Rozmowa z re\u017cyserem film\u00f3w animowanych i operatorem filmowym Stefanem Schabenbeckiem. Tw\u00f3rca opowiada o pocz\u0105tkach swojej kariery artystycznej, poczynaj\u0105c od edukacji w Pa\u0144stwowej Wy\u017cszej Szkole Teatralnej i Filmowej im. L. Schillera. Opisuje do\u015bwiadczenia pracy w tuszy\u0144skim Oddziale Film\u00f3w Lalkowych \u0142\u00f3dzkiego Se-Ma-Fora oraz Studiu Miniatur Filmowych w Warszawie. Schabenbeck przybli\u017ca wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z Henrykiem Ryszk\u0105 i relacjonuje przebieg prac nad Schodami<\/em>, nie stroni\u0105c przy tym od krytycznej oceny dzia\u0142alno\u015bci przedsi\u0119biorstwa. Wywiad jest pr\u00f3b\u0105 odpowiedzi na pytanie, co zadecydowa\u0142o o tym, \u017ce jeden z najbardziej utytu\u0142owanych re\u017cyser\u00f3w film\u00f3w animowanych, kt\u00f3ry pod\u0105\u017ca\u0142 \u015bcie\u017ck\u0105 wytyczon\u0105 wcze\u015bniej przez Daniela Szczechur\u0119, zrezygnowa\u0142 z pracy w polskiej kinematografii i wyemigrowa\u0142 z kraju w 1970 roku.<\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n Jak trafi\u0142 Pan do Studia Ma\u0142ych Form Filmowych <\/strong>\u201eSe-Ma-For<\/strong>\u201d? Dosta\u0142 Pan propozycj\u0119 pracy czy odby\u0142o si\u0119 to przez Szko\u0142\u0119 Filmow\u0105?<\/strong><\/p>\n Cz\u0119\u015bciowo przez Szko\u0142\u0119 Filmow\u0105. Wtedy dziekanem Wydzia\u0142u Operatorskiego by\u0142 Jerzy Mierzejewski. Ja wyr\u00f3\u017cnia\u0142em si\u0119 troch\u0119 z rysunku malarskiego, interesowa\u0142o mnie to, a on z kolei by\u0142 malarzem. Skontaktowa\u0142 si\u0119 ze mn\u0105 pewnego dnia z informacj\u0105, \u017ce w Se-Ma-Forze potrzebuj\u0105 filmu do planu pi\u0119cioletniego. Powiedzia\u0142, \u017cebym zrobi\u0142 film o Niemcach, bo to na pewno p\u00f3jdzie. A ja sobie wymy\u015bli\u0142em, \u017ce zrobi\u0119 film animowany. Rysunkowy. \u201eJaki film? Bez aktor\u00f3w? No to co za film?\u201d. Poniewa\u017c o animacji nie mia\u0142em zielonego poj\u0119cia, to musia\u0142em sam si\u0119 tego dowiedzie\u0107, spr\u00f3bowa\u0107. Sam wywo\u0142ywa\u0142em te pr\u00f3bki wszystkie, te wycinanki, ruszanie tym. I w ten spos\u00f3b si\u0119 wszystkiego jako\u015b tam nauczy\u0142em, co zreszt\u0105 kr\u00f3tko trwa\u0142o, bo z tydzie\u0144. Potem ju\u017c wiedzia\u0142em, co, jak, gdzie wszystkie odst\u0119py i tak dalej. W samej Szkole nie mo\u017cna si\u0119 by\u0142o tego nauczy\u0107. By\u0142 wprawdzie Kotowski, ale on pe\u0142ni\u0142 funkcj\u0119 takiego mecenasa. Wspomaga\u0142 i wspiera\u0142, ale niczego tam nie naucza\u0142.<\/p>\n II. 1. Stefan Schabenbeck na planie etiudy szkolnej Jeden z 365<\/em>. \u0179r\u00f3d\u0142o: archiwum Stefana Schabenbecka<\/p><\/div>\n Czyli nie zabiega\u0142 Pan o realizacj\u0119 pierwszego filmu i szybko zadebiutowa\u0142\u2026<\/strong><\/p>\n To by\u0142a taka propozycja, \u017ce ja sobie w domu tam siedzia\u0142em nad tym scenariuszem[1]<\/a><\/sup>. Scenariusz rysunkowy, zreszt\u0105 z bardzo wieloma uj\u0119ciami, \u017ceby co\u015b tam zap\u0142acili.<\/p>\n To jest ciekawe w kontek\u015bcie innych debiut\u00f3w w Se-Ma-Forze. Je\u017celi kto\u015b chcia\u0142 zadebiutowa\u0107, to musia\u0142 przej\u015b\u0107 odpowiedni\u0105 \u015bcie\u017ck\u0119. Najpierw musia\u0142 by\u0107 asystentem re\u017cysera. Pan takiej \u015bcie\u017cki nie przechodzi\u0142…<\/strong><\/p>\n Nie mia\u0142em \u017cadnej takiej \u015bcie\u017cki, od razu do g\u00f3ry \u2013 tak. W Se-Ma-Forze byli przekonani, \u017ce ten m\u00f3j film to taki wyg\u0142up b\u0119dzie: \u201eOn sam wycina, sam kamer\u0119 ustawia, sam rysuje, sam kamer\u0119 prowadzi, sam film ustawia, wszystko sam\u201d. A ja kiedy\u015b kupi\u0142em jak\u0105\u015b gazet\u0119 i patrz\u0119, a tu student Szko\u0142y Filmowej wygra\u0142. Z gazety si\u0119 dowiedzia\u0142em.<\/p>\n O kt\u00f3rej nagrodzie Pan m\u00f3wi teraz?<\/strong><\/p>\n O Oberhausen. O tej pierwszej. Za Wszystko jest liczb\u0105<\/em>[2]<\/a><\/sup>.<\/p>\n Nie by\u0142 Pan w Oberhausen z filmem?<\/strong><\/p>\n Nie, mnie nie informowano. Wysy\u0142ali sami te filmy i mnie nie informowano. Ja by\u0142em tak\u0105 osob\u0105 podejrzan\u0105 \u2013 nie nale\u017ca\u0142em do partii. Taka inteligencja, ale podejrzana. Ale si\u0119 tym nie przejmowa\u0142em, paszportu nie mia\u0142em.<\/p>\n Czy wiele w Se-Ma-Forze os\u00f3b mia\u0142o komfort pracy nad filmem wed\u0142ug swojego scenariusza? <\/strong><\/p>\n Na pewno Szczechura by\u0142 w jakim\u015b sensie w takiej sytuacji, ale on poprzez ASP jako\u015b si\u0119 rozwin\u0105\u0142. On by\u0142 zreszt\u0105 starszy ode mnie. Ja tak wpad\u0142em w to zupe\u0142nie prawie przypadkowo. Lubi\u0142em rysowa\u0107, a oni potrzebowali film\u00f3w do planu pi\u0119cioletniego. W Se-Ma-Forze byli te\u017c koledzy graficy, studenci z ASP, kt\u00f3rzy zrobili film En fance<\/em>[3]<\/a><\/sup>. I kto\u015b si\u0119 tam pyta\u0142, co to jest ten en fance<\/em>. A jeden z nich t\u0142umaczy\u0142, \u017ce to jest \u201eten facet\u201d, tylko tam \u201et\u201d zabrak\u0142o w tytule. Nabijali si\u0119 z nich tak. To by\u0142 taki film, jaki grafik mo\u017ce zrobi\u0107, czyli obrazki jakie\u015b, ale sensu to w tym g\u0142\u0119bszego nie by\u0142o. Efektowne sceny, udawany sens by\u0142, ale bardziej zabawa graficzna.