Streszczenie<\/strong><\/p>\n Artyku\u0142 traktuje o frapuj\u0105cym w\u0105tku z zakresu tzw. subhistorii kina, skromnie reprezentowanej w polskim pi\u015bmiennictwie filmowym. Autor wskazuje na drastyczne r\u00f3\u017cnice w repertuarze filmowym kin 16mm i 35mm i wyja\u015bnia jego przyczyny, odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do szerzej poj\u0119tej polityki kulturalnej PRL. Wyw\u00f3d, oparty na danych statystycznych oraz ustaleniach wynikaj\u0105cych z kwerendy archiwalnej, g\u0142\u00f3wnie w Archiwum Akt Nowych, prowadzony jest chronologicznie. Ostatecznie artyku\u0142 daje wgl\u0105d w technokulturowe aspekty zagadnienia postawionego w temacie, a zarazem stanowi przyczynek do spo\u0142ecznej historii kina w Polsce.<\/p>\n <\/p>\n W\u0105skie gard\u0142o rozpowszechniania. Obieg film\u00f3w pe\u0142nometra\u017cowych na ta\u015bmie 16 mm w polskich kinach w latach 1950-1980<\/strong><\/p>\n <\/p>\n W zachodnich kulturach filmowych format 16 mm najcz\u0119\u015bciej uto\u017csamiany jest ze szczeg\u00f3lnym dyspozytywem (tzw. non-theatrical<\/em> \u2013 czyli w odniesieniu do miejsc przeznaczonych do dzia\u0142alno\u015bci innej ni\u017c kinowa) i specyficznymi gatunkami (tzw. useful cinema<\/em> \u2013 czyli filmami o\u015bwiatowymi, instrukta\u017cowymi itd.). W Polsce Ludowej w\u0105ska ta\u015bma by\u0142a szerzej wykorzystywana celem rozpowszechniania pe\u0142nometra\u017cowych film\u00f3w fabularnych \u2013 w latach 1945-1949 g\u0142\u00f3wnie w kinach objazdowych nale\u017c\u0105cych do Instytutu Filmowego, natomiast od 1950 roku na szerok\u0105 skal\u0119 w wiejskich kinach sta\u0142ych.<\/p>\n Wcze\u015bniej, w latach 30., niewielk\u0105 sie\u0107 kin objazdowych pracuj\u0105cych na projektorach 16 mm i wy\u015bwietlaj\u0105cych zar\u00f3wno kr\u00f3tkometra\u017c\u00f3wki, jak i filmy fabularne prowadzi\u0142a Polska Agencja Telegraficzna. Z sieci tej mogli \u2013 za op\u0142at\u0105 \u2013 korzysta\u0107 tak\u017ce prywatni dystrybutorzy, pokazuj\u0105cy filmy fabularne. Ostatecznie z oferty skorzysta\u0142a firma nale\u017c\u0105ca \u2013 trzeba trafu \u2013 do Janiny Nowickiej, \u017cony jednego z szef\u00f3w PAT-u, Seweryna Nowickiego. Na pocz\u0105tku wojny spory zbi\u00f3r kopii 16 mm zosta\u0142 przez przedsi\u0119biorczych ma\u0142\u017conk\u00f3w ukryty w podwarszawskiej wsi. Gdy za\u015b komuni\u015bci opanowali kraj, Nowicki zg\u0142osi\u0142 si\u0119 do nich i \u2013 ze strachu albo dla wynagrodzenia \u2013 przekaza\u0142 im zbi\u00f3r. Poniewa\u017c specjalist\u00f3w w zakresie filmu by\u0142o w powojennej Polsce niewielu, w\u0142adze kinematografii skorzysta\u0142y z do\u015bwiadczenia Nowickiego, kt\u00f3remu powierzono