Celem artyku\u0142u jest analiza materia\u0142\u00f3w prasowych dotycz\u0105cych piractwa kaset wideo w latach 1989-1994, czyli mi\u0119dzy przej\u015bciem Polski do gospodarki wolnorynkowej a uchwaleniem ustawy o prawie autorskim, kt\u00f3ra wprowadzi\u0142a penalizacj\u0119 nielegalnej dystrybucji no\u015bnik\u00f3w. Autor kr\u00f3tko przybli\u017ca histori\u0119 no\u015bnik\u00f3w wideo w Polsce, a tak\u017ce wskazuje najwa\u017cniejsze pola tematyczne, w jakich wyst\u0119puje problem wideopiractwa w prasie bran\u017cowej i lokalnej badanego okresu.<\/p>\n
Pobierz pdf<\/a><\/h5>\n <\/p>\n
Problem piractwa na rynku wideo w prasie pocz\u0105tku lat 90.<\/strong><\/p>\n\u00a0<\/strong><\/p>\nKasety wideo s\u0105 wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie traktowane jako jeden z symboli lat 90. XX wieku w Polsce, cho\u0107 pojawi\u0142y si\u0119 na szersz\u0105 skal\u0119 jeszcze w okresie PRL-u. Na no\u015bniki te mo\u017cna patrzy\u0107 z r\u00f3\u017cnych perspektyw \u2013 m.in. z artystycznej, spo\u0142ecznej czy prawno-ekonomicznej. Pierwsza wi\u0105\u017ce si\u0119 z szeroko rozumian\u0105 sztuk\u0105 wideo, kt\u00f3ra rozwija\u0142a si\u0119 w drugiej po\u0142owie XX wieku[1]<\/sup><\/a>. Ma\u0142gorzata Jankowska pisze, \u017ce \u201eta\u015bma wideo sta\u0142a si\u0119 ikon\u0105 nowoczesnego spo\u0142ecze\u0144stwa, kt\u00f3re na masow\u0105 skal\u0119 zacz\u0119\u0142o kolekcjonowa\u0107 informacje, obrazy, przedmioty i do\u015bwiadczenia\u201d[2]<\/sup><\/a>. Dalej zreszt\u0105 autorka zwraca uwag\u0119, \u017ce u swoich pocz\u0105tk\u00f3w sztuka wideo by\u0142a swoist\u0105 manifestacj\u0105 przeciwko komercjalizacji telewizji czy te\u017c konsumpcyjnemu rynkowi sztuki[3]<\/sup><\/a>. Nie zmienia to jednak faktu, \u017ce w skali makro kasety VHS (lub inne formaty) kojarzone s\u0105 g\u0142\u00f3wnie z masowym obiegiem kina popularnego. S\u0142usznie zauwa\u017ca Ryszard W. Kluszczy\u0144ski, \u017ce powstanie i rozw\u00f3j wideo bardziej wp\u0142yn\u0119\u0142y na sytuacj\u0119 kina ni\u017c na sam film, zmieniaj\u0105c g\u0142\u00f3wnie proces odbioru (przestrze\u0144 prywatna, dom) ni\u017c sam\u0105 struktur\u0119 dzie\u0142a i poetyk\u0119 filmu[4]<\/sup><\/a>.<\/p>\nDruga z perspektyw to kontekst obecny we wsp\u00f3\u0142czesnych badaniach, w ramach kt\u00f3rych podkre\u015bla si\u0119, \u017ce kultura ogl\u0105dania film\u00f3w na wideo mia\u0142a tak\u017ce wymiar integruj\u0105cy, gdy\u017c seanse cz\u0119sto mia\u0142y charakter rodzinno-s\u0105siedzki (albo koncentruj\u0105cy si\u0119 wok\u00f3\u0142 klub\u00f3w filmowych), a ponadto wok\u00f3\u0142 magnetowid\u00f3w i kaset wideo wyros\u0142a ca\u0142a kultura, zwi\u0105zana ze statusem spo\u0142ecznym, relacjami i praktykami odbioru[5]<\/sup><\/a>.<\/p>\nTrzecia perspektywa mo\u017ce by\u0107 okre\u015blana jako prawno-ekonomiczna; by\u0142a ona najmocniej obecna zw\u0142aszcza w latach 90. No\u015bniki wideo sta\u0142y si\u0119 w tym okresie jednym z flagowych symboli transformacji ustrojowej i rozwoju drapie\u017cnego kapitalizmu w sferze kultury. W tym kontek\u015bcie widoczne s\u0105 one w dyskursach prasowych cz\u0119sto jako narz\u0119dzia powa\u017cnych narusze\u0144 prawa, ale i pretekst do krytyki niedoskona\u0142o\u015bci przestarza\u0142ych regulacji i apatycznego ich stosowania, skutkuj\u0105cego negatywnymi konsekwencjami wizerunkowymi i ekonomicznymi dla Polski jako aspiruj\u0105cej do grona \u201ecywilizowanych\u201d kraj\u00f3w.<\/p>\n
Celem artyku\u0142u jest przybli\u017cenie trzeciej z perspektyw, a wi\u0119c pr\u00f3ba prze\u015bledzenia obrazu narusze\u0144 praw autorskich (piractwa) na rynku wideo w dyskursie prasowym lat 1989-1994 i wskazanie najwa\u017cniejszych kontekst\u00f3w, w jakich pisano o tych zagadnieniach w polskiej prasie.\u00a0Przedzia\u0142 czasowy jest oczywi\u015bcie umowny. Rok 1989 to symboliczna cezura przemian ustrojowych ze wzgl\u0119du na wej\u015bcie nowej regulacji prawa gospodarczego[6]<\/sup><\/a> (tzw. ustawa Wilczka)[7]<\/sup><\/a>, w lutym 1994 roku uchwalono ustaw\u0119 o prawie autorskim i prawach pokrewnych, kt\u00f3ra w zasadniczy spos\u00f3b zmienia\u0142a otoczenie prawne, tworz\u0105c lepsze warunki do walki z piractwem[8]<\/sup><\/a>.<\/p>\n <\/p>\n
![](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/Do_006_Fot_1.jpg\")
<\/p>\n
Fot. 1. Wystawa Wideo\u015bwiat. Powr\u00f3t do kaset VHS<\/em>\u00a0(fot. Miko\u0142aj Zacharow \/ Muzeum Kinematografii w \u0141odzi)<\/h6>\nPrzedmiotem analizy s\u0105 materia\u0142y z najpopularniejszych w tym okresie gazet, takich jak \u201eGazeta Wyborcza\u201d i \u201e\u017bycie Warszawy\u201d, uzupe\u0142nione o pras\u0119 regionaln\u0105 w celu odnotowania zar\u00f3wno dyskursu og\u00f3lnokrajowego, jak i problem\u00f3w lokalnych. Uwzgl\u0119dnione zosta\u0142y tak\u017ce czasopisma bran\u017cowe, m.in. \u201eCinema Press Video\u201d.<\/p>\n
Rynek wideo w Polsce<\/strong><\/p>\nRynek domowych kaset wideo na \u015bwiecie ma sw\u00f3j pocz\u0105tek w po\u0142owie lat 70., gdy do dystrybucji trafiaj\u0105 formaty VHS, Betamax czy Video 2000[9]<\/sup><\/a>. W Polsce Piotr Gawe\u0142 jego pocz\u0105tki datuje na lata 1980-1982, wskazuj\u0105c przy tym, \u017ce brakowa\u0142o zorganizowanej dystrybucji, a seanse cz\u0119sto mia\u0142y form\u0119 zbiorowych pokaz\u00f3w dla setek widz\u00f3w z czytaniem list dialogowych na \u017cywo itp. Wysoka cena i niska jako\u015b\u0107 tej\u017ce rozrywki sprawi\u0142y jednak, \u017ce ta forma podawcza nie sta\u0142a si\u0119 nazbyt popularna[10]<\/sup><\/a>. W po\u0142owie lat 80. magnetowidy by\u0142y ju\u017c dost\u0119pne w sieciach Pewex czy Baltona, a tak\u017ce w zak\u0142adowych sklepach niekt\u00f3rych bran\u017c, np. g\u00f3rniczej[11]<\/sup><\/a>. Dominuj\u0105cym formatem by\u0142 VHS, kt\u00f3ry wiosn\u0105 1984 roku mia\u0142 obejmowa\u0107 w Polsce 85% rynku magnetowid\u00f3w[12]<\/sup><\/a>.