Artyku\u0142 opisuje praktyki odbiorcze ostatniego pokolenia VHS, czyli os\u00f3b urodzonych w latach 1995-2000. Autor obrazuje w nim panoram\u0119 schy\u0142ku VHS w Polsce, kt\u00f3rego kwestie spo\u0142eczne i partycypacyjne znacz\u0105co r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 od kasetowego \u201esza\u0142u\u201d drugiej po\u0142owy lat 80. i pocz\u0105tku 90. XX wieku. Badania opiera na 10 wywiadach przeprowadzonych z najm\u0142odszymi konsumentami VHS w Polsce.<\/p>\n
<\/p>\n
Pobierz pdf<\/a><\/h5>\n\u00a0<\/strong><\/p>\nPraktyki odbiorcze ostatniego pokolenia VHS w Polsce \u2013 raport z badania jako\u015bciowego <\/strong><\/p>\nRodzimi historycy kultury VHS najcz\u0119\u015bciej skupiaj\u0105 si\u0119 na pocz\u0105tkach funkcjonowania tego medium w Polsce. Teksty badaczy po\u015bwi\u0119cone spo\u0142ecznemu fenomenowi wideo koncentruj\u0105 si\u0119 na latach 70. i 80. XX wieku, ewentualnie uwzgl\u0119dniaj\u0105 okres transformacji i wzgl\u0119dnej stabilizacji ustrojowej[1]<\/a>. A przecie\u017c historia ostatnich lat VHS i osobiste do\u015bwiadczenia najm\u0142odszego pokolenia konsument\u00f3w tego medium s\u0105 niezwykle wa\u017cne w procesie pisania historii spo\u0142ecznego fenomenu Video Home System.<\/p>\nFilmy nagrane na kasetach wywiera\u0142y znacz\u0105cy wp\u0142yw na mnie i moich r\u00f3wie\u015bnik\u00f3w \u2013 \u201em\u0142odsze pokolenie Y\u201d, osoby urodzone pod koniec ostatniej dekady XX wieku lub na pocz\u0105tku nowego milenium. Filmy z kaset inspirowa\u0142y nas, czasem edukowa\u0142y, \u201eopiekowa\u0142y si\u0119\u201d nami pod nieobecno\u015b\u0107 rodzic\u00f3w. Co za tym idzie, kszta\u0142towa\u0142y nasz gust w dzieci\u0144stwie oraz na wczesnym etapie dorastania. O wspomnieniach takich os\u00f3b oraz ich do\u015bwiadczeniach odnosz\u0105cych si\u0119 do VHS b\u0119dzie traktowa\u0107 niniejszy artyku\u0142.<\/p>\n
W 2021 roku przeprowadzi\u0142em seri\u0119 wywiad\u00f3w z 10 osobami. Wyb\u00f3r by\u0142 determinowany wyznaczonymi kategoriami. Przede wszystkim zale\u017ca\u0142o mi na tym, aby wszyscy rozm\u00f3wcy urodzili si\u0119 w latach 1995-2000. Zaw\u0119\u017cenie dw\u00f3ch pokole\u0144 konsument\u00f3w magnetowid\u00f3w do zaledwie sze\u015bciu (wzgl\u0119dnie najm\u0142odszych) rocznik\u00f3w zagwarantowa\u0142o mi mo\u017cliwie wiarygodny obraz schy\u0142ku ery VHS, wy\u0142aniaj\u0105cy si\u0119 z ich wspomnie\u0144. W XXI wieku respondenci nie byli ju\u017c na tyle mali, by zupe\u0142nie wyprze\u0107 kasety ze swojej pami\u0119ci. Nie byli te\u017c na tyle starzy, by doskonale si\u0119 orientowa\u0107 w pe\u0142nym spektrum praktyk odbiorczych minionej dekady, kt\u00f3rymi przesi\u0105kli ich rodzice i dziadkowe (np. kino kasetowe albo pozarynkowy obieg wideo w Polsce).<\/p>\n
Cz\u0142onkowie badanej grupy pochodzili ze zr\u00f3\u017cnicowanych miejscowo\u015bci pod wzgl\u0119dem populacji. Bazowa\u0142em na danych z G\u0142\u00f3wnego Urz\u0119du Statystycznego z 2000 roku. Cz\u0142onkowie grupy badawczej zostali podzieleni na cztery sektory terytorialne. Cz\u0119\u015b\u0107 z nich urodzi\u0142a si\u0119 i dorasta\u0142a w du\u017cych (ponad 500 tys. mieszka\u0144c\u00f3w) i \u015brednich miastach (100 tys. do 500 tys. mieszka\u0144c\u00f3w), miasteczkach (20 tys. do 100 tys. mieszka\u0144c\u00f3w) oraz ma\u0142ych miejscowo\u015bciach (mniej ni\u017c 20 tys. mieszka\u0144c\u00f3w). Naturalnie, proponowana grupa badawcza nie jest reprezentatywna. Niemniej przyj\u0119ta stratyfikacja respondent\u00f3w pog\u0142\u0119bi\u0142a wymiar socjologiczny prowadzonych bada\u0144 o kwestie dost\u0119pno\u015bci wypo\u017cyczalni, cz\u0119stotliwo\u015b\u0107 korzystania z us\u0142ug VHS oraz codzienne rytua\u0142y zwi\u0105zane z mo\u017cliwo\u015bci\u0105 seansu filmu na magnetowidzie. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce do\u015bwiadczenie u\u017cytkownik\u00f3w Video Home System r\u00f3\u017cni si\u0119 w zale\u017cno\u015bci od rozmiar\u00f3w miejsca dorastania, o czym b\u0119dzie mowa w dalszej cz\u0119\u015bci artyku\u0142u.<\/p>\n
Spo\u015br\u00f3d os\u00f3b, z kt\u00f3rymi przeprowadza\u0142em wywiady, tylko jedna nie mia\u0142a w dzieci\u0144stwie bezpo\u015bredniego, codziennego kontaktu z medium VHS. W jej domu nie by\u0142o magnetowidu. Bra\u0142a udzia\u0142 w seansach film\u00f3w z kaset w trakcie rodzinnych wizyt. Projekcje mia\u0142y zatem charakter celebracji spotkania z bliskimi i zawsze sprowadza\u0142y si\u0119 do kolektywnego eksploatowania medium[2]<\/a>. Wyj\u0105tkowo\u015b\u0107 tego wywiadu na tle pozosta\u0142ych znacznie wzbogaca obszar analizy do\u015bwiadcze\u0144 odbiorc\u00f3w u schy\u0142ku ery VHS. Moja rozm\u00f3wczyni by\u0142a wy\u0142\u0105cznie biern\u0105 obserwatork\u0105 wymieraj\u0105cej kultury wideo w Polsce.<\/p>\n90% moich rozm\u00f3wc\u00f3w mia\u0142o sprz\u0119t wideo w swych domach \u2013 ju\u017c sam ten fakt podkre\u015bla zmian\u0119 wzgl\u0119dem lat 80., gdy ogl\u0105danie film\u00f3w na kasetach odbywa\u0142o si\u0119 najcz\u0119\u015bciej poza domem, u nielicznych os\u00f3b albo instytucji wyposa\u017conych w magnetowid. Urz\u0105dzenie do odtwarzania VHS by\u0142o w\u00f3wczas synonimem maj\u0119tno\u015bci oraz zaradno\u015bci jej posiadaczy[3]<\/a>. W II po\u0142owie lat 90. i na pocz\u0105tku XXI wieku magnetowid stanowi\u0142 ju\u017c standardowe wyposa\u017cenie gospodarstwa domowego.<\/p>\nZe wzgl\u0119du na prywatny charakter prowadzonych rozm\u00f3w (w\u0105tki rodzinne, czu\u0142e dane, intymne wspomnienia) postanowi\u0142em zachowa\u0107 w tajemnicy to\u017csamo\u015b\u0107 respondent\u00f3w. W artykule okre\u015blam ich jako Osoba 1-10, gdzie cyfra albo liczba jest motywowana wielko\u015bci\u0105 miejsca zamieszkania (Osoba 1 pochodzi z ma\u0142ej miejscowo\u015bci, Osoba 10 mieszka\u0142a w du\u017cym mie\u015bcie).<\/p>\n
![](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/Do_007_Fot_1.jpg\")
<\/p>\n
Fot. 1.\u00a0Wystawa\u00a0Wideo\u015bwiat. Powr\u00f3t do kaset VHS<\/em>\u00a0(fot. Miko\u0142aj Zacharow \/ Muzeum Kinematografii w \u0141odzi)<\/h6>\nNa pocz\u0105tku pyta\u0142em respondent\u00f3w, jakie wspomnienie zwi\u0105zane z medium VHS jako pierwsze przychodzi im do g\u0142owy. W odpowiedzi zwykle pada\u0142y tytu\u0142y film\u00f3w nagranych na kasety, opisy pude\u0142ek (kolor opakowania i etykiet, fotosy na tyle obwoluty, szczeg\u00f3\u0142y plakatu). R\u00f3wie\u015bnicy opowiadali o ulubionych \u201ebajkach\u201d z dzieci\u0144stwa oraz o opakowaniach, kt\u00f3re przera\u017ca\u0142y ich tak bardzo, \u017ce nigdy nie zdecydowali si\u0119 na seans. Osoba 3:<\/p>\n
W\u015br\u00f3d nich [kaset na p\u00f3\u0142ce] by\u0142 Park jurajski<\/em> (Jurassic Park<\/em>, re\u017c. Steven Spielberg, 1993) w jakim\u015b dziwnym wydaniu, minimalistyczna ok\u0142adka tylko z logo parku \u2013 by\u0142a to chyba pierwsza cz\u0119\u015b\u0107 […]. Z ty\u0142u widnia\u0142y zdj\u0119cia z filmu, skadrowane tak specyficznie, \u017ce przez d\u0142ugi czas uwa\u017ca\u0142em, \u017ce jest to horror \u2013 jakie\u015b czerwone, niepokoj\u0105ce \u015bwiat\u0142o, jacy\u015b ludzie wy\u0142aniaj\u0105cy si\u0119 zza wzg\u00f3rza[4]<\/a>. <\/em><\/p>\nW trakcie jednego z wywiad\u00f3w zosta\u0142o przywo\u0142ane logo dystrybutora. Osoba 2 szczeg\u00f3\u0142owo opisa\u0142a charakterystyczny romb studia Vision. Co ciekawe, nie wymieni\u0142a tytu\u0142u filmu, kt\u00f3ry znajdowa\u0142 si\u0119 na tej kasecie[5]<\/a>.<\/p>\nRepertuar<\/strong><\/p>\nPo przeprowadzeniu kilku wywiad\u00f3w moj\u0105 uwag\u0119 zwr\u00f3ci\u0142a okoliczno\u015b\u0107 zwi\u0105zana z terminologi\u0105 dotycz\u0105c\u0105 obszernej grupy film\u00f3w z dzieci\u0144stwa moich r\u00f3wie\u015bnik\u00f3w. Zar\u00f3wno amatorzy kina z wykszta\u0142ceniem politechnicznym, jak i absolwenci filmoznawstwa operuj\u0105cy na co dzie\u0144 fachowym s\u0142ownictwem tej dyscypliny nauki, opowiadaj\u0105c o animowanych filmach z kaset, jednog\u0142o\u015bnie u\u017cywali terminu \u201ebajka\u201d. Tak prawdopodobnie nazywali je nasi rodzice lub opiekunowie i przez to na zawsze zostali\u015bmy uwi\u0119zieni w j\u0119zykowej pu\u0142apce \u201ebajek\u201d z VHS-\u00f3w. Ani razu nie pad\u0142y natomiast s\u0142owa \u201eanimacja\u201d b\u0105d\u017a \u201ekresk\u00f3wka\u201d.<\/p>\n
Ale \u201ebajkowy\u201d \u015bwiat animacji nie by\u0142 jedyn\u0105 specyficzn\u0105 nazw\u0105 gatunkow\u0105 odnosz\u0105c\u0105 si\u0119 do film\u00f3w na kasetach. Osoba 9 opowiada o \u201eSchwarzeneggerach\u201d, kt\u00f3re ogl\u0105da\u0142a wraz z tat\u0105[6]<\/a>. Nadawanie filmom akcji nazwy gatunkowej pochodz\u0105cej od nazwiska aktora jest emblematyczne dla ca\u0142ego gatunku, a jej korzeni mo\u017cna si\u0119 doszukiwa\u0107 w nowym systemie gwiazd, kt\u00f3ry nasta\u0142 na drodze rozwoju rynku VHS. Do wypo\u017cyczalni sz\u0142o si\u0119 po kaset\u0119 ze Stallone\u2019em, Bronsonem albo Seagalem[7]<\/a>.<\/p>\nKontakt ze starszym rodze\u0144stwem i kuzynostwem wielokrotnie stawa\u0142 si\u0119 pretekstem do si\u0119gni\u0119cia po \u201eowoc zakazany\u201d \u2013 jak Osoba 8 nazywa filmy przeznaczone dla dojrzalszego widza (tytu\u0142y z kategoriami wiekowymi: PG-13, R albo NC-17). Jej osobistym \u201eowocem zakazanym\u201d by\u0142 serial animowany W\u0142atcy m\u00f3ch <\/em>(re\u017c. Bartosz K\u0119dzierski, TV4, 2006-2011), bij\u0105cy rekordy popularno\u015bci w okresie dorastania mojego pokolenia[8]<\/a>. Z kolei Osoba 4 i Osoba 7 zjad\u0142y sobie mleczaki na horrorach:<\/p>\n[Starsi bracia] usiedli raz w pokoju razem z rodzicami. Nie zosta\u0142am do nich wpuszczona. Podgl\u0105da\u0142am wi\u0119c przez dziurk\u0119 od klucza i odkry\u0142am, \u017ce ogl\u0105daj\u0105 jaki\u015b horror. P\u00f3\u017aniej znalaz\u0142am t\u0119 kaset\u0119 i ogl\u0105da\u0142am sama[9]<\/a>.<\/p>\nCo ciekawe, w obu przypadkach \u201edystrybutorem\u201d horror\u00f3w by\u0142o starsze rodze\u0144stwo: \u201eMieli\u015bmy kilka kaset nagranych przez starszego brata, kt\u00f3re mog\u0142y mrozi\u0107 krew niekt\u00f3rym dzieciom, np. Laleczka Chucky <\/em>(Child\u2019s Play<\/em>, re\u017c. Tom Holland, 1988)\u201d[10]<\/a>. <\/em>Opiekunowie wyra\u017cali zgod\u0119 na seanse tych film\u00f3w, poniewa\u017c \u201eto by\u0142y czasy, kiedy rodzice a\u017c tak si\u0119 nie przejmowali\u201d[11]<\/a>.<\/p>\nKasety zwykle przenosi\u0142y moich rozm\u00f3wc\u00f3w w bezpieczny \u015bwiat bajek. Inne, ogl\u0105dane zazwyczaj ze starszym rodze\u0144stwem, pozwala\u0142y zakosztowa\u0107 \u201eowocu zakazanego\u201d film\u00f3w dla doros\u0142ych. W tych opowie\u015bciach pojawiaj\u0105 si\u0119 te\u017c jednak traumatyczne wspomnienia. Osoba 9 wyzna\u0142a:<\/p>\n
M\u00f3j tata trzyma\u0142 na p\u00f3\u0142ce jak\u0105\u015b dziwn\u0105 kaset\u0119, kt\u00f3ra jako jedyna by\u0142a bez ok\u0142adki, by\u0142a ca\u0142a bia\u0142a i oczywi\u015bcie w dzieci\u0144stwie bardzo mnie ciekawi\u0142o, co jest na niej nagrane. A, przepraszam, to by\u0142a druga kaseta, kt\u00f3ra by\u0142a ca\u0142a bia\u0142a. Pierwsza to by\u0142o wesele rodzic\u00f3w w ca\u0142ej bia\u0142ej oprawce, a obok jaka\u015b nieznana mi kaseta VHS, kt\u00f3r\u0105 my\u015bla\u0142am, \u017ce b\u0119dzie \u015bwietnie w\u0142\u0105czy\u0107, kiedy nikogo nie b\u0119dzie w domu. Mia\u0142am chyba sze\u015b\u0107 lat. P\u00f3\u017aniej si\u0119 okaza\u0142o, \u017ce to by\u0142a jaka\u015b rosyjska sekcja zw\u0142ok, kt\u00f3r\u0105 tata mia\u0142 nagran\u0105[12]<\/a>.<\/p>\nPrawie wszyscy rozm\u00f3wcy opowiedzieli mi o programach TV lub filmach przegranych z telewizji na kasety, kt\u00f3re ogl\u0105dali w dzieci\u0144stwie. W poszczeg\u00f3lnych historiach r\u00f3\u017cne by\u0142y intencje os\u00f3b nagrywaj\u0105cych albo \u017c\u0105daj\u0105cych nagrania. W niekt\u00f3rych przypadkach przegrane tre\u015bci tworzy\u0142y sta\u0142\u0105 i niezmienn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 prywatnej kolekcji kaset. W\u015br\u00f3d nich mo\u017cna wyr\u00f3\u017cni\u0107 filmy fabularne oraz materia\u0142y audiowizualne maj\u0105ce warto\u015b\u0107 dla zamkni\u0119tej zbiorowo\u015bci (Osoba 7: \u201eM\u00f3j wujek jest prokuratorem i by\u0142 raz w telewizji. [Rodzice] wszystko przygotowali i nagrali go na VHS\u201d)[13]<\/a>. Inni traktowali czyste kasety jako narz\u0119dzie \u201eradzenia sobie\u201d z nawigowaniem po telewizyjnych ram\u00f3wkach. Trwaj\u0105c w nieko\u0144cz\u0105cym si\u0119 cyklu, rejestrowali telewizyjne tre\u015bci na no\u015bniku, nast\u0119pnie \u2013 po seansie \u2013 nadpisywali je kolejnymi, nowymi. W ten spos\u00f3b cykl u\u017cytkowania magnetowidu zatacza\u0142 ko\u0142o. Osoba 7: \u201eTo by\u0142y raczej ta\u015bmy wielokrotnego u\u017cytku. Jak ju\u017c zm\u0119czyli\u015bmy co\u015b totalnie, jak\u0105\u015b \u00bbbajk\u0119\u00ab, film, cokolwiek, to wtedy trafia\u0142o na ni\u0105 co\u015b nowego\u201d[14]<\/a>.<\/p>\nZ rodzin\u0105 i r\u00f3wie\u015bnikami<\/strong><\/p>\nEra VHS na szerok\u0105 skal\u0119 spopularyzowa\u0142a dokumentowanie rodzinnych spotka\u0144. W ten spos\u00f3b niemal ka\u017cdy z r\u00f3wie\u015bnik\u00f3w ogl\u0105da\u0142 w swoim \u017cyciu wesele albo podobn\u0105 imprez\u0119 utrwalon\u0105 na prywatnym no\u015bniku. Rodzinne kasety funkcjonuj\u0105 jako no\u015bnik przekazu mi\u0119dzypokoleniowego oraz fizyczna lokalizacja wspomnie\u0144, niekiedy przewrotnych, nawet z filmoznawczego punktu widzenia. Osoba 9:\u00a0 \u201eBy\u0142y \u00bbincepcje\u00ab nawet tworzone: ja ogl\u0105daj\u0105ca [nagranie rodzinne] na VHS-ie i m\u00f3j dziadek nagrywaj\u0105cy na kamerze z ta\u015bm\u0105, jak ogl\u0105dam [ten film] na telewizorze i jem kanapk\u0119 z d\u017cemem\u201d[15]<\/a>. Wypowied\u017a k\u0142adzie uwag\u0119 na spontaniczny charakter tworzenia nagra\u0144 rodzinnych, kt\u00f3rych autorzy cz\u0119sto posiadali znikom\u0105 wiedz\u0119 teoretyczn\u0105 na temat funkcjonowania medium oraz wewn\u0119trznych zasad sztuki operatorskiej. W zamian kieruj\u0105 si\u0119 wiedz\u0105 empiryczn\u0105.<\/p>\n![](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/Do_007_Fot_2.jpg\")