funkcj\u0119 dyrektora Instytutu Filmowego. Instytucja ta zajmowa\u0142a si\u0119 szeroko poj\u0119t\u0105 edukacj\u0105 filmow\u0105 \u2013 w jej ramach powsta\u0142a w \u0141odzi Szko\u0142a Filmowa, a tak\u017ce Wytw\u00f3rnia Film\u00f3w O\u015bwiatowych, a ponadto sie\u0107 kin objazdowych. W por\u00f3wnaniu z okresem przedwojennym poszerzy\u0142a ona znacznie sw\u00f3j stan posiadania, bowiem na terenach nale\u017c\u0105cych wcze\u015bniej do Niemiec, a przy\u0142\u0105czonych do Polski przej\u0119to ok. 9 tys. film\u00f3w o\u015bwiatowych na w\u0105skiej ta\u015bmie, g\u0142\u00f3wnie niemieckich film\u00f3w niemych, a tak\u017ce znaczn\u0105 liczb\u0119 aparat\u00f3w w\u0105skota\u015bmowych. Cz\u0119\u015b\u0107 z tych ostatnich trafi\u0142a do szk\u00f3\u0142, cz\u0119\u015b\u0107 pozosta\u0142a w gestii Instytutu. Sie\u0107 ruchomych kin w\u0105skota\u015bmowych by\u0142a konkurencj\u0105 dla sieci 35 mm, operowanej przez Przedsi\u0119biorstwo Pa\u0144stwowe \u201eFilm Polski\u201d (s\u0142owo \u201ekonkurencja\u201d nie jest przy tym mo\u017ce zbyt fortunne, gdy\u017c obie sieci by\u0142y podporz\u0105dkowane temu samemu Ministerstwu Informacji i Propagandy). Raporty kierownik\u00f3w kin z tamtych lat pokazuj\u0105, \u017ce cz\u0119sto dochodzi\u0142o do nieporozumie\u0144, gdy do tej samej wsi przyje\u017cd\u017ca\u0142y tego samego dnia lub dzie\u0144 po dniu ekipy obu sieci. R\u00f3\u017cni\u0142 si\u0119 tak\u017ce sam program \u2013 w kinach objazdowych 35 mm dominowa\u0142y s\u0142uszne ideologicznie filmy radzieckie odrzucane przez znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa. Konflikt pomi\u0119dzy sieciami zwi\u0105zany by\u0142 r\u00f3wnie\u017c z faktem, \u017ce pocz\u0105tkowo w formacie 16 mm nie dystrybuowano Polskiej Kroniki Filmowej, co oznacza\u0142o, \u017ce filmy tego rodzaju mog\u0142y dociera\u0107 na wie\u015b tylko poprzez te kina objazdowe, kt\u00f3re pos\u0142ugiwa\u0142y si\u0119 aparatur\u0105 szerokota\u015bmow\u0105. Wraz z post\u0119pem stalinizacji \u017cycia spo\u0142ecznego, pocz\u0105wszy od 1947 roku, filmy z lat 30., przypominaj\u0105ce o Polsce z lat mi\u0119dzywojennych, by\u0142y wycofywane z obiegu (jako produkty bur\u017cuazyjnego ustroju). Instytut Filmowy zostaje w ten spos\u00f3b pozbawiony g\u0142\u00f3wnego \u017ar\u00f3d\u0142a dochodu, a nast\u0119pnie w 1949 roku rozwi\u0105zany. W tym samym roku polskie laboratoria filmowe uzyskuj\u0105 zdolno\u015b\u0107 redukcji film\u00f3w nakr\u0119conych w 35 mm na ta\u015bm\u0119 16 mm \u2013 odt\u0105d nic nie sta\u0142o ju\u017c na przeszkodzie, aby PKF pokazywa\u0107 tak\u017ce w kinach w\u0105skota\u015bmowych.