<\/p>\nJu\u017c w latach 80. Gawe\u0142 zwraca\u0142 uwag\u0119 na problemy braku sensownych regulacji prawnych[13]<\/sup><\/a> oraz pojawiaj\u0105c\u0105 si\u0119 szar\u0105 stref\u0119 wypo\u017cyczalni, kt\u00f3re by\u0142y odpowiedzi\u0105 na ma\u0142o efektywny monopol pa\u0144stwa. Postulowa\u0142 w\u00f3wczas, by umo\u017cliwi\u0107 prowadzenie wypo\u017cyczalni prywatnym podmiotom[14]<\/sup><\/a>. W nowszych \u017ar\u00f3d\u0142ach zwraca si\u0119 uwag\u0119, \u017ce na piractwie zarabiali nierzadko partyjni dygnitarze lub osoby z nimi zwi\u0105zane[15]<\/sup><\/a>. Mo\u017cna stwierdzi\u0107, \u017ce do 1987 roku dystrybucja kaset wideo funkcjonowa\u0142a w Polsce w sferze mocno oderwanej od prawa. Stara ustawa o kinematografii z 1951 roku nie pozwala\u0142a prywatnym podmiotom na uczestniczenie w dystrybucji no\u015bnik\u00f3w, jednocze\u015bnie publiczne podmioty nie oferowa\u0142y widzom atrakcyjnych tytu\u0142\u00f3w, st\u0105d te\u017c konsumpcja film\u00f3w na kasetach wideo odbywa\u0142a si\u0119 g\u0142\u00f3wnie w szarej strefie, cz\u0119sto dzi\u0119ki przywo\u017conym z Niemiec lub innych pa\u0144stw kasetom. Ustawa o kinematografii z 1987 roku pozwoli\u0142a \u201ewyj\u0105\u0107\u201d obieg wideo z monopolu pa\u0144stwowego i umo\u017cliwi\u0142a prywatnym podmiotom dystrybuowanie kaset, co przyspieszy\u0142o zmiany na rynku, cho\u0107 nie pozbawi\u0142o w\u0105tpliwo\u015bci co do tych regulacji, poniewa\u017c zabrak\u0142o przepis\u00f3w chroni\u0105cych prawa producent\u00f3w i odpowiedzialno\u015bci karnej w wypadku rozpowszechniania no\u015bnik\u00f3w bez odpowiednich licencji (w tym zakresie nie znowelizowano ustawy o prawie autorskim).<\/p>\nDo 1989 roku rynek wideo w Polsce by\u0142 niew\u0105tpliwie pe\u0142en paradoks\u00f3w. Z jednej strony bowiem w oficjalnej dystrybucji pa\u0144stwowych wypo\u017cyczalni znajdowa\u0142o si\u0119 ledwie kilkadziesi\u0105t film\u00f3w (prawie samych polskich), a magnetowidy dost\u0119pne by\u0142y g\u0142\u00f3wnie za dolary i kosztowa\u0142y w zestawieniu ze \u015brednimi zarobkami ogromne pieni\u0105dze, z drugiej za\u015b w po\u0142owie dekady roczna sprzeda\u017c odtwarzaczy si\u0119ga\u0142a 150-200 tysi\u0119cy, a magnetowid by\u0142 symbolem pozycji i swoistego luksusu[16]<\/sup><\/a>. I ju\u017c wtedy du\u017c\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 rynku zajmowa\u0142 nieoficjalny indywidualny import kaset i przegrywanie ich w domowych warunkach. Jak pisz\u0105 Filiciak i Wasiak, \u201e\u017caden no\u015bnik przed kasetami wideo nie przenosi\u0142 obraz\u00f3w tak skutecznie ponad \u017celazn\u0105 kurtyn\u0105\u201d[17]<\/sup><\/a>.<\/p>\nW latach 1989-1992 dzia\u0142alno\u015b\u0107 na rynku wideo zacz\u0119\u0142y (poza wcze\u015bniej funkcjonuj\u0105cym ITI) m.in. Elgaz oraz Video Rondo, a potem r\u00f3wnie\u017c kolejne przedsi\u0119biorstwa[18]<\/sup><\/a>. Stopniowo rynek zaczyna\u0142 si\u0119 \u201ecywilizowa\u0107\u201d \u2013 oferowano wypo\u017cyczalniom zakup legalnie pozyskanych kopii (cho\u0107 w praktyce cz\u0119sto potem wypo\u017cyczalnie kopiowa\u0142y je dalej i rozpowszechnia\u0142y wiele egzemplarzy)[19]<\/sup><\/a>. Wa\u017cnym punktem rozwoju rynku i walki z piractwem by\u0142o powo\u0142anie we wrze\u015bniu 1988 roku Rady Autor\u00f3w, Producent\u00f3w i Dystrybutor\u00f3w Program\u00f3w Audiowizualnych (RAPiD) wraz z kom\u00f3rk\u0105 RAPiD-Asekuracja, czyli organem organizuj\u0105cym liczne kontrole w\u015br\u00f3d dystrybutor\u00f3w i wypo\u017cyczalni kaset.<\/p>\nKryzys na rynku wideo zacz\u0105\u0142 si\u0119 w 1992 roku, gdy pierwotny boom zacz\u0105\u0142 wygasa\u0107; liczba dystrybutor\u00f3w i kopii na rynku znacznie w\u00f3wczas wzros\u0142a, przekraczaj\u0105c zapotrzebowanie konsument\u00f3w. Ci za\u015b stali si\u0119 bardziej wybredni. Dodatkowo za\u015b pojawia\u0107 si\u0119 zacz\u0119\u0142y wtedy prywatne stacje telewizyjne, oferuj\u0105ce seanse zagranicznych film\u00f3w[20]<\/sup><\/a>. Z pewno\u015bci\u0105 wp\u0142yw na zainteresowanie kasetami mia\u0142y te\u017c dzia\u0142ania na rzecz nowej ustawy o prawie autorskim, finalnie uchwalonej w lutym 1994 roku.<\/p>\nPopularyzacja kaset wideo nast\u0105pi\u0142a w Polsce jeszcze przed przemianami ustrojowymi. Sta\u0142y si\u0119 one powszechn\u0105 form\u0105 odbioru filmu w latach 80., cz\u0119sto jednak jako nielegalne kopie, powielane w domowych warunkach lub rozpowszechniane w nieoficjalnym obiegu. Co jednak ciekawe, w przedostatniej dekadzie XX wieku nie postrzegano tego jako wi\u0119kszego problemu, gdy\u017c raczej zjawisko to by\u0142o traktowane jako uzupe\u0142nianie ubogiej oferty oficjalnego obiegu (lub ca\u0142kowitego jej braku), a nie jako format okradania, oszukiwania w\u0142a\u015bcicieli praw autorskich. Wydaje si\u0119, \u017ce dopiero z pocz\u0105tkiem lat 90. zacz\u0119to kwestionowa\u0107 moraln\u0105 stron\u0119 obiegu pirackich kaset wideo, gdy do walki o konsumenta w\u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 przedsi\u0119biorstwa dzia\u0142aj\u0105ce zgodnie z prawem i podpisuj\u0105ce umowy licencyjne z zachodnimi producentami.<\/p>\n
Prasowy obraz piractwa na rynku wideo na pocz\u0105tku lat 90.<\/strong><\/p>\nPrzemiany ustrojowe by\u0142y motorem nap\u0119dowym rynku wideo oraz jego otoczenia. Pojawi\u0142y si\u0119 w tym czasie nowe czasopisma bran\u017cowe, skupione wy\u0142\u0105cznie na tym zakresie tematycznym (\u201eCinema Press Video\u201d, \u201eVideo Club\u201d i inne), niejako w kontrapunkcie do tradycyjnych periodyk\u00f3w, takich jak \u201eFilm\u201d, \u201eKino\u201d czy \u201eFilm na \u015awiecie\u201d. Do najcz\u0119\u015bciej podejmowanych temat\u00f3w nale\u017ca\u0142y zawierane oficjalnie umowy dystrybucyjne, refleksje o kryzysie kinematografii (zw\u0142aszcza produkcji i dystrybucji kinowej)[21]<\/sup><\/a>, a tak\u017ce piractwo.<\/p>\nZ biegiem czasu tematyka piractwa stawa\u0142a si\u0119 coraz bardziej popularnym tematem niezale\u017cnie od typu prasy. Polska, podobnie jak w innych sferach kultury, na tle wideo przedstawiana by\u0142a jako \u201edziki\u201d rynek, na kt\u00f3rym brakowa\u0142o regulacji prawnych i aktywno\u015bci odpowiednich organ\u00f3w. W wywiadzie z 1990 roku dyrektor ITI Home Video Wojciech Prokofi wprost m\u00f3wi\u0142, \u017ce pocz\u0105tkowo \u201ePolska zosta\u0142a spisana na straty przez \u015bwiat wideo. Uwa\u017cano, \u017ce jest to w 100 procentach piracki rynek i nie ma sensu wchodzi\u0107 tu z legalnymi kasetami\u201d[22]<\/sup><\/a>. Obieg wideo stanowi\u0142 wi\u0119c w\u00f3wczas nie tylko przestrze\u0144 kontaktu spo\u0142ecze\u0144stwa z zachodni\u0105 kultur\u0105, ale i symbol tego, jak skomplikowane s\u0105 przemiany ustrojowe i do czego mog\u0105 prowadzi\u0107.<\/p>\n![](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/Do_006_Fot_2.jpg\")