Fot. 2. Wystawa Wideo\u015bwiat. Powr\u00f3t do kaset VHS<\/em>\u00a0(fot. Miko\u0142aj Zacharow \/ Muzeum Kinematografii w \u0141odzi)<\/h6>\nObok fotografii medium wideo sta\u0142o si\u0119 g\u0142\u00f3wnym narz\u0119dziem rejestruj\u0105cym wyj\u0105tkow\u0105 sytuacj\u0119 i zapisuj\u0105cym pami\u0119\u0107 o wydarzeniu, cz\u0142onkach rodziny i przyjacio\u0142ach. Powracaj\u0105cym motywem dla tej grupy nagra\u0144 na VHS s\u0105 wesela. Mo\u017cemy zauwa\u017cy\u0107, \u017ce niemal ka\u017cda przysi\u0119ga ma\u0142\u017ce\u0144ska z\u0142o\u017cona w latach 90. XX wieku zosta\u0142a zapisana na ta\u015bmie magnetycznej. Projekcje tych film\u00f3w mia\u0142y wymiar kolektywny. Wi\u0105za\u0142y si\u0119 z wizyt\u0105 rodziny, ze wsp\u00f3lnym ogl\u0105daniem oraz ze zbiorowym powrotem do szcz\u0119\u015bliwych chwil w \u017cyciu \u2013 wi\u0119cej na ten temat opowiedzia\u0142a Osoba 9:<\/p>\n
Bli\u017cej jakiego\u015b \u015blubu, kt\u00f3ry dopiero si\u0119 odby\u0142, trzeba by\u0142o zobaczy\u0107 kaset\u0119 weseln\u0105. Nagranie lecia\u0142o gdzie\u015b w tle, kto\u015b [z cz\u0142onk\u00f3w rodziny] m\u00f3wi\u0142: \u201eO, pami\u0119tasz, a ta ju\u017c nie \u017cyje; o, pami\u0119tasz, a ta mia\u0142a tak\u0105 sukienk\u0119; a pami\u0119tasz, jak dziadek co\u015b tam?\u201d. To by\u0142o u wszystkich. Jeszcze z mojej perspektywy, z perspektywy osoby m\u0142odszej, to wszystko wygl\u0105da\u0142o ciekawie, bo nie mog\u0142am by\u0107 na \u015blubie rodzic\u00f3w albo ciotek, kt\u00f3re wzi\u0119\u0142y \u015bluby przed moim urodzeniem, wi\u0119c wiele os\u00f3b na tych filmach by\u0142o dla mnie zupe\u0142nie obcych i poznawa\u0142am je z tych kaset i anegdotek weselnych. Wi\u0119c to by\u0142o zabawne[16]<\/a>.<\/p>\nKaseta z nagraniem rodzinnym spe\u0142nia\u0142a swoje zadanie \u2013 przed\u0142u\u017ca\u0142a pami\u0119\u0107 o pewnych wydarzeniach albo cz\u0142onkach rodziny, r\u00f3wnie\u017c w przypadku wspomnie\u0144 Osoby 4: \u201ePrzede wszystkim pami\u0119tam, \u017ce \u015bwi\u0119ta by\u0142y nagrane. Gwiazdka. Pojawi\u0142 si\u0119 miko\u0142aj i mieli\u015bmy mu za\u015bpiewa\u0107 piosenk\u0119. By\u0142o te\u017c nagranie urodzin moich i mojego brata bli\u017aniaka: wypakowywanie prezent\u00f3w, go\u015bcie\u201d[17]<\/a>.<\/p>\nBy\u0107 mo\u017ce ten rodzinny obraz wsp\u00f3lnych projekcji prywatnych nagra\u0144 zapisa\u0142 si\u0119 w pami\u0119ci respondent\u00f3w szczeg\u00f3lnie silnie poprzez odst\u0119pstwo od normy dnia powszedniego. Zazwyczaj dzieci przyst\u0119powa\u0142y do seansu film\u00f3w fabularnych bez towarzystwa rodzic\u00f3w albo (du\u017co) starszego rodze\u0144stwa. Relacja w ramach wsp\u00f3lnych praktyk odbiorczych dzia\u0142a\u0142a raczej jednostronnie \u2013 cz\u0119\u015bciej dzieci wyra\u017ca\u0142y ochot\u0119 ogl\u0105dania film\u00f3w fabularnych \u201eod lat 12\u201d razem z mam\u0105 albo tat\u0105. \u201eWiadomo, ci\u0119\u017cej przekona\u0107 rodzica, \u017ceby po raz kt\u00f3ry\u015b ogl\u0105da\u0142 t\u0119 sam\u0105 \u00bbbajk\u0119\u00ab, ni\u017c \u017cebym ja sobie wskoczy\u0142 na seans do rodzic\u00f3w\u201d \u2013 wyja\u015bni\u0142a Osoba 3[18]<\/a>.<\/p>\nW wypowiedzi kryje si\u0119 istotna wzmianka wskazuj\u0105ca na cz\u0119stotliwo\u015b\u0107 seans\u00f3w danego filmu na kasecie. Niemal wszyscy rozm\u00f3wcy zgodnie przyznali, \u017ce ich ulubione tytu\u0142y by\u0142y ogl\u0105dane wielokrotnie, \u201emo\u017ce kilkadziesi\u0105t razy\u201d[19]<\/a>. Osoba 1 wspomina, \u017ce kuzynostwo nie korzysta\u0142o z wypo\u017cyczalni, poniewa\u017c \u201ejak ju\u017c by\u0142a konkretna pula film\u00f3w, to w k\u00f3\u0142ko ogl\u0105da\u0142o si\u0119 to samo i nie by\u0142o potrzeby si\u0119gania po wi\u0119cej\u201d. Osoba 7 bardzo dok\u0142adnie przywo\u0142a\u0142a tre\u015b\u0107 filmu o psie detektywie Scoobym Doo, kt\u00f3r\u0105 cz\u0119sto ogl\u0105da\u0142a w dzieci\u0144stwie, chocia\u017c od ostatniego seansu min\u0119\u0142o kilkana\u015bcie lat[20]<\/a>. Wideo \u2013 w przeciwie\u0144stwie do kina albo telewizji \u2013 umo\u017cliwi\u0142o ogl\u0105danie \u201ew zap\u0119tleniu\u201d tego samego filmu, wychodz\u0105c naprzeciw predyspozycjom dzieci\u0119cego aparatu poznawczego[21]<\/a>.\u00a0Wyj\u0105tkiem w tej kwestii jest Osoba 9, kt\u00f3ra opowiedzia\u0142a:<\/p>\nDenerwowa\u0142am swoich rodzic\u00f3w, bo ogl\u0105da\u0142am [kasety] do po\u0142owy, co by\u0142o bardzo nieprzyjemne \u2013 potem moi rodzice musieli je przewija\u0107. M\u00f3j tata by\u0142 perfekcjonist\u0105. Zawsze musia\u0142 przewin\u0105\u0107 kaset\u0119 do pocz\u0105tku. Wi\u0119c ja te\u017c musia\u0142am siedzie\u0107 i czeka\u0107, a\u017c film si\u0119 przewinie, \u017ceby w ko\u0144cu wsadzi\u0107 inn\u0105 kaset\u0119 do odtwarzacza. No i okazywa\u0142o si\u0119, \u017ce ona te\u017c jest do po\u0142owy nieprzewini\u0119ta, bo mama tego nie zrobi\u0142a. Wi\u0119c j\u0105 te\u017c trzeba by\u0142o przewin\u0105\u0107. Na koniec ja si\u0119 decydowa\u0142am na co\u015b zupe\u0142nie innego. To by\u0142o takie \u201eskakanie\u201d [po r\u00f3\u017cnych filmach][22]<\/a>.<\/p>\nZnacznie cz\u0119\u015bciej we wspomnieniach moich rozm\u00f3wc\u00f3w zachowa\u0142y si\u0119 seanse z r\u00f3wie\u015bnikami, a nie z doros\u0142ymi. Nale\u017cy przy tym podkre\u015bli\u0107, \u017ce r\u00f3wie\u015bnicy w\u0142a\u015bciwie w ka\u017cdej opowie\u015bci byli cz\u0142onkami rodzin moich rozm\u00f3wc\u00f3w. Kiedy dopytywa\u0142em, czy podobne wizyty odbywa\u0142y si\u0119 w domach koleg\u00f3w b\u0105d\u017a kole\u017canek z przedszkola, szko\u0142y, podw\u00f3rka albo okre\u015blonego miejsca zamieszkania, ka\u017cdorazowo uzyskiwa\u0142em odpowiedzi przecz\u0105ce. Respondenci byli w\u00f3wczas za mali, by umawia\u0107 si\u0119 w gronie kole\u017ce\u0144skim na wsp\u00f3lne seanse film\u00f3w na kasetach.<\/p>\n
Dost\u0119pno\u015b\u0107 <\/strong><\/p>\nCo ciekawe, typowe dla p\u00f3\u017anych lat 80. i wczesnych 90. sposoby pozyskiwania kaset nie dotyczy\u0142y mojego pokolenia. Zamiast poszerzania kolekcji kaset o asortyment bazarowy nasi opiekunowie kupowali VHS-y w sklepach spo\u017cywczych lub w kiosku. \u201eBabcia przynios\u0142a mi raz \u00bbTeletubisie\u00ab [na kasecie]. O 5 rano posz\u0142a do sklepu, \u017ceby mi je kupi\u0107! No i od razu przy \u015bniadaniu w\u0142\u0105czy\u0142am t\u0119 kaset\u0119\u201d \u2013 Osoba 9 wspomina genez\u0119 posiadania jednego ze swoich ulubionych film\u00f3w[23]<\/a>.<\/p>\nW trakcie przeprowadzanych wywiad\u00f3w 5 z 10 respondent\u00f3w przyzna\u0142o si\u0119 do korzystania z wypo\u017cyczalni VHS. G\u0142\u00f3wnym czynnikiem r\u00f3\u017cnicuj\u0105cym t\u0119 praktyk\u0119 by\u0142 rozmiar rodzinnej miejscowo\u015bci. Aby zdoby\u0107 kaset\u0119, nale\u017ca\u0142o pojecha\u0107 kilka, czasem kilkana\u015bcie kilometr\u00f3w do najbli\u017cszego miasta: \u201ePrzez pierwszych 10-11 lat mojego \u017cycia mieszkali\u015bmy w zbyt ma\u0142ej miejscowo\u015bci, aby korzysta\u0107 [z wypo\u017cyczalni]. U nas w rejonie nigdy ich nie by\u0142o\u201d[24]<\/a>. W przypadku rozm\u00f3wc\u00f3w wywodz\u0105cych si\u0119 ze \u015brednich albo du\u017cych miast wszyscy praktykowali wizyty w wypo\u017cyczalni.<\/p>\nWida\u0107 tutaj zmian\u0119 medialnej infrastruktury ma\u0142ych miejscowo\u015bci wzgl\u0119dem wspomnie\u0144 odbiorc\u00f3w VHS dorastaj\u0105cych w latach 80. XX wieku. Natalia Szeligowska w ramach swojego projektu badawczego rozmawia\u0142a z o\u015bmioma osobami urodzonymi w latach osiemdziesi\u0105tych. Wed\u0142ug jednego z nich \u201elata 1990-1995 by\u0142y z\u0142otym okresem wypo\u017cyczalni nawet na mazurskich wsiach\u201d. Pozostali r\u00f3wnie\u017c nie sugerowali si\u0119 wielko\u015bci\u0105 miejsca zamieszkania, gdy\u017c zawsze mieli wypo\u017cyczalni\u0119 w pobli\u017cu domu[25]<\/a>.<\/p>\nMieszka\u0144cy ma\u0142ych miejscowo\u015bci na w\u0142asny spos\u00f3b musieli radzi\u0107 sobie z dost\u0119pno\u015bci\u0105 kaset. Osoba 2 wspomnia\u0142a, \u017ce jej wujek prowadzi\u0142 prywatn\u0105 \u201ewypo\u017cyczalni\u0119\u201d. Znajdowa\u0142a si\u0119 ona w domu w\u0142a\u015bciciela \u2013 kasety by\u0142y poustawiane w rz\u0119dach na meblo\u015bciance. Moja respondentka zapami\u0119ta\u0142a tylko wygl\u0105d pomieszczenia. Nie by\u0142a natomiast w stanie wyja\u015bni\u0107, czy wypo\u017cyczalnia by\u0142a legalna oraz czy za us\u0142ug\u0119 pobierana by\u0142a op\u0142ata. Ta sama r\u00f3wie\u015bniczka opowiedzia\u0142a mi o jeszcze jednej formie praktyk odbiorczych i konsumenckich, kt\u00f3re wykrystalizowa\u0142y si\u0119 w ma\u0142ej, wiejskiej spo\u0142eczno\u015bci:<\/p>\n
Kiedy\u015b funkcjonowa\u0142a taka poczta [pantoflowa] i ludzie przekazywali sobie [filmy] nawzajem. Tak samo by\u0142o z kasetami z muzyk\u0105 czy p\u0142ytami z muzyk\u0105 ju\u017c potem. To by\u0142y po\u017cyczane kasety i potem przegrywane, nagrywane. Zdarza\u0142o si\u0119, \u017ce kaseta by\u0142a przegrywana po kilka razy. […] Jako\u015b\u0107 by\u0142a byle jaka[26]<\/a>.<\/em><\/p>\nInaczej sprawa wygl\u0105da\u0142a u Osoby 4, urodzonej i dorastaj\u0105cej w niewielkiej miejscowo\u015bci w wojew\u00f3dztwie \u0142\u00f3dzkim, pami\u0119taj\u0105cej zgo\u0142a inne mo\u017cliwo\u015bci pozyskiwania film\u00f3w na no\u015bniku magnetycznym:<\/p>\n
Niekt\u00f3re [kasety] by\u0142y wypo\u017cyczone z biblioteki, bo w naszej gminie plac\u00f3wka oferowa\u0142a tak\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107. […] To by\u0142a najwi\u0119ksza frajda dla nas. Jechali\u015bmy z mam\u0105 do biblioteki. Mam brata bli\u017aniaka, wi\u0119c ka\u017cdy z nas pod swoje preferencje dobiera\u0142 ze trzy kasety, bo by\u0142 te\u017c okre\u015blony limit wypo\u017cyczenia. To by\u0142o bardzo emocjonuj\u0105ce dla dziecka: co teraz wybierze z p\u00f3\u0142eczki? Jaka b\u0119dzie bajka?[27]<\/a><\/p>\nBiblioteka oferowa\u0142a asortyment dla dzieci i doros\u0142ych. Ale mo\u017cliwo\u015b\u0107 wypo\u017cyczenia kasety z biblioteki nie by\u0142a wy\u0142\u0105cznie domen\u0105 gminnych plac\u00f3wek. Podobn\u0105 praktyk\u0119 \u2013 cho\u0107 znacznie ubo\u017csz\u0105 o osobiste do\u015bwiadczenia \u2013 wspomina Osoba 2: \u201eW P\u0142ocku, w p\u0142ockiej bibliotece, funkcjonowa\u0142a wypo\u017cyczalnia VHS\u201d[28]<\/a>. Kultura wideo nie po raz pierwszy miesza\u0142a dotychczasowe porz\u0105dki. W okresie transformacji w\u0142a\u015bciciele prywatnych wypo\u017cyczalni cz\u0119sto korzystali z kart bibliotecznych w celu zorganizowania przestrzeni pracy \u2013 katalogowania kaset oraz wypo\u017cyczaj\u0105cych[29]<\/a>.<\/p>\nTechnika<\/strong><\/p>\nOsobn\u0105 kwesti\u0119 stanowi\u0105 wspomnienia zwi\u0105zane z technicznymi w\u0142a\u015bciwo\u015bciami magnetowid\u00f3w. R\u00f3wie\u015bnicy wspominaj\u0105 magnetowidy jako urz\u0105dzenia \u201etoporne\u201d, przysparzaj\u0105ce u\u017cytkownikom wielu problem\u00f3w. W przeciwie\u0144stwie do wsp\u00f3\u0142czesnych odtwarzaczy i niematerialnych \u015brodk\u00f3w dystrybucji film\u00f3w technologia VHS mia\u0142a tendencj\u0119 do cz\u0119stych awarii. Pogi\u0119ta czy ple\u015bniej\u0105ca ta\u015bma mog\u0142a trwale uszkodzi\u0107 magnetowid, a sprz\u0119t maj\u0105cy wad\u0119 stanowi\u0142 zagro\u017cenie dla no\u015bnika (np. wci\u0105ga\u0142 ta\u015bm\u0119). Taki by\u0142 kres odtwarzacza Osoby 4: \u201eW pewnym momencie odtwarzacz nam si\u0119 zepsu\u0142. Par\u0119 razy by\u0142 naprawiany przez tat\u0119, ale tym razem sta\u0142o si\u0119 to na powa\u017cnie […]. Wci\u0105ga\u0142 ta\u015bmy z kaset\u201d[30]<\/a>.<\/p>\nInnym r\u00f3wie\u015bnikom zapad\u0142 w pami\u0119\u0107 udzia\u0142 w pracach nad napraw\u0105 magnetowidu. Osoba 5 wspomina:<\/p>\n