<\/p>\n Oczywi\u015bcie, w PRL na 16 mm rozpowszechniano tak\u017ce filmy o\u015bwiatowe; w pi\u015bmiennictwie epoki termin ten traktowano jako okre\u015blenie osobnego rodzaju filmowego i wykazywano jako osobn\u0105 pozycj\u0119 zar\u00f3wno w sprawozdawczo\u015bci, jak i w monografiach akademickich. Dystrybucj\u0105 tych film\u00f3w zajmowa\u0142 si\u0119, po rozwi\u0105zaniu Instytutu Filmowego w 1949 roku, Wydzia\u0142 Rozpowszechniania Film\u00f3w O\u015bwiatowych (p\u00f3\u017aniej przemianowany na Central\u0119 okre\u015blan\u0105 akronimem CoRFO i dzia\u0142aj\u0105c\u0105 w strukturze Centralnego Urz\u0119du Kinematografii), wreszcie za\u015b \u2013 pot\u0119\u017cna (istniej\u0105ca w latach 1957-1974) Centrala Film\u00f3w O\u015bwiatowych \u201eFilmos\u201d. Wed\u0142ug informatora z 1965 roku[1]<\/a> dysponowa\u0142a ona 3 tys. tytu\u0142\u00f3w, w tym 650 by\u0142o zgodnych z programem nauczania w szko\u0142ach, zatwierdzonych przez Ministerstwo O\u015bwiaty; oferowa\u0142a r\u00f3wnie\u017c filmy instrukta\u017cowe (dla zak\u0142ad\u00f3w pracy i rolnik\u00f3w), a tak\u017ce liczne filmy o tematyce spo\u0142eczno-politycznej[2]<\/a>. Liczba tytu\u0142\u00f3w w gestii Filmosu by\u0142a wi\u0119ksza ni\u017c biblioteka Centrali Wynajmu Film\u00f3w (CWF). W samym tylko 1968 roku Filmos wprowadzi\u0142 do swojego katalogu a\u017c 467 polskich i zagranicznych tytu\u0142\u00f3w na ta\u015bmie 16 mm[3]<\/a>; przedsi\u0119biorstwo to dysponowa\u0142o tak\u017ce osobn\u0105 sieci\u0105 ruchomych kin o\u015bwiatowych (392 w 1960 roku, 178 w 1968 roku, 121 w 1970)[4]<\/a>, organizuj\u0105c ponadto dora\u017ane \u201epunkty wy\u015bwietlania\u201d, na przyk\u0142ad w jednostkach stra\u017cy po\u017carnej, bibliotekach, na uniwersytetach ludowych czy w powiatowych domach kultury. Temat ten niew\u0105tpliwie czeka na swego monografist\u0119.<\/p>\n Niniejszy artyku\u0142 \u2013 oparty g\u0142\u00f3wnie na kwerendzie w Archiwum Akt Nowych oraz kilku archiwach regionalnych \u2013 po\u015bwi\u0119cony jest natomiast obiegom pe\u0142nometra\u017cowych film\u00f3w w\u0105skota\u015bmowych w kinach podporz\u0105dkowanych najpierw CUK, potem Naczelnemu Zarz\u0105dowi Kinematografii (NZK). Interesuje mnie g\u0142\u00f3wnie diachronia \u2013 rozw\u00f3j, a nast\u0119pnie kurczenie si\u0119 sieci kin 16 mm. Poza spektrum docieka\u0144 pozostaj\u0105 natomiast zar\u00f3wno zagadnienia stricte techniczne, jak i upodobania widz\u00f3w, losy konkretnych film\u00f3w czy produkcja filmowa \u2013 profesjonalna i amatorska \u2013 na w\u0105skiej ta\u015bmie. Nie pog\u0142\u0119biam tak\u017ce zagadnie\u0144 zwi\u0105zanych z r\u00f3\u017cnorodno\u015bci\u0105 kin \u2013 podzia\u0142em sieci kin na tzw. pa\u0144stwowe i spo\u0142eczne (zwi\u0105zkowe, sp\u00f3\u0142dzielcze, wojskowe, zamkni\u0119te itd.)