<\/p>\n
Fot. 2. Wystawa Wideo\u015bwiat. Powr\u00f3t do kaset VHS<\/em>\u00a0(fot. Miko\u0142aj Zacharow \/ Muzeum Kinematografii w \u0141odzi)<\/h6>\nNorm\u0105 by\u0142o wskazywanie piractwa jako g\u0142\u00f3wnego problemu rozwoju rynku[23]<\/sup><\/a>. Media nie szuka\u0142y ju\u017c bowiem w nielegalnym obiegu kaset formy uzupe\u0142nienia ubogiej oferty kulturalnej, ale promowa\u0142y narracj\u0119 sugeruj\u0105c\u0105, \u017ce ten obieg raczej blokuje kulturalny rozw\u00f3j kraju, przy czym coraz powszechniejsze sta\u0142o si\u0119 u\u017cywanie terminu \u201epiractwo\u201d, cho\u0107by w formie takich nag\u0142\u00f3wk\u00f3w, jak: Policja w raju pirat\u00f3w<\/em>, Czas poskromi\u0107 pirat\u00f3w<\/em>, Przestarza\u0142e prawo autorskie utrudnia walk\u0119 z piractwem<\/em>, Raj dla pirat\u00f3w<\/em>, Eldorado pirat\u00f3w<\/em>, Piracka konkurencja<\/em>.<\/p>\nW obiegu prasowym bardzo cz\u0119sto tematyk\u0119 naruszania praw autorskich na rynku wideo ilustrowano wtedy statystykami. Najcz\u0119\u015bciej dotyczy\u0142y one:<\/p>\n
\n- udzia\u0142u pirackich kaset w rynku (wedle r\u00f3\u017cnych danych w 1990 roku mia\u0142o by\u0107 to nawet 90% rynku w Polsce, czyli oko\u0142o 18 milion\u00f3w kaset, przy europejskim standardzie w rejonie 15-20%[24]<\/sup><\/a>);<\/li>\n
- skali finansowej i produkcyjnej piractwa (przyk\u0142adowo informacje, \u017ce kopiarnia z 40 magnetowidami mog\u0142a generowa\u0107 dziennie 100 mln z\u0142 w 1992 roku[25]<\/sup><\/a>, dane o stopach zwrotu z pirackich kaset w por\u00f3wnaniu z legalnymi[26]<\/sup><\/a>);<\/li>\n
- strat z powodu dzia\u0142alno\u015bci pirat\u00f3w[27]<\/sup><\/a> lub oszcz\u0119dno\u015bci dzi\u0119ki walce z nimi[28]<\/sup><\/a>;<\/li>\n
- liczby dzia\u0142aj\u0105cych w kraju podmiot\u00f3w[29]<\/sup><\/a>;<\/li>\n
- liczby magnetowid\u00f3w (w 1991 roku szacowanej na 4 miliony urz\u0105dze\u0144[30]<\/sup><\/a>).<\/li>\n<\/ul>\n
Drugie wa\u017cne pole tematyczne doniesie\u0144 medialnych to reakcje innych kraj\u00f3w czy organizacji mi\u0119dzynarodowych, co w kontek\u015bcie otwarcia Polski na \u015bwiat wi\u0105za\u0142o si\u0119 z ryzykiem wizerunkowym. Za wa\u017cne wydarzenia uznawano wizyty reprezentant\u00f3w wytw\u00f3rni czy organizacji chroni\u0105cych prawa autorskie. Nie mog\u0142y wi\u0119c dziwi\u0107 relacje takie jak poni\u017csza:<\/p>\n
Z inicjatywy Polskich Nagra\u0144 zjawili si\u0119 w Warszawie w kwietniu przedstawiciele najwy\u017cszego szczebla IFPI. Panowie Ion Thomas (dyrektor generalny), Robert Stuyt (prezydent oddzia\u0142u europejskiego i jednocze\u015bnie dyrektor holenderskiego PolyGramu) oraz Trevor Pearcy (g\u0142\u00f3wny doradca prawny) mogli osobi\u015bcie zapozna\u0107 si\u0119 ze stanem ochrony i przestrzegania prawa autorskiego, wykonawczego i producenckiego w naszym kraju. Z zadowoleniem przyj\u0119li inicjatywy polskich wytw\u00f3rni wideo-fonograficznych zmierzaj\u0105cych do uczynienia Rzeczypospolitej krajem cywilizowanym z punktu widzenia prawa showbiznesu. Innych powod\u00f3w do rado\u015bci nie mieli. Jak dot\u0105d bowiem Polska respektuje prawo autorskie, natomiast w dalszym ci\u0105gu ma w pogardzie prawa wykonawcy, producenta i wydawcy[31]<\/sup><\/a>.<\/p>\nNie brak dramatycznych pyta\u0144 (typu \u201eKiedy odrzuci nas cywilizowana Europa?\u201d[32]<\/sup><\/a>) albo sformu\u0142owa\u0144 stawiaj\u0105cych Polsk\u0119 w pozycji kraju zacofanego (\u201eCywilizowany \u015bwiat z zaniepokojeniem obserwuje sytuacj\u0119 w Polsce, sk\u0105d pirackie tre\u015bci lec\u0105 te\u017c do Niemiec i ZSRR\u201d[33]<\/sup><\/a>). W dyskursie prasowym pocz\u0105tku lat 90. podkre\u015blano te\u017c zagro\u017cenie sankcjami gospodarczymi ze strony Stan\u00f3w Zjednoczonych, kt\u00f3re mia\u0142y by\u0107 mocno zirytowane skal\u0105 narusze\u0144 praw autorskich w Polsce[34]<\/sup><\/a>.<\/p>\nOdr\u0119bne pole tematyczne stanowi\u0142y opisy mechanizm\u00f3w piractwa. Zadziwia\u0107 mo\u017ce bowiem fakt, \u017ce teoretycznie obieg wideo w Polsce lat 90. znajdowa\u0142 si\u0119 w du\u017cej mierze poza prawem, podczas gdy nie by\u0142o problem\u00f3w ze znalezieniem pirackich no\u015bnik\u00f3w, a tak\u017ce opisaniem, jak wygl\u0105da \u00f3w system dystrybucyjny.<\/p>\n
Jednoznacznie z materia\u0142\u00f3w prasowych wynika, \u017ce mechanizmy piractwa nie by\u0142y \u017cadn\u0105 wiedz\u0105 tajemn\u0105, a je\u015bli ju\u017c, to tajemnic\u0105 poliszynela, a wi\u0119c wszyscy doskonale wiedzieli, za pomoc\u0105 jakich konkretnie narz\u0119dzi mo\u017cna \u0142ama\u0107 prawo. St\u0105d te\u017c czytelnicy mogli dowiedzie\u0107 si\u0119 zar\u00f3wno o bardzo prostych metodach (nagrywanie z telewizji satelitarnej w celu dalszej dystrybucji[35]<\/sup><\/a> albo nagrania kamer\u0105 z seans\u00f3w kinowych[36]<\/sup><\/a>; zmiany tytu\u0142\u00f3w na kasetach w celu zmylenia kontroler\u00f3w[37]<\/sup><\/a>), jak i o wiele bardziej z\u0142o\u017conych (zamiana klubu wymiany kaset wideo na klub partii politycznej(!)[38]<\/sup><\/a>; rejestracja licencji w Komitecie Kinematografii i wysy\u0142anie pracownik\u00f3w do Niemiec lub innych kraj\u00f3w po zakup kaset z hitami filmowymi, na kt\u00f3re potem wgrywano polskie \u015bcie\u017cki d\u017awi\u0119kowe[39]<\/sup><\/a>). Czasem nawet autorzy starali si\u0119 o szersze klasyfikacje, dziel\u0105c pirat\u00f3w na \u201eprymityw\u00f3w\u201d (nagrywaj\u0105cy film kamer\u0105 sprzed telewizora lub ekranu kinowego), a tak\u017ce bardziej zaawansowanych, kt\u00f3rzy przegrywaj\u0105 z kaset matek lub z wypo\u017cyczonych kopii[40]<\/sup><\/a>.