Streszczenie\u00a0<\/strong><\/p>\n Artyku\u0142 porusza temat polskich wypo\u017cyczalni wideo prze\u0142omu lat osiemdziesi\u0105tych i dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych \u2013 opisuje kulisy ich powstawania, zasady ich dzia\u0142ania, wygl\u0105d typowych wypo\u017cyczalni prze\u0142omu transformacyjnego i rol\u0119, jak\u0105 odegra\u0142y w rozwoju polskiej popkultury tego okresu. Autor mo\u017cliwie najdok\u0142adniej opisuje skal\u0119 zjawiska, metody doboru repertuaru a tak\u017ce rekonstruuje problemy, przed jakimi stali w tym okresie pocz\u0105tkuj\u0105cy przedsi\u0119biorcy z bran\u017cy wideo. Pos\u0142uguje si\u0119 w tym celu przede wszystkim artyku\u0142ami prasowymi z epoki i danymi statystycznymi.<\/p>\n <\/p>\n Tekturowy Patrick Swayze stoi w k\u0105cie. <\/em><\/strong>Polskie wypo\u017cyczalnie kaset wideo w okresie transformacji<\/strong><\/p>\n <\/p>\n Prze\u0142om lat osiemdziesi\u0105tych i dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych w polskiej kinematografii powinien zosta\u0107 zapami\u0119tany nie tylko jako okres stagnacji, braku funduszy na produkcj\u0119 i wielkiego za\u0142amania sektora kinowego, ale tak\u017ce jako czas rozkwitu alternatywnej dla kina formy kontaktu z filmem, kt\u00f3r\u0105 by\u0142 rynek wideo. Kasety VHS pojawi\u0142y si\u0119 w Polsce ju\u017c w latach osiemdziesi\u0105tych \u2013 by\u0142y w\u00f3wczas sprowadzane z zagranicy, kopiowane i ud\u017awi\u0119kawiane, a p\u00f3\u017aniej rozprowadzane na bazarach i w prowizorycznych sklepach. Ca\u0142a bran\u017ca wideo dzia\u0142a\u0142a jednak na granicy legalno\u015bci, a znaczna wi\u0119kszo\u015b\u0107 dystrybuowanych film\u00f3w nie mia\u0142a licencji.<\/p>\n Prze\u0142om roku 1989 przyni\u00f3s\u0142 nowe mo\u017cliwo\u015bci: handel z podmiotami zagranicznymi, otwieranie prywatnych firm i dzia\u0142alno\u015bci wolnorynkowej. Kasety mog\u0142y wej\u015b\u0107 do oficjalnego obiegu, ale nie by\u0142 to proces ani \u0142atwy, ani przyjemny[1]<\/a>. Cho\u0107 ju\u017c po trzech latach od upadku \u017celaznej kurtyny liczba wypo\u017cyczalni w Polsce by\u0142a trzykrotnie wy\u017csza (wed\u0142ug oficjalnych danych) ni\u017c liczba funkcjonuj\u0105cych obecnie sklep\u00f3w sieci \u017babka[2]<\/a>, na potencjalnego w\u0142a\u015bciciela wypo\u017cyczalni czyha\u0142o wiele pu\u0142apek. Cofnijmy si\u0119 wi\u0119c w czasie o ponad trzy dekady, by spr\u00f3bowa\u0107 swoich si\u0142 w prowadzeniu wypo\u017cyczalni kaset.<\/p>\n W k\u0105cie sklepu, w gara\u017cu i w piwnicy<\/strong><\/p>\n Na wst\u0119pie nale\u017cy zaznaczy\u0107, \u017ce polski rynek kaset wideo w pierwszej po\u0142owie lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych by\u0142 przyk\u0142adem biznesu nastawionego na wypo\u017cyczanie, a nie na sprzeda\u017c bezpo\u015bredni\u0105. Podczas gdy w Stanach Zjednoczonych ju\u017c w po\u0142owie lat osiemdziesi\u0105tych zacz\u0119to sprzedawa\u0107 widzom kasety po niskich cenach, w Polsce wypo\u017cyczalnie dzia\u0142a\u0142y pr\u0119\u017cnie przez niemal ca\u0142\u0105 dekad\u0119 lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych, a kasety do u\u017cytku domowego stanowi\u0142y niewielki procent rynku. Wi\u0105za\u0142o si\u0119 to mi\u0119dzy innymi z odmiennymi zasadami prawno-organizacyjnymi \u2013 o ile za oceanem funkcjonowa\u0142a doktryna pierwszej sprzeda\u017cy, kt\u00f3ra uniemo\u017cliwia\u0142a dystrybutorom narzucanie jakichkolwiek ogranicze\u0144 na kupuj\u0105cych, o tyle w Polsce wydawca m\u00f3g\u0142 zdecydowa\u0107, czy sprzedawana przez niego kaseta b\u0119dzie mia\u0142a licencj\u0119 do wypo\u017cyczania, czy te\u017c nie.<\/p>\n W okresie transformacji niewielu dystrybutor\u00f3w decydowa\u0142o si\u0119 na produkcj\u0119 kaset przeznaczonych konkretnie do u\u017cytku domowego \u2013 w tym modelu oferowano w\u0142a\u015bciwie tylko najbardziej popularne filmy fabularne i niekt\u00f3re produkcje przeznaczone dla dzieci, bo te s\u0105 zazwyczaj wielokrotnie ogl\u0105dane (W detalu, czyli do domu, sprzedajemy tylko bajki, bo si\u0119 nie starzej\u0105. Filmy fabularne starzej\u0105 si\u0119 bardzo szybko i tylko nieliczne nadaj\u0105 si\u0119 do postawienia na p\u00f3\u0142ce<\/em>[3]<\/a> \u2013 m\u00f3wi\u0142 w wywiadzie Artur Kowalczyk, wsp\u00f3\u0142w\u0142a\u015bciciel firmy dystrybucyjnej Eurokadr). Innym powodem nieufno\u015bci wobec ta\u0144szych kaset do u\u017cytku domowego by\u0142a obawa, \u017ce w\u0142a\u015bciciele wypo\u017cyczalni zignoruj\u0105 obostrzenia i zaczn\u0105 oferowa\u0107 je klientom: Ze sprzeda\u017c\u0105 do domu jest ten problem (\u2026), \u017ce zdarzaj\u0105 si\u0119 klienci, kt\u00f3rzy bior\u0105 film do u\u017cytku domowego, a faktycznie go wypo\u017cyczaj\u0105. Dlatego sprzedajemy filmy wy\u0142\u0105cznie z licencj\u0105<\/em>[4]<\/a> \u2013 m\u00f3wi\u0142 Ryszard \u017belichowski z firmy Video i Rozrywka (ViR). Piotr Epelbaum z Artvision twierdzi\u0142 natomiast wprost, \u017ce nie chce, aby sprzeda\u017c bezpo\u015brednia psu\u0142a relacje z w\u0142a\u015bcicielami wypo\u017cyczalni: Uwa\u017camy, \u017ce jest b\u0142\u0119dem wypuszczanie tych samych tytu\u0142\u00f3w do u\u017cytku domowego \u2013 bije to w naszego g\u0142\u00f3wnego klienta, a jest nim w\u0142a\u015bciciel wypo\u017cyczalni<\/em>[5]<\/a>.