W ta\u015bmach najcz\u0119\u015bciej nale\u017ca\u0142o wybi\u0107 taki plastik i poprawi\u0107 ta\u015bm\u0119 elektromagnetyczn\u0105 z nagrania w \u015brodku. A w wideomagnetowidzie \u2013 takie archaiczne s\u0142owo \u2013 tam si\u0119 czasem zawin\u0119\u0142a ta\u015bma z kasety w szpul\u0119 albo nie dzia\u0142a\u0142y jakie\u015b elementy mechaniczne. Wtedy trzeba by\u0142o rozkr\u0119ci\u0107 urz\u0105dzenie i je przeczy\u015bci\u0107. Wi\u0119c by\u0142o strasznie du\u017co wysi\u0142ku w\u0142o\u017conego, \u017ceby zobaczy\u0107 film[31]<\/a>.<\/p>\nVHS wobec innych aktywno\u015bci<\/strong><\/p>\nKa\u017cda rodzina korzystaj\u0105ca z magnetowidu wykszta\u0142ci\u0142a w\u0142asny system rytua\u0142\u00f3w dotycz\u0105cych cz\u0119stotliwo\u015bci i okoliczno\u015bci korzystania z wideo. Osoba 9 ogl\u0105da\u0142a \u201eTeletubisie <\/em>do ka\u017cdego posi\u0142ku\u201d[32]<\/a>. Osoba 3 wspomina, \u017ce jej seanse odbywa\u0142y si\u0119 \u201ew soboty po obiedzie, 16:00-17:00. Wtedy by\u0142a taka dziwna luka. Nic ciekawego nie lecia\u0142o w telewizorze. Zawsze to by\u0142 dobry motyw, \u017ceby odgrza\u0107 sobie takiego filmowego kotleta i wr\u00f3ci\u0107 do czego\u015b, co si\u0119 lubi\u201d[33]<\/a>. Praktyki nie dotyczy\u0142y wy\u0142\u0105cznie jego indywidualnego sposobu korzystania z VHS. \u201eMoi rodzice dzia\u0142ali podobnie, wi\u0119c to by\u0142a taka przebie\u017cka przed \u00bbSuperkinem\u00ab na TVN\u201d[34]<\/a>. W tej wypowiedzi uwidacznia si\u0119 stosunek Osoby 3 i jej rodzic\u00f3w do wideo. VHS by\u0142 przez nich postrzegany jako medium drugiej kategorii, po kt\u00f3re si\u0119gano w ramach walki z monotoni\u0105 oferty telewizyjnej. Ogl\u0105dane filmy by\u0142y wi\u0119c swoistym suplementem ram\u00f3wki. R\u00f3wnocze\u015bnie filmy nadawane w trakcie wieczornego pasma by\u0142y uznawane za bardziej atrakcyjne ni\u017c to, co by\u0142o dost\u0119pne na VHS \u2013 by\u0107 mo\u017ce z uwagi na sporadyczno\u015b\u0107 ich emisji w ramach wieczornego pasma program\u00f3w; by\u0107 mo\u017ce ze wzgl\u0119du na wysok\u0105 jako\u015b\u0107 prezentowanych tytu\u0142\u00f3w lub cykliczny charakter telewizyjnych format\u00f3w (m.in. wspomniane \u201eSuperkino\u201d).<\/p>\nPodobny konflikt seans\u00f3w film\u00f3w na kasetach z programami emitowanymi w telewizji towarzyszy\u0142 pozosta\u0142ym rozm\u00f3wcom. Osoba 7 warto\u015bciuje technologi\u0119 VHS w por\u00f3wnaniu z ram\u00f3wk\u0105 TV: \u201eZ telewizj\u0105 to by\u0142o tak, \u017ce do kogo by si\u0119 nie posz\u0142o, to by\u0142y takie same [programy]. Na kasetach zawsze mog\u0142o mnie co\u015b zaskoczy\u0107 \u2013 kto\u015b mia\u0142 co\u015b, co chcia\u0142o si\u0119 obejrze\u0107 we wsp\u00f3lnym gronie, no i wtedy si\u0119ga\u0142o si\u0119 po VHS\u201d[35]<\/a>. Z jej s\u0142\u00f3w wynika, \u017ce to filmy na kasetach by\u0142y istotniejsze dla wytwarzania i zaspokajania gustu odbiorc\u00f3w, dawa\u0142y im mo\u017cliwo\u015b\u0107 wyboru, w przeciwie\u0144stwie do sta\u0142ych ram\u00f3wek.<\/p>\nSama tre\u015b\u0107 no\u015bnika cechowa\u0142a si\u0119 \u2013 by\u0107 mo\u017ce z\u0142udn\u0105 \u2013 unikatowo\u015bci\u0105 na tle pozosta\u0142ych. <\/em>\u201eLubi\u0142am je\u017adzi\u0107 do mojej kuzynki, bo ona mia\u0142a \u00bbdisnejowskie bajki\u00ab na VHS-ach, ale nie chwyta\u0142y mnie tak za serce. Wola\u0142am te swoje. Z drugiej strony ciekawie by\u0142o zobaczy\u0107, co ma kto\u015b innego. To by\u0142y zupe\u0142nie inne \u00bbbajki\u00ab, inna rzeczywisto\u015b\u0107, inny \u015bwiat. To by\u0142o super\u201d \u2013 kontynuowa\u0142a Osoba 7[36]<\/a>. Wspomniana unikatowo\u015b\u0107 doprowadza\u0142a czasem do skrajnych sytuacji. W pami\u0119ci Osoby 9 szczeg\u00f3lnie zapisa\u0142 si\u0119 zbiorowy seans prywatnej kasety. Za namow\u0105 wychowawczyni r\u00f3wie\u015bniczka wzi\u0119\u0142a no\u015bnik do przedszkola, aby zobaczy\u0107 ulubion\u0105 animacj\u0119 z grup\u0105. \u201ePani pokaza\u0142a j\u0105 dzieciom i by\u0142am bardzo zazdrosna, \u017ce inni ogl\u0105daj\u0105 razem ze mn\u0105 to, co mog\u0142am zobaczy\u0107 we w\u0142asnym domu. Potem [ta kaseta] jako\u015b mi zbrzyd\u0142a i przesta\u0142am j\u0105 ogl\u0105da\u0107. Zobaczy\u0142am j\u0105 dopiero po wielu, wielu latach\u201d[37]<\/a>. Poprzez z\u0142amanie pierwotnego za\u0142o\u017cenia partycypacji medium (\u201edomowy system wideo\u201d) materialny no\u015bnik z filmem straci\u0142 w oczach mojej rozm\u00f3wczyni swoj\u0105 wyj\u0105tkowo\u015b\u0107. Na poziomie percepcyjnym kilkuletniego dziecka \u201eprzetransformowa\u0142 si\u0119\u201d z obiektu unikatowego i niepowtarzalnego w dobro masowe, dost\u0119pne wielu osobom. W ten spos\u00f3b r\u00f3wie\u015bniczka zosta\u0142a niejako \u201eokradziona\u201d z prywatnych, jednostkowych odczu\u0107 wzgl\u0119dem no\u015bnika z filmem.<\/p>\nGdy upowszechni\u0142a si\u0119 telewizja kablowa, kasety VHS zesz\u0142y na dalszy plan. Osoba 10 dobitnie podkre\u015bli\u0142a, \u017ce cz\u0119\u015bciej ogl\u0105da\u0142a stacj\u0119 Cartoon Network ni\u017c produkcje nagrane na ta\u015bmie magnetycznej. Chwila namys\u0142u mojej rozm\u00f3wczyni pozwoli\u0142a ustanowi\u0107 pewn\u0105 klasyfikacj\u0119 obu medi\u00f3w. Na kasetach ogl\u0105da\u0142a wy\u0142\u0105cznie filmy pe\u0142nometra\u017cowe. Telewizja by\u0142a od seriali animowanych[38]<\/a>.<\/p>\nU schy\u0142ku milenium telewizja kablowa albo satelitarna nie by\u0142a obecna na masow\u0105 skal\u0119 w mniejszych miejscowo\u015bciach. Osoba 4 wspomina, \u017ce \u2013 z powodu mieszkania na wsi \u2013 mia\u0142a jedynie dost\u0119p do podstawowego pakietu kana\u0142\u00f3w. Pasmo dzieci\u0119cych program\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich Jedyneczka <\/em>i Budzik<\/em>, by\u0142o emitowane wy\u0142\u0105cznie rankami. P\u00f3\u017aniej, o 19:00, transmitowano Wieczorynk\u0119<\/em> i na tym koniec. Z VHS-ami by\u0142o inaczej \u2013 oferowa\u0142y dost\u0119p do sta\u0142ej, a przez to \u2013 paradoksalnie \u2013 nieko\u0144cz\u0105cej si\u0119 puli tytu\u0142\u00f3w na kasetach[39]<\/a>.<\/p>\nMiejsce urodzenia determinowa\u0142o zaj\u0119cia dzieci, rzutowa\u0142o te\u017c na \u015bwiadomo\u015b\u0107 m\u0142odych odbiorc\u00f3w kultury masowej. \u201eWychowa\u0142am si\u0119 na wsi i jak sobie przypominam dzieci\u0144stwo, to bardziej my\u015bl\u0119 o takiej aktywno\u015bci na dworze. My\u015bmy biegali sobie za pi\u0142k\u0105, wymy\u015blali\u015bmy jakie\u015b zabawy, a ogl\u0105danie [program\u00f3w telewizyjnych i kaset] by\u0142o wy\u0142\u0105cznie dodatkiem\u201d \u2013 opowiada o latach dzieci\u0144stwa Osoba 6[40]<\/a>. W jej mniemaniu ogl\u0105danie film\u00f3w na kasetach by\u0142o to\u017csame z innymi formami aktywno\u015bci w wolnym czasie; mniej wa\u017cne od szeregu interakcji podejmowanych z r\u00f3wie\u015bnikami w ramach wsp\u00f3lnych gier i zabaw zespo\u0142owych. Respondentka nie rozpatrywa\u0142a te\u017c medium jako urz\u0105dzenia umo\u017cliwiaj\u0105cego seanse grupie r\u00f3wie\u015bnik\u00f3w. Zamiast obraz\u00f3w wy\u015bwietlanych na ekranie telewizora wybra\u0142a dzieci\u0119ce zabawy na \u015bwie\u017cym powietrzu.<\/p>\nW wypadku innych respondent\u00f3w VHS-y sprawowa\u0142y przewrotn\u0105 funkcj\u0119 wychowawcz\u0105 i niejako \u201eopiekowa\u0142y si\u0119\u201d moimi r\u00f3wie\u015bnikami podczas nieobecno\u015bci rodzic\u00f3w: \u201eMama nie do ko\u0144ca ufa\u0142a opiekunkom, a babcia by\u0142a schorowana, wi\u0119c \u017ceby nam zaj\u0105\u0107 czas, gdy np. w danym momencie nie szli\u015bmy do przedszkola, nauczy\u0142a nas, jak si\u0119 obs\u0142uguje VHS. Wi\u0119c mieli\u015bmy ca\u0142\u0105 pul\u0119 kaset, od Mapeci\u0105tek<\/em> po nagrania rodzinne\u201d[41]<\/a>. R\u00f3wnie\u017c w przypadku Osoby 7 kasety funkcjonowa\u0142y jako spos\u00f3b \u201ezabicia czasu\u201d dziecka, kiedy rodzice byli niedyspozycyjni, np. odpoczywali w dzie\u0144 po nocnych zmianach. St\u0105d pojawi\u0142a si\u0119 u niej mo\u017cliwo\u015b\u0107 odkrycia horror\u00f3w i innych gatunk\u00f3w kina przegranego z telewizji[42]<\/a>. Rodzice Osoby 3 mogli uczestniczy\u0107 w przeprowadzce, poniewa\u017c ich syn ogl\u0105da\u0142 Kubusia Puchatka<\/em> na VHS-ie[43]<\/a>.<\/p>\nOpr\u00f3cz konkretnych praktyk odbiorczych w ramach oswojonej mikrospo\u0142eczno\u015bci pyta\u0142em r\u00f3wnie\u017c o inne miejsca, w kt\u00f3rych moi rozm\u00f3wcy ogl\u0105dali filmy na kasetach. Odpowied\u017a by\u0142a identyczna w niemal ka\u017cdym przypadku \u2013 plac\u00f3wki edukacyjne: przedszkola, szko\u0142y podstawowe, gimnazja, a nawet licea. Materia\u0142y na ta\u015bmie magnetycznej zwykle dope\u0142nia\u0142y program szkolny i stanowi\u0142y alternatywn\u0105 form\u0119 prowadzenia lekcji \u2013 przy czym dzieciom pokazywano tak\u017ce animacje. Kilku rozm\u00f3wc\u00f3w wspomnia\u0142o, \u017ce kasety z filmami fabularnymi znajdowa\u0142y si\u0119 w \u015bwietlicy. Osoba 9 przypomina sobie materia\u0142y dydaktyczne na kasetach ogl\u0105dane ju\u017c w przedszkolu:<\/p>\n
Pami\u0119tam, \u017ce na lekcje rytmiki wje\u017cd\u017ca\u0142 telewizor na k\u00f3\u0142kach i ogl\u0105dali\u015bmy bardzo dziwne rzeczy. Jakie\u015b… W\u0142a\u015bnie, bo to znowu jest tak duchologicznie zapisane w mojej pami\u0119ci, ja nie wiem, czy dzia\u0142o si\u0119 tak naprawd\u0119, ale wydaje mi si\u0119, \u017ce wy\u015bwietlano nam koncerty Fasolek, Arki Noego […]. Wi\u0119c na rytmice \u015bpiewali\u015bmy np. piosenki Arki Noego, tam Siejeje<\/em> by\u0142y odtwarzane dla nas [z magnetowidu]. Teoretycznie by\u0142o bardziej audialnie, ale pami\u0119tam te\u017c wizualnie, \u017ce ludzie byli w tym pudle. Jak si\u0119 by\u0142o dzieckiem, to by\u0142o takie \u201ewow\u201d[44]<\/a>.<\/p>\nRozm\u00f3wcy narzekali na jako\u015b\u0107 masowych projekcji w szkole (ma\u0142y ekran telewizora, s\u0142aba fonia). By\u0107 mo\u017ce z tego powodu rodzice ingerowali niekiedy w medialn\u0105 edukacj\u0119 swoich pociech: \u201ePami\u0119tam,
\n\u017ce m\u00f3j tata za\u0142atwi\u0142 jaki\u015b sprz\u0119t do przedszkola, zapewne telewizor i magnetowid mo\u017ce te\u017c\u201d
\n\u2013 opowiada Osoba 10[45]<\/a>. Mo\u017cna zatem zauwa\u017cy\u0107, \u017ce starsze pokolenie widzia\u0142o w magnetowidach medium korzystne dla kszta\u0142cenia dzieci.<\/p>\nZnikni\u0119cie<\/strong><\/p>\nOdtwarzacze VHS wyparowa\u0142y z \u017cycia moich r\u00f3wie\u015bnik\u00f3w mniej wi\u0119cej na etapie kszta\u0142cenia w szkole podstawowej. Co by\u0142o tego przyczyn\u0105? Odpowied\u017a respondent\u00f3w w niemal\u017ce ka\u017cdym przypadku jest identyczna: DVD. Mo\u017cna nieco j\u0105 poszerzy\u0107: nowsze media ustanowi\u0142y sw\u00f3j w\u0142asny \u201edomowy park technologiczny\u201d, bowiem obok DVD standardowym wyposa\u017ceniem domu sta\u0142y si\u0119 telewizja kablowa i komputery stacjonarne.<\/p>\n
[Magnetowidy] by\u0142y na pewno stopniowo wypierane przez DVD. M\u00f3j brat by\u0142 bardziej bieg\u0142y w meandrach internetu i pobieraniu film\u00f3w, kt\u00f3re niedawno wy\u015bwietlano w kinie, magia absolutna! Wi\u0119c tam si\u0119 ju\u017c pojawi\u0142o nagrywanie na p\u0142yty, no i tu ju\u017c faktycznie by\u0142y ca\u0142e szpule, takie wysokie, zakr\u0119cane pude\u0142ka na p\u0142yty, tego by\u0142o troch\u0119 wi\u0119cej [ni\u017c kaset]<\/p>\n
\u2013 opowiada Osoba 3[46]<\/a>. Zwraca ona uwag\u0119 na istotne kwestie zwi\u0105zane