<\/p>\nZwracano te\u017c uwag\u0119, \u017ce podwykonawstwo i wsp\u00f3\u0142praca nie by\u0142y penalizowane, skoro \u0142\u00f3dzka firma Art Video-Service tworzy\u0142a listy dialogowe do pirackich nagra\u0144 setek film\u00f3w, jednak pozostawa\u0142a bezkarna, gdy\u017c dzia\u0142a\u0142a na zlecenie, samodzielnie nie publikuj\u0105c tre\u015bci, ale zajmuj\u0105c si\u0119 ud\u017awi\u0119kowieniem i kopiowaniem na zam\u00f3wienie[41]<\/sup><\/a>.<\/p>\nParadoksalnie szybko powo\u0142ano natomiast instytucje do walki z piractwem, b\u0119d\u0105ce bohaterami wielu artyku\u0142\u00f3w. Od 1988 roku dzia\u0142a\u0142a Rada Autor\u00f3w, Producent\u00f3w i Dystrybutor\u00f3w Program\u00f3w Audiowizualnych, a zaraz potem RAPiD-Asekuracja jako swoista \u201eboj\u00f3wka\u201d s\u0142u\u017c\u0105ca kontroli rynku, o kt\u00f3rych media lokalne i og\u00f3lnokrajowe bardzo ch\u0119tnie si\u0119 rozpisywa\u0142y. G\u0142\u00f3wnym problemem tej jednostki, mimo powo\u0142ania jej do szczytnych \u2013 \u00a0zdawa\u0142oby si\u0119 \u2013 cel\u00f3w, by\u0142o dzia\u0142anie bez odpowiedniego umocowania prawnego, a wi\u0119c w swoistej pr\u00f3\u017cni.<\/p>\n
Nieco mniej miejsca po\u015bwi\u0119cano w prasie Komitetowi Kinematografii \u2013 cho\u0107 bywa\u0142 on \u00a0krytykowany za opiesza\u0142o\u015b\u0107 i bierno\u015b\u0107 wobec rosn\u0105cego rynku piractwa. Czasem trafia\u0142y si\u0119 teksty o International Federation of the Phonographic Industry (IFPI) oraz IIPA (International Intellectual Property Alliance) \u2013 jako o symbolicznych, zagranicznych reprezentantach rynku filmowego, trac\u0105cych na dzia\u0142alno\u015bci polskich pirat\u00f3w.<\/p>\n
Najcz\u0119stszym bohaterem doniesie\u0144 prasowych by\u0142 w badanym okresie RAPiD, a zw\u0142aszcza kom\u00f3rka RAPiD-Asekuracja. Regularnie podawano informacje o liczbie przeprowadzonych przez nich kontroli i tysi\u0105cach ujawnionych nielegalnych kopii[42]<\/sup><\/a>. W materia\u0142ach prasowych pojawia\u0142y si\u0119 informacje o kuriozalnych sytuacjach, gdy wsp\u00f3\u0142organizowane przez RAPiD Mi\u0119dzynarodowe Targi Wideo go\u015bci\u0142y przedsi\u0119biorc\u00f3w z pirackimi kasetami (cho\u0107 stoiska szybko zamkni\u0119to)[43]<\/sup><\/a>. Obraz tej organizacji nie by\u0142 wi\u0119c krystalicznie czysty. Jej cz\u0142onk\u00f3w oskar\u017cano o oszustwa, gdy wesp\u00f3\u0142 z ITI sugerowali posiadanie wy\u0142\u0105cznych praw dystrybucyjnych na Polsk\u0119 na niekt\u00f3re filmy[44]<\/sup><\/a>. Krytykowano te\u017c nierzadko ich metody walki z piractwem \u2013 agresywne kontrole bez podstaw prawnych, stosowanie przemocy fizycznej, legitymowanie klient\u00f3w bez uprawnie\u0144, aresztowanie pracownik\u00f3w wypo\u017cyczalni[45]<\/sup><\/a>. Ponadto pojawia\u0142y si\u0119 sugestie, \u017ce RAPiD ma z\u0142e opinie w organach \u015bcigania ze wzgl\u0119du na brak stawiennictwa na rozprawach i ma\u0142e zaanga\u017cowanie w dzia\u0142ania inne ni\u017c te w wypo\u017cyczalniach[46]<\/sup><\/a>. Gdy 1 sierpnia 1992 roku RAPiD utraci\u0142 uprawnienia do dzia\u0142alno\u015bci kontrolnej, niekt\u00f3re \u017ar\u00f3d\u0142a sugerowa\u0142y, \u017ce za walk\u0105 z t\u0105 organizacj\u0105 sta\u0142y \u015brodowiska pirackie maj\u0105ce dobre uk\u0142ady w parlamencie[47]<\/sup><\/a>.<\/p>\nDzia\u0142alno\u015b\u0107 RAPiD-u by\u0142a w pewnej mierze skuteczna i przeszkadza\u0142a wielu podmiotom. W pewnym momencie w ich siedzibie pod\u0142o\u017cono bomb\u0119, co tak\u017ce poruszy\u0142o krajowe media[48]<\/sup><\/a>. Obronne g\u0142osy na temat RAPiD cz\u0119sto drukowano w \u201ePolityce\u201d, ale zapewne dlatego, \u017ce autorem zwi\u0105zanym z tym tygodnikiem by\u0142 Krzysztof Teodor Toeplitz, czyli szef tej organizacji[49]<\/sup><\/a>.<\/p>\nWideopiractwo w polskim dyskursie medialnym omawiano r\u00f3wnie\u017c w kontek\u015bcie ostrej krytyki dzia\u0142alno\u015bci w\u0142adz administracyjnych pa\u0144stwa. Sta\u0142ym elementem dyskursu prasowego jest brak aktywnych dzia\u0142a\u0144 legislacyjnych na rzecz nowych rozwi\u0105za\u0144 z zakresu prawa autorskiego, kt\u00f3re nie zawiera\u0142o odpowiednich regulacji (stara ustawa z 1952 roku nie penalizowa\u0142a nielegalnej dystrybucji utwor\u00f3w chronionych prawem autorskim). Toeplitz sugerowa\u0142 zreszt\u0105, \u017ce za brakiem nowej ustawy mo\u017ce sta\u0107 lobby os\u00f3b zarabiaj\u0105cych na nielegalnej dystrybucji[50]<\/sup><\/a>.<\/p>\nBulwersowa\u0142y tak\u017ce niskie grzywny dla sprzedawc\u00f3w nielegalnych kopii. St\u0105d te\u017c cz\u0119stym tematem by\u0142a nieadekwatno\u015b\u0107 kar wzgl\u0119dem skali obrotu. Regularnie publikowano historie o piratach, kt\u00f3rzy p\u0142acili na przyk\u0142ad 20 milion\u00f3w z\u0142 kary przy swoich dziennych obrotach rz\u0119du kilku milion\u00f3w z\u0142otych[51]<\/sup><\/a>. Krytykowano tak\u017ce ma\u0142\u0105 liczb\u0119 spraw s\u0105dowych, zestawiaj\u0105c kilkadziesi\u0105t wyrok\u00f3w s\u0105dowych z kilkudziesi\u0119cioma tysi\u0105cami sprzedawc\u00f3w kaset na ulicach[52]<\/sup><\/a>.<\/p>\nPrasowy dyskurs o piractwie w latach 1989-1994 ewidentnie kierowa\u0142 si\u0119 w stron\u0119 krytyki skali narusze\u0144 prawa autorskiego, l\u0119ku o status i reputacj\u0119 Polski jako kraju, a tak\u017ce szukania winnych. Nie brakowa\u0142o materia\u0142\u00f3w o legalnie dzia\u0142aj\u0105cych podmiotach, kt\u00f3re stawiano w opozycji do os\u00f3b wykorzystuj\u0105cych koniunktur\u0119 i mo\u017cliwo\u015bci (zw\u0142aszcza brak penalizacji okre\u015blonych czyn\u00f3w). Jednocze\u015bnie obraz organ\u00f3w chroni\u0105cych interesy producent\u00f3w i wydaj\u0105cych pozwolenia (zw\u0142aszcza RAPiD czy Komitetu Kinematografii) by\u0142 bardzo niejednoznaczny, cz\u0119sto z odnotowaniem nadu\u017cywania prawa przez organizacje maj\u0105ce zapewnia\u0107 jego przestrzeganie. W tej sferze widoczna wydaje si\u0119 opozycja wzgl\u0119dem narracji prasowych lat 80., kiedy raczej skupiano si\u0119 na fenomenie kaset wideo, magnetowid\u00f3w i kultury wyrastaj\u0105cej wok\u00f3\u0142 nich, opisanych przez cytowanych w tym tek\u015bcie Filiciaka i Wasiaka.<\/p>\n