<\/p>\n Osobny segment rynku stanowi\u0142y kasety zawieraj\u0105ce materia\u0142y inne ni\u017c filmy fabularne, takie jak nagrania koncert\u00f3w, programy i filmy instrukta\u017cowe, programy do nauki j\u0119zyk\u00f3w, poradniki, zestawy \u0107wicze\u0144 fizycznych itd. Najciekawszym przyk\u0142adem tego typu wydawnictwa jest Callanetics z Mariol\u0105 Bojarsk\u0105<\/em>, wyprodukowany i dystrybuowany przez firm\u0119 Elgaz, czyli polski odpowiednik s\u0142ynnego Jane Fonda\u2019s Workout<\/em> \u2013 programu, kt\u00f3ry spopularyzowa\u0142 aerobik w Stanach Zjednoczonych. Callanetics to najnowsza forma gimnastyki gwarantuj\u0105ca smuk\u0142\u0105 sylwetk\u0119 i wy\u015bmienite samopoczucie! Rze\u017abi figur\u0119, odchudza, odm\u0142adza!<\/em> \u2013 g\u0142osi\u0142a reklama nagrywana na kasetach z innymi filmami od Elgazu \u2013 Kaseta z \u0107wiczeniami Callanetics najlepszym upominkiem dla pa\u0144!<\/em>[6]<\/a>. Reklama okaza\u0142a si\u0119 skuteczna \u2013 VHS z \u0107wiczeniami sprzeda\u0142 si\u0119 pono\u0107 w trzech milionach egzemplarzy, co dawa\u0142oby mu pierwsze miejsce na polskiej li\u015bcie kasetowych bestseller\u00f3w wszech czas\u00f3w[7]<\/a>.<\/p>\n W okresie transformacji znaczna wi\u0119kszo\u015b\u0107 polskich kaset przeznaczona by\u0142a jednak do u\u017cytku w wypo\u017cyczalniach, kt\u00f3re wyrasta\u0142y na ka\u017cdym rogu od momentu wej\u015bcia w \u017cycie Ustawy z dnia 23 grudnia 1988 roku o dzia\u0142alno\u015bci gospodarczej (zwanej potocznie Ustaw\u0105 Wilczka), czyli od 1 stycznia 1989 roku. \u017beby za\u0142o\u017cy\u0107 wypo\u017cyczalni\u0119, nale\u017ca\u0142o uzyska\u0107 upowa\u017cnienie od Komitetu Kinematografii i ui\u015bci\u0107 niewielk\u0105 op\u0142at\u0119. W ci\u0105gu nast\u0119pnego roku setki przedsi\u0119biorczych Polak\u00f3w postanowi\u0142y spr\u00f3bowa\u0107 swoich si\u0142 w tym biznesie, a w roku 1990 setki zamieni\u0142y si\u0119 w tysi\u0105ce[8]<\/a>: Z kilkuset wypo\u017cyczalni wideo w ko\u0144cu zesz\u0142ego roku, dzisiaj doczekali\u015bmy si\u0119 ju\u017c kilku tysi\u0119cy punkt\u00f3w polecaj\u0105cych swym klientom coraz wi\u0119ksz\u0105 ilo\u015b\u0107 ciekawych film\u00f3w<\/em>[9]<\/a> \u2013 pisali redaktorzy \u201eCinema Press Video\u201d ju\u017c w po\u0142owie 1990 roku. We wrze\u015bniu tego samego roku \u201eFilm\u201d wspomina\u0142 o 6 tysi\u0105cach wypo\u017cyczalni[10]<\/a>, a rok p\u00f3\u017aniej \u2013 o 10 lub nawet 15 tysi\u0105cach lokali tego typu[11]<\/a>. Do pa\u017adziernika 1991 roku Komitet Kinematografii wyda\u0142 17 tysi\u0119cy zezwole\u0144 na prowadzenie wypo\u017cyczalni[12]<\/a>, a do ko\u0144ca stycznia 1992 roku \u2013 zawrotne 33\u00a0214 koncesji na wynajem lub sprzeda\u017c VHS-\u00f3w[13]<\/a> (co sugerowa\u0142oby, \u017ce w okresie mi\u0119dzy pa\u017adziernikiem 1991 roku a styczniem 1992 roku Komitet musia\u0142 wydawa\u0107 \u015brednio 135 zezwole\u0144 dziennie). We wrze\u015bniu 1992 roku Piotr Dzik pisa\u0142 natomiast o 40 tysi\u0105cach zezwole\u0144 wydanych przez Komitet Kinematografii i 24 tysi\u0105cach wideotek, kt\u00f3re realnie istniej\u0105<\/em>[14]<\/a>.<\/p>\n Zebrane wy\u017cej liczby wyra\u017anie wskazuj\u0105, \u017ce okresem najwi\u0119kszego boomu by\u0142a ko\u0144c\u00f3wka 1991 roku i pocz\u0105tek roku nast\u0119pnego. Robi\u0105 te\u017c piorunuj\u0105ce wra\u017cenie, implikuj\u0105 bowiem, \u017ce w omawianym czasie ka\u017cdego dnia w r\u00f3\u017cnych zak\u0105tkach kraju otwiera\u0142o si\u0119 ponad sto wypo\u017cyczalni. W tym miejscu nale\u017cy wi\u0119c stanowczo zaznaczy\u0107, \u017ce wydane koncesje nie przek\u0142adaj\u0105 si\u0119 na realnie funkcjonuj\u0105ce wypo\u017cyczalnie. Poniewa\u017c koszt uzyskania licencji by\u0142 wzgl\u0119dnie niewielki \u2013 w 1992 roku wynosi\u0142 1 milion z\u0142otych, czyli jedn\u0105 trzeci\u0105 miesi\u0119cznej \u015bredniej krajowej[15]<\/a> \u2013 wiele os\u00f3b zg\u0142asza\u0142o si\u0119 po koncesj\u0119, ale nigdy nie otwiera\u0142o punkt\u00f3w z kasetami ze wzgl\u0119du na zmian\u0119 plan\u00f3w lub brak funduszy na zakup odpowiedniej liczby VHS-\u00f3w. Wiele wypo\u017cyczalni zamykano zaledwie po kilku miesi\u0105cach dzia\u0142alno\u015bci. Okre\u015blenie realnej liczby wypo\u017cyczalni funkcjonuj\u0105cych w Polsce w okresie transformacji jest zadaniem niewykonalnym, bo Komitet nie wymaga\u0142 zg\u0142oszenia faktu zamkni\u0119cia dzia\u0142alno\u015bci w tym zakresie.