<\/p>\n Se-Ma-For jako Oddzia\u0142 Film\u00f3w Kukie\u0142kowych wywodzi\u0142 si\u0119 z Wytw\u00f3rni Film\u00f3w Fabularnych i pod WFF podlega\u0142. Zastanawiam si\u0119, czy ze wzgl\u0119du na to, \u017ce animacj\u0119 pocz\u0105tkowo instytucjonalnie uznawano za cz\u0119\u015b\u0107 filmu fabularnego, to czy w samym Studiu panowa\u0142o prze\u015bwiadczenie, \u017ce film animowany dzia\u0142a na pograniczu sztuki i czego\u015b mniej znacz\u0105cego. <\/strong><\/p>\n Nie wiem, ja na ten temat sobie \u017cadnych my\u015bli nie konstruowa\u0142em. Ja wszed\u0142em do tego po prostu z marszu. Wci\u0105\u017c mia\u0142em kontakt ze Szko\u0142\u0105 Filmow\u0105, kontakt z laboratorium, bo to by\u0142o do\u015b\u0107 wa\u017cne wtedy, \u017ceby film by\u0142 porz\u0105dnie wywo\u0142any, \u017ceby kopi\u0119 zrobi\u0107. Ale to, \u017ce to mia\u0142o co\u015b wsp\u00f3lnego? Nie wydaje mi si\u0119. Tylko jedyne, co za bardzo cenne uwa\u017cam na przyk\u0142ad, ale to znowu na studiach w Szkole Filmowej \u2013 to, \u017ce mieli\u015bmy zaj\u0119cia z Wajd\u0105. On by\u0142 tam wyk\u0142adowc\u0105 i mia\u0142 z nami zaj\u0119cia na roku unitarnym, w kt\u00f3rym po\u0142\u0105czono re\u017cyseri\u0119 i operatork\u0119. Pami\u0119tam, \u017ce ka\u017cdy z nas mia\u0142 napisa\u0107 nowel\u0119. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce moja nowela zosta\u0142a wybrana przez Wajd\u0119 do \u0107wiczenia. Ja w niej gra\u0142em g\u0142\u00f3wn\u0105 rol\u0119 jako aktor, a inni robili scenografi\u0119, kamer\u0119, re\u017cyseri\u0119. R\u00f3\u017cne zawody podzielone mi\u0119dzy student\u00f3w. I Wajd\u0119 bardzo ceni\u0142em. To by\u0142 taki facet, z kt\u00f3rym mo\u017cna by\u0142o rozmawia\u0107. On s\u0142ucha\u0142 innych, nie m\u00f3wi\u0142 nikomu, co masz robi\u0107. Z nim mo\u017cna by\u0142o podyskutowa\u0107, nie bawi\u0142 si\u0119 w wielkie autorytety. Potem zreszt\u0105 mia\u0142em w Hamburgu kontakt z bratem \u017cony Andrzeja, z bratem Beaty Tyszkiewicz, wi\u0119c z Andrzejem p\u00f3\u017aniej te\u017c mia\u0142em kontakt. Nawet gdzie\u015b zdj\u0119cia mia\u0142em z Wajd\u0105, jake\u015bmy si\u0119 spotkali na jakiej\u015b karuzeli. On tam co\u015b kr\u0119ci\u0142 gdzie\u015b[4]<\/a><\/sup>. Spotykali\u015bmy si\u0119 par\u0119 razy za granic\u0105, ale to tak przez znajomych, nie byli\u015bmy specjalnie um\u00f3wieni.<\/p>\n II. 2. Andrzej Wajda wraz ze Stefanem Schabenbeckiem podczas jednego ze spotka\u0144 na terenie Republiki Federalnej Niemiec. \u0179r\u00f3d\u0142o: archiwum Stefana Schabenbecka<\/p><\/div>\n Wspomina\u0142 Pan o tym, \u017ce Se-Ma-For korzysta\u0142 z laboratorium, kt\u00f3re by\u0142o w \u0141odzi. Tam mie\u015bci\u0142a si\u0119 siedziba WFF. Czy odwiedzaj\u0105c te miejsca, spotyka\u0142 si\u0119 Pan z filmowcami, kt\u00f3rzy niekoniecznie zwi\u0105zani byli z animacj\u0105?<\/strong><\/p>\n Z wytw\u00f3rni\u0105? Ja tam bywa\u0142em stosunkowo cz\u0119sto. Bo tak: wywo\u0142anie negatywu i sprawdzenie tego. Kontakt by\u0142 te\u017c cz\u0119sty ze wzgl\u0119du na moj\u0105 prac\u0119 dyplomow\u0105, kt\u00f3rej tytu\u0142 brzmia\u0142 Dopuszczalny kontrast o\u015bwietlenia w filmie barwnym<\/em>. Bardzo skomplikowana historia z tego wysz\u0142a, tak \u017ce ja tam do\u015b\u0107 cz\u0119sto bywa\u0142em. I dosta\u0142em bardzo dobry z wyr\u00f3\u017cnieniem! Ale tak w zasadzie, koniec ko\u0144c\u00f3w tylko ja wiedzia\u0142em, \u017ce ta praca nie ma sensu, bo w laboratorium nie by\u0142o standardu. Jak im bu\u0142ka z mas\u0142em wpad\u0142a do wywo\u0142ywacza, to by\u0142 inny wynik. Taki tam by\u0142 chaos niesamowity.<\/p>\n Rozpatrywa\u0142 Pan mo\u017ce \u015bcie\u017ck\u0119 zawodow\u0105 w innej dziedzinie artystycznej?<\/strong><\/p>\n Ja z\u0142o\u017cy\u0142em papiery do Szko\u0142y Filmowej, ale nie dosta\u0142em si\u0119 za pierwszym razem, bo na egzaminie nie odpowiedzia\u0142em w\u0142a\u015bciwie na jedno pytanie. To by\u0142o pytanie tego typu: \u201eDlaczego stewardesy wydaj\u0105 do d\u0142ugopis\u00f3w plastikowe torebki?\u201d. \u201eNo \u017ceby si\u0119 d\u0142ugopis nie wyla\u0142\u201d. \u201eNo ale jakby pan kupi\u0142 na lotnisku taki d\u0142ugopis, to on si\u0119 wyleje czy nie?\u201d. A ja odpowiedzia\u0142em, \u017ce s\u0105dz\u0105c po sposobie, w jakim si\u0119 pan mnie pyta, to si\u0119 nie wyleje. \u201eDlaczego?\u201d. I na to ju\u017c nie odpowiedzia\u0142em. A odpowied\u017a by\u0142a taka, \u017ce dopiero jak si\u0119 u\u017cyje tego d\u0142ugopisu po raz pierwszy, to dostan\u0105 si\u0119 do \u015brodka p\u0119cherzyki powietrza i to gaz rozsadza. No i si\u0119 nie dosta\u0142em. Te komisje wszystkie to by\u0142y takie\u2026 Ja mia\u0142em du\u017ce szcz\u0119\u015bcie. Na III roku takie pytanie dosta\u0142em: \u201eProsz\u0119 pana, ja na planie filmowym mia\u0142em takie do\u015bwiadczenie, \u017ce kr\u0119ci\u0142em na materiale wn\u0119trza. I we wn\u0119trzach by\u0142y b\u0142\u0119dy, wszystko prze\u015bwietlone, a na zewn\u0105trz nie\u201d. I wpad\u0142em na pomys\u0142. Dlatego, \u017ce na obiektywie jest skala logarytmiczna, a jakby si\u0119 \u015brubka od obr\u0119czy poluzowa\u0142a i by\u0142a w fa\u0142szywym miejscu, to w ciemno\u015bci, tam gdzie jest skala, to ona jest bardzo g\u0119sta, a tam, gdzie jest \u015bwiat\u0142o, to jest bardzo szeroka \u2013 i tak im wymy\u015bli\u0142em.<\/p>\n Pami\u0119ta Pan w Szkole Filmowej, a p\u00f3\u017aniej w samym Se-Ma-Forze wizyt\u0119 Normana McLarena? <\/strong><\/p>\n Nie. Przypominam sobie jednak, \u017ce to, \u017ce ja si\u0119 zaj\u0105\u0142em animacj\u0105, wynika z tego, \u017ce gdy chodzi\u0142em jeszcze do liceum plastycznego[5]<\/a><\/sup>, to moja ciotka zaprowadzi\u0142a mnie do Ambasady Kanady i tam pokazywali filmy McLarena. I te filmy zrobi\u0142y na mnie du\u017ce wra\u017cenie.<\/p>\n I to zadecydowa\u0142o o Pa\u0144skiej dalszej \u015bcie\u017cce?