Podsumowanie<\/strong><\/p>\n\u201eNie spos\u00f3b oprze\u0107 si\u0119 refleksji, \u017ce o wideopiractwie w naszym kraju tylko si\u0119 m\u00f3wi. Na wyra\u017canym przez dziennikarzy oburzeniu najcz\u0119\u015bciej si\u0119 zaczyna i ko\u0144czy\u201d[53]<\/sup><\/a> \u2013 pisano w 1992 r., po raz kolejny podkre\u015blaj\u0105c, \u017ce mimo wielu mniej lub bardziej pozorowanych dzia\u0142a\u0144 wideopiractwo w Polsce na pocz\u0105tku lat 90. mia\u0142o ogromn\u0105 skal\u0119.<\/p>\n
\u00a0<\/strong><\/p>\n Kasety wideo s\u0105 wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie traktowane jako jeden z symboli lat 90. XX wieku w Polsce, cho\u0107 pojawi\u0142y si\u0119 na szersz\u0105 skal\u0119 jeszcze w okresie PRL-u. Na no\u015bniki te mo\u017cna patrzy\u0107 z r\u00f3\u017cnych perspektyw \u2013 m.in. z artystycznej, spo\u0142ecznej czy prawno-ekonomicznej. Pierwsza wi\u0105\u017ce si\u0119 z szeroko rozumian\u0105 sztuk\u0105 wideo, kt\u00f3ra rozwija\u0142a si\u0119 w drugiej po\u0142owie XX wieku[1]<\/sup><\/a>. Ma\u0142gorzata Jankowska pisze, \u017ce \u201eta\u015bma wideo sta\u0142a si\u0119 ikon\u0105 nowoczesnego spo\u0142ecze\u0144stwa, kt\u00f3re na masow\u0105 skal\u0119 zacz\u0119\u0142o kolekcjonowa\u0107 informacje, obrazy, przedmioty i do\u015bwiadczenia\u201d[2]<\/sup><\/a>. Dalej zreszt\u0105 autorka zwraca uwag\u0119, \u017ce u swoich pocz\u0105tk\u00f3w sztuka wideo by\u0142a swoist\u0105 manifestacj\u0105 przeciwko komercjalizacji telewizji czy te\u017c konsumpcyjnemu rynkowi sztuki[3]<\/sup><\/a>. Nie zmienia to jednak faktu, \u017ce w skali makro kasety VHS (lub inne formaty) kojarzone s\u0105 g\u0142\u00f3wnie z masowym obiegiem kina popularnego. S\u0142usznie zauwa\u017ca Ryszard W. Kluszczy\u0144ski, \u017ce powstanie i rozw\u00f3j wideo bardziej wp\u0142yn\u0119\u0142y na sytuacj\u0119 kina ni\u017c na sam film, zmieniaj\u0105c g\u0142\u00f3wnie proces odbioru (przestrze\u0144 prywatna, dom) ni\u017c sam\u0105 struktur\u0119 dzie\u0142a i poetyk\u0119 filmu[4]<\/sup><\/a>.<\/p>\n Druga z perspektyw to kontekst obecny we wsp\u00f3\u0142czesnych badaniach, w ramach kt\u00f3rych podkre\u015bla si\u0119, \u017ce kultura ogl\u0105dania film\u00f3w na wideo mia\u0142a tak\u017ce wymiar integruj\u0105cy, gdy\u017c seanse cz\u0119sto mia\u0142y charakter rodzinno-s\u0105siedzki (albo koncentruj\u0105cy si\u0119 wok\u00f3\u0142 klub\u00f3w filmowych), a ponadto wok\u00f3\u0142 magnetowid\u00f3w i kaset wideo wyros\u0142a ca\u0142a kultura, zwi\u0105zana ze statusem spo\u0142ecznym, relacjami i praktykami odbioru[5]<\/sup><\/a>.<\/p>\n Trzecia perspektywa mo\u017ce by\u0107 okre\u015blana jako prawno-ekonomiczna; by\u0142a ona najmocniej obecna zw\u0142aszcza w latach 90. No\u015bniki wideo sta\u0142y si\u0119 w tym okresie jednym z flagowych symboli transformacji ustrojowej i rozwoju drapie\u017cnego kapitalizmu w sferze kultury. W tym kontek\u015bcie widoczne s\u0105 one w dyskursach prasowych cz\u0119sto jako narz\u0119dzia powa\u017cnych narusze\u0144 prawa, ale i pretekst do krytyki niedoskona\u0142o\u015bci przestarza\u0142ych regulacji i apatycznego ich stosowania, skutkuj\u0105cego negatywnymi konsekwencjami wizerunkowymi i ekonomicznymi dla Polski jako aspiruj\u0105cej do grona \u201ecywilizowanych\u201d kraj\u00f3w.<\/p>\n Celem artyku\u0142u jest przybli\u017cenie trzeciej z perspektyw, a wi\u0119c pr\u00f3ba prze\u015bledzenia obrazu narusze\u0144 praw autorskich (piractwa) na rynku wideo w dyskursie prasowym lat 1989-1994 i wskazanie najwa\u017cniejszych kontekst\u00f3w, w jakich pisano o tych zagadnieniach w polskiej prasie.\u00a0Przedzia\u0142 czasowy jest oczywi\u015bcie umowny. Rok 1989 to symboliczna cezura przemian ustrojowych ze wzgl\u0119du na wej\u015bcie nowej regulacji prawa gospodarczego[6]<\/sup><\/a> (tzw. ustawa Wilczka)[7]<\/sup><\/a>, w lutym 1994 roku uchwalono ustaw\u0119 o prawie autorskim i prawach pokrewnych, kt\u00f3ra w zasadniczy spos\u00f3b zmienia\u0142a otoczenie prawne, tworz\u0105c lepsze warunki do walki z piractwem[8]<\/sup><\/a>.<\/p>\n <\/p>\n Przedmiotem analizy s\u0105 materia\u0142y z najpopularniejszych w tym okresie gazet, takich jak \u201eGazeta Wyborcza\u201d i \u201e\u017bycie Warszawy\u201d, uzupe\u0142nione o pras\u0119 regionaln\u0105 w celu odnotowania zar\u00f3wno dyskursu og\u00f3lnokrajowego, jak i problem\u00f3w lokalnych. Uwzgl\u0119dnione zosta\u0142y tak\u017ce czasopisma bran\u017cowe, m.in. \u201eCinema Press Video\u201d.<\/p>\n Rynek wideo w Polsce<\/strong><\/p>\n Rynek domowych kaset wideo na \u015bwiecie ma sw\u00f3j pocz\u0105tek w po\u0142owie lat 70., gdy do dystrybucji trafiaj\u0105 formaty VHS, Betamax czy Video 2000[9]<\/sup><\/a>. W Polsce Piotr Gawe\u0142 jego pocz\u0105tki datuje na lata 1980-1982, wskazuj\u0105c przy tym, \u017ce brakowa\u0142o zorganizowanej dystrybucji, a seanse cz\u0119sto mia\u0142y form\u0119 zbiorowych pokaz\u00f3w dla setek widz\u00f3w z czytaniem list dialogowych na \u017cywo itp. Wysoka cena i niska jako\u015b\u0107 tej\u017ce rozrywki sprawi\u0142y jednak, \u017ce ta forma podawcza nie sta\u0142a si\u0119 nazbyt popularna[10]<\/sup><\/a>. W po\u0142owie lat 80. magnetowidy by\u0142y ju\u017c dost\u0119pne w sieciach Pewex czy Baltona, a tak\u017ce w zak\u0142adowych sklepach niekt\u00f3rych bran\u017c, np. g\u00f3rniczej[11]<\/sup><\/a>. Dominuj\u0105cym formatem by\u0142 VHS, kt\u00f3ry wiosn\u0105 1984 roku mia\u0142 obejmowa\u0107 w Polsce 85% rynku magnetowid\u00f3w[12]<\/sup><\/a>.