<\/p>\n Zdaniem Jacka Grotowskiego, kt\u00f3ry kierowa\u0142 sieci\u0105 dwunastu hurtowni kaset Video-MIG, w czasie boomu wideo w Polsce dzia\u0142a\u0142o oko\u0142o 7 tysi\u0119cy wypo\u017cyczalni, w tym 3 tysi\u0105ce wideotek w pe\u0142ni profesjonalnych, stawiaj\u0105cych na rozw\u00f3j, poszerzanie oferty, zdobywanie klienta<\/em>[16]<\/a>. Te szacunki wydaj\u0105 si\u0119 jednak zbyt ostro\u017cne, je\u015bli por\u00f3wna si\u0119 je z relacjami w\u0142a\u015bcicieli wypo\u017cyczalni obserwuj\u0105cych lokaln\u0105 konkurencj\u0119. Krystyna i Andrzej \u015al\u0119zakowie, kt\u00f3rzy prowadzili wypo\u017cyczalni\u0119 Studio Wideo w dwunastotysi\u0119cznym Ostrzeszowie[17]<\/a>, w 1992 roku m\u00f3wili o o\u015bmiu innych lokalach w ich mie\u015bcie; Andrzej Bogda\u0144ski z licz\u0105cego 30 tysi\u0119cy mieszka\u0144c\u00f3w Turka wspomina\u0142 o konkurencji ze strony 26 innych wypo\u017cyczalni[18]<\/a>; z kolei Arkadiusz Rudy z Koszalina stwierdzi\u0142: w Koszalinie licz\u0105cym 150 tys. mieszka\u0144c\u00f3w jest oko\u0142o 130 wypo\u017cyczalni i wszystkie jako\u015b dzia\u0142aj\u0105<\/em>[19]<\/a>. Liczby te sugeruj\u0105, \u017ce w okresie najwi\u0119kszego boomu na terenach miejskich jedna wypo\u017cyczalnia przypada\u0142a na oko\u0142o 1000-1500 mieszka\u0144c\u00f3w. W czasach transformacji zapotrzebowanie na kasety by\u0142o na tyle du\u017ce, \u017ce w wielu przypadkach nawet blisko\u015b\u0107 konkurencji nie przeszkadza\u0142a w prowadzeniu dochodowego biznesu. Kto\u015b otworzy\u0142 wypo\u017cyczalni\u0119 50 metr\u00f3w dalej i moi klienci zagl\u0105daj\u0105 tak\u017ce i tam, ale to nie jest gro\u017ane<\/em>[20]<\/a> \u2013 twierdzi\u0142 w wywiadzie Arkadiusz Rudy.<\/p>\n Nale\u017cy w tym miejscu podkre\u015bli\u0107, \u017ce m\u00f3wi\u0105c o wypo\u017cyczalniach, m\u00f3wimy nie tylko o lokalach zaprojektowanych konkretnie w celu wynajmowania film\u00f3w, ale po prostu o wszystkich miejscach, w kt\u00f3rych prowadzono tego typu dzia\u0142alno\u015b\u0107 gospodarcz\u0105. Na pocz\u0105tku lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych prowadzenie wypo\u017cyczalni by\u0142o bowiem bardzo cz\u0119sto sposobem na dodatkowy zysk dla w\u0142a\u015bciciela istniej\u0105cego ju\u017c sklepu lub lokalu us\u0142ugowego \u2013 punkty z kasetami powstawa\u0142y wi\u0119c u jubiler\u00f3w, szewc\u00f3w, w sklepach spo\u017cywczych i w wi\u0119kszych kioskach. Pocz\u0105tkuj\u0105cy przedsi\u0119biorcy otwierali tak\u017ce wypo\u017cyczalnie w gara\u017cach, suterenach, przybud\u00f3wkach i piwnicach blok\u00f3w, a w skrajnych przypadkach nawet w domkach letniskowych czy barakowozach. Typowa polska wypo\u017cyczalnia kaset wideo kojarzy si\u0119 z male\u0144kim stoiskiem gdzie\u015b w k\u0105cie sklepu jarzynowego, ciasnym kioskiem, czy zaadaptowanym w\u0142asnymi si\u0142ami piwnicznym pomieszczeniem<\/em>[21]<\/a> \u2013 pisa\u0142 Adam Synowiec w lutym 1991 roku. Osobny model biznesowy stosowali w\u0142a\u015bciciele wideotek obwo\u017anych, kt\u00f3rzy oferowali swoje kasety w mniejszych o\u015brodkach, cz\u0119sto po\u017cyczaj\u0105c je klientom bezpo\u015brednio z baga\u017cnik\u00f3w samochod\u00f3w.<\/p>\n W miar\u0119 rozwoju rynku kasetowego rozbudowywa\u0142y si\u0119 tak\u017ce i wypo\u017cyczalnie. W drugiej po\u0142owie 1991 roku, a wi\u0119c przesz\u0142o dwa i p\u00f3\u0142 roku po uwolnieniu rynku, Grzegorz Wide\u0142ko pisa\u0142 na \u0142amach \u201eFilmu\u201d, \u017ce przeci\u0119tna polska wypo\u017cyczalnia to dziupla rozwojowa<\/em> i opisywa\u0142 jej wygl\u0105d:<\/p>\n Tylko kilka metr\u00f3w kwadratowych. Ciasno, cho\u0107 przyjemnie \u2013 \u015bciany obwieszone efektownymi plakatami filmowymi, portretami gwiazd, czasem w k\u0105cie stoi tekturowy Patrick Swayze albo Batman. Setki kaset poupychane na p\u00f3\u0142kach po sam sufit. Jest dobry telewizor i video, jest muzyka, jest ch\u0119tna i znaj\u0105ca si\u0119 na rzeczy (na gustach klient\u00f3w) obs\u0142uga, cz\u0119sto jest prasa filmowa. Tak wygl\u0105da u nas przeci\u0119tna wypo\u017cyczalnia video<\/em>[22]<\/a>.<\/p>\n Jak za\u0142o\u017cy\u0107 w\u0142asn\u0105 dziupl\u0119 rozwojow\u0105<\/em>?<\/strong><\/p>\n Od strony formalnej za\u0142o\u017cenie wypo\u017cyczalni w okresie transformacji nie by\u0142o trudne \u2013 aby uzyska\u0107 upowa\u017cnienie od Komitetu Kinematografii, nale\u017ca\u0142o uda\u0107 si\u0119 do siedziby Federacji Zwi\u0105zk\u00f3w Zawodowych Pracownik\u00f3w Rozpowszechniania Film\u00f3w w Warszawie lub do jednej z filii Federacji (te znajdowa\u0142y si\u0119 w Bia\u0142ymstoku, Bydgoszczy, Gda\u0144sku, Lublinie, Olsztynie i Poznaniu) i ui\u015bci\u0107 op\u0142at\u0119 (1 milion z\u0142otych za za\u0142o\u017cenie wypo\u017cyczalni, 600 tysi\u0119cy za koncesj\u0119 na punkt sprzeda\u017cy kaset; do tego 200 tysi\u0119cy za po\u015brednictwo). Rozpatrzenie wniosku trwa\u0142o zaledwie trzy dni[23]<\/a>, a upowa\u017cnienie zawiera\u0142o tak\u017ce pouczenie o obowi\u0105zku rozpowszechniania tylko kaset nabytych od podmiot\u00f3w, kt\u00f3re posiadaj\u0105 odpowiednie licencje.