<\/strong><\/p>\n W jakim\u015b sensie pewnie tak. To by\u0142 ciekawy eksperyment. Filmy McLarena mi si\u0119 bardzo spodoba\u0142y. Skrobanie na ta\u015bmie 35 milimetr\u00f3w. Sam robi\u0142em takie \u0107wiczonka, ale to ze studentami w Niemczech, gdy wyjecha\u0142em z Polski. To by\u0142o w takim czasie, jak jeszcze nie mieli\u015bmy \u017cadnego sprz\u0119tu filmowego. By\u0142a tylko przegl\u0105darka, wi\u0119c albo mogli\u015bmy wyskrobywa\u0107 jak u McLarena, albo balowa\u0107. McLaren to by\u0142o to, co mi si\u0119 spodoba\u0142o i przyci\u0105gn\u0119\u0142o. No a w tym Se-Ma-Forze, jak by to Panu opisa\u0107… To by\u0142o kup\u0119 sympatycznych ludzi \u2013 animator\u00f3w. A ca\u0142y Se-Ma-For, ca\u0142a technika[6]<\/a><\/sup> to raczej by\u0142o co\u015b, co mi w najwy\u017cszym stopniu przeszkadza\u0142o, ni\u017c pomaga\u0142o. Na przyk\u0142ad jak robi\u0142em film Schody<\/em> [1969 \u2013 dop. red.], to oni mi te schody poci\u0119li tak, \u017ce nie by\u0142o \u017cadnych k\u0105t\u00f3w prostych. Takie \u015bcinki mi dali, \u017cebym sobie dekoracje z tego zbudowa\u0142. Jak trzeba by\u0142o wy\u0142o\u017cy\u0107 plastelin\u0105 tak\u0105 krzyw\u0105 powierzchni\u0119, gdzie od razu zaczyna\u0142 si\u0119 film napisem \u201eSchody\u201d, to gotowali t\u0119 plastelin\u0119 w jakich\u015b kub\u0142ach. No niesamowite rzeczy tam robili. A ja z moim asystentem animatorem w ci\u0105gu dw\u00f3ch dni zrobili\u015bmy to wszystko sami. Bo ta ca\u0142a technika, ci wszyscy specjali\u015bci nie byli w stanie tego zrobi\u0107. Jak ja t\u0119 kukie\u0142k\u0119 do Schod\u00f3w<\/em> zrobi\u0142em, to j\u0105 chcia\u0142em tak\u0105 plastyczn\u0105 mie\u0107, a to by\u0142o do\u015b\u0107 trudne. Pojawi\u0142 si\u0119 problem, jak j\u0105 wykona\u0107. Ale wpad\u0142em na pomys\u0142, \u017ceby si\u0119 skontaktowa\u0107 z tak\u0105 firm\u0105 czy te\u017c zak\u0142adem, kt\u00f3ry produkowa\u0142 materace gumowe, bo mo\u017cna by\u0142o po prostu zrobi\u0107 z lateksu spienionego form\u0119 i p\u00f3\u017aniej wypiec w nim tak\u0105 figurk\u0119. Z drutu mo\u017cna by\u0142o da\u0107 tam jak\u0105\u015b konstrukcj\u0119 i j\u0105 wypiec. Ca\u0142a ta figurka by\u0142a zrobiona z tej gumy. No i zacz\u0119li eksperymentowa\u0107, tak \u017ce w efekcie zniszczyli wszystkie materia\u0142y, kt\u00f3re tam by\u0142y. Ja najpierw sam to wykona\u0142em, a oni zacz\u0119li eksperymentowa\u0107 z tym i zniszczyli mi to wszystko, ca\u0142y lateks. Spaskudzili wszystko po prostu. Wlali tam farb, wi\u0119c to si\u0119 skoagulowa\u0142o. Na ko\u0144cu to zosta\u0142o zrobione w ten spos\u00f3b, \u017ce t\u0119 figurk\u0119 wype\u0142niono jak\u0105\u015b kruch\u0105 gum\u0105 czy czym\u015b tam, ale w gruncie rzeczy zosta\u0142a uszyta.<\/p>\n Czyli to by\u0142a uszyta lalka?<\/strong><\/p>\n Tak, taka kukie\u0142ka. Paniom, kt\u00f3re szy\u0142y, uda\u0142o si\u0119 na tej gumowej podstawie co\u015b uszy\u0107, \u017ceby to wygl\u0105da\u0142o mniej wi\u0119cej i by\u0142o do zaakceptowania. No bo tam to si\u0119 okaza\u0142o niemo\u017cliwe do wykonania przez nich. Ale patent z\u0142o\u017cyli, \u017ce jest patent tu od nich, \u017ce znale\u017ali, \u017ce nowa technologia, \u017ce z tej gumy, pianogumy mo\u017cna to zrobi\u0107. Tak \u017ce tak to wygl\u0105da\u0142o. My\u015bmy w tym Se-Ma-Forze mieli du\u017co do \u015bmiechu, z animatorami g\u0142\u00f3wnie. Ca\u0142a ta hala Se-Ma-Fora to by\u0142o jakie\u015b stare kino Wehrmachtu.<\/p>\n M\u00f3wimy o oddziale tuszy\u0144skim?<\/strong><\/p>\n Tak, w Tuszynie.<\/p>\n Pan pracowa\u0142 wy\u0142\u0105cznie w Tuszynie?<\/strong><\/p>\n Tak. Pewnego razu postanowili zrobi\u0107 tam klimatyzacj\u0119. Jakie\u015b rury, straszn\u0105 konstrukcj\u0119 z tych rur zrobili. No w ka\u017cdym razie, jak to w\u0142\u0105czyli, to zacz\u0119\u0142y si\u0119 podrywa\u0107 kawa\u0142ki papieru \u2013 te rury zacz\u0119\u0142y je zasysa\u0107. Straszny ba\u0142agan. To wy\u0142\u0105czono to i w og\u00f3le tego nie u\u017cywano. U\u017cyto tego tylko jeden jedyny raz po d\u0142u\u017cszym czasie, kiedy kt\u00f3ry\u015b re\u017cyser, nie pami\u0119tam ju\u017c jaki, mia\u0142 sceny w filmie z nagimi kobietami. I do tych rur pow\u0142azili ci technicy, \u017ceby podgl\u0105da\u0107 aktorki. A kto\u015b wtedy to w\u0142\u0105czy\u0142 i ca\u0142y ten kurz i py\u0142 polecia\u0142 na nich.<\/p>\n A jak Pan doje\u017cd\u017ca\u0142 do tego Tuszyna?<\/strong><\/p>\n Autobusem przewa\u017cnie. Pracowniczym. A p\u00f3\u017aniej, jak mia\u0142em pierwszy film, to sobie wynaj\u0105\u0142em mieszkanie. Bo ten Tuszyn to taka wioska, tak \u017ce nie musia\u0142em doje\u017cd\u017ca\u0107.<\/p>\n Pami\u0119ta Pan nazwiska animator\u00f3w z Tuszyna? <\/strong><\/p>\n Ja nie by\u0142em jako\u015b z tym miejscem zwi\u0105zany emocjonalnie. By\u0142o to miejsce, gdzie mog\u0142em robi\u0107 filmy. Jak zrobi\u0142em sw\u00f3j pierwszy film tam, to zrobi\u0142em go sam sobie; mia\u0142em takie trzy wiadra, jedno z wywo\u0142ywaczem, drugie z utrwalaczem i trzecie z wod\u0105. Jak kr\u0119ci\u0142em animacj\u0119, to potem p\u0142uka\u0142em, suszy\u0142em i na przegl\u0105darce szybko patrzy\u0142em, jak ruch wygl\u0105da. I tak si\u0119 nauczy\u0142em sam animacji, bo nikt mnie tego nie nauczy\u0142.<\/p>\n Nie mia\u0142 Pan \u017cadnej osoby w Studiu, kt\u00f3ra by Pana wprowadzi\u0142a?