\nz funkcjonowaniem DVD w Polsce oraz symultanicznie powszechniej\u0105cym internetem, z kt\u00f3rego warunki korzystania znacznie si\u0119 zmieni\u0142y od ko\u0144ca lat 90. XX wieku. Przede wszystkim by\u0142 ju\u017c ta\u0144sz\u0105 us\u0142ug\u0105, oferuj\u0105c\u0105 wi\u0119kszy transfer danych.<\/p>\nNale\u017cy jednak podkre\u015bli\u0107, \u017ce na tym etapie eksploatowania medium wielu odbiorc\u00f3w korzysta\u0142o z DVD podobnie jak wcze\u015bniej z kaset VHS \u2013 pozarynkow\u0105 drog\u0105 dystrybucji. \u015awiadomo\u015b\u0107 o prawach autorskich prawie nie istnia\u0142a. \u201eZadebiutowa\u0142y p\u0142yty CD i zacz\u0119\u0142o si\u0119 to, co z kasetami VHS \u2013 nagrywanie wszystkiego\u201d \u2013 podkre\u015bla dobitnie Osoba 7[47]<\/a>. Dodatkowo nowy, okr\u0105g\u0142y no\u015bnik m\u00f3g\u0142 pomie\u015bci\u0107 wi\u0119ksz\u0105 ilo\u015b\u0107 film\u00f3w ni\u017c kaseta. Wspomnienia na temat ilo\u015bci nieoryginalnych p\u0142yt CD i DVD dost\u0119pnych w domu m\u00f3wi\u0105 same za siebie. Z drugiej strony filmy mo\u017cna by\u0142o ogl\u0105da\u0107 na ekranie domowego komputera, jako pliki zapisane w jego pami\u0119ci, bez potrzeby zgrywania ich na zewn\u0119trzny no\u015bnik. Osoba 2 powiedzia\u0142a:<\/p>\nOgl\u0105da\u0142am filmy na komputerze, wiadomo, [pobrane] z internetu. Wtedy nie istnia\u0142a jeszcze taka kultura seans\u00f3w online. Ona nadesz\u0142a dopiero p\u00f3\u017aniej. Wiadomo, kto nie pobiera\u0142? Kto nie by\u0142 \u201epiratem\u201d przez kr\u00f3tki okres \u017cycia i nie \u015bci\u0105ga\u0142 tych wszystkich eMuli, Ares\u00f3w, ale te\u017c… trojan\u00f3w…? To mia\u0142o na mnie du\u017cy wp\u0142yw. Niby by\u0142o nielegalne, niby kultur\u0119 trzeba szanowa\u0107, ale dzi\u0119ki temu mo\u017cna by\u0142o co\u015b odkry\u0107[48]<\/a>.<\/p>\nCo wi\u0119cej, w odniesieniu do przeprowadzonych wywiad\u00f3w mo\u017cna zauwa\u017cy\u0107,
\n\u017ce odtwarzacz DVD by\u0142 jeszcze powszechniejszy od VHS \u2013 zw\u0142aszcza w\u015br\u00f3d os\u00f3b wychowanych w ma\u0142ych miejscowo\u015bciach. Tak by\u0142o w przypadku medialnej historii domu rodzinnego Osoby 1. Magnetowid by\u0142 tam nieobecny, z kolei odtwarzacz DVD pos\u0142u\u017cy\u0142 za \u015bwi\u0105teczny prezent[49]<\/a>. Tak\u017ce Osoba 6, kt\u00f3ra nie uczestniczy\u0142a w kulturze VHS ze szczeg\u00f3lnym zaanga\u017cowaniem, znacznie \u017cywiej opowiedzia\u0142a o DVD[50]<\/a>.<\/p>\nInnym czynnikiem odrywaj\u0105cym dzieci od magnetowid\u00f3w by\u0142y r\u00f3wnie\u017c mo\u017cliwo\u015bci, kt\u00f3re oferowa\u0142y wirtualne rozrywki. Osoba 5:<\/p>\n
Przez pierwsze lata to nie mieli\u015bmy internetu, wi\u0119c na komputerze albo w\u0142\u0105cza\u0142am gry dem\u00f3wki z gazet kupowanych nam [przez mam\u0119], albo wtedy za gr\u0119 uznawa\u0142am Painta. By\u0142 wtedy dla mnie \u201egr\u0105\u201d, w kt\u00f3rej tworzy\u0142am mozaiki. By\u0142a jeszcze taka kosmiczna gra i Saper<\/em>. Wi\u0119c w to si\u0119 grywa\u0142o. A jeszcze z takich dem\u00f3wek to mama kiedy\u015b kupi\u0142a Zemst\u0119 urz\u0119dasa<\/em>, innym razem Obcego<\/em>. I od kuzyn\u00f3w po\u017cycza\u0142o si\u0119 gry. Jakie\u015b Bodziowe przygody<\/em>[51]<\/a>.<\/em><\/p>\nZaciekawi\u0142 mnie fakt, \u017ce niemal \u017caden z rozm\u00f3wc\u00f3w nie by\u0142 w stanie przywo\u0142a\u0107 konkretnej sytuacji, w kt\u00f3rej odtwarzacz VHS znikn\u0105\u0142 z tradycyjnego miejsca na p\u00f3\u0142ce pod telewizorem. Wielu si\u0119 zarzeka\u0142o, \u017ce sprz\u0119t wci\u0105\u017c znajduje si\u0119 w ich domach: schowany do worka w piwnicy, owini\u0119ty kocem na dnie szafy albo w kartonie na strychu. Starsze pokolenia u\u017cytkownik\u00f3w VHS nie rozsta\u0142y si\u0119 z technologi\u0105 ich m\u0142odo\u015bci, (pop)kulturowej dojrza\u0142o\u015bci, chocia\u017c nie korzystaj\u0105 z niej na co dzie\u0144. Poddasza, piwnice, szafy sta\u0142y si\u0119 mauzoleum pami\u0119ci o pewnej epoce medialnej, kt\u00f3ra przesta\u0142a istnie\u0107.<\/p>\n
***<\/p>\n
Praktyki odbiorcze medium wideo os\u00f3b urodzonych po 1995 roku by\u0142y inne od rytua\u0142\u00f3w medialnych starszych pokole\u0144. Wraz z ustabilizowaniem si\u0119 rynku wideo w Polsce stopniowo zacz\u0119\u0142y wymiera\u0107 instytucje kina kasetowego oraz pozasystemowych pokaz\u00f3w film\u00f3w zablokowanych przez cenzur\u0119 (np. Przes\u0142uchania <\/em>[re\u017c. Ryszard Bugajski, 1982]), kt\u00f3re po 1989 roku trafi\u0142y do kinowej, p\u00f3\u017aniej kasetowej dystrybucji[52]<\/a>. W drugiej po\u0142owie lat 90. i na pocz\u0105tku dwutysi\u0119cznych wideo nie by\u0142o ju\u017c nowo\u015bci\u0105 \u2013 bardziej: rutyn\u0105 dnia powszedniego. Coraz wi\u0119cej kaset pochodzi\u0142o wi\u0119c z legalnych \u017ar\u00f3de\u0142. \u017baden z moich rozm\u00f3wc\u00f3w nie wspomnia\u0142 o stanowiskach bazarowych oferuj\u0105cych pirackie wersje film\u00f3w na VHS. Technologia sta\u0142a si\u0119 te\u017c ta\u0144sza, przez to dost\u0119pna na masow\u0105 skal\u0119. W niemal ka\u017cdym domu znajdowa\u0142 si\u0119 odtwarzacz VHS.<\/p>\nAgnieszka Nieracka, wspominaj\u0105c sw\u00f3j pierwszy seans VHS odbyty jeszcze w latach 70. XX wieku, w rozmowie z Piotrem Sitarskim opisa\u0142a swoje do\u015bwiadczenie jako \u201emetafizyczne\u201d[53]<\/a>. Zainspirowany t\u0105 wypowiedzi\u0105, na ko\u0144cu ka\u017cdego wywiadu pyta\u0142em respondent\u00f3w o jedno s\u0142owo, kt\u00f3rym okre\u015bliliby swoje wspomnienia zwi\u0105zane z wideo. Niekt\u00f3re odpowiedzi odnosi\u0142y si\u0119 do charakterystycznych kwestii technicznych: \u015bnie\u017cyca<\/em> \u2013 powiedzia\u0142a Osoba 6[54]<\/a>. Pod\u015bwiadomie s\u0142owo mog\u0142o dotyczy\u0107 te\u017c niewyra\u017anych wspomnie\u0144 dotycz\u0105cych medium. Dla Osoby 8 wideo kojarzy si\u0119 z post\u0119pem<\/em>[55]<\/a>. Patrzy wi\u0119c warto\u015bciuj\u0105co na obecno\u015b\u0107 magnetowid\u00f3w na drzewie genealogicznym wsp\u00f3\u0142czesnych medi\u00f3w. Osoba 10 skoncentrowa\u0142a si\u0119 na swoich odczuciach: nostalgia<\/em> by\u0142o s\u0142owem, kt\u00f3re przywo\u0142a\u0142a[56]<\/a>. Osoba 4 powiedzia\u0142a tylko: fantazyjna era<\/em>, po raz kolejny \u0142\u0105cz\u0105c VHS ze \u015bwiatem dzieci\u0119cych marze\u0144[57]<\/a>.<\/p>\n <\/p>\n
<\/p>\n
Bibliografia<\/strong><\/p>\nFiliciak Miros\u0142aw, Wasiak Patryk, We\u017a pan Rambo!<\/em>, Wydawnictwo Naukowe \u201eKatedra\u201d, Gda\u0144sk 2022.<\/p>\nFiliciak Miros\u0142aw, Wasiak Patryk, Wypo\u017cyczalnia rewolucji<\/em>, \u201ePolityka\u201d 2013, nr 2909.<\/p>\nFortuna Grzegorz Jr., Rynek wideo w Polsce<\/em>, \u201eImages\u201d 2013, nr 22.<\/p>\nHorst J.S., Parsons K.L., Bryan N.M., Get the story straight: contextual repetition promotes word learning from storybooks<\/em>, \u201eFrontiers in Psychology\u201d 2011, Vol. 2.<\/p>\nLubelski Tadeusz, Historia kina polskiego<\/em>, Videograf II, Katowice 2009.<\/p>\nSitarski Piotr, Wideo w PRL: urz\u0105dzenia i u\u017cytkownicy<\/em> [w:] P. Sitarski, M.B. Garda, K. Jajko, Nowe media w PRL<\/em>, Wydawnictwo Uniwersytetu \u0141\u00f3dzkiego, \u0141\u00f3d\u017a 2020.<\/p>\nSzeligowska Natalia, Wszystko jest dla ludzi. M\u0142odzi widzowie w Polsce w okresie transformacji systemowej i ich pierwsze do\u015bwiadczenia z kultur\u0105 audiowizualn\u0105<\/em>, \u201ePanoptikum\u201d 2016, nr 15.<\/p>\n <\/p>\n
______<\/p>\n
Watching practices of the Last VHS Generation in Poland \u2013 a report on the qualitative study<\/strong><\/p>\n <\/p>\n
Keywords<\/strong><\/p>\nVHS cassettes; children watching movies; viewing practices; video rental store<\/p>\n
<\/p>\n
Abstract<\/strong><\/p>\nThe article depicts receiving practices of the last VHS generation, people born in years 1995-2000. Author portrays a panorama of VHS decline in Poland, in which social and participatory aspects vary significantly from the VHS „craze” of 1980s and 1990s. The research was conducted on ten interviews with the youngest VHS consumers in Poland.<\/p>\n
<\/p>\n
_______<\/p>\n
Biogram<\/strong><\/p>\nKornel Noco\u0144<\/strong> \u2013 absolwent filmoznawstwa na Uniwersytecie \u0141\u00f3dzkim, pracownik Dzia\u0142u Wystaw i Projekt\u00f3w w Muzeum Kinematografii w \u0141odzi.<\/p>\n_______<\/p>\n
[1]<\/a> Grzegorz Fortuna Jr. ko\u0144czy histori\u0119 polskiego rynku wideo w pierwszej po\u0142owie lat 90. XX wieku (zob. G. Fortuna Jr., Rynek wideo w Polsce<\/em>, \u201eImages\u201d 2013, nr 22). Artyku\u0142y opublikowane w tygodnikach opinii kieruj\u0105 swoj\u0105 narracj\u0119 w stron\u0119 \u201emitu VHS\u201d, czyli sentymentalnej wizji medium okresu schy\u0142ku PRL-u i transformacji (zob. M. Filiciak, P. Wasiak, Wypo\u017cyczalnia rewolucji<\/em>, \u201ePolityka\u201d 2013, nr 2909 \u2013 w artykule tym magnetowidy zostaj\u0105 okre\u015blone m.in. jako \u201efolklor okresu transformacji\u201d). Z kolei niedawno wydana monografia tych samych autor\u00f3w (M. Filiciak, P. Wasiak, We\u017a pan Rambo!<\/em>, Wydawnictwo Naukowe \u201eKatedra\u201d, Gda\u0144sk 2022) przedstawia \u201ehistori\u0119 magnetowid\u00f3w w Polsce, zw\u0142aszcza w okresie, w kt\u00f3rym ich pozycja by\u0142a najsilniejsza \u2013 tak\u017ce w kategoriach oddzia\u0142ywania na wyobra\u017ani\u0119, a wi\u0119c od lat osiemdziesi\u0105tych do po\u0142owy lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych\u201d (tam\u017ce, s. 16-17).<\/p>\n[2]<\/a> Wywiad z Osob\u0105 1 przeprowadzony 14 wrze\u015bnia 2021 roku.<\/p>\n[3]<\/a> M. Filiciak, P. Wasiak, We\u017a pan Rambo!<\/em>…, dz. cyt., s. 189-193.<\/p>\n[4]<\/a> Wywiad z Osob\u0105 3 przeprowadzony w dniu 14 wrze\u015bnia 2021 roku.<\/p>\n[5]<\/a> Wywiad z Osob\u0105 2 przeprowadzony w dniu 17 wrze\u015bnia 2021 roku.<\/p>\n[6]<\/a> Wywiad z Osob\u0105 9 przeprowadzony 16 wrze\u015bnia 2021 roku.<\/p>\n[7]<\/a> Ten rodzaj kultu gwiazd jest zauwa\u017calny nawet wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie, na wt\u00f3rnym rynku kaset wideo. Tytu\u0142y z wymienionymi aktorami s\u0105 znacznie dro\u017csze od pozosta\u0142ych, \u201eanonimowych\u201d no\u015bnik\u00f3w z kinem akcji. Poszczeg\u00f3lne oferty w wirtualnych sklepach r\u00f3wnie\u017c wyr\u00f3\u017cniaj\u0105 si\u0119 nazwiskiem aktora w warstwie opisu produktu np. Mali Agenci III \u2013 bANDERAS sTALLONE hAYEK VHS<\/em> [zapis oryginalny]. Oferta w sklepie internetowym Allegro, https:\/\/allegro.pl\/oferta\/mali-agenci-iii-banderas-stallone-hayek-vhs-10833945197 [dost\u0119p: 29.10.2021]. Mali agenci III<\/em>, w\u0142a\u015bciwie: Mali agenci 3D: Tr\u00f3jwymiarowy odjazd <\/em>(Spy Kids 3-D: Game Over<\/em>, re\u017c. Robert Rodriguez, 2003).<\/p>\n[8]<\/a> Wywiad z Osob\u0105 8 przeprowadzony 16 wrze\u015bnia 2021 roku.<\/p>\n[9]<\/a> Wywiad z Osob\u0105 7 przeprowadzony 19 wrze\u015bnia 2021 roku.<\/p>\n[10]<\/a> Wywiad z Osob\u0105 4 przeprowadzony 25 wrze\u015bnia 2021 roku.<\/p>\n[11]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n[12]<\/a> Wywiad z Osob\u0105 9, dz. cyt.<\/p>\n[13]<\/a> Wywiad z Osob\u0105 7, dz. cyt.<\/p>\n[14]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n[15]<\/a> Wywiad z Osob\u0105 9, dz. cyt.<\/p>\n[16]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n[17]<\/a> Wywiad z Osob\u0105 4, dz. cyt.<\/p>\n[18]<\/a> Wywiad z Osob\u0105 3, dz. cyt.<\/p>\n[19]<\/a> Wywiad z Osob\u0105 8, dz. cyt.<\/p>\n[20]<\/a> Wywiad z Osob\u0105 7, dz. cyt.<\/p>\n[21]<\/a> J.S. Horst, K.L. Parsons, N.M. Bryan, Get the story straight: contextual repetition promotes word learning from storybooks<\/em>, \u201eFrontiers in Psychology\u201d 2011, Vol. 2, https:\/\/www.frontiersin.org\/articles\/10.3389\/fpsyg.2011.00017 [dost\u0119p: 10.11.2022].<\/p>\n[22]<\/a> Wywiad z Osob\u0105 9, dz. cyt.<\/p>\n[23]<\/a> Wywiad z Osob\u0105 9, dz. cyt.<\/p>\n[24]<\/a> Wywiad z Osob\u0105 3, dz. cyt.<\/p>\n[25]<\/a> N. Szeligowska, Wszystko jest dla ludzi. M\u0142odzi widzowie w Polsce w okresie transformacji systemowej i ich pierwsze do\u015bwiadczenia z kultur\u0105 audiowizualn\u0105<\/em>, \u201ePanoptikum\u201d 2016, nr 15, https:\/\/czasopisma.bg.ug.edu.pl\/index.php\/panoptikum\/article\/view\/194 [dost\u0119p: 1.02.2024].<\/p>\n[26]<\/a> Wywiad z Osob\u0105 2, dz. cyt.<\/p>\n[27]<\/a> Wywiad z Osob\u0105 4, dz. cyt.<\/p>\n[28]<\/a> Wywiad z Osob\u0105 2, dz. cyt.<\/p>\n[29]<\/a> M. Filiciak, P. Wasiak, We\u017a pan Rambo!<\/em>…, dz. cyt., s. 180.<\/p>\n[30]<\/a> Wywiad z Osob\u0105 4, dz. cyt.<\/p>\n[31]<\/a> Wywiad z Osob\u0105 5 przeprowadzony 13 wrze\u015bnia 2021 roku.<\/p>\n[32]<\/a> Wywiad z Osob\u0105 9, dz. cyt.<\/p>\n[33]<\/a> Wywiad z Osob\u0105 3, dz. cyt.<\/p>\n[34]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n[35]<\/a> Wywiad z Osob\u0105 7, dz. cyt.<\/p>\n[36]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n[37]<\/a> Wywiad z Osob\u0105 9, dz. cyt.<\/p>\n[38]<\/a> Wywiad z Osob\u0105 10 przeprowadzony 10 pa\u017adziernika 2021 roku.<\/p>\n