<\/p>\n Opisywany proces by\u0142 szybki i nieskomplikowany, a liczba sp\u0142ywaj\u0105cych ka\u017cdego miesi\u0105ca zg\u0142osze\u0144 bardzo du\u017ca, dlatego nie dziwi ocena Andrzeja Filipowicza z ITI: Wypo\u017cyczalnie kaset to g\u0142\u00f3wnie drobne interesy. Wielu w ten spos\u00f3b ucieka przed bezrobociem<\/em>[24]<\/a>. O ile pierwsza cz\u0119\u015b\u0107 tej tezy wydaje si\u0119 prawdziwa, o tyle druga jest co najmniej w\u0105tpliwa. Potencjalny w\u0142a\u015bciciel wypo\u017cyczalni musia\u0142 najpierw znale\u017a\u0107 i zaadaptowa\u0107 lokal \u2013 osoby mieszkaj\u0105ce w domach jednorodzinnych mog\u0142y otwiera\u0107 wideoteki w suterenach czy w przedsionkach, ale w innych przypadkach konieczne by\u0142o kupno lub wynaj\u0119cie lokalu (albo znalezienie innego sposobu, jak wspomniane barakowozy \u2013 nale\u017ca\u0142o to jednak do raczej pojedynczych przypadk\u00f3w).<\/p>\n Koszt zaopatrzenia wypo\u017cyczalni w filmy tak\u017ce nie by\u0142 niski. Cho\u0107 na pocz\u0105tku lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych ceny zmienia\u0142y si\u0119 z miesi\u0105ca na miesi\u0105c z powodu inflacji, warto przywo\u0142a\u0107 przyk\u0142adowe koszty z konkretnego miesi\u0105ca i roku \u2013 w listopadzie 1991 roku \u015brednia cena jednego filmu z licencj\u0105 do wypo\u017cyczania waha\u0142a si\u0119 w granicach 250-350 tysi\u0119cy z\u0142otych (przy \u015brednim wynagrodzeniu miesi\u0119cznym na poziomie 1\u00a0770\u00a0000 z\u0142otych)[25]<\/a>. Zakup 40 nowych film\u00f3w na start dzia\u0142alno\u015bci wi\u0105za\u0142 si\u0119 wi\u0119c z wydatkiem w wysoko\u015bci od 10 do 14 milion\u00f3w z\u0142otych. Ta kwota mia\u0142aby dzisiaj si\u0142\u0119 nabywcz\u0105 oko\u0142o 40 tysi\u0119cy z\u0142otych. W tym miejscu nale\u017cy zaznaczy\u0107, \u017ce nie wszyscy w\u0142a\u015bciciele wypo\u017cyczalni kupowali filmy po takich cenach \u2013 cz\u0119\u015b\u0107 korzysta\u0142a ze zni\u017cek udzielanych przez dystrybutor\u00f3w podczas r\u00f3\u017cnego rodzaju targ\u00f3w wideo, a cz\u0119\u015b\u0107 kupowa\u0142a o wiele ta\u0144sze filmy pirackie. Mimo tego trudno zak\u0142ada\u0107, by osoba uciekaj\u0105ca przed bezrobociem dysponowa\u0142a pieni\u0119dzmi pozwalaj\u0105cymi na zorganizowanie ca\u0142ej wypo\u017cyczalni.<\/p>\n Na pocz\u0105tku lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych licencjonowane kasety wydane przez pierwsze firmy dystrybucyjne by\u0142y wi\u0119c niezwykle drogie (mi\u0119dzy innymi ze wzgl\u0119du na fakt, \u017ce prawa do film\u00f3w kupowano zazwyczaj w dolarach); za r\u00f3wnowarto\u015b\u0107 jednej kasety mo\u017cna by\u0142o w 1991 roku naby\u0107 sto bochenk\u00f3w chleba, pi\u0119\u0107dziesi\u0105t kilogram\u00f3w cukru, sto paczek papieros\u00f3w z filtrem lub sze\u015b\u0107dziesi\u0105t litr\u00f3w benzyny[26]<\/a>. Zakup kilkudziesi\u0119ciu kaset nie gwarantowa\u0142 jednak sta\u0142ych przychod\u00f3w, bo klienci ci\u0105gle szukali nowo\u015bci \u2013 w\u0142a\u015bciciel musia\u0142 wi\u0119c pocz\u0105tkowo inwestowa\u0107 wszystkie zarobione pieni\u0105dze w kolejne VHS-y. Otwieraj\u0105c wypo\u017cyczalni\u0119 trzeba wiedzie\u0107, \u017ce nak\u0142ady zwracaj\u0105 si\u0119 dopiero po oko\u0142o p\u00f3\u0142 roku. Przez pierwsze miesi\u0105ce ca\u0142o\u015b\u0107 zysku trzeba wk\u0142ada\u0107 w kupowanie nowych kaset. Je\u015bli komu\u015b si\u0119 wydaje, \u017ce wideo jest \u0142atwym sposobem zarobienia pieni\u0119dzy to si\u0119 myli i szybko zbankrutuje<\/em>[27]<\/a> \u2013 poucza\u0142 Jacek Grotowski z hurtowni Video-MIG. Nowicjusz powinien liczy\u0107 si\u0119 z tym, \u017ce przez pierwsze miesi\u0105ce nie b\u0119dzie du\u017cych pieni\u0119dzy, a inwestycje przekrocz\u0105 zyski<\/em>[28]<\/a> \u2013 twierdzili Irena Stachera i Krzysztof Pawlic z wypo\u017cyczalni Gratis w Kielcach. Andrzej Malinowski, kt\u00f3ry prowadzi\u0142 wideotek\u0119 osiedlow\u0105 w Bydgoszczy, twierdzi\u0142, \u017ce w 1991 roku wydawa\u0142 oko\u0142o 5 milion\u00f3w z\u0142otych miesi\u0119cznie na kasety[29]<\/a> (co przek\u0142ada\u0142o si\u0119 na trzykrotno\u015b\u0107 \u015bredniej krajowej pensji); Jan Polak z wypo\u017cyczalni Video Contra w Raciborzu kupowa\u0142 15-20 kaset miesi\u0119cznie, inwestowa\u0142 zatem podobn\u0105 kwot\u0119[30]<\/a>. W obliczu wysokich koszt\u00f3w wielu w\u0142a\u015bcicieli wypo\u017cyczalni decydowa\u0142o si\u0119 oferowa\u0107 klientom kasety z nie do ko\u0144ca legalnych \u017ar\u00f3de\u0142 \u2013 nara\u017cali si\u0119 jednak w\u00f3wczas na problemy ze strony organizacji RAPiD-Asekuracja, kt\u00f3rej funkcjonariusze sprawdzali legalno\u015b\u0107 repertuaru wideotek i konfiskowali podejrzane no\u015bniki.