<\/strong><\/p>\n Zupe\u0142nie nie. Kto\u015b mo\u017ce pomaga\u0142 m\u0142odszym co\u015b wyci\u0105\u0107, ale ja przewa\u017cnie stara\u0142em si\u0119 wszystko robi\u0107 sam. Sam sprz\u0105ta\u0142em. [\u015bmiech<\/em>] Powiem bardzo kr\u00f3tko, jak\u0105 ja mia\u0142em perspektyw\u0119 na to wszystko, co dzia\u0142o si\u0119 w Se-Ma-Forze. Tam by\u0142a hala i je\u015bli chodzi o pomoc jak\u0105\u015b tej techniki, to oni na przyk\u0142ad strugali z pnia drzewa, z klocka drewnianego, drzewko z ga\u0142\u0105zkami, \u017ceby mie\u0107 kilka tygodni pracy nad tym, co mo\u017cna by\u0142o zrobi\u0107 w 15 minut. Oni robili jakie\u015b szachy na lewo, sprzedawali \u201epuzderka\u201d. To by\u0142a produkcja lewa tak zwana, poza Se-Ma-Forem. A to g\u0142\u00f3wnie zacz\u0119\u0142o si\u0119 od tego, \u017ce tam realizowano filmy animowane dla dzieci ze zwierz\u0105tkami i oni si\u0119 zajmowali budow\u0105 tych dekoracji ca\u0142ych, co niezwykle du\u017co czasu zajmowa\u0142o. Robi\u0107 listki \u2013 absurdalne. Wed\u0142ug mnie mo\u017cna by\u0142o zrobi\u0107 je z papieru. Szybko. Lepiej. Taki by\u0142 styl, takie by\u0142y te\u017c wymagania i tak to si\u0119 odbywa\u0142o. G\u0142\u00f3wnie wykonywali z drzewa te dekoracje. Malowali je, strugali. To wszystko by\u0142o g\u0142\u00f3wnie strugane, cho\u0107 mo\u017cna by\u0142o to du\u017co pro\u015bciej zrobi\u0107 z takim samym efektem, ale on mieli taki spos\u00f3b na prac\u0119: \u201eTo b\u0119dzie trwa\u0142o teraz dwa tygodnie\u201d, a to mo\u017cna by\u0142o zrobi\u0107 w 15 minut. Dla mnie to by\u0142o jakie\u015b absurdum absolutne. Oni na przyk\u0142ad dostali pieni\u0105dze i postanowili za nie reperowa\u0107 kamery, bo trzeba by\u0142o jakiej\u015b mechaniki specjalizacyjnej, \u017ceby co\u015b zrobi\u0107 z \u201egrajferami\u201d[7]<\/a><\/sup>. No i zam\u00f3wili tokark\u0119 gigantyczn\u0105, d\u0142ugo\u015bci trzech metr\u00f3w \u2013 olbrzyma takiego, bo pieni\u0105dze trzeba by\u0142o jako\u015b spo\u017cytkowa\u0107. I wstawili t\u0119 tokark\u0119 pod jaki\u015b daszek, no i w ci\u0105gu kilku lat ona kompletnie zardzewia\u0142a. Za gigantyczne pieni\u0105dze\u2026<\/p>\n Ale nie wyp\u0142yn\u0119\u0142o to na funkcjonowanie przedsi\u0119biorstwa, bo te pieni\u0105dze nadal by\u0142y? <\/strong><\/p>\n Tak. Trzeba sobie, po pierwsze, wyobrazi\u0107 czasy socjalizmu, wi\u0119c to by\u0142y nieprawdopodobne absurdy zupe\u0142nie. Oni dostaj\u0105 pieni\u0105dze na co\u015b i musz\u0105 je wyda\u0107. Na przyk\u0142ad by\u0142a taka historia, \u017ce postanowili zbudowa\u0107 portierni\u0119. Portier siedzia\u0142 w tym budynku, by\u0142 szcz\u0119\u015bliwy, mogli\u015bmy z nim rozmawia\u0107, a tu nagle buduj\u0105 dla niego osobny budynek przed tym budynkiem. No i tam sam siedzia\u0142. Nikomu si\u0119 to nie podoba\u0142o, ale pieni\u0105dze na to by\u0142y. I to wygl\u0105da\u0142o tak, \u017ce postawili najpierw dwie \u015bcianki na wysoko\u015b\u0107 dw\u00f3ch i p\u00f3\u0142 metra \u2013 i wszyscy si\u0119 dziwili: \u201eCo to jest?\u201d, \u201eCo to takiego b\u0119dzie?\u201d. Mi\u0119dzy tym by\u0142a taka szpara, na jakie\u015b 60 cm, i by\u0142a cisza. I p\u00f3\u017aniej si\u0119 okaza\u0142o, \u017ce robotnicy, jak to budowali, to zbudowali to w taki spos\u00f3b, \u017ceby sobie w\u00f3dk\u0119 za tym pi\u0107. Oni te\u017c zbudowali tam taki do\u015b\u0107 du\u017cy gara\u017c, ale samoch\u00f3d nie m\u00f3g\u0142 wej\u015b\u0107, bo to by\u0142o za kr\u00f3tkie. Ja to odbiera\u0142em jako miejsce, w kt\u00f3rym dzia\u0142y si\u0119 absurdalne rzeczy zupe\u0142nie… Powiem jeszcze tak\u0105 rzecz. W Tuszynie by\u0142 ogr\u00f3dek taki i oni si\u0119 zastanawiali, czy nie zrobi\u0107 z niego czego\u015b takiego jak Disneyland. Powstawia\u0107 jakie\u015b rze\u017aby z filmu animowanego. I tam ros\u0142a trawa. Ja na ni\u0105 wchodz\u0119, a to si\u0119 ugina tak, \u017ce mo\u017cna na niej podskakiwa\u0107. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce oni zam\u00f3wili z Niemiec p\u0142yn, tworzywo sztuczne do dodawania do farby \u2013 \u017ceby mo\u017cna by\u0142o malowa\u0107 na foliach, bo wiadomo, \u017ce na folii farba sama z siebie si\u0119 nie utrzyma. I oni kupili tego kilka beczek i zamkn\u0119li w kom\u00f3rce na zewn\u0105trz; przysz\u0142y mrozy, to si\u0119 \u015bci\u0119\u0142o \u2013 i wywalili to potem. Zaros\u0142o to p\u00f3\u017aniej traw\u0105 i to by\u0142o jak batut. Mo\u017cna by\u0142o skaka\u0107 po tym.<\/p>\n A jak Pan ocenia\u0142 przygotowanie swoich wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w pod k\u0105tem edukacji filmowej? Czy to by\u0142y osoby, kt\u00f3re przychodzi\u0142y do pracy z pewnymi kompetencjami, czy nabywa\u0142y ich w trakcie pracy?<\/strong><\/p>\n Jedyn\u0105 osob\u0105, z kt\u00f3r\u0105 mia\u0142em kontakt bardzo bliski, to by\u0142 m\u00f3j operator, Heniek Ryszka, ale on te\u017c by\u0142 ze Szko\u0142y Filmowej. My\u015bmy si\u0119 \u015bwietnie rozumieli i to bardzo dobrze funkcjonowa\u0142o. Z samymi pracownikami nie mia\u0142em prawie wcale kontaktu. Tak \u017ce my razem z Heniem to\u015bmy byli takie zosie samosie. On raz zbudowa\u0142 taki statyw, \u017ceby si\u0119 w przestrzeni porusza\u0142, u\u017cywaj\u0105c do tego \u015brub animacyjnych. Zrobi\u0142 \u201ekombinowany\u201d obiektyw, niby z projektora, ale optycznie dostosowany do kamer. Przerobi\u0142 obiektyw z projektora za pomoc\u0105 jakich\u015b soczewek i jedyne wyzwanie to by\u0142o dostosowywanie nasadki z cinemascope-u, jak si\u0119 ostro\u015b\u0107 zmienia\u0142o. Bawi\u0142 si\u0119 tym i zrobi\u0142 si\u0119 z tego film w formacie CinemaScope, cho\u0107 nie mieli\u015bmy obiektyw\u00f3w do cinemascope-u. To by\u0142a taka wsp\u00f3lna improwizacja. Z Ryszk\u0105 bardzo dobrze si\u0119 wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142o, \u015bwietnie si\u0119 rozumieli\u015bmy. Podobnie z animatorem, Marianem Kie\u0142baszczakiem. To by\u0142y te dwie osoby, z kt\u00f3rymi ja tam mia\u0142em kontakt.<\/p>\n Dopytam o Ryszk\u0119, bo cz\u0119sto wsp\u00f3\u0142pracowali\u015bcie. Rozumiem, \u017ce on nie by\u0142 zatrudniony w Se-Ma-Forze, tylko realizowa\u0142 jakie\u015b zlecenia. Czy r\u00f3wnie\u017c by\u0142 zatrudniony na umow\u0119 o prac\u0119 na etacie?