<\/p>\n Ju\u017c w latach 80. Gawe\u0142 zwraca\u0142 uwag\u0119 na problemy braku sensownych regulacji prawnych[13]<\/sup><\/a> oraz pojawiaj\u0105c\u0105 si\u0119 szar\u0105 stref\u0119 wypo\u017cyczalni, kt\u00f3re by\u0142y odpowiedzi\u0105 na ma\u0142o efektywny monopol pa\u0144stwa. Postulowa\u0142 w\u00f3wczas, by umo\u017cliwi\u0107 prowadzenie wypo\u017cyczalni prywatnym podmiotom[14]<\/sup><\/a>. W nowszych \u017ar\u00f3d\u0142ach zwraca si\u0119 uwag\u0119, \u017ce na piractwie zarabiali nierzadko partyjni dygnitarze lub osoby z nimi zwi\u0105zane[15]<\/sup><\/a>. Mo\u017cna stwierdzi\u0107, \u017ce do 1987 roku dystrybucja kaset wideo funkcjonowa\u0142a w Polsce w sferze mocno oderwanej od prawa. Stara ustawa o kinematografii z 1951 roku nie pozwala\u0142a prywatnym podmiotom na uczestniczenie w dystrybucji no\u015bnik\u00f3w, jednocze\u015bnie publiczne podmioty nie oferowa\u0142y widzom atrakcyjnych tytu\u0142\u00f3w, st\u0105d te\u017c konsumpcja film\u00f3w na kasetach wideo odbywa\u0142a si\u0119 g\u0142\u00f3wnie w szarej strefie, cz\u0119sto dzi\u0119ki przywo\u017conym z Niemiec lub innych pa\u0144stw kasetom. Ustawa o kinematografii z 1987 roku pozwoli\u0142a \u201ewyj\u0105\u0107\u201d obieg wideo z monopolu pa\u0144stwowego i umo\u017cliwi\u0142a prywatnym podmiotom dystrybuowanie kaset, co przyspieszy\u0142o zmiany na rynku, cho\u0107 nie pozbawi\u0142o w\u0105tpliwo\u015bci co do tych regulacji, poniewa\u017c zabrak\u0142o przepis\u00f3w chroni\u0105cych prawa producent\u00f3w i odpowiedzialno\u015bci karnej w wypadku rozpowszechniania no\u015bnik\u00f3w bez odpowiednich licencji (w tym zakresie nie znowelizowano ustawy o prawie autorskim).<\/p>\n Do 1989 roku rynek wideo w Polsce by\u0142 niew\u0105tpliwie pe\u0142en paradoks\u00f3w. Z jednej strony bowiem w oficjalnej dystrybucji pa\u0144stwowych wypo\u017cyczalni znajdowa\u0142o si\u0119 ledwie kilkadziesi\u0105t film\u00f3w (prawie samych polskich), a magnetowidy dost\u0119pne by\u0142y g\u0142\u00f3wnie za dolary i kosztowa\u0142y w zestawieniu ze \u015brednimi zarobkami ogromne pieni\u0105dze, z drugiej za\u015b w po\u0142owie dekady roczna sprzeda\u017c odtwarzaczy si\u0119ga\u0142a 150-200 tysi\u0119cy, a magnetowid by\u0142 symbolem pozycji i swoistego luksusu[16]<\/sup><\/a>. I ju\u017c wtedy du\u017c\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 rynku zajmowa\u0142 nieoficjalny indywidualny import kaset i przegrywanie ich w domowych warunkach. Jak pisz\u0105 Filiciak i Wasiak, \u201e\u017caden no\u015bnik przed kasetami wideo nie przenosi\u0142 obraz\u00f3w tak skutecznie ponad \u017celazn\u0105 kurtyn\u0105\u201d[17]<\/sup><\/a>.<\/p>\n W latach 1989-1992 dzia\u0142alno\u015b\u0107 na rynku wideo zacz\u0119\u0142y (poza wcze\u015bniej funkcjonuj\u0105cym ITI) m.in. Elgaz oraz Video Rondo, a potem r\u00f3wnie\u017c kolejne przedsi\u0119biorstwa[18]<\/sup><\/a>. Stopniowo rynek zaczyna\u0142 si\u0119 \u201ecywilizowa\u0107\u201d \u2013 oferowano wypo\u017cyczalniom zakup legalnie pozyskanych kopii (cho\u0107 w praktyce cz\u0119sto potem wypo\u017cyczalnie kopiowa\u0142y je dalej i rozpowszechnia\u0142y wiele egzemplarzy)[19]<\/sup><\/a>. Wa\u017cnym punktem rozwoju rynku i walki z piractwem by\u0142o powo\u0142anie we wrze\u015bniu 1988 roku Rady Autor\u00f3w, Producent\u00f3w i Dystrybutor\u00f3w Program\u00f3w Audiowizualnych (RAPiD) wraz z kom\u00f3rk\u0105 RAPiD-Asekuracja, czyli organem organizuj\u0105cym liczne kontrole w\u015br\u00f3d dystrybutor\u00f3w i wypo\u017cyczalni kaset.<\/p>\n Kryzys na rynku wideo zacz\u0105\u0142 si\u0119 w 1992 roku, gdy pierwotny boom zacz\u0105\u0142 wygasa\u0107; liczba dystrybutor\u00f3w i kopii na rynku znacznie w\u00f3wczas wzros\u0142a, przekraczaj\u0105c zapotrzebowanie konsument\u00f3w. Ci za\u015b stali si\u0119 bardziej wybredni. Dodatkowo za\u015b pojawia\u0107 si\u0119 zacz\u0119\u0142y wtedy prywatne stacje telewizyjne, oferuj\u0105ce seanse zagranicznych film\u00f3w[20]<\/sup><\/a>. Z pewno\u015bci\u0105 wp\u0142yw na zainteresowanie kasetami mia\u0142y te\u017c dzia\u0142ania na rzecz nowej ustawy o prawie autorskim, finalnie uchwalonej w lutym 1994 roku.<\/p>\n Popularyzacja kaset wideo nast\u0105pi\u0142a w Polsce jeszcze przed przemianami ustrojowymi. Sta\u0142y si\u0119 one powszechn\u0105 form\u0105 odbioru filmu w latach 80., cz\u0119sto jednak jako nielegalne kopie, powielane w domowych warunkach lub rozpowszechniane w nieoficjalnym obiegu. Co jednak ciekawe, w przedostatniej dekadzie XX wieku nie postrzegano tego jako wi\u0119kszego problemu, gdy\u017c raczej zjawisko to by\u0142o traktowane jako uzupe\u0142nianie ubogiej oferty oficjalnego obiegu (lub ca\u0142kowitego jej braku), a nie jako format okradania, oszukiwania w\u0142a\u015bcicieli praw autorskich. Wydaje si\u0119, \u017ce dopiero z pocz\u0105tkiem lat 90. zacz\u0119to kwestionowa\u0107 moraln\u0105 stron\u0119 obiegu pirackich kaset wideo, gdy do walki o konsumenta w\u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 przedsi\u0119biorstwa dzia\u0142aj\u0105ce zgodnie z prawem i podpisuj\u0105ce umowy licencyjne z zachodnimi producentami.<\/p>\n Prasowy obraz piractwa na rynku wideo na pocz\u0105tku lat 90.<\/strong><\/p>\n Przemiany ustrojowe by\u0142y motorem nap\u0119dowym rynku wideo oraz jego otoczenia. Pojawi\u0142y si\u0119 w tym czasie nowe czasopisma bran\u017cowe, skupione wy\u0142\u0105cznie na tym zakresie tematycznym (\u201eCinema Press Video\u201d, \u201eVideo Club\u201d i inne), niejako w kontrapunkcie do tradycyjnych periodyk\u00f3w, takich jak \u201eFilm\u201d, \u201eKino\u201d czy \u201eFilm na \u015awiecie\u201d. Do najcz\u0119\u015bciej podejmowanych temat\u00f3w nale\u017ca\u0142y zawierane oficjalnie umowy dystrybucyjne, refleksje o kryzysie kinematografii (zw\u0142aszcza produkcji i dystrybucji kinowej)[21]<\/sup><\/a>, a tak\u017ce piractwo.