[5]<\/a>; g\u0142\u00f3wnym kryterium r\u00f3\u017cnicuj\u0105cym jest dla mnie typ aparatury projekcyjnej: 35 mm i 16 mm.<\/p>\n Dla uporz\u0105dkowania terminologii i chronologii dalszego wywodu wystarczy\u0107 w tym miejscu musi kr\u00f3tka rekapitulacja systemu rozpowszechniania film\u00f3w w interesuj\u0105cym mnie okresie. Od 1960 do 1975 roku NZK sprawowa\u0142 nad kinami jedynie nadz\u00f3r, formalnie podporz\u0105dkowane by\u0142y one regionalnym przedsi\u0119biorstwom kinowym (17 wojew\u00f3dzkich zarz\u0105d\u00f3w kin oraz dwa zarz\u0105dy miast wydzielonych: Sto\u0142eczny Zarz\u0105d Kin oraz Miejski Zarz\u0105d Kin w \u0141odzi), dla kt\u00f3rych organami zwierzchnimi by\u0142y terenowe rady narodowe. Kina nie mia\u0142y samodzielno\u015bci programowej \u2013 repertuar de facto ustala\u0142y regionalne ekspozytury CWF; od 1964 roku CWF nie zajmowa\u0142a si\u0119 natomiast importem, kt\u00f3ry przeszed\u0142 w gesti\u0119 Przedsi\u0119biorstwa Exportu i Importu Film\u00f3w \u201eFilm Polski\u201d. Z ko\u0144cem 1973 roku Filmos (w tym jego wojew\u00f3dzkie oddzia\u0142y) zosta\u0142 po\u0142\u0105czony z Central\u0105 Wynajmu Film\u00f3w, w wyniku czego powsta\u0142a Centrala Rozpowszechniania Film\u00f3w. Dwa lata p\u00f3\u017aniej przekszta\u0142cono j\u0105 oraz terenowe przedsi\u0119biorstwa kinowe \u2013 w Zjednoczenie Rozpowszechniania Film\u00f3w, skupiaj\u0105ce 17 okr\u0119gowych przedsi\u0119biorstw (tzw. OPRF-\u00f3w). Struktura ta przetrwa\u0142a do 1987 roku (przy czym od 1982 roku instytucj\u0105 nadrz\u0119dn\u0105 by\u0142o Przedsi\u0119biorstwo Dystrybucji Film\u00f3w) i do ko\u0144ca swego istnienia boryka\u0142a si\u0119 z problemami, kt\u00f3rych pocz\u0105tek tkwi\u0142 w latach stalinowskich. Jak wskaza\u0142 Edward Zaji\u010dek (wieloletni pracownik Zespo\u0142u Ekonomicznego NZK oraz autor opracowa\u0144 o zagadnieniach ekonomicznych polskiej kinematografii), kinematografia PRL \u2013 pojmowana jako system, oparty na transferze \u015brodk\u00f3w z podsystemu dystrybucji i eksploatacji do podsystemu produkcji[6]<\/a> \u2013 od 1963 roku by\u0142a deficytowa, przy czym deficyt \u00f3w ksi\u0119gowany by\u0142 w\u0142a\u015bnie do podsystemu wynajmu kopii i dzia\u0142alno\u015bci kin (zob. tab. 1). Przypuszczalnie jednym z czynnik\u00f3w istotnie wp\u0142ywaj\u0105cych na rosn\u0105ce koszty tego podsystemu by\u0142a sie\u0107 kin wiejskich 16 mm.