<\/strong><\/p>\n Prawd\u0119 m\u00f3wi\u0105c, nie wiem. Chyba jako operator by\u0142. Ja mia\u0142em pensj\u0119 takiego pogotowia re\u017cyserskiego. To by\u0142o tysi\u0105c z\u0142otych. Czy si\u0119 kr\u0119ci\u0142o, czy nie, to mia\u0142o si\u0119 zagwarantowane tysi\u0105c z\u0142otych. To oczywi\u015bcie symboliczne pieni\u0105dze, ale szczerze powiedziawszy, my\u015bmy si\u0119 za bardzo o sprawy finansowe nie martwili. Zawsze co\u015b na papierosy by\u0142o.<\/p>\n Czy uznawa\u0142 Pan Ryszk\u0119 za \u201edrugiego re\u017cysera\u201d? Tak\u0105 osob\u0119, kt\u00f3rej mo\u017cna by\u0142o odda\u0107 cz\u0119\u015b\u0107 swoich kompetencji? <\/strong><\/p>\n Oczywi\u015bcie, \u017ce tak. To by\u0142a bardzo bliska wsp\u00f3\u0142praca. Jak by\u0142y jakie\u015b du\u017ce problemy, my\u015bmy je wsp\u00f3lnie rozwi\u0105zywali. By\u0142y takie przypadki jak hu\u015btaj\u0105ca si\u0119 pod\u0142oga przy realizacji Schod\u00f3w<\/em>. Ca\u0142a dekoracja na tym sta\u0142a, a to wszystko by\u0142o takie hu\u015btaj\u0105ce si\u0119. No to trzeba by\u0142o zrobi\u0107 podbijanie jakich\u015b klin\u00f3w, \u017ceby si\u0119 to nie rusza\u0142o. Potem la\u0142a si\u0119 woda z dachu przez dziury w suficie na dekoracje. No to trzeba by\u0142o to zamalowywa\u0107, te plamy. I to\u015bmy wsp\u00f3lnie robili po prostu, a nie, \u017ce kto\u015b za nas robi\u0142. Bo jak kaza\u0142em technikom zrobi\u0107 10 litr\u00f3w farby, to oni p\u00f3\u0142 litra przygotowali i nie mo\u017cna tym by\u0142o niczego zamalowa\u0107. Ja nie chcia\u0142em, \u017ceby ta farba by\u0142a widoczna. To by\u0142 film czarno-bia\u0142y i ta farba przypomina\u0142a kolor sk\u00f3ry, jaki\u015b taki piaskowy. Potem nie mo\u017cna by\u0142o tego dosta\u0107 i tylko to p\u00f3\u0142 litra zosta\u0142o\u2026 Tam my\u015bmy mieli bez przerwy tego typu problemy. Ale jako\u015b si\u0119 to uda\u0142o. Heniek i ja to by\u0142 taki duet, \u017ce jak jemu trzeba by\u0142o pom\u00f3c, to pomaga\u0142em \u2013 i na odwr\u00f3t.<\/p>\n II. 3. Schody<\/em> (re\u017c. Stefan Schabenbeck, 1968). Autor: Boles\u0142aw Ciupi\u0144ski. Prawa: FINA. \u0179r\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/p><\/div>\n Wspomnia\u0142 Pan wcze\u015bniej o tym, \u017ce Ryszka przerobi\u0142 obiektyw. Czy dobrze rozumiem, \u017ce ulepszanie wyposa\u017cenia Studia, planowanie nowych rozwi\u0105za\u0144 podczas realizacji film\u00f3w nie by\u0142o narzucone odg\u00f3rnie, tylko wynika\u0142o z jego w\u0142asnej, oddolnej inicjatywy? <\/strong><\/p>\n Nie, nie. To by\u0142o wsp\u00f3lne, bo my\u015bmy po prostu na ten temat dyskutowali. Ja mu m\u00f3wi\u0142em, czego potrzebowa\u0142em. Po pierwsze, \u017ce kamera musi si\u0119 porusza\u0107 w przestrzeni. Statywu, takiego przestrzennego, kt\u00f3ry produkowa\u0142a firma Crass na przyk\u0142ad, w og\u00f3le nie by\u0142o. Tylko by\u0142y sto\u0142y z tymi kamerami i t\u0119 kamer\u0119, ten statyw ca\u0142y, co musia\u0142 je\u017adzi\u0107 i porusza\u0107 si\u0119 w przestrzeni, tak oto wymy\u015blili\u015bmy. Jest d\u0142uga \u015bruba w takich r\u0105bach z korbk\u0105 i na to by\u0142 przygotowany taki w\u00f3zek na ty\u0142. I tylko za pomoc\u0105 tej korbki i \u015bruby mo\u017cna nim by\u0142o porusza\u0107. Jak na tym wszystkim zosta\u0142a przymocowana kamera, no to mo\u017cna by\u0142o tak\u0105 jazd\u0119 wykona\u0107. A jak trzeba by\u0142o zrobi\u0107 jazd\u0119 w g\u0142\u0105b, to musia\u0142a by\u0107 pod t\u0105 \u015brub\u0105 druga \u015bruba, kt\u00f3ra te dwie rzeczy r\u00f3wnie\u017c przesuwa\u0142a. Tak \u017ce to przypomina\u0142o tak\u0105 \u015bredniowieczn\u0105 katapult\u0119 troch\u0119, ale funkcjonowa\u0142o.<\/p>\n A czy potem kto\u015b korzysta\u0142 z tego w\u00f3zka?<\/strong><\/p>\n Nie wiem, czy kto\u015b z tego korzysta\u0142, bo to by\u0142 nasz spos\u00f3b. Normalnie by\u0142o tak, \u017ce sta\u0142a kamera na statywie, by\u0142a jaka\u015b scena i chodzi\u0142 przed ni\u0105 animowany zaj\u0105czek czy co\u015b innego. Ale nie by\u0142o \u017cadnych jazd, dojazd\u00f3w, odjazd\u00f3w i tak dalej. Oni [realizatorzy film\u00f3w dzieci\u0119cych \u2013 dop. red.] tego nie u\u017cywali, nie potrzebowali tego, bo scenariusz by\u0142 tak napisany. A mnie chodzi\u0142o w Schodach<\/em> o to, \u017ceby jako\u015b zbudowa\u0107 przestrze\u0144 z tych schod\u00f3w, \u017ceby to by\u0142 taki rodzaj jakby wszech\u015bwiata. Wszystko ze schod\u00f3w. Na przyk\u0142ad na ko\u0144cu filmu jest taki odjazd od tego, jak si\u0119 ta figurka zamienia w stopie\u0144. I to jest odjazd taki, potem widzisz coraz wi\u0119cej schod\u00f3w. To samo w g\u0142\u0105b. My\u015bmy dobudowali dekoracje do tego, \u017ceby przez nie przejecha\u0107, \u017ceby stworzy\u0107 efekt przestrzenny. My\u015bmy razem z Heniem si\u0119 zastanawiali, jak to zrobi\u0107, gdzie, co, jak to o\u015bwietli\u0107. Bardzo wsp\u00f3lnie nad tym my\u015bleli\u015bmy. Nie, \u017ce ja by\u0142em re\u017cyser i m\u00f3wi\u0142em: \u201ePanie operatorze, prosz\u0119 zrobi\u0107 mi to\u201d. Nie, tam byli\u015bmy jako dwaj kumple po prostu. Tak si\u0119 to odbywa\u0142o.<\/p>\n Schody <\/em>realizowano w halach tuszy\u0144skich, prawda? Jak du\u017ce by\u0142y rozmiary tej scenografii?