<\/p>\n Z biegiem czasu tematyka piractwa stawa\u0142a si\u0119 coraz bardziej popularnym tematem niezale\u017cnie od typu prasy. Polska, podobnie jak w innych sferach kultury, na tle wideo przedstawiana by\u0142a jako \u201edziki\u201d rynek, na kt\u00f3rym brakowa\u0142o regulacji prawnych i aktywno\u015bci odpowiednich organ\u00f3w. W wywiadzie z 1990 roku dyrektor ITI Home Video Wojciech Prokofi wprost m\u00f3wi\u0142, \u017ce pocz\u0105tkowo \u201ePolska zosta\u0142a spisana na straty przez \u015bwiat wideo. Uwa\u017cano, \u017ce jest to w 100 procentach piracki rynek i nie ma sensu wchodzi\u0107 tu z legalnymi kasetami\u201d[22]<\/sup><\/a>. Obieg wideo stanowi\u0142 wi\u0119c w\u00f3wczas nie tylko przestrze\u0144 kontaktu spo\u0142ecze\u0144stwa z zachodni\u0105 kultur\u0105, ale i symbol tego, jak skomplikowane s\u0105 przemiany ustrojowe i do czego mog\u0105 prowadzi\u0107.<\/p>\n Norm\u0105 by\u0142o wskazywanie piractwa jako g\u0142\u00f3wnego problemu rozwoju rynku[23]<\/sup><\/a>. Media nie szuka\u0142y ju\u017c bowiem w nielegalnym obiegu kaset formy uzupe\u0142nienia ubogiej oferty kulturalnej, ale promowa\u0142y narracj\u0119 sugeruj\u0105c\u0105, \u017ce ten obieg raczej blokuje kulturalny rozw\u00f3j kraju, przy czym coraz powszechniejsze sta\u0142o si\u0119 u\u017cywanie terminu \u201epiractwo\u201d, cho\u0107by w formie takich nag\u0142\u00f3wk\u00f3w, jak: Policja w raju pirat\u00f3w<\/em>, Czas poskromi\u0107 pirat\u00f3w<\/em>, Przestarza\u0142e prawo autorskie utrudnia walk\u0119 z piractwem<\/em>, Raj dla pirat\u00f3w<\/em>, Eldorado pirat\u00f3w<\/em>, Piracka konkurencja<\/em>.<\/p>\n W obiegu prasowym bardzo cz\u0119sto tematyk\u0119 naruszania praw autorskich na rynku wideo ilustrowano wtedy statystykami. Najcz\u0119\u015bciej dotyczy\u0142y one:<\/p>\n Drugie wa\u017cne pole tematyczne doniesie\u0144 medialnych to reakcje innych kraj\u00f3w czy organizacji mi\u0119dzynarodowych, co w kontek\u015bcie otwarcia Polski na \u015bwiat wi\u0105za\u0142o si\u0119 z ryzykiem wizerunkowym. Za wa\u017cne wydarzenia uznawano wizyty reprezentant\u00f3w wytw\u00f3rni czy organizacji chroni\u0105cych prawa autorskie. Nie mog\u0142y wi\u0119c dziwi\u0107 relacje takie jak poni\u017csza:<\/p>\n Z inicjatywy Polskich Nagra\u0144 zjawili si\u0119 w Warszawie w kwietniu przedstawiciele najwy\u017cszego szczebla IFPI. Panowie Ion Thomas (dyrektor generalny), Robert Stuyt (prezydent oddzia\u0142u europejskiego i jednocze\u015bnie dyrektor holenderskiego PolyGramu) oraz Trevor Pearcy (g\u0142\u00f3wny doradca prawny) mogli osobi\u015bcie zapozna\u0107 si\u0119 ze stanem ochrony i przestrzegania prawa autorskiego, wykonawczego i producenckiego w naszym kraju. Z zadowoleniem przyj\u0119li inicjatywy polskich wytw\u00f3rni wideo-fonograficznych zmierzaj\u0105cych do uczynienia Rzeczypospolitej krajem cywilizowanym z punktu widzenia prawa showbiznesu. Innych powod\u00f3w do rado\u015bci nie mieli. Jak dot\u0105d bowiem Polska respektuje prawo autorskie, natomiast w dalszym ci\u0105gu ma w pogardzie prawa wykonawcy, producenta i wydawcy[31]<\/sup><\/a>.<\/p>\n Nie brak dramatycznych pyta\u0144 (typu \u201eKiedy odrzuci nas cywilizowana Europa?\u201d[32]<\/sup><\/a>) albo sformu\u0142owa\u0144 stawiaj\u0105cych Polsk\u0119 w pozycji kraju zacofanego (\u201eCywilizowany \u015bwiat z zaniepokojeniem obserwuje sytuacj\u0119 w Polsce, sk\u0105d pirackie tre\u015bci lec\u0105 te\u017c do Niemiec i ZSRR\u201d[33]<\/sup><\/a>). W dyskursie prasowym pocz\u0105tku lat 90. podkre\u015blano te\u017c zagro\u017cenie sankcjami gospodarczymi ze strony Stan\u00f3w Zjednoczonych, kt\u00f3re mia\u0142y by\u0107 mocno zirytowane skal\u0105 narusze\u0144 praw autorskich w Polsce[34]<\/sup><\/a>.<\/p>\n Odr\u0119bne pole tematyczne stanowi\u0142y opisy mechanizm\u00f3w piractwa. Zadziwia\u0107 mo\u017ce bowiem fakt, \u017ce teoretycznie obieg wideo w Polsce lat 90. znajdowa\u0142 si\u0119 w du\u017cej mierze poza prawem, podczas gdy nie by\u0142o problem\u00f3w ze znalezieniem pirackich no\u015bnik\u00f3w, a tak\u017ce opisaniem, jak wygl\u0105da \u00f3w system dystrybucyjny.<\/p>\n Jednoznacznie z materia\u0142\u00f3w prasowych wynika, \u017ce mechanizmy piractwa nie by\u0142y \u017cadn\u0105 wiedz\u0105 tajemn\u0105, a je\u015bli ju\u017c, to tajemnic\u0105 poliszynela, a wi\u0119c wszyscy doskonale wiedzieli, za pomoc\u0105 jakich konkretnie narz\u0119dzi mo\u017cna \u0142ama\u0107 prawo. St\u0105d te\u017c czytelnicy mogli dowiedzie\u0107 si\u0119 zar\u00f3wno o bardzo prostych metodach (nagrywanie z telewizji satelitarnej w celu dalszej dystrybucji[35]<\/sup><\/a> albo nagrania kamer\u0105 z seans\u00f3w kinowych[36]<\/sup><\/a>; zmiany tytu\u0142\u00f3w na kasetach w celu zmylenia kontroler\u00f3w[37]<\/sup><\/a>), jak i o wiele bardziej z\u0142o\u017conych (zamiana klubu wymiany kaset wideo na klub partii politycznej(!)[38]<\/sup><\/a>; rejestracja licencji w Komitecie Kinematografii i wysy\u0142anie pracownik\u00f3w do Niemiec lub innych kraj\u00f3w po zakup kaset z hitami filmowymi, na kt\u00f3re potem wgrywano polskie \u015bcie\u017cki d\u017awi\u0119kowe[39]<\/sup><\/a>). Czasem nawet autorzy starali si\u0119 o szersze klasyfikacje, dziel\u0105c pirat\u00f3w na \u201eprymityw\u00f3w\u201d (nagrywaj\u0105cy film kamer\u0105 sprzed telewizora lub ekranu kinowego), a tak\u017ce bardziej zaawansowanych, kt\u00f3rzy przegrywaj\u0105 z kaset matek lub z wypo\u017cyczonych kopii[40]<\/sup><\/a>.<\/p>\n Zwracano te\u017c uwag\u0119, \u017ce podwykonawstwo i wsp\u00f3\u0142praca nie by\u0142y penalizowane, skoro \u0142\u00f3dzka firma Art Video-Service tworzy\u0142a listy dialogowe do pirackich nagra\u0144 setek film\u00f3w, jednak pozostawa\u0142a bezkarna, gdy\u017c dzia\u0142a\u0142a na zlecenie, samodzielnie nie publikuj\u0105c tre\u015bci, ale zajmuj\u0105c si\u0119 ud\u017awi\u0119kowieniem i kopiowaniem na zam\u00f3wienie[41]<\/sup><\/a>.<\/p>\n Paradoksalnie szybko powo\u0142ano natomiast instytucje do walki z piractwem, b\u0119d\u0105ce bohaterami wielu artyku\u0142\u00f3w. Od 1988 roku dzia\u0142a\u0142a Rada Autor\u00f3w, Producent\u00f3w i Dystrybutor\u00f3w Program\u00f3w Audiowizualnych, a zaraz potem RAPiD-Asekuracja jako swoista \u201eboj\u00f3wka\u201d s\u0142u\u017c\u0105ca kontroli rynku, o kt\u00f3rych media lokalne i og\u00f3lnokrajowe bardzo ch\u0119tnie si\u0119 rozpisywa\u0142y. G\u0142\u00f3wnym problemem tej jednostki, mimo powo\u0142ania jej do szczytnych \u2013 \u00a0zdawa\u0142oby si\u0119 \u2013 cel\u00f3w, by\u0142o dzia\u0142anie bez odpowiedniego umocowania prawnego, a wi\u0119c w swoistej pr\u00f3\u017cni.