<\/p>\n W wywiadach przeprowadzanych przez redakcj\u0119 \u201eCinema Press Video\u201d pojawia si\u0119 wiele relacji w\u0142a\u015bcicieli wypo\u017cyczalni dotycz\u0105cych liczby kaset oferowanych klientom i strategii zakupowych. Jolanta Samborska z Ostro\u0142\u0119ki po dw\u00f3ch latach dzia\u0142alno\u015bci mia\u0142a w ofercie 200 kaset, a Krystyna Wojciechowska z J\u00f3zefowa \u2013 500 VHS-\u00f3w[31]<\/a>. Oznacza to, \u017ce pierwsza z pa\u0144 musia\u0142a wyda\u0107 na filmy[32]<\/a> r\u00f3wnowarto\u015b\u0107 dw\u00f3ch \u201emaluch\u00f3w\u201d, a druga \u2013 trzech fiat\u00f3w 125p[33]<\/a>. Na jednym regale mie\u015bci\u0142y si\u0119 wi\u0119c prawdziwe fortuny. Na tym inwestycje si\u0119 nie ko\u0144czy\u0142y, jako \u017ce ka\u017cdy w\u0142a\u015bciciel dobrze prosperuj\u0105cej wypo\u017cyczalni wk\u0142ada\u0142 znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 przychodu w kolejne tytu\u0142y \u2013 w przeciwnym wypadku klienci poszliby do konkurencji. Nie wszyscy mieli jednak odpowiednio du\u017co szcz\u0119\u015bcia i umiej\u0119tno\u015bci biznesowych, by zbudowa\u0107 r\u00f3wnie poka\u017ane oferty: Ja mam 80 film\u00f3w licencyjnych i na nowe zakupy w du\u017cej ilo\u015bci po prostu mnie nie sta\u0107 (\u2026) Sta\u0107 mnie na zakup 2 nowych kaset w miesi\u0105cu<\/em>[34]<\/a> \u2013 twierdzi\u0142 Tadeusz Nowicki z wroc\u0142awskiej wypo\u017cyczalni o nazwie Polanka.<\/p>\n W rozmowach z redaktorami \u201eCinema Press Video\u201d w\u0142a\u015bciciele wideotek m\u00f3wili tak\u017ce o cenach wypo\u017cyczenia filmu. W 1990 roku wynaj\u0119cie jednej kasety w wypo\u017cyczalni Student-Service we Wroc\u0142awiu kosztowa\u0142o od 5 do 8 tysi\u0119cy z\u0142otych[35]<\/a>; u Tadeusza Nowickiego w tym samym roku p\u0142aci\u0142o si\u0119 zaledwie 4 tysi\u0105ce z\u0142otych za wypo\u017cyczenie na dob\u0119 i 6 tysi\u0119cy na weekend[36]<\/a>; w 1991 roku w nale\u017c\u0105cej do W\u0142adys\u0142awa Zacharskiego wypo\u017cyczalni Dodek w Knurowie wynaj\u0119cie filmu kosztowa\u0142o 5 tysi\u0119cy za dob\u0119[37]<\/a>. Oznacza to, \u017ce do amortyzacji finansowej kasety dochodzi\u0142o w wi\u0119kszo\u015bci przypadk\u00f3w dopiero po 50-70 wypo\u017cyczeniach. W\u0142a\u015bciciele tych ma\u0142ych firm musieli oszacowa\u0107, kt\u00f3re tytu\u0142y znajd\u0105 odpowiedni\u0105 liczb\u0119 widz\u00f3w. Do wydatk\u00f3w nale\u017ca\u0142o tak\u017ce doliczy\u0107 (poza czynszem i mediami) koszty wyjazd\u00f3w po nowe kasety. Co prawda ju\u017c w 1992 roku upowszechni\u0142y si\u0119 rozsiane po ca\u0142ej Polsce hurtownie zaopatruj\u0105ce lokalne wideoteki, ale w okresie mi\u0119dzy 1989 a 1992 rokiem w\u0142a\u015bciciele wypo\u017cyczalni musieli je\u017adzi\u0107 do sklep\u00f3w firmowych dystrybutor\u00f3w lub ich filii.<\/p>\n W najtrudniejszej sytuacji byli ci przedsi\u0119biorcy, kt\u00f3rzy otwierali wypo\u017cyczalnie jeszcze w roku 1989 \u2013 je\u015bli planowali budowa\u0107 ofert\u0119 tylko w oparciu o licencyjny repertuar, mieli pocz\u0105tkowo do dyspozycji jedynie filmy dystrybuowane przez ITI, znajdowali si\u0119 wi\u0119c w sytuacji podobnej do ich ameryka\u0144skich koleg\u00f3w po fachu, kt\u00f3rzy na prze\u0142omie lat siedemdziesi\u0105tych i osiemdziesi\u0105tych nie mogli legalnie kupi\u0107 film\u00f3w wyprodukowanych przez wielkie hollywoodzkie studia. Jak wspomina\u0142a Krystyna Wojciechowska z J\u00f3zefowa: na pocz\u0105tku by\u0142o tak, \u017ce by\u0142y pieni\u0105dze a nie by\u0142o film\u00f3w, kt\u00f3re mo\u017cna by za nie kupi\u0107<\/em>[38]<\/a>. W\u0142a\u015bciciele wideotek, kt\u00f3rzy \u2013 mimo niekorzystnej koniunktury \u2013 decydowali si\u0119 zaproponowa\u0107 klientom polskie filmy, mogli tak\u017ce skorzysta\u0107 z zasob\u00f3w pa\u0144stwowego dystrybutora oferuj\u0105cego us\u0142ug\u0119 nagrania film\u00f3w na czyste no\u015bniki i udzielenia licencji na wypo\u017cyczanie.<\/p>\n Rozw\u00f3j polskiego rynku nabiera\u0142 tempa, z ka\u017cdym miesi\u0105cem 1990 i 1991 roku powstawa\u0142y nowe wypo\u017cyczalnie i nowe firmy dystrybucyjne, kt\u00f3re oferowa\u0142y nieznane wcze\u015bniej tytu\u0142y i reklamowa\u0142y je w bran\u017cowej prasie. W\u0142a\u015bciciele wypo\u017cyczalni, kt\u00f3rzy jeszcze w 1989 roku nie mieli z czego wybiera\u0107 (je\u015bli planowali kupowa\u0107 tylko kasety licencyjne), musieli by\u0107 dynamicznie i otwarci na pewien rodzaj edukacji filmowej polegaj\u0105cej na odr\u00f3\u017cnianiu potencjalnych przeboj\u00f3w od film\u00f3w mniej atrakcyjnych, ale te\u017c gotowi do walki o klienta z konkurencyjnymi plac\u00f3wkami. Prowadzenie w\u0142asnej wideoteki mo\u017cna por\u00f3wna\u0107 do ekspresowego kursu kapitalizmu. Ka\u017cdy, kto chcia\u0142 zarz\u0105dza\u0107 w\u0142asn\u0105 wypo\u017cyczalni\u0105, by\u0142 zobowi\u0105zany zg\u0142osi\u0107 obowi\u0105zek podatkowy do Urz\u0119du Skarbowego i nauczy\u0107 si\u0119 prowadzenia ksi\u0119gi przychod\u00f3w i rozchod\u00f3w, do kt\u00f3rej codziennie nale\u017ca\u0142o wpisywa\u0107 utarg i koszty[39]<\/a>.