Praktyki odbiorcze ostatniego pokolenia VHS w Polsce \u2013 raport z badania jako\u015bciowego <\/strong><\/p>\n Rodzimi historycy kultury VHS najcz\u0119\u015bciej skupiaj\u0105 si\u0119 na pocz\u0105tkach funkcjonowania tego medium w Polsce. Teksty badaczy po\u015bwi\u0119cone spo\u0142ecznemu fenomenowi wideo koncentruj\u0105 si\u0119 na latach 70. i 80. XX wieku, ewentualnie uwzgl\u0119dniaj\u0105 okres transformacji i wzgl\u0119dnej stabilizacji ustrojowej[1]<\/a>. A przecie\u017c historia ostatnich lat VHS i osobiste do\u015bwiadczenia najm\u0142odszego pokolenia konsument\u00f3w tego medium s\u0105 niezwykle wa\u017cne w procesie pisania historii spo\u0142ecznego fenomenu Video Home System.<\/p>\n Filmy nagrane na kasetach wywiera\u0142y znacz\u0105cy wp\u0142yw na mnie i moich r\u00f3wie\u015bnik\u00f3w \u2013 \u201em\u0142odsze pokolenie Y\u201d, osoby urodzone pod koniec ostatniej dekady XX wieku lub na pocz\u0105tku nowego milenium. Filmy z kaset inspirowa\u0142y nas, czasem edukowa\u0142y, \u201eopiekowa\u0142y si\u0119\u201d nami pod nieobecno\u015b\u0107 rodzic\u00f3w. Co za tym idzie, kszta\u0142towa\u0142y nasz gust w dzieci\u0144stwie oraz na wczesnym etapie dorastania. O wspomnieniach takich os\u00f3b oraz ich do\u015bwiadczeniach odnosz\u0105cych si\u0119 do VHS b\u0119dzie traktowa\u0107 niniejszy artyku\u0142.<\/p>\n W 2021 roku przeprowadzi\u0142em seri\u0119 wywiad\u00f3w z 10 osobami. Wyb\u00f3r by\u0142 determinowany wyznaczonymi kategoriami. Przede wszystkim zale\u017ca\u0142o mi na tym, aby wszyscy rozm\u00f3wcy urodzili si\u0119 w latach 1995-2000. Zaw\u0119\u017cenie dw\u00f3ch pokole\u0144 konsument\u00f3w magnetowid\u00f3w do zaledwie sze\u015bciu (wzgl\u0119dnie najm\u0142odszych) rocznik\u00f3w zagwarantowa\u0142o mi mo\u017cliwie wiarygodny obraz schy\u0142ku ery VHS, wy\u0142aniaj\u0105cy si\u0119 z ich wspomnie\u0144. W XXI wieku respondenci nie byli ju\u017c na tyle mali, by zupe\u0142nie wyprze\u0107 kasety ze swojej pami\u0119ci. Nie byli te\u017c na tyle starzy, by doskonale si\u0119 orientowa\u0107 w pe\u0142nym spektrum praktyk odbiorczych minionej dekady, kt\u00f3rymi przesi\u0105kli ich rodzice i dziadkowe (np. kino kasetowe albo pozarynkowy obieg wideo w Polsce).<\/p>\n Cz\u0142onkowie badanej grupy pochodzili ze zr\u00f3\u017cnicowanych miejscowo\u015bci pod wzgl\u0119dem populacji. Bazowa\u0142em na danych z G\u0142\u00f3wnego Urz\u0119du Statystycznego z 2000 roku. Cz\u0142onkowie grupy badawczej zostali podzieleni na cztery sektory terytorialne. Cz\u0119\u015b\u0107 z nich urodzi\u0142a si\u0119 i dorasta\u0142a w du\u017cych (ponad 500 tys. mieszka\u0144c\u00f3w) i \u015brednich miastach (100 tys. do 500 tys. mieszka\u0144c\u00f3w), miasteczkach (20 tys. do 100 tys. mieszka\u0144c\u00f3w) oraz ma\u0142ych miejscowo\u015bciach (mniej ni\u017c 20 tys. mieszka\u0144c\u00f3w). Naturalnie, proponowana grupa badawcza nie jest reprezentatywna. Niemniej przyj\u0119ta stratyfikacja respondent\u00f3w pog\u0142\u0119bi\u0142a wymiar socjologiczny prowadzonych bada\u0144 o kwestie dost\u0119pno\u015bci wypo\u017cyczalni, cz\u0119stotliwo\u015b\u0107 korzystania z us\u0142ug VHS oraz codzienne rytua\u0142y zwi\u0105zane z mo\u017cliwo\u015bci\u0105 seansu filmu na magnetowidzie. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce do\u015bwiadczenie u\u017cytkownik\u00f3w Video Home System r\u00f3\u017cni si\u0119 w zale\u017cno\u015bci od rozmiar\u00f3w miejsca dorastania, o czym b\u0119dzie mowa w dalszej cz\u0119\u015bci artyku\u0142u.<\/p>\n Spo\u015br\u00f3d os\u00f3b, z kt\u00f3rymi przeprowadza\u0142em wywiady, tylko jedna nie mia\u0142a w dzieci\u0144stwie bezpo\u015bredniego, codziennego kontaktu z medium VHS. W jej domu nie by\u0142o magnetowidu. Bra\u0142a udzia\u0142 w seansach film\u00f3w z kaset w trakcie rodzinnych wizyt. Projekcje mia\u0142y zatem charakter celebracji spotkania z bliskimi i zawsze sprowadza\u0142y si\u0119 do kolektywnego eksploatowania medium[2]<\/a>. Wyj\u0105tkowo\u015b\u0107 tego wywiadu na tle pozosta\u0142ych znacznie wzbogaca obszar analizy do\u015bwiadcze\u0144 odbiorc\u00f3w u schy\u0142ku ery VHS. Moja rozm\u00f3wczyni by\u0142a wy\u0142\u0105cznie biern\u0105 obserwatork\u0105 wymieraj\u0105cej kultury wideo w Polsce.<\/p>\n 90% moich rozm\u00f3wc\u00f3w mia\u0142o sprz\u0119t wideo w swych domach \u2013 ju\u017c sam ten fakt podkre\u015bla zmian\u0119 wzgl\u0119dem lat 80., gdy ogl\u0105danie film\u00f3w na kasetach odbywa\u0142o si\u0119 najcz\u0119\u015bciej poza domem, u nielicznych os\u00f3b albo instytucji wyposa\u017conych w magnetowid. Urz\u0105dzenie do odtwarzania VHS by\u0142o w\u00f3wczas synonimem maj\u0119tno\u015bci oraz zaradno\u015bci jej posiadaczy[3]<\/a>. W II po\u0142owie lat 90. i na pocz\u0105tku XXI wieku magnetowid stanowi\u0142 ju\u017c standardowe wyposa\u017cenie gospodarstwa domowego.<\/p>\n Ze wzgl\u0119du na prywatny charakter prowadzonych rozm\u00f3w (w\u0105tki rodzinne, czu\u0142e dane, intymne wspomnienia) postanowi\u0142em zachowa\u0107 w tajemnicy to\u017csamo\u015b\u0107 respondent\u00f3w. W artykule okre\u015blam ich jako Osoba 1-10, gdzie cyfra albo liczba jest motywowana wielko\u015bci\u0105 miejsca zamieszkania (Osoba 1 pochodzi z ma\u0142ej miejscowo\u015bci, Osoba 10 mieszka\u0142a w du\u017cym mie\u015bcie).<\/p>\n Na pocz\u0105tku pyta\u0142em respondent\u00f3w, jakie wspomnienie zwi\u0105zane z medium VHS jako pierwsze przychodzi im do g\u0142owy. W odpowiedzi zwykle pada\u0142y tytu\u0142y film\u00f3w nagranych na kasety, opisy pude\u0142ek (kolor opakowania i etykiet, fotosy na tyle obwoluty, szczeg\u00f3\u0142y plakatu). R\u00f3wie\u015bnicy opowiadali o ulubionych \u201ebajkach\u201d z dzieci\u0144stwa oraz o opakowaniach, kt\u00f3re przera\u017ca\u0142y ich tak bardzo, \u017ce nigdy nie zdecydowali si\u0119 na seans. Osoba 3:<\/p>\n W\u015br\u00f3d nich [kaset na p\u00f3\u0142ce] by\u0142 Park jurajski<\/em> (Jurassic Park<\/em>, re\u017c. Steven Spielberg, 1993) w jakim\u015b dziwnym wydaniu, minimalistyczna ok\u0142adka tylko z logo parku \u2013 by\u0142a to chyba pierwsza cz\u0119\u015b\u0107 […]. Z ty\u0142u widnia\u0142y zdj\u0119cia z filmu, skadrowane tak specyficznie, \u017ce przez d\u0142ugi czas uwa\u017ca\u0142em, \u017ce jest to horror \u2013 jakie\u015b czerwone, niepokoj\u0105ce \u015bwiat\u0142o, jacy\u015b ludzie wy\u0142aniaj\u0105cy si\u0119 zza wzg\u00f3rza[4]<\/a>. <\/em><\/p>\n W trakcie jednego z wywiad\u00f3w zosta\u0142o przywo\u0142ane logo dystrybutora. Osoba 2 szczeg\u00f3\u0142owo opisa\u0142a charakterystyczny romb studia Vision. Co ciekawe, nie wymieni\u0142a tytu\u0142u filmu, kt\u00f3ry znajdowa\u0142 si\u0119 na tej kasecie[5]<\/a>.<\/p>\n Repertuar<\/strong><\/p>\n Po przeprowadzeniu kilku wywiad\u00f3w moj\u0105 uwag\u0119 zwr\u00f3ci\u0142a okoliczno\u015b\u0107 zwi\u0105zana z terminologi\u0105 dotycz\u0105c\u0105 obszernej grupy film\u00f3w z dzieci\u0144stwa moich r\u00f3wie\u015bnik\u00f3w. Zar\u00f3wno amatorzy kina z wykszta\u0142ceniem politechnicznym, jak i absolwenci filmoznawstwa operuj\u0105cy na co dzie\u0144 fachowym s\u0142ownictwem tej dyscypliny nauki, opowiadaj\u0105c o animowanych filmach z kaset, jednog\u0142o\u015bnie u\u017cywali terminu \u201ebajka\u201d. Tak prawdopodobnie nazywali je nasi rodzice lub opiekunowie i przez to na zawsze zostali\u015bmy uwi\u0119zieni w j\u0119zykowej pu\u0142apce \u201ebajek\u201d z VHS-\u00f3w. Ani razu nie pad\u0142y natomiast s\u0142owa \u201eanimacja\u201d b\u0105d\u017a \u201ekresk\u00f3wka\u201d.<\/p>\n Ale \u201ebajkowy\u201d \u015bwiat animacji nie by\u0142 jedyn\u0105 specyficzn\u0105 nazw\u0105 gatunkow\u0105 odnosz\u0105c\u0105 si\u0119 do film\u00f3w na kasetach. Osoba 9 opowiada o \u201eSchwarzeneggerach\u201d, kt\u00f3re ogl\u0105da\u0142a wraz z tat\u0105[6]<\/a>. Nadawanie filmom akcji nazwy gatunkowej pochodz\u0105cej od nazwiska aktora jest emblematyczne dla ca\u0142ego gatunku, a jej korzeni mo\u017cna si\u0119 doszukiwa\u0107 w nowym systemie gwiazd, kt\u00f3ry nasta\u0142 na drodze rozwoju rynku VHS. Do wypo\u017cyczalni sz\u0142o si\u0119 po kaset\u0119 ze Stallone\u2019em, Bronsonem albo Seagalem[7]<\/a>.<\/p>\n Kontakt ze starszym rodze\u0144stwem i kuzynostwem wielokrotnie stawa\u0142 si\u0119 pretekstem do si\u0119gni\u0119cia po \u201eowoc zakazany\u201d \u2013 jak Osoba 8 nazywa filmy przeznaczone dla dojrzalszego widza (tytu\u0142y z kategoriami wiekowymi: PG-13, R albo NC-17). Jej osobistym \u201eowocem zakazanym\u201d by\u0142 serial animowany W\u0142atcy m\u00f3ch <\/em>(re\u017c. Bartosz K\u0119dzierski, TV4, 2006-2011), bij\u0105cy rekordy popularno\u015bci w okresie dorastania mojego pokolenia[8]<\/a>. Z kolei Osoba 4 i Osoba 7 zjad\u0142y sobie mleczaki na horrorach:<\/p>\n [Starsi bracia] usiedli raz w pokoju razem z rodzicami. Nie zosta\u0142am do nich wpuszczona. Podgl\u0105da\u0142am wi\u0119c przez dziurk\u0119 od klucza i odkry\u0142am, \u017ce ogl\u0105daj\u0105 jaki\u015b horror. P\u00f3\u017aniej znalaz\u0142am t\u0119 kaset\u0119 i ogl\u0105da\u0142am sama[9]<\/a>.<\/p>\n Co ciekawe, w obu przypadkach \u201edystrybutorem\u201d horror\u00f3w by\u0142o starsze rodze\u0144stwo: \u201eMieli\u015bmy kilka kaset nagranych przez starszego brata, kt\u00f3re mog\u0142y mrozi\u0107 krew niekt\u00f3rym dzieciom, np. Laleczka Chucky <\/em>(Child\u2019s Play<\/em>, re\u017c. Tom Holland, 1988)\u201d[10]<\/a>. <\/em>Opiekunowie wyra\u017cali zgod\u0119 na seanse tych film\u00f3w, poniewa\u017c \u201eto by\u0142y czasy, kiedy rodzice a\u017c tak si\u0119 nie przejmowali\u201d[11]<\/a>.<\/p>\n Kasety zwykle przenosi\u0142y moich rozm\u00f3wc\u00f3w w bezpieczny \u015bwiat bajek. Inne, ogl\u0105dane zazwyczaj ze starszym rodze\u0144stwem, pozwala\u0142y zakosztowa\u0107 \u201eowocu zakazanego\u201d film\u00f3w dla doros\u0142ych. W tych opowie\u015bciach pojawiaj\u0105 si\u0119 te\u017c jednak traumatyczne wspomnienia. Osoba 9 wyzna\u0142a:<\/p>\n M\u00f3j tata trzyma\u0142 na p\u00f3\u0142ce jak\u0105\u015b dziwn\u0105 kaset\u0119, kt\u00f3ra jako jedyna by\u0142a bez ok\u0142adki, by\u0142a ca\u0142a bia\u0142a i oczywi\u015bcie w dzieci\u0144stwie bardzo mnie ciekawi\u0142o, co jest na niej nagrane. A, przepraszam, to by\u0142a druga kaseta, kt\u00f3ra by\u0142a ca\u0142a bia\u0142a. Pierwsza to by\u0142o wesele rodzic\u00f3w w ca\u0142ej bia\u0142ej oprawce, a obok jaka\u015b nieznana mi kaseta VHS, kt\u00f3r\u0105 my\u015bla\u0142am, \u017ce b\u0119dzie \u015bwietnie w\u0142\u0105czy\u0107, kiedy nikogo nie b\u0119dzie w domu. Mia\u0142am chyba sze\u015b\u0107 lat. P\u00f3\u017aniej si\u0119 okaza\u0142o, \u017ce to by\u0142a jaka\u015b rosyjska sekcja zw\u0142ok, kt\u00f3r\u0105 tata mia\u0142 nagran\u0105[12]<\/a>.<\/p>\n Prawie wszyscy rozm\u00f3wcy opowiedzieli mi o programach TV lub filmach przegranych z telewizji na kasety, kt\u00f3re ogl\u0105dali w dzieci\u0144stwie. W poszczeg\u00f3lnych historiach r\u00f3\u017cne by\u0142y intencje os\u00f3b nagrywaj\u0105cych albo \u017c\u0105daj\u0105cych nagrania. W niekt\u00f3rych przypadkach przegrane tre\u015bci tworzy\u0142y sta\u0142\u0105 i niezmienn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 prywatnej kolekcji kaset. W\u015br\u00f3d nich mo\u017cna wyr\u00f3\u017cni\u0107 filmy fabularne oraz materia\u0142y audiowizualne maj\u0105ce warto\u015b\u0107 dla zamkni\u0119tej zbiorowo\u015bci (Osoba 7: \u201eM\u00f3j wujek jest prokuratorem i by\u0142 raz w telewizji. [Rodzice] wszystko przygotowali i nagrali go na VHS\u201d)[13]<\/a>. Inni traktowali czyste kasety jako narz\u0119dzie \u201eradzenia sobie\u201d z nawigowaniem po telewizyjnych ram\u00f3wkach. Trwaj\u0105c w nieko\u0144cz\u0105cym si\u0119 cyklu, rejestrowali telewizyjne tre\u015bci na no\u015bniku, nast\u0119pnie \u2013 po seansie \u2013 nadpisywali je kolejnymi, nowymi. W ten spos\u00f3b cykl u\u017cytkowania magnetowidu zatacza\u0142 ko\u0142o. Osoba 7: \u201eTo by\u0142y raczej ta\u015bmy wielokrotnego u\u017cytku. Jak ju\u017c zm\u0119czyli\u015bmy co\u015b totalnie, jak\u0105\u015b \u00bbbajk\u0119\u00ab, film, cokolwiek, to wtedy trafia\u0142o na ni\u0105 co\u015b nowego\u201d[14]<\/a>.