home archive, filmpolski, Polish Home Movie Archive, Amateur Film Clubs, film archives, found footage, WFDiF, WFO, FINA, WGiK, 35 mm tape, 16 mm tape, 8 mm tape<\/p>\n

_______<\/p>\n

Biogram<\/strong><\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik<\/strong> \u2013 filmoznawca. Interesuje si\u0119 kinem polskim oraz\u00a0filmem dokumentalnym. Doktorat uzyska\u0142 na Uniwersytecie \u0141\u00f3dzkim na\u00a0podstawie\u00a0dysertacji W\u00a0kadrze i\u00a0poza nim. Fabularne filmy Grzegorza Kr\u00f3likiewicza<\/em>. Publikowa\u0142 w\u00a0\u201eKwartalniku Filmowym\u201d, \u201ePleografie\u201d, \u201ePanoptikum\u201d oraz\u00a0w tomach zbiorowych. W latach 2023-2024 w Filmotece Narodowej \u2013 Instytucie Audiowizualnym prowadzi\u0142 autorski cykl Kino polskie od nowa<\/em>. Jest autorem ksi\u0105\u017cek:\u00a0Leszek Wronko. D\u017awi\u0119k filmu polskiego<\/em>\u00a0(2013), Elementarz Wytw\u00f3rni Film\u00f3w O\u015bwiatowych<\/em>\u00a0(2018; wraz z\u00a0K. Jajko i\u00a0E. Sowi\u0144skim), Antoni Krauze. Niezb\u0119dnik<\/em> (2023), Grzegorz Kr\u00f3likiewicz. Ostatni wywiad<\/em> (2023). Od\u00a02023 roku (wraz z\u00a0Ann\u0105 Krakowiak) realizuje cykl\u00a0Alfabet Krzysztofa Zanussiego<\/em>.<\/p>\n

 <\/p>\n

[1]<\/a> Zob. Maciej Drygas, Analiza warsztatowa filmu dokumentalnego \u201eUs\u0142yszcie m\u00f3j krzyk\u201d,<\/em> \u201eImages\u201d 2015, nr 25, s. 147-160.<\/p>\n

[2]<\/a> Ryszard Siwiec (1909-1968) \u2013 absolwent filozofii, \u017co\u0142nierz Armii Krajowej, ksi\u0119gowy. 8 wrze\u015bnia 1968 roku na Stadionie Dziesi\u0119ciolecia w Warszawie, w obecno\u015bci 100 tysi\u0119cy ludzi dokona\u0142 samospalenia. Swym czynem Ryszard Siwiec protestowa\u0142 przeciwko wkroczeniu wojsk Uk\u0142adu Warszawskiego do Czechos\u0142owacji.<\/p>\n

[3]<\/a> Stanis\u0142aw \u015aliskowski (1935-2021) \u2013 wybitny autor zdj\u0119\u0107, animator, wyk\u0142adowca, wieloletni pracownik Wytw\u00f3rni Film\u00f3w O\u015bwiatowych w \u0141odzi.<\/p>\n

[4]<\/a> Zbigniew Grefkowicz (1950-2005) \u2013 kierownik produkcji, wieloletni pracownik WFO.<\/p>\n

[5]<\/a> Beata Smykowska, Felix dla Macieja Drygasa<\/em>, \u201eDzie\u0144\u201d 1991, nr 234.<\/p>\n

[6]<\/a> Nie musz\u0119 robi\u0107 film\u00f3w<\/em> – rozmowa z Maciejem Drygasem, laureatem Prix Italia<\/em>. Z Maciejem Drygasem rozmawia\u0142 Wojciech G\u00f3recki. \u201e\u017bycie Warszawy\u201d 1992, nr 254.<\/p>\n

[7]<\/a> Zob. https:\/\/filmydomowe.artmuseum.pl\/tag\/archiwum-rodziny-drygasow\/<\/a> [dost\u0119p: 23 czerwca 2024].<\/p>\n

[8]<\/a> Lew Kulid\u017canow (1923-2002) \u2013 sowiecki re\u017cyser, scenarzysta, pedagog, zas\u0142yn\u0105\u0142 Zbrodni\u0105 i kar\u0105 <\/em>(1970) \u2013 filmow\u0105 adaptacj\u0105 powie\u015bci Fiodora Dostojewskiego.<\/p>\n

[9]<\/a> Jurij Lubimow (1917-2014) \u2013 sowiecki re\u017cyser, aktor teatralny, wieloletni kierownik artystyczny teatru na Tagance.<\/p>\n

[10]<\/a> Andriej Smirnow (1941) \u2013 sowiecki re\u017cyser, aktor, pedagog. Popularno\u015b\u0107 przyni\u00f3s\u0142 mu film Dworzec Bia\u0142oruski<\/em> (1970).<\/p>\n

[11]<\/a> Zob. Maciej Drygas, Analiza warsztatowa filmu dokumentalnego \u201eCudze listy\u201d,<\/em> \u201eImages\u201d 2015, nr 25, s. 161-178.<\/p>\n

[12]<\/a> Sergiej Krikalow (1958) \u2013 sowiecki i rosyjski kosmonauta.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Streszczenie Rozmowa z re\u017cyserem Maciejem Drygasem (Us\u0142yszcie m\u00f3j krzyk, Jeden dzie\u0144 w PRL, Cudze listy, Poci\u0105gi). Tw\u00f3rca podkre\u015bla wyj\u0105tkowe znaczenie materia\u0142\u00f3w archiwalnych oraz ods\u0142ania kulisy powstawania swoich film\u00f3w. Opowie\u015b\u0107 o ta\u015bmach, kamerach i no\u015bnikach jest r\u00f3wnie\u017c przyczynkiem do refleksji nad stanem polskich archiw\u00f3w filmowych oraz mo\u017cliwo\u015bciami ocalenia dziedzictwa polskiej kinematografii. pobierz pdf   Il. 1.… Czytaj wi\u0119cej »\u201eMoja metoda polega na dekonstrukcji materia\u0142\u00f3w \u017ar\u00f3d\u0142owych\u201d. Z Maciejem Drygasem rozmawia<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"off","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[1987],"tags":[396,2000,2008,2011,2001,1998,2009,2013,535,668,1996,2010,1999,1997,2003,1722,2016,2015,2017,2005,2004,2002,1527,2012,2014,2006,2007],"ppma_author":[483],"class_list":["post-7897","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-pleograf-1-2024","tag-amatorskie-kluby-filmowe","tag-andriej-smirnow","tag-archiwa-domowe","tag-archiwa-filmowe","tag-arriflex","tag-digitalizacja","tag-filmpolski","tag-fina","tag-found-footage","tag-krzysztof-zanussi","tag-maciej-drygas","tag-polskie-archiwum-filmow-domowych","tag-rekonstrukcja-filmu","tag-ryszard-siwiec","tag-sovcolor","tag-stanislaw-sliskowski","tag-tasma-16-mm","tag-tasma-35-mm","tag-tasma-8-mm","tag-tasma-fuji","tag-tasma-kodak","tag-tasma-orwo","tag-wfdif","tag-wfo","tag-wgik","tag-wytwornia-czolowka","tag-zespol-filmowy-tor"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t