<\/p>\n Kaowcy transformacji<\/strong><\/p>\n Prowadzenie wypo\u017cyczalni wi\u0105za\u0142o si\u0119 z wieloma problemami, szczeg\u00f3lnie w pocz\u0105tkowej fazie rozwoju polskiego rynku kaset VHS. K\u0142opot\u00f3w nastr\u0119cza\u0142 ju\u017c sam dob\u00f3r repertuaru \u2013 skoro kaseta zwraca\u0142a si\u0119 dopiero po kilkudziesi\u0119ciu wypo\u017cyczeniach, nale\u017ca\u0142o wybra\u0107 filmy, kt\u00f3re mog\u0142y znale\u017a\u0107 jak najwi\u0119ksz\u0105 grup\u0119 widz\u00f3w. Nie zawsze pomaga\u0142y w tym materia\u0142y dostarczane przez dystrybutor\u00f3w, poniewa\u017c kasety w tym okresie wydawano w szybkim tempie, cz\u0119sto bez zwracania uwagi na t\u0142umaczenie tytu\u0142u, projekt ok\u0142adki czy odpowiednio atrakcyjny opis fabu\u0142y drukowany na odwrocie obwoluty. Osobn\u0105 kwesti\u0105 by\u0142a nie do ko\u0144ca uczciwa konkurencja ze strony zar\u00f3wno tak zwanych staczy bazarowych \u2013 b\u0119d\u0105cych swoistym spadkiem po PRL-owskim modelu rozpowszechniania \u2013 jak i w\u0142a\u015bcicieli wypo\u017cyczalni, kt\u00f3rzy decydowali si\u0119 oferowa\u0107 klientom zdecydowanie ta\u0144sze filmy bez licencji.<\/p>\n Cho\u0107 Komitet Kinematografii wyda\u0142, jak wspomniano, dziesi\u0105tki tysi\u0119cy zezwole\u0144, a na prze\u0142omie dekad punkty wypo\u017cyczania kaset wyrasta\u0142y na ka\u017cdym rogu, rynek szybko si\u0119 nasyci\u0142, a po 1992 roku mniej maj\u0119tni i obrotni w\u0142a\u015bciciele wypo\u017cyczalni musieli zmienia\u0107 bran\u017c\u0119 lub szuka\u0107 innego miejsca pracy. Sko\u0144czy\u0142 si\u0119 czas na wideoteki zak\u0142adane za zaoszcz\u0119dzonych par\u0119 milion\u00f3w k\u0105tem w piwnicy. Profesjonalna wypo\u017cyczalnia o ustabilizowanych finansach ma na p\u00f3\u0142ce 1000-1500 tytu\u0142\u00f3w. (\u2026) Teraz jest tak, \u017ce tam gdzie by\u0142o 5 ma\u0142ych, powstaje jedna du\u017ca wypo\u017cyczalnia<\/em>[40]<\/a> \u2013 twierdzili ju\u017c w 1992 roku Krzysztof Rogozi\u0144ski i Artur Kowalczyk z firmy dystrybucyjnej Eurokadr.<\/p>\n W\u0142a\u015bciciele wypo\u017cyczalni, kt\u00f3re przetrwa\u0142y w walce z konkurencj\u0105, uczyli si\u0119 budowania wi\u0119zi z widzami. Stali klienci mog\u0105 wykupi\u0107 sobie specjalny karnet. Kosztuje on 50 tysi\u0119cy z\u0142otych (\u2026). W zamian oferujemy jednotysi\u0119czn\u0105 zni\u017ck\u0119 przy ka\u017cdej wypo\u017cyczonej kasecie, co si\u00f3dmy film dajemy gratis, umo\u017cliwiamy branie udzia\u0142u w r\u00f3\u017cnego rodzaju wewn\u0119trznych konkursach i quizach z drobnymi nagrodami<\/em> \u2013 m\u00f3wi\u0142 Jan Polak, w\u0142a\u015bciciel wypo\u017cyczalni Video Contra w Raciborzu. Irena Stachera i Krzysztof Pawlik z Kielc oferowali z kolei mo\u017cliwo\u015b\u0107 zapisania si\u0119 do wideoklubu, dzi\u0119ki kt\u00f3remu mo\u017cna by\u0142o za darmo po\u017cyczy\u0107 co jedenast\u0105 kaset\u0119[41]<\/a>.<\/p>\n W efekcie wok\u00f3\u0142 najlepszych wypo\u017cyczalni prowadzonych przez umiej\u0119tnych przedsi\u0119biorc\u00f3w zawi\u0105zywa\u0142y si\u0119 ma\u0142e spo\u0142eczno\u015bci. W okresie transformacji wypo\u017cyczalnie przej\u0119\u0142y niejako rol\u0119 zamkni\u0119tych kin, czasami musia\u0142y tak\u017ce stanowi\u0107 substytut dom\u00f3w kultury. Cho\u0107 \u0142atwiej mo\u017cna by\u0142o w nich znale\u017a\u0107 Van Damme\u2019a ni\u017c Bergmana, ogl\u0105dane filmy prowokowa\u0142y do spotka\u0144 i dyskusji, a okoliczni mieszka\u0144cy chcieli ogl\u0105da\u0107 nowe tytu\u0142y i wymienia\u0107 si\u0119 opiniami.<\/p>\n W ten spos\u00f3b w\u0142a\u015bciciele wypo\u017cyczalni stawali si\u0119 nie tylko pionierami transformacyjnego biznesu, ale te\u017c nieformalnymi zast\u0119pcami kaowc\u00f3w i animator\u00f3w kultury czas\u00f3w PRL-u; w okresie powszechnego niepokoju i niestabilno\u015bci regularnie dostarczali swoim widzom rozrywk\u0119 z zachodniego \u015bwiata, za kt\u00f3rym ci t\u0119sknili przez minione dekady.<\/p>\n _________<\/p>\n Bibliografia<\/strong><\/p>\n Chcemy dzia\u0142a\u0107 legalnie<\/em>, rozmowa z Iren\u0105 Stacher\u0105 i Krzysztofem Pawlikiem, w\u0142a\u015bcicielami wypo\u017cyczalni Gratis w Kielcach, przeprowadzona przez Rafa\u0142a Jaworskiego i Ol\u0119 Tubis, \u201eCinema Press Video\u201d 1991, nr 5(15), s. 8.<\/p>\n Ciapara<\/strong> El\u017cbieta<\/strong>, Walka z cieniem, \u201eFilm\u201d 1992, nr 24(2239), s. 4.<\/p>\n Co\u015b dla ka\u017cdego<\/em>, rozmowa z Piotrem Epelbaumem, dyrektorem Artvision, przeprowadzona przez Piotra Dzika, \u201eCinema Press Video\u201d 1991, nr 11(21), s. 9.<\/p>\n Dzik<\/strong> Piotr<\/strong>, Letnie za\u0142amanie<\/em>, \u201eVideoteka\u201d 1992, nr 9, s. 16\u201317.<\/p>\n Jak za\u0142o\u017cy\u0107 wypo\u017cyczalni\u0119<\/em>, \u201eVideoteka\u201d 1992, nr 3, s. 2.<\/p>\n J\u0105dro piractwa czy podpora prawa<\/em>, wywiad z Jackiem Grotowskim przeprowadzony przez Adama Synowca, \u201eVideoteka\u201d 1992, nr 4, s. 15.<\/p>\n Jedenasta za darmo<\/em>, wywiad z Bo\u017cen\u0105 Tet\u0142ak, \u201eCinema Press Video\u201d 1990, nr 3, s. 4.