<\/strong><\/p>\n Tak. D\u0142ugo\u015b\u0107 tej dekoracji to by\u0142o oko\u0142o pi\u0119ciu do sze\u015bciu metr\u00f3w mo\u017ce. Wysoko\u015b\u0107 te\u017c. Bo my\u015bmy te schody najpierw fotografowali, potem robili\u015bmy z tego negatywu projekcj\u0119 na \u015bcian\u0119 i na tej \u015bcianie by\u0142 przymocowany papier fotograficzny. Na\u015bwietlali\u015bmy ten papier, \u017ceby zrobi\u0107 obraz tych schod\u00f3w \u2013 nasz fotograficzny obraz, kt\u00f3ry by\u0142 z ty\u0142u jako zastawka. To si\u0119 bardzo dobrze wszystko po\u0142\u0105czy\u0142o, bo tych schod\u00f3w fizycznych nie by\u0142o a\u017c tak du\u017co. Reszta to by\u0142y fotografie, jedna za drug\u0105, kt\u00f3re tworzy\u0142y t\u0119 przestrze\u0144. Bo zbudowa\u0107 takie schody to by\u0142yby straszne problemy z o\u015bwietleniem. A my\u015bmy to po\u0142\u0105czyli tak \u2013 i to\u015bmy robili sami. Sami\u015bmy to wywo\u0142ywali, suszyli, kleili. Budowali t\u0119 dekoracj\u0119. Problem polega\u0142 tylko na tym, \u017ce tam by\u0142o bardzo trudno si\u0119 porusza\u0107, poniewa\u017c pod\u0142oga si\u0119 hu\u015bta\u0142a w tym studio. Jak si\u0119 robi\u0142o zdj\u0119cie, to nikt nie m\u00f3g\u0142 si\u0119 rusza\u0107 czy chodzi\u0107, tylko klik i dopiero p\u00f3\u017aniej, bo si\u0119 hu\u015bta\u0142o.<\/p>\n W por\u00f3wnaniu z planami, gdzie realizowano bajki, gdzie s\u0105 zaj\u0105czki, kr\u00f3liczki, misie i tak dalej, to ta Pa\u0144ska scenografia znacz\u0105co odbiega\u0142a od standardowej?<\/strong><\/p>\n Ekstremalnie odbiega\u0142a. Przewa\u017cnie to by\u0142 stosunkowo ma\u0142y plan. Powiedzmy, szeroko\u015b\u0107 na p\u00f3\u0142tora metra, g\u0142\u0119boko\u015b\u0107 te\u017c p\u00f3\u0142tora. To by\u0142y poszczeg\u00f3lne uj\u0119cia przewa\u017cnie. Tam by\u0142o bardzo ma\u0142o jakich\u015b jazd kamer czy r\u00f3\u017cnych skomplikowanych ruch\u00f3w kamery. Moja dekoracja by\u0142a bardzo du\u017ca, tamte by\u0142y raczej ma\u0142e. Ja tam tak tylko zagl\u0105da\u0142em, co oni robi\u0105, ale w og\u00f3le si\u0119 tym za bardzo nie interesowa\u0142em. Tylko z opowiada\u0144 s\u0142ysza\u0142em od animator\u00f3w, co przy tym pracowali, \u017ce sobie \u017carty stroj\u0105. Nabijali si\u0119 z nich troch\u0119 ci animatorzy. By\u0142 na przyk\u0142ad jaki\u015b film w wydmuszce. Jakie\u015b choinki. No to oni sobie wymy\u015blili, \u017ce skoro przecie\u017c wydmuszka to si\u0119 kojarzy z dziewczyn\u0105 lekkich obyczaj\u00f3w, to oni t\u0119 animacj\u0119 do tego podrabiali tak, \u017ceby to by\u0142o takie dwuznaczne. Oczywi\u015bcie dziecko tego nie zrozumia\u0142o, ale dla doros\u0142ych to by\u0142 ubaw ogl\u0105danie tego.<\/p>\n Czy w samym Studio zdarza\u0142o si\u0119 cz\u0119sto, \u017ce re\u017cyserzy zmieniali technik\u0119 animacji, w kt\u00f3rej tworzyli, czy raczej zostawali przy tej technice, w kt\u00f3rej si\u0119 dobrze czuli?<\/strong><\/p>\n Nie wiem, trudno mi powiedzie\u0107. Ja z tym profilem przestrzennym mia\u0142em tak, \u017ce tych kukie\u0142ek ca\u0142ych nie lubi\u0142em. Takie dzidzibudkowe r\u00f3\u017cne historie s\u0142odziutkie o zwierz\u0105tkach i o niczym. A ja postanowi\u0142em, \u017ce mo\u017cna zrobi\u0107 przestrzennie film, kt\u00f3ry w sumie ma sens jako przestrze\u0144. Z tego powodu te schody. Ja nie tworzy\u0142em tylko w jednej technice, bo r\u00f3\u017cnych rzeczy tam sobie pr\u00f3bowa\u0142em. To by\u0142 rodzaj takiej przygody, zabawy. Bo mo\u017cna co\u015b na przyk\u0142ad malowa\u0107 na szkle i to wyciera\u0107. R\u00f3\u017cnych technik mo\u017cna u\u017cywa\u0107 w zale\u017cno\u015bci od tematu. Wtedy to ma sens. Ale ja nie by\u0142em taki, \u017ceby trzyma\u0107 si\u0119 jednego kierunku. Jak z innymi, to trudno mi opowiedzie\u0107. Ja zauwa\u017cy\u0142em, \u017ce nie mia\u0142em takiego czego\u015b, \u017ce w jakim\u015b stylu co\u015b robi\u0142em, a wielu realizator\u00f3w mia\u0142o sw\u00f3j styl. A mnie to nie bawi\u0142o \u2013 mnie to raczej nudzi\u0142o robi\u0107 co\u015b takiego, bo potem ci\u0105g\u0142e powtarzanie samego siebie troszk\u0119. Ja to tak odczuwa\u0142em osobi\u015bcie. A odkrywanie to jest ciekawa zabawa. Ja by\u0142em bardziej za odkrywaniem czego\u015b, a nie za tym, \u017ceby zrobi\u0107 to tam pilnie, \u017ceby jaki\u015b sukces tego by\u0142. Na tym mi nie zale\u017ca\u0142o.<\/p>\n Pracowa\u0142 Pan mo\u017ce na wieloplanie<\/strong>[8]<\/a><\/sup>?<\/strong><\/p>\n Tak, ale to ja sobie wymy\u015bli\u0142em w\u0142asn\u0105 technik\u0119 animacji. Nie z korbkami, tylko mia\u0142em skal\u0119 i do przesuwania takie listwy. I na tak\u0105 listw\u0119 mo\u017cna by\u0142o foli\u0119 naklei\u0107, t\u0142o naklei\u0107. I skal\u0119. Skal\u0119 rysowa\u0142em na wyczucie. Powiedzmy sobie, 25 kreseczek to mniej wi\u0119cej sekunda, rozp\u0119dzenie albo zatrzymanie. Optycznie to obserwowa\u0142em i mniej wi\u0119cej to si\u0119 dobrze ogl\u0105da\u0142o i zgadza\u0142o. I z tego mog\u0142em kilka warstw robi\u0107.<\/p>\n Mia\u0142 Pan wieloplan swojej roboty? <\/strong><\/p>\n Tak, swojej roboty. Ja wszystko sam sobie zrobi\u0142em z listewek. Do przesuwania, gdzie skala jest, strza\u0142ki, a nie \u017cadne korbki. To liczenie by\u0142o straszne, bo stara\u0142em si\u0119 robi\u0107 to graficznie, \u017ceby by\u0142o \u0142atwo ruch prowadzi\u0107, czy to obrotowy, czy nakr\u0119canie. To te\u017c na tej zasadzie.<\/p>\n II. 4. Wszystko jest liczb\u0105<\/em> (re\u017c. Stefan Schabenbeck, 1966). Autor: Boles\u0142aw Ciupi\u0144ski. Prawa: FINA. \u0179r\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/p><\/div>\n Tylko Pan korzysta\u0142 z tego wieloplanu?<\/strong><\/p>\n Tak. To ju\u017c si\u0119 zacz\u0119\u0142o przy Wszystko jest liczb\u0105<\/em>.<\/p>\n Czy w Se-Ma-Forze by\u0142y jakie\u015b szkolenia albo kursy, kt\u00f3re kto\u015b prowadzi\u0142?<\/strong><\/p>\n Ja wiem tylko tyle, \u017ce animacji uczy\u0142 si\u0119 Zdzicho[9]<\/a><\/sup>, partyjniak. On by\u0142 z PZPR-u i bardzo si\u0119 udziela\u0142, \u017ceby dyrektora Brudzy\u0144skiego wyrzuci\u0107, bo by\u0142 \u017bydem. Uczy\u0142 si\u0119 animacji w Szkole Filmowej. My\u015bmy te jego pr\u00f3by filmowe ogl\u0105dali z innymi lud\u017ami, ale to by\u0142 niesamowity \u015bmiech, bo on nie mia\u0142 \u017cadnego talentu do animacji.