<\/p>\n Z rodzin\u0105 i r\u00f3wie\u015bnikami<\/strong><\/p>\n Era VHS na szerok\u0105 skal\u0119 spopularyzowa\u0142a dokumentowanie rodzinnych spotka\u0144. W ten spos\u00f3b niemal ka\u017cdy z r\u00f3wie\u015bnik\u00f3w ogl\u0105da\u0142 w swoim \u017cyciu wesele albo podobn\u0105 imprez\u0119 utrwalon\u0105 na prywatnym no\u015bniku. Rodzinne kasety funkcjonuj\u0105 jako no\u015bnik przekazu mi\u0119dzypokoleniowego oraz fizyczna lokalizacja wspomnie\u0144, niekiedy przewrotnych, nawet z filmoznawczego punktu widzenia. Osoba 9:\u00a0 \u201eBy\u0142y \u00bbincepcje\u00ab nawet tworzone: ja ogl\u0105daj\u0105ca [nagranie rodzinne] na VHS-ie i m\u00f3j dziadek nagrywaj\u0105cy na kamerze z ta\u015bm\u0105, jak ogl\u0105dam [ten film] na telewizorze i jem kanapk\u0119 z d\u017cemem\u201d[15]<\/a>. Wypowied\u017a k\u0142adzie uwag\u0119 na spontaniczny charakter tworzenia nagra\u0144 rodzinnych, kt\u00f3rych autorzy cz\u0119sto posiadali znikom\u0105 wiedz\u0119 teoretyczn\u0105 na temat funkcjonowania medium oraz wewn\u0119trznych zasad sztuki operatorskiej. W zamian kieruj\u0105 si\u0119 wiedz\u0105 empiryczn\u0105.<\/p>\n Obok fotografii medium wideo sta\u0142o si\u0119 g\u0142\u00f3wnym narz\u0119dziem rejestruj\u0105cym wyj\u0105tkow\u0105 sytuacj\u0119 i zapisuj\u0105cym pami\u0119\u0107 o wydarzeniu, cz\u0142onkach rodziny i przyjacio\u0142ach. Powracaj\u0105cym motywem dla tej grupy nagra\u0144 na VHS s\u0105 wesela. Mo\u017cemy zauwa\u017cy\u0107, \u017ce niemal ka\u017cda przysi\u0119ga ma\u0142\u017ce\u0144ska z\u0142o\u017cona w latach 90. XX wieku zosta\u0142a zapisana na ta\u015bmie magnetycznej. Projekcje tych film\u00f3w mia\u0142y wymiar kolektywny. Wi\u0105za\u0142y si\u0119 z wizyt\u0105 rodziny, ze wsp\u00f3lnym ogl\u0105daniem oraz ze zbiorowym powrotem do szcz\u0119\u015bliwych chwil w \u017cyciu \u2013 wi\u0119cej na ten temat opowiedzia\u0142a Osoba 9:<\/p>\n Bli\u017cej jakiego\u015b \u015blubu, kt\u00f3ry dopiero si\u0119 odby\u0142, trzeba by\u0142o zobaczy\u0107 kaset\u0119 weseln\u0105. Nagranie lecia\u0142o gdzie\u015b w tle, kto\u015b [z cz\u0142onk\u00f3w rodziny] m\u00f3wi\u0142: \u201eO, pami\u0119tasz, a ta ju\u017c nie \u017cyje; o, pami\u0119tasz, a ta mia\u0142a tak\u0105 sukienk\u0119; a pami\u0119tasz, jak dziadek co\u015b tam?\u201d. To by\u0142o u wszystkich. Jeszcze z mojej perspektywy, z perspektywy osoby m\u0142odszej, to wszystko wygl\u0105da\u0142o ciekawie, bo nie mog\u0142am by\u0107 na \u015blubie rodzic\u00f3w albo ciotek, kt\u00f3re wzi\u0119\u0142y \u015bluby przed moim urodzeniem, wi\u0119c wiele os\u00f3b na tych filmach by\u0142o dla mnie zupe\u0142nie obcych i poznawa\u0142am je z tych kaset i anegdotek weselnych. Wi\u0119c to by\u0142o zabawne[16]<\/a>.<\/p>\n Kaseta z nagraniem rodzinnym spe\u0142nia\u0142a swoje zadanie \u2013 przed\u0142u\u017ca\u0142a pami\u0119\u0107 o pewnych wydarzeniach albo cz\u0142onkach rodziny, r\u00f3wnie\u017c w przypadku wspomnie\u0144 Osoby 4: \u201ePrzede wszystkim pami\u0119tam, \u017ce \u015bwi\u0119ta by\u0142y nagrane. Gwiazdka. Pojawi\u0142 si\u0119 miko\u0142aj i mieli\u015bmy mu za\u015bpiewa\u0107 piosenk\u0119. By\u0142o te\u017c nagranie urodzin moich i mojego brata bli\u017aniaka: wypakowywanie prezent\u00f3w, go\u015bcie\u201d[17]<\/a>.<\/p>\n By\u0107 mo\u017ce ten rodzinny obraz wsp\u00f3lnych projekcji prywatnych nagra\u0144 zapisa\u0142 si\u0119 w pami\u0119ci respondent\u00f3w szczeg\u00f3lnie silnie poprzez odst\u0119pstwo od normy dnia powszedniego. Zazwyczaj dzieci przyst\u0119powa\u0142y do seansu film\u00f3w fabularnych bez towarzystwa rodzic\u00f3w albo (du\u017co) starszego rodze\u0144stwa. Relacja w ramach wsp\u00f3lnych praktyk odbiorczych dzia\u0142a\u0142a raczej jednostronnie \u2013 cz\u0119\u015bciej dzieci wyra\u017ca\u0142y ochot\u0119 ogl\u0105dania film\u00f3w fabularnych \u201eod lat 12\u201d razem z mam\u0105 albo tat\u0105. \u201eWiadomo, ci\u0119\u017cej przekona\u0107 rodzica, \u017ceby po raz kt\u00f3ry\u015b ogl\u0105da\u0142 t\u0119 sam\u0105 \u00bbbajk\u0119\u00ab, ni\u017c \u017cebym ja sobie wskoczy\u0142 na seans do rodzic\u00f3w\u201d \u2013 wyja\u015bni\u0142a Osoba 3[18]<\/a>.<\/p>\n W wypowiedzi kryje si\u0119 istotna wzmianka wskazuj\u0105ca na cz\u0119stotliwo\u015b\u0107 seans\u00f3w danego filmu na kasecie. Niemal wszyscy rozm\u00f3wcy zgodnie przyznali, \u017ce ich ulubione tytu\u0142y by\u0142y ogl\u0105dane wielokrotnie, \u201emo\u017ce kilkadziesi\u0105t razy\u201d[19]<\/a>. Osoba 1 wspomina, \u017ce kuzynostwo nie korzysta\u0142o z wypo\u017cyczalni, poniewa\u017c \u201ejak ju\u017c by\u0142a konkretna pula film\u00f3w, to w k\u00f3\u0142ko ogl\u0105da\u0142o si\u0119 to samo i nie by\u0142o potrzeby si\u0119gania po wi\u0119cej\u201d. Osoba 7 bardzo dok\u0142adnie przywo\u0142a\u0142a tre\u015b\u0107 filmu o psie detektywie Scoobym Doo, kt\u00f3r\u0105 cz\u0119sto ogl\u0105da\u0142a w dzieci\u0144stwie, chocia\u017c od ostatniego seansu min\u0119\u0142o kilkana\u015bcie lat[20]<\/a>. Wideo \u2013 w przeciwie\u0144stwie do kina albo telewizji \u2013 umo\u017cliwi\u0142o ogl\u0105danie \u201ew zap\u0119tleniu\u201d tego samego filmu, wychodz\u0105c naprzeciw predyspozycjom dzieci\u0119cego aparatu poznawczego[21]<\/a>.\u00a0Wyj\u0105tkiem w tej kwestii jest Osoba 9, kt\u00f3ra opowiedzia\u0142a:<\/p>\n Denerwowa\u0142am swoich rodzic\u00f3w, bo ogl\u0105da\u0142am [kasety] do po\u0142owy, co by\u0142o bardzo nieprzyjemne \u2013 potem moi rodzice musieli je przewija\u0107. M\u00f3j tata by\u0142 perfekcjonist\u0105. Zawsze musia\u0142 przewin\u0105\u0107 kaset\u0119 do pocz\u0105tku. Wi\u0119c ja te\u017c musia\u0142am siedzie\u0107 i czeka\u0107, a\u017c film si\u0119 przewinie, \u017ceby w ko\u0144cu wsadzi\u0107 inn\u0105 kaset\u0119 do odtwarzacza. No i okazywa\u0142o si\u0119, \u017ce ona te\u017c jest do po\u0142owy nieprzewini\u0119ta, bo mama tego nie zrobi\u0142a. Wi\u0119c j\u0105 te\u017c trzeba by\u0142o przewin\u0105\u0107. Na koniec ja si\u0119 decydowa\u0142am na co\u015b zupe\u0142nie innego. To by\u0142o takie \u201eskakanie\u201d [po r\u00f3\u017cnych filmach][22]<\/a>.<\/p>\n Znacznie cz\u0119\u015bciej we wspomnieniach moich rozm\u00f3wc\u00f3w zachowa\u0142y si\u0119 seanse z r\u00f3wie\u015bnikami, a nie z doros\u0142ymi. Nale\u017cy przy tym podkre\u015bli\u0107, \u017ce r\u00f3wie\u015bnicy w\u0142a\u015bciwie w ka\u017cdej opowie\u015bci byli cz\u0142onkami rodzin moich rozm\u00f3wc\u00f3w. Kiedy dopytywa\u0142em, czy podobne wizyty odbywa\u0142y si\u0119 w domach koleg\u00f3w b\u0105d\u017a kole\u017canek z przedszkola, szko\u0142y, podw\u00f3rka albo okre\u015blonego miejsca zamieszkania, ka\u017cdorazowo uzyskiwa\u0142em odpowiedzi przecz\u0105ce. Respondenci byli w\u00f3wczas za mali, by umawia\u0107 si\u0119 w gronie kole\u017ce\u0144skim na wsp\u00f3lne seanse film\u00f3w na kasetach.<\/p>\n Dost\u0119pno\u015b\u0107 <\/strong><\/p>\n Co ciekawe, typowe dla p\u00f3\u017anych lat 80. i wczesnych 90. sposoby pozyskiwania kaset nie dotyczy\u0142y mojego pokolenia. Zamiast poszerzania kolekcji kaset o asortyment bazarowy nasi opiekunowie kupowali VHS-y w sklepach spo\u017cywczych lub w kiosku. \u201eBabcia przynios\u0142a mi raz \u00bbTeletubisie\u00ab [na kasecie]. O 5 rano posz\u0142a do sklepu, \u017ceby mi je kupi\u0107! No i od razu przy \u015bniadaniu w\u0142\u0105czy\u0142am t\u0119 kaset\u0119\u201d \u2013 Osoba 9 wspomina genez\u0119 posiadania jednego ze swoich ulubionych film\u00f3w[23]<\/a>.<\/p>\n W trakcie przeprowadzanych wywiad\u00f3w 5 z 10 respondent\u00f3w przyzna\u0142o si\u0119 do korzystania z wypo\u017cyczalni VHS. G\u0142\u00f3wnym czynnikiem r\u00f3\u017cnicuj\u0105cym t\u0119 praktyk\u0119 by\u0142 rozmiar rodzinnej miejscowo\u015bci. Aby zdoby\u0107 kaset\u0119, nale\u017ca\u0142o pojecha\u0107 kilka, czasem kilkana\u015bcie kilometr\u00f3w do najbli\u017cszego miasta: \u201ePrzez pierwszych 10-11 lat mojego \u017cycia mieszkali\u015bmy w zbyt ma\u0142ej miejscowo\u015bci, aby korzysta\u0107 [z wypo\u017cyczalni]. U nas w rejonie nigdy ich nie by\u0142o\u201d[24]<\/a>. W przypadku rozm\u00f3wc\u00f3w wywodz\u0105cych si\u0119 ze \u015brednich albo du\u017cych miast wszyscy praktykowali wizyty w wypo\u017cyczalni.<\/p>\n Wida\u0107 tutaj zmian\u0119 medialnej infrastruktury ma\u0142ych miejscowo\u015bci wzgl\u0119dem wspomnie\u0144 odbiorc\u00f3w VHS dorastaj\u0105cych w latach 80. XX wieku. Natalia Szeligowska w ramach swojego projektu badawczego rozmawia\u0142a z o\u015bmioma osobami urodzonymi w latach osiemdziesi\u0105tych. Wed\u0142ug jednego z nich \u201elata 1990-1995 by\u0142y z\u0142otym okresem wypo\u017cyczalni nawet na mazurskich wsiach\u201d. Pozostali r\u00f3wnie\u017c nie sugerowali si\u0119 wielko\u015bci\u0105 miejsca zamieszkania, gdy\u017c zawsze mieli wypo\u017cyczalni\u0119 w pobli\u017cu domu[25]<\/a>.<\/p>\n Mieszka\u0144cy ma\u0142ych miejscowo\u015bci na w\u0142asny spos\u00f3b musieli radzi\u0107 sobie z dost\u0119pno\u015bci\u0105 kaset. Osoba 2 wspomnia\u0142a, \u017ce jej wujek prowadzi\u0142 prywatn\u0105 \u201ewypo\u017cyczalni\u0119\u201d. Znajdowa\u0142a si\u0119 ona w domu w\u0142a\u015bciciela \u2013 kasety by\u0142y poustawiane w rz\u0119dach na meblo\u015bciance. Moja respondentka zapami\u0119ta\u0142a tylko wygl\u0105d pomieszczenia. Nie by\u0142a natomiast w stanie wyja\u015bni\u0107, czy wypo\u017cyczalnia by\u0142a legalna oraz czy za us\u0142ug\u0119 pobierana by\u0142a op\u0142ata. Ta sama r\u00f3wie\u015bniczka opowiedzia\u0142a mi o jeszcze jednej formie praktyk odbiorczych i konsumenckich, kt\u00f3re wykrystalizowa\u0142y si\u0119 w ma\u0142ej, wiejskiej spo\u0142eczno\u015bci:<\/p>\n Kiedy\u015b funkcjonowa\u0142a taka poczta [pantoflowa] i ludzie przekazywali sobie [filmy] nawzajem. Tak samo by\u0142o z kasetami z muzyk\u0105 czy p\u0142ytami z muzyk\u0105 ju\u017c potem. To by\u0142y po\u017cyczane kasety i potem przegrywane, nagrywane. Zdarza\u0142o si\u0119, \u017ce kaseta by\u0142a przegrywana po kilka razy. […] Jako\u015b\u0107 by\u0142a byle jaka[26]<\/a>.<\/em><\/p>\n Inaczej sprawa wygl\u0105da\u0142a u Osoby 4, urodzonej i dorastaj\u0105cej w niewielkiej miejscowo\u015bci w wojew\u00f3dztwie \u0142\u00f3dzkim, pami\u0119taj\u0105cej zgo\u0142a inne mo\u017cliwo\u015bci pozyskiwania film\u00f3w na no\u015bniku magnetycznym:<\/p>\n Niekt\u00f3re [kasety] by\u0142y wypo\u017cyczone z biblioteki, bo w naszej gminie plac\u00f3wka oferowa\u0142a tak\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107. […] To by\u0142a najwi\u0119ksza frajda dla nas. Jechali\u015bmy z mam\u0105 do biblioteki. Mam brata bli\u017aniaka, wi\u0119c ka\u017cdy z nas pod swoje preferencje dobiera\u0142 ze trzy kasety, bo by\u0142 te\u017c okre\u015blony limit wypo\u017cyczenia. To by\u0142o bardzo emocjonuj\u0105ce dla dziecka: co teraz wybierze z p\u00f3\u0142eczki? Jaka b\u0119dzie bajka?[27]<\/a><\/p>\n Biblioteka oferowa\u0142a asortyment dla dzieci i doros\u0142ych. Ale mo\u017cliwo\u015b\u0107 wypo\u017cyczenia kasety z biblioteki nie by\u0142a wy\u0142\u0105cznie domen\u0105 gminnych plac\u00f3wek. Podobn\u0105 praktyk\u0119 \u2013 cho\u0107 znacznie ubo\u017csz\u0105 o osobiste do\u015bwiadczenia \u2013 wspomina Osoba 2: \u201eW P\u0142ocku, w p\u0142ockiej bibliotece, funkcjonowa\u0142a wypo\u017cyczalnia VHS\u201d[28]<\/a>. Kultura wideo nie po raz pierwszy miesza\u0142a dotychczasowe porz\u0105dki. W okresie transformacji w\u0142a\u015bciciele prywatnych wypo\u017cyczalni cz\u0119sto korzystali z kart bibliotecznych w celu zorganizowania przestrzeni pracy \u2013 katalogowania kaset oraz wypo\u017cyczaj\u0105cych[29]<\/a>.<\/p>\n Technika<\/strong><\/p>\n Osobn\u0105 kwesti\u0119 stanowi\u0105 wspomnienia zwi\u0105zane z technicznymi w\u0142a\u015bciwo\u015bciami magnetowid\u00f3w. R\u00f3wie\u015bnicy wspominaj\u0105 magnetowidy jako urz\u0105dzenia \u201etoporne\u201d, przysparzaj\u0105ce u\u017cytkownikom wielu problem\u00f3w. W przeciwie\u0144stwie do wsp\u00f3\u0142czesnych odtwarzaczy i niematerialnych \u015brodk\u00f3w dystrybucji film\u00f3w technologia VHS mia\u0142a tendencj\u0119 do cz\u0119stych awarii. Pogi\u0119ta czy ple\u015bniej\u0105ca ta\u015bma mog\u0142a trwale uszkodzi\u0107 magnetowid, a sprz\u0119t maj\u0105cy wad\u0119 stanowi\u0142 zagro\u017cenie dla no\u015bnika (np. wci\u0105ga\u0142 ta\u015bm\u0119). Taki by\u0142 kres odtwarzacza Osoby 4: \u201eW pewnym momencie odtwarzacz nam si\u0119 zepsu\u0142. Par\u0119 razy by\u0142 naprawiany przez tat\u0119, ale tym razem sta\u0142o si\u0119 to na powa\u017cnie […]. Wci\u0105ga\u0142 ta\u015bmy z kaset\u201d[30]<\/a>.