<\/p>\n Tabela 1. Wyniki finansowe kinematografii w mln z\u0142 (do 1974 roku w\u0142\u0105cznie \u2013 odr\u0119bne przedsi\u0119biorstwa zajmuj\u0105ce si\u0119 wynajmem oraz regionalne zarz\u0105dy kin; od 1975 roku \u2013 Zjednoczenie Rozpowszechniania Film\u00f3w)<\/p>\n \u0179r\u00f3d\u0142o:\u00a0Kinematografia w liczbach<\/em>, AAN, NZK, sygn. 12\/188 (tak\u017ce: E. Zaji\u010dek,\u00a0Polska produkcja filmowa. Problemy rentowno\u015bci<\/em>, Katowice 1983, s. 144-145).<\/p>\n \u00a0<\/strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n Rozbudowa<\/strong><\/p>\n Prawdziw\u0105 rewolucj\u0105 dla krajobrazu polskich kin by\u0142 plan sze\u015bcioletni (1950-1955). Na ten okres zaplanowano powstanie 3 tys. nowych kin, g\u0142\u00f3wnie na wsi i w ma\u0142ych miasteczkach \u2013 co uzasadniano trosk\u0105 o edukacj\u0119 mas ch\u0142opskich[7]<\/a>. Projektory 35 mm by\u0142y drogie w produkcji, dlatego w\u0142adze zdecydowa\u0142y wyposa\u017ca\u0107 nowe kina sta\u0142e na wsiach w projektory 16 mm (wiejskie kina ruchome cz\u0119\u015bciej pos\u0142ugiwa\u0142y si\u0119 aparatur\u0105 35 mm). Ci\u0119\u017car produkcji sprz\u0119tu spocz\u0105\u0142 na \u0142\u00f3dzkich zak\u0142adach Prexer, kt\u00f3re opracowa\u0142y model AP-11, a nast\u0119pnie jego ulepszon\u0105 wersj\u0119 AP-11U[8]<\/a>, kt\u00f3ra szybko zdominowa\u0142a infrastruktur\u0119 kin wiejskich[9]<\/a>. Decyzje dotycz\u0105ce produkcji przemys\u0142owej sz\u0142y w parze z dzia\u0142aniami edukacyjnymi. Pod koniec 1949 roku w pi\u015bmie Szko\u0142y Filmowej w \u0141odzi opublikowano przek\u0142ad sowieckiego podr\u0119cznika o technice filmowej[10]<\/a>, w kt\u00f3rym chwalono ta\u015bm\u0119 16 mm jako dwuip\u00f3\u0142krotnie ta\u0144sz\u0105 do wytworzenia ni\u017c ta\u015bma 35 mm i 5,5 razy l\u017cejsz\u0105 w odniesieniu do filmu trwaj\u0105cego tyle samo minut, rozpowszechnianego na ta\u015bmie standardowej. Rok p\u00f3\u017aniej og\u0142oszono za\u015b program kursu dla kinooperator\u00f3w kin wiejskich, w kt\u00f3rym prawie nie wspominano o ta\u015bmie 35 mm[11]<\/a>.<\/p>\n Poza trudno\u015bciami zwi\u0105zanymi z aparatur\u0105 projekcyjn\u0105 problemem okaza\u0142y si\u0119 same budynki kin wiejskich. By\u0142y to cz\u0119sto obiekty w z\u0142ym stanie technicznym, s\u0142u\u017c\u0105ce wcze\u015bniej innym celom. S\u0142abo op\u0142acany personel kin nie zawsze umia\u0142 obs\u0142ugiwa\u0107 powierzony sprz\u0119t lub lekcewa\u017cy\u0142 przepisy przeciwpo\u017carowe (wskutek czego w 1955 roku dosz\u0142o do tragedii w Wielopolu Skrzy\u0144skim). Dowodem na to s\u0105 zar\u00f3wno liczne krytyczne artyku\u0142y prasowe, jak i wewn\u0119trzne opracowania okr\u0119gowych zarz\u0105d\u00f3w kin (w jednym z raport\u00f3w napisano: \u201eobraz ta\u0144czy na ekranie w\u00a0takt drgania aparatu oraz temperatur\u0119 sali zim\u0105 \u201310\u00b0, a\u00a0widzowie siedz\u0105 na przypadkowych sprz\u0119tach czy po prostu na pod\u0142odze\u201d[12]<\/a>). Do odwiedzenia wiejskiego kina nie zach\u0119ca\u0142 widza ponadto repertuar kin wiejskich[13]<\/a>.