<\/p>\n Ma\u0142e jest pi\u0119kne<\/em>, wywiad z Krzysztofem Rogozi\u0144skim i Arturem Kowalczykiem z firmy dystrybucyjnej Eurokadr przeprowadzony przez Piotra Dzika, \u201eCinema Press Video\u201d 1992, nr 6(28), s. 9.<\/p>\n Od redakcji<\/em>, \u201eCinema Press Video\u201d 1990, nr 7, s. 4.<\/p>\n Piraci nad Wis\u0142\u0105<\/em>, \u201eFilm\u201d 1990, nr 39(2150), s. 10.<\/p>\n Pogoda dla bogatych<\/em>, wywiad z Tadeuszem Nowickim, \u201eCinema Press Video\u201d 1990, nr 4, s. 6-7. Autor wywiadu stwierdza: \u201ePowstaje obecnie masa nowych wypo\u017cyczalni zaczynaj\u0105cych od 20-30 tytu\u0142\u00f3w\u201d.<\/p>\n Premia dla najlepszych<\/em>, rozmowa z Andrzejem Malinowskim z wypo\u017cyczalni kaset wideo w Bydgoszczy, \u201eCinema Press Video\u201d 1991, nr 1(11), s. 9.<\/p>\n Reku\u0107<\/strong> Micha\u0142<\/strong>, Tyralier\u0105 na video<\/em>, \u201eFilm\u201d 1991, nr 37(2200), s. 23.<\/p>\n Strasznie du\u017co wypo\u017cyczalni<\/em>, wywiad z Arkadiuszem Rudym przeprowadzony przez Piotra Dzika, \u201eVideoteka\u201d 1992, nr 4, s. 15.<\/p>\n Szansa dla ma\u0142ych firm<\/em>, rozmowa z Ryszardem \u017belichowskim, dyrektorem ds. organizacji i produkcji w firmie ViR (Video i Rozrywka), przeprowadzona przez Piotra Dzika, \u201eCinema Press Video\u201d 1991, nr 7\/8(17-18), s. 5.<\/p>\n Tajemnice fiskusa<\/em>, \u201eCinema Press Video\u201d 1991, nr 1(11), s. 8.<\/p>\n Teraz musimy przetrwa\u0107<\/em>, wywiad z Krystyn\u0105 \u015al\u0119zak i Andrzejem \u015al\u0119zakiem przeprowadzony przez Iwon\u0119 Chudzikiewicz i Piotra Dzika, \u201eVideoteka\u201d 1992, nr 7-8, s. 4.<\/p>\n W Knurowie lubi\u0105 horrory<\/em>, rozmowa z W\u0142adys\u0142awem Zacharskim, w\u0142a\u015bcicielem wypo\u017cyczalni Dodek w Knurowie, przeprowadzona przez Rafa\u0142a Jaworskiego i Ol\u0119 Tubis, \u201eCinema Press Video\u201d 1991, nr 6(16), s. 8.<\/p>\n Wide\u0142ko<\/strong> Grzegorz<\/strong>, Dziupla rozwojowa<\/em>, \u201eFilm\u201d 1991, nr 41(2204), s. 25.<\/p>\n Wide\u0142ko<\/strong> Grzegorz<\/strong>, Niechciane dziecko<\/em>, \u201eFilm\u201d 1991, nr 52(2215), s. 24.<\/p>\n Witaj, Europo!, Rozmowa z Janem Polakiem, w\u0142a\u015bcicielem wypo\u017cyczalni \u201eVIDEO \u2013 CONTRA\u201d w Raciborzu<\/em>, przeprowadzona przez Adama Synowca, \u201eCinema Press Video\u201d 1991, nr 2, s. 8.<\/p>\n Z wizyt\u0105 u\u2026<\/em>, \u201eCinema Press Video\u201d 1990, nr 9, s. 8.<\/p>\n <\/p>\n ________<\/p>\n Cardboard Patrick Swayze is Standing in the Corner. Polish Video Rental Stores in the\u00a0 Transformation Period<\/strong><\/p>\n <\/p>\n Keywords<\/strong><\/p>\n film distribution, VHS, VCR, video rental store, film industry<\/p>\n <\/p>\n Abstract<\/strong><\/p>\n The article \u201eCardboard Patrick Swayze is Standing in the Corner\u201d discusses the topic of Polish video rental stores at the turn of the 1980s and 1990s – it describes the background of their creation, the principles of their operation, what typical video rental stores looked like at the turn of the transformation period and the role they played in the development of Polish pop culture of that period. The author tries to reconstruct as precisely as possible the problems faced by novice entrepreneurs in the video industry at that time, the methods of selecting the repertoire, and the scale of the phenomenon. For this purpose, he mainly uses press articles from the era and statistical data.<\/p>\n <\/p>\n _______<\/p>\n Biogram<\/strong><\/p>\n Grzegorz Fortuna-Skowron<\/strong> \u2013 doktor na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu Gda\u0144skiego. Laureat nagrody imienia Krzysztofa M\u0119traka dla m\u0142odych krytyk\u00f3w filmowych (2016) i stypendium doktoranckiego PISF (2017). Publikuje w \u201eEkranach\u201d i \u201eKinie\u201d, a tak\u017ce na stronach film.org.pl i Kinomisja.pl. Wsp\u00f3\u0142za\u0142o\u017cyciel firmy dystrybucyjnej Velvet Spoon i Pracowni bada\u0144 produkcyjnych i Nowej Historii Kina UG. Cz\u0142onek kolektywu VHS Hell i wsp\u00f3\u0142tw\u00f3rca Octopus Film Festival w Gda\u0144sku. Mi\u0142o\u015bnik polskiej popkultury prze\u0142omu lat osiemdziesi\u0105tych i dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych, dawnego w\u0142oskiego kina gatunkowego i filmu grozy. Zainteresowany wszystkim tym, co zapomniane lub niedocenione.<\/p>\n <\/p>\n [1]<\/a> Warto w tym miejscu zauwa\u017cy\u0107, \u017ce nieliczne usankcjonowane przez w\u0142adze wypo\u017cyczalnie dzia\u0142a\u0142y ju\u017c w PRL-u. W skali kraju by\u0142o ich jednak niewiele, a rynek by\u0142 w wi\u0119kszo\u015bci piracki.<\/p>\n [2]<\/a> Dane dotycz\u0105ce liczby wypo\u017cyczalni w tym okresie \u2013 33\u00a0214 \u2013 pochodz\u0105 z tekstu Jak za\u0142o\u017cy\u0107 wypo\u017cyczalni\u0119<\/em> (\u201eVideoteka\u201d 1992, nr 3, s. 2). Dane dotycz\u0105ce liczby sklep\u00f3w sieci \u017babka \u2013 ponad 10\u00a0000 \u2013 pochodz\u0105 z oficjalnej strony firmy (https:\/\/www.zabka.pl\/o-zabce\/ [dost\u0119p: 20.03.2024]).