<\/p>\n Innym r\u00f3wie\u015bnikom zapad\u0142 w pami\u0119\u0107 udzia\u0142 w pracach nad napraw\u0105 magnetowidu. Osoba 5 wspomina:<\/p>\n W ta\u015bmach najcz\u0119\u015bciej nale\u017ca\u0142o wybi\u0107 taki plastik i poprawi\u0107 ta\u015bm\u0119 elektromagnetyczn\u0105 z nagrania w \u015brodku. A w wideomagnetowidzie \u2013 takie archaiczne s\u0142owo \u2013 tam si\u0119 czasem zawin\u0119\u0142a ta\u015bma z kasety w szpul\u0119 albo nie dzia\u0142a\u0142y jakie\u015b elementy mechaniczne. Wtedy trzeba by\u0142o rozkr\u0119ci\u0107 urz\u0105dzenie i je przeczy\u015bci\u0107. Wi\u0119c by\u0142o strasznie du\u017co wysi\u0142ku w\u0142o\u017conego, \u017ceby zobaczy\u0107 film[31]<\/a>.<\/p>\n VHS wobec innych aktywno\u015bci<\/strong><\/p>\n Ka\u017cda rodzina korzystaj\u0105ca z magnetowidu wykszta\u0142ci\u0142a w\u0142asny system rytua\u0142\u00f3w dotycz\u0105cych cz\u0119stotliwo\u015bci i okoliczno\u015bci korzystania z wideo. Osoba 9 ogl\u0105da\u0142a \u201eTeletubisie <\/em>do ka\u017cdego posi\u0142ku\u201d[32]<\/a>. Osoba 3 wspomina, \u017ce jej seanse odbywa\u0142y si\u0119 \u201ew soboty po obiedzie, 16:00-17:00. Wtedy by\u0142a taka dziwna luka. Nic ciekawego nie lecia\u0142o w telewizorze. Zawsze to by\u0142 dobry motyw, \u017ceby odgrza\u0107 sobie takiego filmowego kotleta i wr\u00f3ci\u0107 do czego\u015b, co si\u0119 lubi\u201d[33]<\/a>. Praktyki nie dotyczy\u0142y wy\u0142\u0105cznie jego indywidualnego sposobu korzystania z VHS. \u201eMoi rodzice dzia\u0142ali podobnie, wi\u0119c to by\u0142a taka przebie\u017cka przed \u00bbSuperkinem\u00ab na TVN\u201d[34]<\/a>. W tej wypowiedzi uwidacznia si\u0119 stosunek Osoby 3 i jej rodzic\u00f3w do wideo. VHS by\u0142 przez nich postrzegany jako medium drugiej kategorii, po kt\u00f3re si\u0119gano w ramach walki z monotoni\u0105 oferty telewizyjnej. Ogl\u0105dane filmy by\u0142y wi\u0119c swoistym suplementem ram\u00f3wki. R\u00f3wnocze\u015bnie filmy nadawane w trakcie wieczornego pasma by\u0142y uznawane za bardziej atrakcyjne ni\u017c to, co by\u0142o dost\u0119pne na VHS \u2013 by\u0107 mo\u017ce z uwagi na sporadyczno\u015b\u0107 ich emisji w ramach wieczornego pasma program\u00f3w; by\u0107 mo\u017ce ze wzgl\u0119du na wysok\u0105 jako\u015b\u0107 prezentowanych tytu\u0142\u00f3w lub cykliczny charakter telewizyjnych format\u00f3w (m.in. wspomniane \u201eSuperkino\u201d).<\/p>\n Podobny konflikt seans\u00f3w film\u00f3w na kasetach z programami emitowanymi w telewizji towarzyszy\u0142 pozosta\u0142ym rozm\u00f3wcom. Osoba 7 warto\u015bciuje technologi\u0119 VHS w por\u00f3wnaniu z ram\u00f3wk\u0105 TV: \u201eZ telewizj\u0105 to by\u0142o tak, \u017ce do kogo by si\u0119 nie posz\u0142o, to by\u0142y takie same [programy]. Na kasetach zawsze mog\u0142o mnie co\u015b zaskoczy\u0107 \u2013 kto\u015b mia\u0142 co\u015b, co chcia\u0142o si\u0119 obejrze\u0107 we wsp\u00f3lnym gronie, no i wtedy si\u0119ga\u0142o si\u0119 po VHS\u201d[35]<\/a>. Z jej s\u0142\u00f3w wynika, \u017ce to filmy na kasetach by\u0142y istotniejsze dla wytwarzania i zaspokajania gustu odbiorc\u00f3w, dawa\u0142y im mo\u017cliwo\u015b\u0107 wyboru, w przeciwie\u0144stwie do sta\u0142ych ram\u00f3wek.<\/p>\n Sama tre\u015b\u0107 no\u015bnika cechowa\u0142a si\u0119 \u2013 by\u0107 mo\u017ce z\u0142udn\u0105 \u2013 unikatowo\u015bci\u0105 na tle pozosta\u0142ych. <\/em>\u201eLubi\u0142am je\u017adzi\u0107 do mojej kuzynki, bo ona mia\u0142a \u00bbdisnejowskie bajki\u00ab na VHS-ach, ale nie chwyta\u0142y mnie tak za serce. Wola\u0142am te swoje. Z drugiej strony ciekawie by\u0142o zobaczy\u0107, co ma kto\u015b innego. To by\u0142y zupe\u0142nie inne \u00bbbajki\u00ab, inna rzeczywisto\u015b\u0107, inny \u015bwiat. To by\u0142o super\u201d \u2013 kontynuowa\u0142a Osoba 7[36]<\/a>. Wspomniana unikatowo\u015b\u0107 doprowadza\u0142a czasem do skrajnych sytuacji. W pami\u0119ci Osoby 9 szczeg\u00f3lnie zapisa\u0142 si\u0119 zbiorowy seans prywatnej kasety. Za namow\u0105 wychowawczyni r\u00f3wie\u015bniczka wzi\u0119\u0142a no\u015bnik do przedszkola, aby zobaczy\u0107 ulubion\u0105 animacj\u0119 z grup\u0105. \u201ePani pokaza\u0142a j\u0105 dzieciom i by\u0142am bardzo zazdrosna, \u017ce inni ogl\u0105daj\u0105 razem ze mn\u0105 to, co mog\u0142am zobaczy\u0107 we w\u0142asnym domu. Potem [ta kaseta] jako\u015b mi zbrzyd\u0142a i przesta\u0142am j\u0105 ogl\u0105da\u0107. Zobaczy\u0142am j\u0105 dopiero po wielu, wielu latach\u201d[37]<\/a>. Poprzez z\u0142amanie pierwotnego za\u0142o\u017cenia partycypacji medium (\u201edomowy system wideo\u201d) materialny no\u015bnik z filmem straci\u0142 w oczach mojej rozm\u00f3wczyni swoj\u0105 wyj\u0105tkowo\u015b\u0107. Na poziomie percepcyjnym kilkuletniego dziecka \u201eprzetransformowa\u0142 si\u0119\u201d z obiektu unikatowego i niepowtarzalnego w dobro masowe, dost\u0119pne wielu osobom. W ten spos\u00f3b r\u00f3wie\u015bniczka zosta\u0142a niejako \u201eokradziona\u201d z prywatnych, jednostkowych odczu\u0107 wzgl\u0119dem no\u015bnika z filmem.<\/p>\n Gdy upowszechni\u0142a si\u0119 telewizja kablowa, kasety VHS zesz\u0142y na dalszy plan. Osoba 10 dobitnie podkre\u015bli\u0142a, \u017ce cz\u0119\u015bciej ogl\u0105da\u0142a stacj\u0119 Cartoon Network ni\u017c produkcje nagrane na ta\u015bmie magnetycznej. Chwila namys\u0142u mojej rozm\u00f3wczyni pozwoli\u0142a ustanowi\u0107 pewn\u0105 klasyfikacj\u0119 obu medi\u00f3w. Na kasetach ogl\u0105da\u0142a wy\u0142\u0105cznie filmy pe\u0142nometra\u017cowe. Telewizja by\u0142a od seriali animowanych[38]<\/a>.<\/p>\n U schy\u0142ku milenium telewizja kablowa albo satelitarna nie by\u0142a obecna na masow\u0105 skal\u0119 w mniejszych miejscowo\u015bciach. Osoba 4 wspomina, \u017ce \u2013 z powodu mieszkania na wsi \u2013 mia\u0142a jedynie dost\u0119p do podstawowego pakietu kana\u0142\u00f3w. Pasmo dzieci\u0119cych program\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich Jedyneczka <\/em>i Budzik<\/em>, by\u0142o emitowane wy\u0142\u0105cznie rankami. P\u00f3\u017aniej, o 19:00, transmitowano Wieczorynk\u0119<\/em> i na tym koniec. Z VHS-ami by\u0142o inaczej \u2013 oferowa\u0142y dost\u0119p do sta\u0142ej, a przez to \u2013 paradoksalnie \u2013 nieko\u0144cz\u0105cej si\u0119 puli tytu\u0142\u00f3w na kasetach[39]<\/a>.<\/p>\n Miejsce urodzenia determinowa\u0142o zaj\u0119cia dzieci, rzutowa\u0142o te\u017c na \u015bwiadomo\u015b\u0107 m\u0142odych odbiorc\u00f3w kultury masowej. \u201eWychowa\u0142am si\u0119 na wsi i jak sobie przypominam dzieci\u0144stwo, to bardziej my\u015bl\u0119 o takiej aktywno\u015bci na dworze. My\u015bmy biegali sobie za pi\u0142k\u0105, wymy\u015blali\u015bmy jakie\u015b zabawy, a ogl\u0105danie [program\u00f3w telewizyjnych i kaset] by\u0142o wy\u0142\u0105cznie dodatkiem\u201d \u2013 opowiada o latach dzieci\u0144stwa Osoba 6[40]<\/a>. W jej mniemaniu ogl\u0105danie film\u00f3w na kasetach by\u0142o to\u017csame z innymi formami aktywno\u015bci w wolnym czasie; mniej wa\u017cne od szeregu interakcji podejmowanych z r\u00f3wie\u015bnikami w ramach wsp\u00f3lnych gier i zabaw zespo\u0142owych. Respondentka nie rozpatrywa\u0142a te\u017c medium jako urz\u0105dzenia umo\u017cliwiaj\u0105cego seanse grupie r\u00f3wie\u015bnik\u00f3w. Zamiast obraz\u00f3w wy\u015bwietlanych na ekranie telewizora wybra\u0142a dzieci\u0119ce zabawy na \u015bwie\u017cym powietrzu.<\/p>\n W wypadku innych respondent\u00f3w VHS-y sprawowa\u0142y przewrotn\u0105 funkcj\u0119 wychowawcz\u0105 i niejako \u201eopiekowa\u0142y si\u0119\u201d moimi r\u00f3wie\u015bnikami podczas nieobecno\u015bci rodzic\u00f3w: \u201eMama nie do ko\u0144ca ufa\u0142a opiekunkom, a babcia by\u0142a schorowana, wi\u0119c \u017ceby nam zaj\u0105\u0107 czas, gdy np. w danym momencie nie szli\u015bmy do przedszkola, nauczy\u0142a nas, jak si\u0119 obs\u0142uguje VHS. Wi\u0119c mieli\u015bmy ca\u0142\u0105 pul\u0119 kaset, od Mapeci\u0105tek<\/em> po nagrania rodzinne\u201d[41]<\/a>. R\u00f3wnie\u017c w przypadku Osoby 7 kasety funkcjonowa\u0142y jako spos\u00f3b \u201ezabicia czasu\u201d dziecka, kiedy rodzice byli niedyspozycyjni, np. odpoczywali w dzie\u0144 po nocnych zmianach. St\u0105d pojawi\u0142a si\u0119 u niej mo\u017cliwo\u015b\u0107 odkrycia horror\u00f3w i innych gatunk\u00f3w kina przegranego z telewizji[42]<\/a>. Rodzice Osoby 3 mogli uczestniczy\u0107 w przeprowadzce, poniewa\u017c ich syn ogl\u0105da\u0142 Kubusia Puchatka<\/em> na VHS-ie[43]<\/a>.<\/p>\n Opr\u00f3cz konkretnych praktyk odbiorczych w ramach oswojonej mikrospo\u0142eczno\u015bci pyta\u0142em r\u00f3wnie\u017c o inne miejsca, w kt\u00f3rych moi rozm\u00f3wcy ogl\u0105dali filmy na kasetach. Odpowied\u017a by\u0142a identyczna w niemal ka\u017cdym przypadku \u2013 plac\u00f3wki edukacyjne: przedszkola, szko\u0142y podstawowe, gimnazja, a nawet licea. Materia\u0142y na ta\u015bmie magnetycznej zwykle dope\u0142nia\u0142y program szkolny i stanowi\u0142y alternatywn\u0105 form\u0119 prowadzenia lekcji \u2013 przy czym dzieciom pokazywano tak\u017ce animacje. Kilku rozm\u00f3wc\u00f3w wspomnia\u0142o, \u017ce kasety z filmami fabularnymi znajdowa\u0142y si\u0119 w \u015bwietlicy. Osoba 9 przypomina sobie materia\u0142y dydaktyczne na kasetach ogl\u0105dane ju\u017c w przedszkolu:<\/p>\n Pami\u0119tam, \u017ce na lekcje rytmiki wje\u017cd\u017ca\u0142 telewizor na k\u00f3\u0142kach i ogl\u0105dali\u015bmy bardzo dziwne rzeczy. Jakie\u015b… W\u0142a\u015bnie, bo to znowu jest tak duchologicznie zapisane w mojej pami\u0119ci, ja nie wiem, czy dzia\u0142o si\u0119 tak naprawd\u0119, ale wydaje mi si\u0119, \u017ce wy\u015bwietlano nam koncerty Fasolek, Arki Noego […]. Wi\u0119c na rytmice \u015bpiewali\u015bmy np. piosenki Arki Noego, tam Siejeje<\/em> by\u0142y odtwarzane dla nas [z magnetowidu]. Teoretycznie by\u0142o bardziej audialnie, ale pami\u0119tam te\u017c wizualnie, \u017ce ludzie byli w tym pudle. Jak si\u0119 by\u0142o dzieckiem, to by\u0142o takie \u201ewow\u201d[44]<\/a>.<\/p>\n Rozm\u00f3wcy narzekali na jako\u015b\u0107 masowych projekcji w szkole (ma\u0142y ekran telewizora, s\u0142aba fonia). By\u0107 mo\u017ce z tego powodu rodzice ingerowali niekiedy w medialn\u0105 edukacj\u0119 swoich pociech: \u201ePami\u0119tam, Znikni\u0119cie<\/strong><\/p>\n Odtwarzacze VHS wyparowa\u0142y z \u017cycia moich r\u00f3wie\u015bnik\u00f3w mniej wi\u0119cej na etapie kszta\u0142cenia w szkole podstawowej. Co by\u0142o tego przyczyn\u0105? Odpowied\u017a respondent\u00f3w w niemal\u017ce ka\u017cdym przypadku jest identyczna: DVD. Mo\u017cna nieco j\u0105 poszerzy\u0107: nowsze media ustanowi\u0142y sw\u00f3j w\u0142asny \u201edomowy park technologiczny\u201d, bowiem obok DVD standardowym wyposa\u017ceniem domu sta\u0142y si\u0119 telewizja kablowa i komputery stacjonarne.<\/p>\n [Magnetowidy] by\u0142y na pewno stopniowo wypierane przez DVD. M\u00f3j brat by\u0142 bardziej bieg\u0142y w meandrach internetu i pobieraniu film\u00f3w, kt\u00f3re niedawno wy\u015bwietlano w kinie, magia absolutna! Wi\u0119c tam si\u0119 ju\u017c pojawi\u0142o nagrywanie na p\u0142yty, no i tu ju\u017c faktycznie by\u0142y ca\u0142e szpule, takie wysokie, zakr\u0119cane pude\u0142ka na p\u0142yty, tego by\u0142o troch\u0119 wi\u0119cej [ni\u017c kaset]<\/p>\n \u2013 opowiada Osoba 3[46]<\/a>. Zwraca ona uwag\u0119 na istotne kwestie zwi\u0105zane Nale\u017cy jednak podkre\u015bli\u0107, \u017ce na tym etapie eksploatowania medium wielu odbiorc\u00f3w korzysta\u0142o z DVD podobnie jak wcze\u015bniej z kaset VHS \u2013 pozarynkow\u0105 drog\u0105 dystrybucji. \u015awiadomo\u015b\u0107 o prawach autorskich prawie nie istnia\u0142a. \u201eZadebiutowa\u0142y p\u0142yty CD i zacz\u0119\u0142o si\u0119 to, co z kasetami VHS \u2013 nagrywanie wszystkiego\u201d \u2013 podkre\u015bla dobitnie Osoba 7[47]<\/a>. Dodatkowo nowy, okr\u0105g\u0142y no\u015bnik m\u00f3g\u0142 pomie\u015bci\u0107 wi\u0119ksz\u0105 ilo\u015b\u0107 film\u00f3w ni\u017c kaseta. Wspomnienia na temat ilo\u015bci nieoryginalnych p\u0142yt CD i DVD dost\u0119pnych w domu m\u00f3wi\u0105 same za siebie. Z drugiej strony filmy mo\u017cna by\u0142o ogl\u0105da\u0107 na ekranie domowego komputera, jako pliki zapisane w jego pami\u0119ci, bez potrzeby zgrywania ich na zewn\u0119trzny no\u015bnik. Osoba 2 powiedzia\u0142a:<\/p>\n Ogl\u0105da\u0142am filmy na komputerze, wiadomo, [pobrane] z internetu. Wtedy nie istnia\u0142a jeszcze taka kultura seans\u00f3w online. Ona nadesz\u0142a dopiero p\u00f3\u017aniej. Wiadomo, kto nie pobiera\u0142? Kto nie by\u0142 \u201epiratem\u201d przez kr\u00f3tki okres \u017cycia i nie \u015bci\u0105ga\u0142 tych wszystkich eMuli, Ares\u00f3w, ale te\u017c… trojan\u00f3w…? To mia\u0142o na mnie du\u017cy wp\u0142yw. Niby by\u0142o nielegalne, niby kultur\u0119 trzeba szanowa\u0107, ale dzi\u0119ki temu mo\u017cna by\u0142o co\u015b odkry\u0107[48]<\/a>.