<\/p>\n W po\u0142owie lat 50. w\u0105ska ta\u015bma sta\u0142a si\u0119 w Polsce zjawiskiem masowym. Pewne poj\u0119cie o skali nasycenia aparatami 16 mm daje, pochodz\u0105cy z 1961 roku, wykaz instytucji posiadaj\u0105cych projektory tego rodzaju w poszczeg\u00f3lnych powiatach wojew\u00f3dztwa rzeszowskiego. Opr\u00f3cz lokalnych kom\u00f3rek partii robotniczej i ch\u0142opskiej, harcerzy, le\u015bnik\u00f3w i jednostek wojskowych w\u0142asne kina posiada\u0142y: Zak\u0142ad Przemys\u0142u Drzewnego FOREST, Fabryka Firanek \u201eSkopanie\u201d, Fabryka Wagon\u00f3w \u201eSanok\u201d, Fabryka Obuwia Sportowego, Rafineria Nafty \u201eJedlicze\u201d, le\u017cajska Wytw\u00f3rnia Tytoniu Przemys\u0142owego, Wytw\u00f3rnia Win, Wytw\u00f3rnia Maszyn Rolniczych \u201ePolna\u201d, cukrownia w Przeworsku i kilka innych[14]<\/a>. Aparaty nale\u017c\u0105ce do szk\u00f3\u0142 i zak\u0142ad\u00f3w pracy, a tak\u017ce punkty wy\u015bwietlania film\u00f3w przez Filmos nie by\u0142y wliczane do statystyki kin sta\u0142ych. Dane dotycz\u0105ce tych ostatnich pokazuj\u0105, \u017ce po zako\u0144czeniu \u201eplanu sze\u015bcioletniego\u201d w sieci pa\u0144stwowej inwestowano g\u0142\u00f3wnie w rozw\u00f3j kin 35 mm (miejskich i ruchomych), za\u015b ilo\u015b\u0107 kin pa\u0144stwowych na ta\u015bmie 16 mm utrzymywa\u0142a si\u0119 na niemal niezmienionym poziomie do 1966 roku, gdy zacz\u0119\u0142a spada\u0107[15]<\/a>.<\/p>\n W\u0142adze kinematografii doskonale wiedzia\u0142y, \u017ce sie\u0107 kin wiejskich jest deficytowa, \u201ei to zar\u00f3wno w stosunku do wojew\u00f3dzkich zarz\u0105d\u00f3w kin, jak i do Centrali Wynajmu Film\u00f3w\u201d[16]<\/a> \u2013 m\u00f3wi\u0142 o tym wprost szef kinematografii Jerzy Typrowicz na posiedzeniu w Ministerstwie Kultury w 1961 roku. Z uwagi na olbrzymie potrzeby inwestycyjne \u2013 zar\u00f3wno gdy chodzi o projektory, jak i o sprawy prozaiczne (takie jak \u201ebrak \u0142awek dla widz\u00f3w\u201d [17]<\/a>) \u2013 uznano za celowe \u201eprzej\u0119cie kin wiejskich przez spo\u0142eczne organizacje lokalne w celu odci\u0105\u017cenia Pa\u0144stwa od du\u017cych wk\u0142ad\u00f3w pie\u00adni\u0119dzy\u201d[18]<\/a>. Liczba kin 16 mm zwi\u0119kszy\u0142a si\u0119 natomiast w tzw. kinach pozapa\u0144stwowych, formalnie nale\u017c\u0105cych nie do w\u0142adz terenowych, lecz do organizacji politycznych, zwi\u0105zk\u00f3w zawodowych oraz instytucji kulturalno-o\u015bwiatowych. Olbrzymi\u0105 sieci\u0105 dysponowa\u0142 zw\u0142aszcza Zwi\u0105zek Zawodowy