<\/p>\n On pracowa\u0142 w Se-Ma-Forze p\u00f3\u017aniej, prawda?<\/strong><\/p>\n On pracowa\u0142 w Se-Ma-Forze, tak. Poniewa\u017c tylko partyjnie dzia\u0142a\u0142, a za co\u015b musia\u0142 pieni\u0105dze dostawa\u0107, to pracowa\u0142. Ale z niego by\u0142 taki politruk bardziej i dlatego si\u0119 chcia\u0142 animacji nauczy\u0107. Jako\u015b si\u0119 tego nigdy nie nauczy\u0142, zdaje si\u0119. P\u00f3\u017aniej podobno zapu\u015bci\u0142 brod\u0119 i ucieka\u0142 przed lud\u017ami, bo on wielu ludziom w \u017cyciu nagnoi\u0142. To by\u0142 taki szpicel partyjny. Byli tam tacy, kt\u00f3rzy czuli, \u017ce s\u0105 u w\u0142adzy. Na przyk\u0142ad elektryk, kt\u00f3ry w ORMO pracowa\u0142. My\u015bmy go musieli uspokaja\u0107, bo on ci\u0105gle by\u0142 pijany. Rano w\u0142\u0105cza\u0142 pr\u0105d, si\u0119 upija\u0142 i spa\u0142. Jak dyrektor przyje\u017cd\u017ca\u0142, to\u015bmy musieli go tam ucisza\u0107, bo wykrzykiwa\u0142: \u201eJa mu zaraz tu w mord\u0119 dam, temu dyrektorowi!\u201d. Ale to by\u0142a taka posta\u0107 komiczna. Pami\u0119tam, \u017ce w Tuszynie by\u0142 kierownik produkcji, nazywa\u0142 si\u0119 Dec.<\/p>\n Bernard Dec?<\/strong><\/p>\n Mo\u017cliwe, mo\u017cliwe, \u017ce Bernard. To my\u015bmy si\u0119 z niego te\u017c ci\u0105gle nabijali. Kto\u015b tam na przyk\u0142ad m\u00f3wi\u0142: \u201eNo, to trzeba co\u015b zaDECcydowa\u0107\u201d albo \u201eIle DECymetr\u00f3w potrzebujesz?\u201d. Ci\u0105gle\u015bmy s\u0142owo \u201edec\u201d akcentowali. \u201eTrzeba podj\u0105\u0107 DECyzj\u0119\u201d, \u201eIle DECymetr\u00f3w wynosi to czy tamto?\u201d i r\u00f3\u017cne takie te. A on si\u0119 bardzo stara\u0142 by\u0107 wa\u017cny, chcia\u0142 albo czego\u015b zabrania\u0107, albo wydawa\u0107 pozwolenia. Chcia\u0142 nam na przyk\u0142ad zabroni\u0107 tego, \u017ce po ka\u017cdym udanym uj\u0119ciu oddawali\u015bmy strza\u0142 z wiatr\u00f3wki do tarczy z kaczuszk\u0105 czy czym\u015b takim. To\u015bmy potem t\u0119 kaczuszk\u0119 na Deca zamienili. Weso\u0142o by\u0142o.<\/p>\n Pan Dec by\u0142 kierownikiem produkcji czy by\u0142 kierownikiem oddzia\u0142u tuszy\u0144skiego?<\/strong><\/p>\n On w og\u00f3le by\u0142 aktorem, ale z tym aktorstwem nie za bardzo jako\u015b mu to sz\u0142o i zrobi\u0142 si\u0119 z tego, zdaje si\u0119, kierownik produkcji. Nie wiem, nie wiem.<\/p>\n DECydent.<\/strong><\/p>\n Tak, tak. Zadecydowa\u0142, \u017ce co\u015b tam b\u0119dzie.<\/p>\n Mia\u0142 Pan mo\u017ce kontakt z Zenonem Wasilewskim?<\/strong><\/p>\n Nie, chyba nie. Nazwisko jest mi znane, ale nie.<\/p>\n Zenon Wasilewski jest uznawany za re\u017cysera pierwszego polskiego filmu animowanego zrealizowanego po wojnie. By\u0142 te\u017c wsp\u00f3\u0142za\u0142o\u017cycielem p\u00f3\u017aniejszego Se-Ma-Fora. Specjalizowa\u0142 si\u0119 w animacji lalkowej.<\/strong><\/p>\n Nie, z nim nie mia\u0142em kontaktu. Tam dzia\u0142y si\u0119 absurdalne rzeczy. Zrobiono na przyk\u0142ad film pod tytu\u0142em Przygody Sindbada \u017beglarza<\/em>, kt\u00f3rego ja nigdy na oczy nie widzia\u0142em, a zosta\u0142em wpisany jako re\u017cyser tego filmu!<\/p>\n O czym\u015b podobnym wspomina\u0142 kiedy\u015b Stanis\u0142aw Lenartowicz w\u0142a\u015bnie w kontek\u015bcie Przyg\u00f3d<\/em> Sindbada \u017beglarza<\/em>. Jednym z re\u017cyser\u00f3w, kt\u00f3rzy tak\u017ce si\u0119 znale\u017ali w czo\u0142\u00f3wce kt\u00f3rego\u015b odcinka, by\u0142 Edward Sturlis. Pono\u0107 nigdy nawet nie pojawi\u0142 si\u0119 na planie\u2026<\/strong><\/p>\n To by\u0142y jakie\u015b rzeczy produkcyjne, \u017ce nie mo\u017cna by\u0142o robi\u0107 film\u00f3w autorskich, i wpisali moje nazwisko, jak ja by\u0142em na festiwalu. I to by\u0142o wpisane wy\u0142\u0105cznie produkcyjnie. Dziwne rzeczy si\u0119 dzia\u0142y \u2013 ta ca\u0142a polityka tego Studia. Na przyk\u0142ad niedaleko stamt\u0105d by\u0142a huta aluminium. W zwi\u0105zku z tym pr\u0105d si\u0119 ci\u0105gle \u201ehu\u015bta\u0142\u201d. Ja tam walczy\u0142em, \u017ceby za\u0142o\u017cyli zatory, bo nie mo\u017cna pracowa\u0107. Ka\u017cda klatka zdj\u0119ciowa by\u0142a inaczej o\u015bwietlona. Absurd zupe\u0142ny. I by\u0142y walki ze mn\u0105! Tego pr\u0105du pilnowa\u0142 Zdzicho, kt\u00f3ry siedzia\u0142 przy oporniku i gdy pr\u0105du brakowa\u0142o, to on go dor\u00f3wnywa\u0142. Ale przyszed\u0142 dyrektor i zadecydowa\u0142, \u017ce jak ja chc\u0119 automatyczny pr\u0105d, to dostan\u0119 automatyczny, a jak oni z kolei uwa\u017caj\u0105, \u017ce taki im wystarcza, to dostan\u0105 taki. I to przekr\u0119cali kilkana\u015bcie razy, no i ca\u0142y materia\u0142 by\u0142 do wyrzucenia, bo ka\u017cda klatka inaczej na\u015bwietlona. \u015awiat\u0142o si\u0119 tak \u201ehu\u015bta\u0142o\u201d regularnie, \u017ce nie mo\u017cna by\u0142o na tym polega\u0107.<\/p>\n Czy dyrektorem by\u0142 wtedy Ryszard Brudzy\u0144ski<\/strong>?<\/p>\n Tak. Ale by\u0142y dobre i z\u0142e rzeczy z panem Brudzy\u0144skim. Jak dosta\u0142em nagrod\u0119 w Annecy, to on pojecha\u0142 tam ze swoj\u0105 \u017con\u0105, poniewa\u017c ja nie mog\u0142em podr\u00f3\u017cowa\u0107 za granic\u0119, i odebra\u0142 nagrod\u0119 w moim imieniu. To by\u0142a taka laterna magica z ptaszkami na drucikach w \u015brodku. A on to wszystko po prostu wyrzuci\u0142\u2026 Wyrwa\u0142 tylko plakietk\u0119, \u017ce to jest moja nagroda, a te ptaszki z porcelany zawin\u0105\u0142, bo mu nie pasowa\u0142o mnie to da\u0107. Potem m\u00f3wili, \u017ce oni mi to mog\u0105 w Se-Ma-Forze ewentualnie zbudowa\u0107 jeszcze raz.<\/p>\n Czyli nie ma Pan \u017cadnych nagr\u00f3d z okresu pracy w Se-Ma-Forze?