<\/p>\n Nieco mniej miejsca po\u015bwi\u0119cano w prasie Komitetowi Kinematografii \u2013 cho\u0107 bywa\u0142 on \u00a0krytykowany za opiesza\u0142o\u015b\u0107 i bierno\u015b\u0107 wobec rosn\u0105cego rynku piractwa. Czasem trafia\u0142y si\u0119 teksty o International Federation of the Phonographic Industry (IFPI) oraz IIPA (International Intellectual Property Alliance) \u2013 jako o symbolicznych, zagranicznych reprezentantach rynku filmowego, trac\u0105cych na dzia\u0142alno\u015bci polskich pirat\u00f3w.<\/p>\n Najcz\u0119stszym bohaterem doniesie\u0144 prasowych by\u0142 w badanym okresie RAPiD, a zw\u0142aszcza kom\u00f3rka RAPiD-Asekuracja. Regularnie podawano informacje o liczbie przeprowadzonych przez nich kontroli i tysi\u0105cach ujawnionych nielegalnych kopii[42]<\/sup><\/a>. W materia\u0142ach prasowych pojawia\u0142y si\u0119 informacje o kuriozalnych sytuacjach, gdy wsp\u00f3\u0142organizowane przez RAPiD Mi\u0119dzynarodowe Targi Wideo go\u015bci\u0142y przedsi\u0119biorc\u00f3w z pirackimi kasetami (cho\u0107 stoiska szybko zamkni\u0119to)[43]<\/sup><\/a>. Obraz tej organizacji nie by\u0142 wi\u0119c krystalicznie czysty. Jej cz\u0142onk\u00f3w oskar\u017cano o oszustwa, gdy wesp\u00f3\u0142 z ITI sugerowali posiadanie wy\u0142\u0105cznych praw dystrybucyjnych na Polsk\u0119 na niekt\u00f3re filmy[44]<\/sup><\/a>. Krytykowano te\u017c nierzadko ich metody walki z piractwem \u2013 agresywne kontrole bez podstaw prawnych, stosowanie przemocy fizycznej, legitymowanie klient\u00f3w bez uprawnie\u0144, aresztowanie pracownik\u00f3w wypo\u017cyczalni[45]<\/sup><\/a>. Ponadto pojawia\u0142y si\u0119 sugestie, \u017ce RAPiD ma z\u0142e opinie w organach \u015bcigania ze wzgl\u0119du na brak stawiennictwa na rozprawach i ma\u0142e zaanga\u017cowanie w dzia\u0142ania inne ni\u017c te w wypo\u017cyczalniach[46]<\/sup><\/a>. Gdy 1 sierpnia 1992 roku RAPiD utraci\u0142 uprawnienia do dzia\u0142alno\u015bci kontrolnej, niekt\u00f3re \u017ar\u00f3d\u0142a sugerowa\u0142y, \u017ce za walk\u0105 z t\u0105 organizacj\u0105 sta\u0142y \u015brodowiska pirackie maj\u0105ce dobre uk\u0142ady w parlamencie[47]<\/sup><\/a>.<\/p>\n Dzia\u0142alno\u015b\u0107 RAPiD-u by\u0142a w pewnej mierze skuteczna i przeszkadza\u0142a wielu podmiotom. W pewnym momencie w ich siedzibie pod\u0142o\u017cono bomb\u0119, co tak\u017ce poruszy\u0142o krajowe media[48]<\/sup><\/a>. Obronne g\u0142osy na temat RAPiD cz\u0119sto drukowano w \u201ePolityce\u201d, ale zapewne dlatego, \u017ce autorem zwi\u0105zanym z tym tygodnikiem by\u0142 Krzysztof Teodor Toeplitz, czyli szef tej organizacji[49]<\/sup><\/a>.<\/p>\n Wideopiractwo w polskim dyskursie medialnym omawiano r\u00f3wnie\u017c w kontek\u015bcie ostrej krytyki dzia\u0142alno\u015bci w\u0142adz administracyjnych pa\u0144stwa. Sta\u0142ym elementem dyskursu prasowego jest brak aktywnych dzia\u0142a\u0144 legislacyjnych na rzecz nowych rozwi\u0105za\u0144 z zakresu prawa autorskiego, kt\u00f3re nie zawiera\u0142o odpowiednich regulacji (stara ustawa z 1952 roku nie penalizowa\u0142a nielegalnej dystrybucji utwor\u00f3w chronionych prawem autorskim). Toeplitz sugerowa\u0142 zreszt\u0105, \u017ce za brakiem nowej ustawy mo\u017ce sta\u0107 lobby os\u00f3b zarabiaj\u0105cych na nielegalnej dystrybucji[50]<\/sup><\/a>.<\/p>\n Bulwersowa\u0142y tak\u017ce niskie grzywny dla sprzedawc\u00f3w nielegalnych kopii. St\u0105d te\u017c cz\u0119stym tematem by\u0142a nieadekwatno\u015b\u0107 kar wzgl\u0119dem skali obrotu. Regularnie publikowano historie o piratach, kt\u00f3rzy p\u0142acili na przyk\u0142ad 20 milion\u00f3w z\u0142 kary przy swoich dziennych obrotach rz\u0119du kilku milion\u00f3w z\u0142otych[51]<\/sup><\/a>. Krytykowano tak\u017ce ma\u0142\u0105 liczb\u0119 spraw s\u0105dowych, zestawiaj\u0105c kilkadziesi\u0105t wyrok\u00f3w s\u0105dowych z kilkudziesi\u0119cioma tysi\u0105cami sprzedawc\u00f3w kaset na ulicach[52]<\/sup><\/a>.<\/p>\n Prasowy dyskurs o piractwie w latach 1989-1994 ewidentnie kierowa\u0142 si\u0119 w stron\u0119 krytyki skali narusze\u0144 prawa autorskiego, l\u0119ku o status i reputacj\u0119 Polski jako kraju, a tak\u017ce szukania winnych. Nie brakowa\u0142o materia\u0142\u00f3w o legalnie dzia\u0142aj\u0105cych podmiotach, kt\u00f3re stawiano w opozycji do os\u00f3b wykorzystuj\u0105cych koniunktur\u0119 i mo\u017cliwo\u015bci (zw\u0142aszcza brak penalizacji okre\u015blonych czyn\u00f3w). Jednocze\u015bnie obraz organ\u00f3w chroni\u0105cych interesy producent\u00f3w i wydaj\u0105cych pozwolenia (zw\u0142aszcza RAPiD czy Komitetu Kinematografii) by\u0142 bardzo niejednoznaczny, cz\u0119sto z odnotowaniem nadu\u017cywania prawa przez organizacje maj\u0105ce zapewnia\u0107 jego przestrzeganie. W tej sferze widoczna wydaje si\u0119 opozycja wzgl\u0119dem narracji prasowych lat 80., kiedy raczej skupiano si\u0119 na fenomenie kaset wideo, magnetowid\u00f3w i kultury wyrastaj\u0105cej wok\u00f3\u0142 nich, opisanych przez cytowanych w tym tek\u015bcie Filiciaka i Wasiaka.<\/p>\n Podsumowanie<\/strong><\/p>\n \u201eNie spos\u00f3b oprze\u0107 si\u0119 refleksji, \u017ce o wideopiractwie w naszym kraju tylko si\u0119 m\u00f3wi. Na wyra\u017canym przez dziennikarzy oburzeniu najcz\u0119\u015bciej si\u0119 zaczyna i ko\u0144czy\u201d[53]<\/sup><\/a> \u2013 pisano w 1992 r., po raz kolejny podkre\u015blaj\u0105c, \u017ce mimo wielu mniej lub bardziej pozorowanych dzia\u0142a\u0144 wideopiractwo w Polsce na pocz\u0105tku lat 90. mia\u0142o ogromn\u0105 skal\u0119.<\/p>\n<\/p>\nFot. 1. Wystawa Wideo\u015bwiat. Powr\u00f3t do kaset VHS<\/em>\u00a0(fot. Miko\u0142aj Zacharow \/ Muzeum Kinematografii w \u0141odzi)<\/h6>\n
<\/p>\nFot. 2. Wystawa Wideo\u015bwiat. Powr\u00f3t do kaset VHS<\/em>\u00a0(fot. Miko\u0142aj Zacharow \/ Muzeum Kinematografii w \u0141odzi)<\/h6>\n
\n