Pracownik\u00f3w Pa\u0144stwowych Gospodarstw Rolnych \u2013 pomi\u0119dzy 1960 a 1964 rokiem liczba kin w PGR-ach wzros\u0142a o 159[19]<\/a>. Instytucje spo\u0142eczne prowadz\u0105ce w\u0142asne kina musia\u0142y zakupi\u0107 aparatur\u0119 projekcyjn\u0105 we w\u0142asnym zakresie \u2013 nic wi\u0119c dziwnego, \u017ce wybiera\u0142y urz\u0105dzenia na w\u0105sk\u0105 ta\u015bm\u0119, poniewa\u017c by\u0142y one znacznie ta\u0144sze.<\/p>\n <\/p>\n Tabela 2. Liczba kin z podzia\u0142em na aparatur\u0119 projekcyjn\u0105 w latach 1966 i 1976<\/p>\n Dane za rocznikami statystycznymi GUS.<\/p>\n Wsp\u00f3\u0142istnienie<\/strong><\/p>\n Gdy na pocz\u0105tku lat 60. przyst\u0105piono do \u201emodernizacji kin wiejskich\u201d, rozumiano j\u0105 jako wymian\u0119 starej aparatury 16 mm na now\u0105, tak\u017ce w\u0105skota\u015bmow\u0105. Na rok 1961 zaplanowano wymian\u0119 pozosta\u0142ych jeszcze w kinach aparat\u00f3w AP-11 oraz uszkodzonych AP-12 na nowe aparaty typu AP-14[20]<\/a>. Ten ostatni model, wed\u0142ug opisu producenta, by\u0142 trzycz\u0119\u015bciowy \u2013 sk\u0142ada\u0142 si\u0119 z aparatu projekcyjnego z magnetycznym odczytem d\u017awi\u0119ku, walizkowego g\u0142o\u015bnika i autotransformatora \u2013 wa\u017cy\u0142 60 kg, a w 1964 roku kosztowa\u0142 18 tys. z\u0142[21]<\/a>. Plany wymiany starych projektor\u00f3w na ten model nie w pe\u0142ni si\u0119 jednak powiod\u0142y, skoro w sprawozdaniu za 1965 rok raportowano: \u201eW sieci kin 16 mm, a wi\u0119c g\u0142\u00f3wnie wiejskich, 15% w sieci kin pozapa\u0144stwowych i 22% projektor\u00f3w w sieci pa\u0144stwowej to nietypowe zu\u017cyte aparaty AP-11 i AP-12\u201d[22]<\/a>.<\/p>\n Nadal utrzymuj\u0105ca si\u0119 s\u0142aba jako\u015b\u0107 projekcji mog\u0142a by\u0107 jednym z powod\u00f3w, dla kt\u00f3rych kina wiejskie \u2013 bez wzgl\u0119du na ich form\u0119 organizacyjn\u0105 \u2013 by\u0142y deficytowe. Przyk\u0142adowo z zestawie\u0144 za rok 1961 wynika, \u017ce kina wiejskie p\u00f3\u0142sta\u0142e przynosi\u0142y znaczne straty (og\u00f3lnopolskie wp\u0142ywy: 44 123, og\u00f3lnopolskie koszty: 52 757), podobnie dzia\u0142o si\u0119 w wypadku wiejskich sta\u0142ych (wp\u0142ywy: 27 376, straty 38 783)[23]<\/a>. Inaczej m\u00f3wi\u0105c, mieszka\u0144cy wsi niech\u0119tnie korzystali z kin, kt\u00f3re w\u0142adza ludowa wybudowa\u0142a na ich potrzeby.