<\/p>\n [3]<\/a> Ma\u0142e jest pi\u0119kne<\/em>, wywiad z Krzysztofem Rogozi\u0144skim i Arturem Kowalczykiem z firmy dystrybucyjnej Eurokadr przeprowadzony przez Piotra Dzika, \u201eCinema Press Video\u201d 1992, nr 6(28), s. 9.<\/p>\n [4]<\/a> Szansa dla ma\u0142ych firm<\/em>, rozmowa z Ryszardem \u017belichowskim, dyrektorem ds. organizacji i produkcji w firmie ViR (Video i Rozrywka), przeprowadzona przez Piotra Dzika, \u201eCinema Press Video\u201d 1991, nr 7\/8(17-18), s. 5.<\/p>\n [5]<\/a> Co\u015b dla ka\u017cdego<\/em>, rozmowa z Piotrem Epelbaumem, dyrektorem Artvision, przeprowadzona przez Piotra Dzika, \u201eCinema Press Video\u201d 1991, nr 11(21), s. 9.<\/p>\n [6]<\/a> Do obejrzenia pod adresem: www.youtube.com\/watch?v=SKKoGgJuRYY [dost\u0119p: 16.12.2019].<\/p>\n [7]<\/a> \u0179r\u00f3d\u0142o: https:\/\/mariolabojarskaferenc.pl\/2018\/05\/07\/callanetics-z-mariola-bojarska\/ [dost\u0119p: 17.12.2019].<\/p>\n [8]<\/a> Cho\u0107 dane cytowane w niniejszym tek\u015bcie pochodz\u0105 z wiarygodnych \u017ar\u00f3de\u0142 zwi\u0105zanych z bran\u017c\u0105 wideo, nale\u017cy traktowa\u0107 je zawsze z pewn\u0105 ostro\u017cno\u015bci\u0105 \u2013 okres transformacji charakteryzowa\u0142 si\u0119 du\u017c\u0105 chaotyczno\u015bci\u0105, a instytucje zbieraj\u0105ce informacje niejednokrotnie nie nad\u0105\u017ca\u0142y za przemianami rynku. Wierz\u0119 jednak, \u017ce cytowane liczby oddaj\u0105 og\u00f3lny charakter rozwoju bran\u017cy wideo w Polsce.<\/p>\n [9]<\/a> Od redakcji<\/em>, \u201eCinema Press Video\u201d 1990, nr 7, s. 4.<\/p>\n [10]<\/a> Piraci nad Wis\u0142\u0105<\/em>, \u201eFilm\u201d 1990, nr 39(2150), s. 10.<\/p>\n [11]<\/a> Micha\u0142 Reku\u0107, Tyralier\u0105 na video<\/em>, \u201eFilm\u201d 1991, nr 37(2200), s. 23.<\/p>\n [12]<\/a> Grzegorz Wide\u0142ko, Dziupla rozwojowa<\/em>, \u201eFilm\u201d 1991, nr 41(2204), s. 25.<\/p>\n [13]<\/a> Jak za\u0142o\u017cy\u0107 wypo\u017cyczalni\u0119<\/em>, dz. cyt.<\/p>\n [14]<\/a> Piotr Dzik, Letnie za\u0142amanie<\/em>, \u201eVideoteka\u201d 1992, nr 9, s. 16\u201317.<\/p>\n [15]<\/a> Przeci\u0119tne wynagrodzenie od 1950 r.<\/em>, Wska\u017aniki ZUS-u, https:\/\/www.zus.pl\/baza-wiedzy\/skladki-wskazniki-odsetki\/wskazniki\/przecietne-wynagrodzenie-w-latach [dost\u0119p: 12.12.2023].<\/p>\n [16]<\/a> J\u0105dro piractwa czy podpora prawa<\/em>, wywiad z Jackiem Grotowskim przeprowadzony przez Adama Synowca, \u201eVideoteka\u201d 1992, nr 4, s. 15.<\/p>\n [17]<\/a> Teraz musimy przetrwa\u0107<\/em>, wywiad z Krystyn\u0105 \u015al\u0119zak i Andrzejem \u015al\u0119zakiem przeprowadzony przez Iwon\u0119 Chudzikiewicz i Piotra Dzika, \u201eVideoteka\u201d 1992, nr 7-8, s. 4.<\/p>\n [18]<\/a> List do redakcji czasopisma \u201eVideoteka\u201d nades\u0142any przez A. Bogda\u0144skiego, \u201eVideoteka\u201d 1992, nr 5, s. 17.<\/p>\n [19]<\/a> Strasznie du\u017co wypo\u017cyczalni<\/em>, wywiad z Arkadiuszem Rudym przeprowadzony przez Piotra Dzika, \u201eVideoteka\u201d 1992, nr 4, s. 15.<\/p>\n [20]<\/a> Strasznie du\u017co wypo\u017cyczalni<\/em>, dz. cyt.<\/p>\n [21]<\/a> Witaj, Europo! <\/em>Rozmowa z Janem Polakiem, w\u0142a\u015bcicielem wypo\u017cyczalni \u201eVIDEO \u2013 CONTRA\u201d w Raciborzu, przeprowadzona przez Adama Synowca, \u201eCinema Press Video\u201d 1991, nr 2, s. 8.<\/p>\n [22]<\/a> Grzegorz Wide\u0142ko, Niechciane dziecko<\/em>, \u201eFilm\u201d 1991, nr 52(2215), s. 24.<\/p>\n [23]<\/a> Jak za\u0142o\u017cy\u0107 wypo\u017cyczalni\u0119<\/em>, dz. cyt.<\/p>\n [24]<\/a> El\u017cbieta Ciapara, Walka z cieniem<\/em>, \u201eFilm\u201d 1992, nr 24(2239), s. 4.<\/p>\n [25]<\/a> Przeci\u0119tne wynagrodzenie od 1950 r.<\/em>, dz. cyt.<\/p>\n [26]<\/a> Obliczenia w\u0142asne na bazie danych opublikowanych w: Ma\u0142y rocznik statystyczny 1992<\/em>, Warszawa 1992, s. 108-111.<\/p>\n [27]<\/a> J\u0105dro piractwa czy podpora prawa<\/em>, dz. cyt.<\/p>\n [28]<\/a> Chcemy dzia\u0142a\u0107 legalnie<\/em>, rozmowa z Iren\u0105 Stacher\u0105 i Krzysztofem Pawlikiem, w\u0142a\u015bcicielami wypo\u017cyczalni Gratis w Kielcach, przeprowadzona przez Rafa\u0142a Jaworskiego i Ol\u0119 Tubis, \u201eCinema Press Video\u201d 1991, nr 5(15), s. 8.<\/p>\n [29]<\/a> Premia dla najlepszych<\/em>, rozmowa z Andrzejem Malinowskim z wypo\u017cyczalni kaset wideo w Bydgoszczy, \u201eCinema Press Video\u201d 1991, nr 1(11), s. 9.<\/p>\n [30]<\/a> Witaj, Europo!<\/em>, dz. cyt.<\/p>\n [31]<\/a> Z wizyt\u0105 u\u2026<\/em>, \u201eCinema Press Video\u201d 1990, nr 9, s. 8.<\/p>\n [32]<\/a> Oczywi\u015bcie pod warunkiem, \u017ce wszystkie kasety pochodzi\u0142y od legalnych dystrybutor\u00f3w.<\/p>\n [33]<\/a> Ma\u0142y rocznik statystyczny 1992<\/em>, dz. cyt., s. 111.<\/p>\nPobierz pdf<\/a><\/h5>\n
![](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/Do_005_Fot_1.jpg\")
<\/p>\nFot. 1. Wystawa Wideo\u015bwiat. Powr\u00f3t do kaset VHS<\/em> (fot. Miko\u0142aj Zacharow \/ Muzeum Kinematografii w \u0141odzi)<\/strong><\/h6>\n