<\/p>\n Co wi\u0119cej, w odniesieniu do przeprowadzonych wywiad\u00f3w mo\u017cna zauwa\u017cy\u0107, Innym czynnikiem odrywaj\u0105cym dzieci od magnetowid\u00f3w by\u0142y r\u00f3wnie\u017c mo\u017cliwo\u015bci, kt\u00f3re oferowa\u0142y wirtualne rozrywki. Osoba 5:<\/p>\n Przez pierwsze lata to nie mieli\u015bmy internetu, wi\u0119c na komputerze albo w\u0142\u0105cza\u0142am gry dem\u00f3wki z gazet kupowanych nam [przez mam\u0119], albo wtedy za gr\u0119 uznawa\u0142am Painta. By\u0142 wtedy dla mnie \u201egr\u0105\u201d, w kt\u00f3rej tworzy\u0142am mozaiki. By\u0142a jeszcze taka kosmiczna gra i Saper<\/em>. Wi\u0119c w to si\u0119 grywa\u0142o. A jeszcze z takich dem\u00f3wek to mama kiedy\u015b kupi\u0142a Zemst\u0119 urz\u0119dasa<\/em>, innym razem Obcego<\/em>. I od kuzyn\u00f3w po\u017cycza\u0142o si\u0119 gry. Jakie\u015b Bodziowe przygody<\/em>[51]<\/a>.<\/em><\/p>\n Zaciekawi\u0142 mnie fakt, \u017ce niemal \u017caden z rozm\u00f3wc\u00f3w nie by\u0142 w stanie przywo\u0142a\u0107 konkretnej sytuacji, w kt\u00f3rej odtwarzacz VHS znikn\u0105\u0142 z tradycyjnego miejsca na p\u00f3\u0142ce pod telewizorem. Wielu si\u0119 zarzeka\u0142o, \u017ce sprz\u0119t wci\u0105\u017c znajduje si\u0119 w ich domach: schowany do worka w piwnicy, owini\u0119ty kocem na dnie szafy albo w kartonie na strychu. Starsze pokolenia u\u017cytkownik\u00f3w VHS nie rozsta\u0142y si\u0119 z technologi\u0105 ich m\u0142odo\u015bci, (pop)kulturowej dojrza\u0142o\u015bci, chocia\u017c nie korzystaj\u0105 z niej na co dzie\u0144. Poddasza, piwnice, szafy sta\u0142y si\u0119 mauzoleum pami\u0119ci o pewnej epoce medialnej, kt\u00f3ra przesta\u0142a istnie\u0107.<\/p>\n ***<\/p>\n Praktyki odbiorcze medium wideo os\u00f3b urodzonych po 1995 roku by\u0142y inne od rytua\u0142\u00f3w medialnych starszych pokole\u0144. Wraz z ustabilizowaniem si\u0119 rynku wideo w Polsce stopniowo zacz\u0119\u0142y wymiera\u0107 instytucje kina kasetowego oraz pozasystemowych pokaz\u00f3w film\u00f3w zablokowanych przez cenzur\u0119 (np. Przes\u0142uchania <\/em>[re\u017c. Ryszard Bugajski, 1982]), kt\u00f3re po 1989 roku trafi\u0142y do kinowej, p\u00f3\u017aniej kasetowej dystrybucji[52]<\/a>. W drugiej po\u0142owie lat 90. i na pocz\u0105tku dwutysi\u0119cznych wideo nie by\u0142o ju\u017c nowo\u015bci\u0105 \u2013 bardziej: rutyn\u0105 dnia powszedniego. Coraz wi\u0119cej kaset pochodzi\u0142o wi\u0119c z legalnych \u017ar\u00f3de\u0142. \u017baden z moich rozm\u00f3wc\u00f3w nie wspomnia\u0142 o stanowiskach bazarowych oferuj\u0105cych pirackie wersje film\u00f3w na VHS. Technologia sta\u0142a si\u0119 te\u017c ta\u0144sza, przez to dost\u0119pna na masow\u0105 skal\u0119. W niemal ka\u017cdym domu znajdowa\u0142 si\u0119 odtwarzacz VHS.<\/p>\n Agnieszka Nieracka, wspominaj\u0105c sw\u00f3j pierwszy seans VHS odbyty jeszcze w latach 70. XX wieku, w rozmowie z Piotrem Sitarskim opisa\u0142a swoje do\u015bwiadczenie jako \u201emetafizyczne\u201d[53]<\/a>. Zainspirowany t\u0105 wypowiedzi\u0105, na ko\u0144cu ka\u017cdego wywiadu pyta\u0142em respondent\u00f3w o jedno s\u0142owo, kt\u00f3rym okre\u015bliliby swoje wspomnienia zwi\u0105zane z wideo. Niekt\u00f3re odpowiedzi odnosi\u0142y si\u0119 do charakterystycznych kwestii technicznych: \u015bnie\u017cyca<\/em> \u2013 powiedzia\u0142a Osoba 6[54]<\/a>. Pod\u015bwiadomie s\u0142owo mog\u0142o dotyczy\u0107 te\u017c niewyra\u017anych wspomnie\u0144 dotycz\u0105cych medium. Dla Osoby 8 wideo kojarzy si\u0119 z post\u0119pem<\/em>[55]<\/a>. Patrzy wi\u0119c warto\u015bciuj\u0105co na obecno\u015b\u0107 magnetowid\u00f3w na drzewie genealogicznym wsp\u00f3\u0142czesnych medi\u00f3w. Osoba 10 skoncentrowa\u0142a si\u0119 na swoich odczuciach: nostalgia<\/em> by\u0142o s\u0142owem, kt\u00f3re przywo\u0142a\u0142a[56]<\/a>. Osoba 4 powiedzia\u0142a tylko: fantazyjna era<\/em>, po raz kolejny \u0142\u0105cz\u0105c VHS ze \u015bwiatem dzieci\u0119cych marze\u0144[57]<\/a>.<\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n Bibliografia<\/strong><\/p>\n Filiciak Miros\u0142aw, Wasiak Patryk, We\u017a pan Rambo!<\/em>, Wydawnictwo Naukowe \u201eKatedra\u201d, Gda\u0144sk 2022.<\/p>\n Filiciak Miros\u0142aw, Wasiak Patryk, Wypo\u017cyczalnia rewolucji<\/em>, \u201ePolityka\u201d 2013, nr 2909.<\/p>\n Fortuna Grzegorz Jr., Rynek wideo w Polsce<\/em>, \u201eImages\u201d 2013, nr 22.<\/p>\n Horst J.S., Parsons K.L., Bryan N.M., Get the story straight: contextual repetition promotes word learning from storybooks<\/em>, \u201eFrontiers in Psychology\u201d 2011, Vol. 2.<\/p>\n Lubelski Tadeusz, Historia kina polskiego<\/em>, Videograf II, Katowice 2009.<\/p>\n Sitarski Piotr, Wideo w PRL: urz\u0105dzenia i u\u017cytkownicy<\/em> [w:] P. Sitarski, M.B. Garda, K. Jajko, Nowe media w PRL<\/em>, Wydawnictwo Uniwersytetu \u0141\u00f3dzkiego, \u0141\u00f3d\u017a 2020.<\/p>\n Szeligowska Natalia, Wszystko jest dla ludzi. M\u0142odzi widzowie w Polsce w okresie transformacji systemowej i ich pierwsze do\u015bwiadczenia z kultur\u0105 audiowizualn\u0105<\/em>, \u201ePanoptikum\u201d 2016, nr 15.<\/p>\n <\/p>\n ______<\/p>\n Watching practices of the Last VHS Generation in Poland \u2013 a report on the qualitative study<\/strong><\/p>\n <\/p>\n Keywords<\/strong><\/p>\n VHS cassettes; children watching movies; viewing practices; video rental store<\/p>\n <\/p>\n Abstract<\/strong><\/p>\n The article depicts receiving practices of the last VHS generation, people born in years 1995-2000. Author portrays a panorama of VHS decline in Poland, in which social and participatory aspects vary significantly from the VHS „craze” of 1980s and 1990s. The research was conducted on ten interviews with the youngest VHS consumers in Poland.<\/p>\n <\/p>\n _______<\/p>\n Biogram<\/strong><\/p>\n Kornel Noco\u0144<\/strong> \u2013 absolwent filmoznawstwa na Uniwersytecie \u0141\u00f3dzkim, pracownik Dzia\u0142u Wystaw i Projekt\u00f3w w Muzeum Kinematografii w \u0141odzi.<\/p>\n _______<\/p>\n [1]<\/a> Grzegorz Fortuna Jr. ko\u0144czy histori\u0119 polskiego rynku wideo w pierwszej po\u0142owie lat 90. XX wieku (zob. G. Fortuna Jr., Rynek wideo w Polsce<\/em>, \u201eImages\u201d 2013, nr 22). Artyku\u0142y opublikowane w tygodnikach opinii kieruj\u0105 swoj\u0105 narracj\u0119 w stron\u0119 \u201emitu VHS\u201d, czyli sentymentalnej wizji medium okresu schy\u0142ku PRL-u i transformacji (zob. M. Filiciak, P. Wasiak, Wypo\u017cyczalnia rewolucji<\/em>, \u201ePolityka\u201d 2013, nr 2909 \u2013 w artykule tym magnetowidy zostaj\u0105 okre\u015blone m.in. jako \u201efolklor okresu transformacji\u201d). Z kolei niedawno wydana monografia tych samych autor\u00f3w (M. Filiciak, P. Wasiak, We\u017a pan Rambo!<\/em>, Wydawnictwo Naukowe \u201eKatedra\u201d, Gda\u0144sk 2022) przedstawia \u201ehistori\u0119 magnetowid\u00f3w w Polsce, zw\u0142aszcza w okresie, w kt\u00f3rym ich pozycja by\u0142a najsilniejsza \u2013 tak\u017ce w kategoriach oddzia\u0142ywania na wyobra\u017ani\u0119, a wi\u0119c od lat osiemdziesi\u0105tych do po\u0142owy lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych\u201d (tam\u017ce, s. 16-17).<\/p>\n [2]<\/a> Wywiad z Osob\u0105 1 przeprowadzony 14 wrze\u015bnia 2021 roku.<\/p>\n [3]<\/a> M. Filiciak, P. Wasiak, We\u017a pan Rambo!<\/em>…, dz. cyt., s. 189-193.<\/p>\n [4]<\/a> Wywiad z Osob\u0105 3 przeprowadzony w dniu 14 wrze\u015bnia 2021 roku.<\/p>\n [5]<\/a> Wywiad z Osob\u0105 2 przeprowadzony w dniu 17 wrze\u015bnia 2021 roku.<\/p>\n [6]<\/a> Wywiad z Osob\u0105 9 przeprowadzony 16 wrze\u015bnia 2021 roku.<\/p>\n [7]<\/a> Ten rodzaj kultu gwiazd jest zauwa\u017calny nawet wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie, na wt\u00f3rnym rynku kaset wideo. Tytu\u0142y z wymienionymi aktorami s\u0105 znacznie dro\u017csze od pozosta\u0142ych, \u201eanonimowych\u201d no\u015bnik\u00f3w z kinem akcji. Poszczeg\u00f3lne oferty w wirtualnych sklepach r\u00f3wnie\u017c wyr\u00f3\u017cniaj\u0105 si\u0119 nazwiskiem aktora w warstwie opisu produktu np. Mali Agenci III \u2013 bANDERAS sTALLONE hAYEK VHS<\/em> [zapis oryginalny]. Oferta w sklepie internetowym Allegro, https:\/\/allegro.pl\/oferta\/mali-agenci-iii-banderas-stallone-hayek-vhs-10833945197 [dost\u0119p: 29.10.2021]. Mali agenci III<\/em>, w\u0142a\u015bciwie: Mali agenci 3D: Tr\u00f3jwymiarowy odjazd <\/em>(Spy Kids 3-D: Game Over<\/em>, re\u017c. Robert Rodriguez, 2003).<\/p>\n [8]<\/a> Wywiad z Osob\u0105 8 przeprowadzony 16 wrze\u015bnia 2021 roku.<\/p>\n [9]<\/a> Wywiad z Osob\u0105 7 przeprowadzony 19 wrze\u015bnia 2021 roku.<\/p>\n [10]<\/a> Wywiad z Osob\u0105 4 przeprowadzony 25 wrze\u015bnia 2021 roku.<\/p>\n [11]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n [12]<\/a> Wywiad z Osob\u0105 9, dz. cyt.<\/p>\n [13]<\/a> Wywiad z Osob\u0105 7, dz. cyt.<\/p>\n [14]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n [15]<\/a> Wywiad z Osob\u0105 9, dz. cyt.<\/p>\n [16]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n [17]<\/a> Wywiad z Osob\u0105 4, dz. cyt.<\/p>\n [18]<\/a> Wywiad z Osob\u0105 3, dz. cyt.<\/p>\n [19]<\/a> Wywiad z Osob\u0105 8, dz. cyt.<\/p>\n [20]<\/a> Wywiad z Osob\u0105 7, dz. cyt.<\/p>\n [21]<\/a> J.S. Horst, K.L. Parsons, N.M. Bryan, Get the story straight: contextual repetition promotes word learning from storybooks<\/em>, \u201eFrontiers in Psychology\u201d 2011, Vol. 2, https:\/\/www.frontiersin.org\/articles\/10.3389\/fpsyg.2011.00017 [dost\u0119p: 10.11.2022].<\/p>\n [22]<\/a> Wywiad z Osob\u0105 9, dz. cyt.<\/p>\n [23]<\/a> Wywiad z Osob\u0105 9, dz. cyt.<\/p>\n [24]<\/a> Wywiad z Osob\u0105 3, dz. cyt.<\/p>\n [25]<\/a> N. Szeligowska, Wszystko jest dla ludzi. M\u0142odzi widzowie w Polsce w okresie transformacji systemowej i ich pierwsze do\u015bwiadczenia z kultur\u0105 audiowizualn\u0105<\/em>, \u201ePanoptikum\u201d 2016, nr 15, https:\/\/czasopisma.bg.ug.edu.pl\/index.php\/panoptikum\/article\/view\/194 [dost\u0119p: 1.02.2024].<\/p>\n [26]<\/a> Wywiad z Osob\u0105 2, dz. cyt.<\/p>\n [27]<\/a> Wywiad z Osob\u0105 4, dz. cyt.<\/p>\n [28]<\/a> Wywiad z Osob\u0105 2, dz. cyt.<\/p>\n [29]<\/a> M. Filiciak, P. Wasiak, We\u017a pan Rambo!<\/em>…, dz. cyt., s. 180.<\/p>\n [30]<\/a> Wywiad z Osob\u0105 4, dz. cyt.<\/p>\n [31]<\/a> Wywiad z Osob\u0105 5 przeprowadzony 13 wrze\u015bnia 2021 roku.<\/p>\n [32]<\/a> Wywiad z Osob\u0105 9, dz. cyt.<\/p>\n [33]<\/a> Wywiad z Osob\u0105 3, dz. cyt.<\/p>\n [34]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n [35]<\/a> Wywiad z Osob\u0105 7, dz. cyt.<\/p>\n [36]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n [37]<\/a> Wywiad z Osob\u0105 9, dz. cyt.<\/p>\n [38]<\/a> Wywiad z Osob\u0105 10 przeprowadzony 10 pa\u017adziernika 2021 roku.<\/p>\n<\/p>\nFot. 1.\u00a0Wystawa\u00a0Wideo\u015bwiat. Powr\u00f3t do kaset VHS<\/em>\u00a0(fot. Miko\u0142aj Zacharow \/ Muzeum Kinematografii w \u0141odzi)<\/h6>\n
Fot. 2. Wystawa Wideo\u015bwiat. Powr\u00f3t do kaset VHS<\/em>\u00a0(fot. Miko\u0142aj Zacharow \/ Muzeum Kinematografii w \u0141odzi)<\/h6>\n
\n\u017ce m\u00f3j tata za\u0142atwi\u0142 jaki\u015b sprz\u0119t do przedszkola, zapewne telewizor i magnetowid mo\u017ce te\u017c\u201d
\n\u2013 opowiada Osoba 10[45]<\/a>. Mo\u017cna zatem zauwa\u017cy\u0107, \u017ce starsze pokolenie widzia\u0142o w magnetowidach medium korzystne dla kszta\u0142cenia dzieci.<\/p>\n
\nz funkcjonowaniem DVD w Polsce oraz symultanicznie powszechniej\u0105cym internetem, z kt\u00f3rego warunki korzystania znacznie si\u0119 zmieni\u0142y od ko\u0144ca lat 90. XX wieku. Przede wszystkim by\u0142 ju\u017c ta\u0144sz\u0105 us\u0142ug\u0105, oferuj\u0105c\u0105 wi\u0119kszy transfer danych.<\/p>\n
\n\u017ce odtwarzacz DVD by\u0142 jeszcze powszechniejszy od VHS \u2013 zw\u0142aszcza w\u015br\u00f3d os\u00f3b wychowanych w ma\u0142ych miejscowo\u015bciach. Tak by\u0142o w przypadku medialnej historii domu rodzinnego Osoby 1. Magnetowid by\u0142 tam nieobecny, z kolei odtwarzacz DVD pos\u0142u\u017cy\u0142 za \u015bwi\u0105teczny prezent[49]<\/a>. Tak\u017ce Osoba 6, kt\u00f3ra nie uczestniczy\u0142a w kulturze VHS ze szczeg\u00f3lnym zaanga\u017cowaniem, znacznie \u017cywiej opowiedzia\u0142a o DVD[50]<\/a>.<\/p>\n