<\/p>\n Wa\u017cniejsz\u0105 przyczyn\u0105 by\u0142 jednak repertuar. O ile w I po\u0142. lat 50. kina 35 i 16 mm oferowa\u0142y ten sam niezbyt atrakcyjny program, z\u0142o\u017cony w du\u017cej mierze z sowieckich film\u00f3w o propagandowej wymowie, o tyle po odwil\u017cy repertuar w obu sieciach zacz\u0105\u0142 si\u0119 dramatycznie r\u00f3\u017cni\u0107. W publikacjach prasowych r\u00f3\u017cnice te nie by\u0142y w \u017caden spos\u00f3b analizowane. Regionalne zarz\u0105dy kin otrzymywa\u0142y jedynie comiesi\u0119czn\u0105 informacj\u0119, kt\u00f3re filmy b\u0119d\u0105 dost\u0119pne na w\u0105skiej ta\u015bmie; informacje o tym, jakie filmy b\u0119d\u0105 w ten spos\u00f3b dystrybuowane, zawiera\u0142 dwutygodnik \u201eFilmowy Serwis Prasowy\u201d, wydawany przez Central\u0119 Wynajmu Film\u00f3w. Ka\u017cdy numer zawiera\u0142 informacj\u0119 o tym, kt\u00f3re tytu\u0142y b\u0119d\u0105 mia\u0142y w danym miesi\u0105cu premier\u0119 na 35 mm (zazwyczaj by\u0142y to filmy omawiane w danym numerze \u201eSerwisu\u201d), a kt\u00f3re na 16 mm (w tym wypadku odsy\u0142ano do wcze\u015bniejszych numer\u00f3w). Mo\u017cna by\u0142o odnie\u015b\u0107 wra\u017cenie, \u017ce w zasadzie ka\u017cdy film, kt\u00f3ry trafi\u0142 do kin miejskich, pr\u0119dzej czy p\u00f3\u017aniej dotrze te\u017c na wie\u015b \u2013 wystarczy tylko troch\u0119 poczeka\u0107.<\/p>\n Tymczasem do kin 16 mm trafia\u0142o znacznie mniej premier ni\u017c w wypadku 35 mm. Przyk\u0142adowo w 1958 roku do eksploatacji w sieci 35 mm wprowadzono 189 film\u00f3w pe\u0142nometra\u017cowych, a w sieci 16 mm \u2013 tylko 102[24]<\/a>. Dekad\u0119 p\u00f3\u017aniej r\u00f3\u017cnica by\u0142a nawet wi\u0119ksza \u2013 tylko 83 premier na w\u0105skiej ta\u015bmie, w por\u00f3wnaniu ze 194 na 35 mm[25]<\/a>. R\u00f3\u017cnice dotyczy\u0142y przy tym nie tylko og\u00f3lnej liczby film\u00f3w premierowych. Szczeg\u00f3lnie ciekawe s\u0105 dane dotycz\u0105ce nowych film\u00f3w na 16 mm z podzia\u0142em na kraj produkcji. Wprawdzie w I po\u0142. lat 60. do kin wiejskich trafia\u0142o nieco wi\u0119cej premierowych film\u00f3w z Zachodu ni\u017c w okresie stalinowskim, ale w miastach pokazywano ich cztero- lub trzykrotnie wi\u0119cej, co doskonale wida\u0107 w statystyce (zob. tab. 3). Przyk\u0142adowo w roku 1968 na ekrany kin 35 mm wprowadzono 23 filmy francuskie, 20 ameryka\u0144skich i 16 w\u0142oskich \u2013 w wypadku film\u00f3w 16 mm by\u0142o to odpowiednio 3, 5 i 2[26]<\/a>. Podobne r\u00f3\u017cnice zaobserwowa\u0107 mo\u017cna by\u0142o w odniesieniu do wszystkich film\u00f3w w obiegu.<\/p>\n \u00a0<\/strong><\/p>\n Tabela 3. Liczba wprowadzonych tytu\u0142\u00f3w na ekrany polskich kin poszczeg\u00f3lnych kategorii geopolitycznych w latach 1961 i 1968\u00a0<\/strong><\/p>\nPobierz PDF<\/a><\/h6>\n
![](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/Tabela.jpg\")
<\/p>\n![](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/tabela2.jpg\")
<\/p>\n
![](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/tab3.jpg\")
<\/p>\n