<\/strong><\/p>\n Mam jedn\u0105. Ale dostawa\u0142em wi\u0119cej, na przyk\u0142ad w Krakowie[10]<\/a><\/sup>. Po tych moich podr\u00f3\u017cach to wszystko si\u0119 rozwia\u0142o.<\/p>\n A filmy na festiwal zg\u0142asza\u0142 Pan sam?<\/strong><\/p>\n Nie. W Polsce mia\u0142em jedn\u0105 jedyn\u0105 rzecz \u2013 mecenat pa\u0144stwowy. Nie musia\u0142em dzwoni\u0107 po festiwalach, pisa\u0107 pism itp., bo ja si\u0119 do tego nie nadaj\u0119 zupe\u0142nie. To robiono w Warszawie. A jak pojecha\u0142em do Niemiec, to nie by\u0142o \u017cadnego mecenatu. Bo w PRL to by\u0142a reklama na zewn\u0105trz \u2013 artysta!<\/p>\n To ciekawe w kontek\u015bcie cenzury. Ona nie obejmowa\u0142a film\u00f3w autorskich?<\/strong><\/p>\n Obejmowa\u0142a. Tylko filmy artystyczne mia\u0142y eksplikacje. Eksplikacja to by\u0142o takie pismo, w kt\u00f3rym si\u0119 pisa\u0142o, o czym ten film jest, jaka jest jego wypowied\u017a. Zrobi\u0142em film Susza<\/em> (1969) w Szkole Filmowej z Heniem Ryszk\u0105. Przy kamerze. Niby do planu pi\u0119cioletniego Se-Ma-Fora, bo im brakowa\u0142o, ale ja to prywatnie zrobi\u0142em, poza Studiem. Problem polega\u0142 na tym z tym filmem, \u017ce musia\u0142em wyt\u0142umaczy\u0107, \u017ce to partyjnie jest niegro\u017ane. W tym filmie by\u0142a taka scena, gdzie jest sp\u0119kana ziemia i pojawia si\u0119 jakie\u015b po\u0142\u0105czenie mi\u0119dzy tymi p\u0119kni\u0119ciami. Jak kamera podje\u017cd\u017ca, to wida\u0107, \u017ce buduj\u0105 tam most. No i tam r\u00f3\u017cne takie rzeczy si\u0119 dziej\u0105: \u017ce buduj\u0105 i si\u0119 prz\u0119s\u0142a nie zgadzaj\u0105, to si\u0119 wali, ale wreszcie si\u0119 udaje. I w momencie jak si\u0119 to udaje, to t\u0142umy ludzi pr\u00f3buj\u0105 si\u0119 spotka\u0107, ale w tym miejscu, gdzie maj\u0105 si\u0119 spotka\u0107, powstaje mur. No i DDR[11]<\/a><\/sup> napisa\u0142o list protestacyjny, \u017ceby wycofa\u0107 film z festiwalu, bo oni to kojarzyli z murem w Berlinie. A ja m\u00f3wi\u0119: \u201eJa nie mia\u0142em tego na my\u015bli nawet\u201d. I ten film m\u00f3g\u0142 dosta\u0107 pierwsz\u0105 nagrod\u0119 nawet w Oberhausen.<\/p>\n To by\u0142 jedyny taki przypadek?<\/strong><\/p>\n Politycznie tak si\u0119 z\u0142o\u017cy\u0142o. Oni mnie tam p\u00f3\u017aniej wys\u0142ali na festiwal, bo si\u0119 zrobi\u0142a afera z tego. Z obstaw\u0105 tam pojecha\u0142em, z takim panem, kt\u00f3ry mia\u0142 mnie trzyma\u0107 z dala od dziennikarzy. A dziennikarze naturalnie si\u0119 na mnie rzucili: \u201eDlaczego ten film?!\u201d. To ja im powiedzia\u0142em, \u017ce jak chc\u0105 wiedzie\u0107, to niech si\u0119 spytaj\u0105 w Polsce. Sk\u0105d ja mam wiedzie\u0107? Ja tam przyjecha\u0142em z innym filmem; zdaje si\u0119, \u017ce to by\u0142y Schody<\/em> wtedy.<\/p>\n To by\u0142a kolejna edycja czy przyjecha\u0142 Pan z dwoma filmami?<\/strong><\/p>\n To by\u0142 ten sam festiwal, tematem by\u0142a \u201eDroga do s\u0105siad\u00f3w\u201d. Poniewa\u017c jeden zosta\u0142 wycofany, to przyjecha\u0142em z drugim.<\/p>\n Czy Pan jako re\u017cyser mia\u0142 wra\u017cenie, \u017ce proces tw\u00f3rczy jest zak\u0142\u00f3cany przez wym\u00f3g wype\u0142niania dokument\u00f3w potrzebny podczas procesu realizacji filmu?<\/strong><\/p>\n Nie, bo by\u0142 jeden jedyny dokument, kt\u00f3ry przy ka\u017cdym filmie trzeba by\u0142o zrobi\u0107. To by\u0142a eksplikacja. Czyli opisanie, o czym ten film jest, a jednocze\u015bnie to by\u0142a te\u017c podk\u0142adka dla cenzury, \u017ceby tam \u017cadnych rzeczy nie by\u0142o, kt\u00f3rych nie powinno by\u0107. To by\u0142 tekst sporz\u0105dzany z politycznego punktu widzenia. My\u015bmy si\u0119 razem z Heniem Ryszk\u0105, pisz\u0105c te eksplikacje, strasznie bawili. Nasze teksty to by\u0142y takie absurdalne teksty, a oni to musieli czyta\u0107.<\/p>\n Czy pracuj\u0105c w Studiu, by\u0142 Pan zobowi\u0105zany wykona\u0107 konkretn\u0105 ilo\u015b\u0107 film\u00f3w rocznie?<\/strong><\/p>\n Nie. To polega\u0142o na tym, \u017ce jako re\u017cyser mia\u0142o si\u0119 t\u0119 pensj\u0119 \u201epogotowia\u201d. A zarabia\u0142o si\u0119 g\u0142\u00f3wnie na scenariuszu \u2013 ile uj\u0119\u0107. Bo za sam film to si\u0119 prawie nie dostawa\u0142o pieni\u0119dzy, chyba \u017ce jaka\u015b tam nagroda za granic\u0105.<\/p>\n Czyli praktyka by\u0142a taka, \u017ceby filmy by\u0142y jak najd\u0142u\u017csze, \u017ceby dobrze zarobi\u0107? <\/strong><\/p>\n Nie, \u017ceby mia\u0142y jak najwi\u0119cej uj\u0119\u0107. Jedno uj\u0119cie mo\u017cna by\u0142o rozbi\u0107 na dwa czy trzy. Im wi\u0119cej uj\u0119\u0107, tym wi\u0119cej pieni\u0119dzy si\u0119 dostawa\u0142o. Ale ja mog\u0142em prze\u017cy\u0107 bez tego. To zreszt\u0105 nie by\u0142o specjalnie du\u017co pieni\u0119dzy. Ale za to by\u0142y pieni\u0105dze z nagr\u00f3d mi\u0119dzynarodowych. Jak ja otrzyma\u0142em nagrod\u0119, to by\u0142a to dotacja na poziomie na przyk\u0142ad 1500 marek.<\/p>\n Otrzymywa\u0142 Pan nagrody pieni\u0119\u017cne w obcej walucie?<\/strong><\/p>\n Nie, inaczej. Ja to zrobi\u0142em w ten spos\u00f3b, \u017ce poniewa\u017c moja matka by\u0142a w Niemczech ju\u017c, to ona to odbiera\u0142a. A \u017ceby mnie to przekaza\u0107, to kupowa\u0142a samoch\u00f3d, taki VW, i transportowa\u0142a go, a ja sprzedawa\u0142em to VW jakiemu\u015b facetowi w Polsce. I pami\u0119tam, \u017ce to by\u0142o takie bardzo tajemnicze, jakby jaka\u015b afera szpiegowska. My\u015bmy si\u0119 w budce telefonicznej spotykali, \u017ceby o tym rozmawia\u0107, gdzie\u015b tam jakie\u015b pieni\u0105dze w torbach jakich\u015b dostawa\u0142em. Tak \u017ce tak to wygl\u0105da\u0142o.<\/p>\n A je\u017celi otrzyma\u0142 Pan nagrod\u0119 we Francji<\/strong>[12]<\/a><\/sup>, co wtedy?<\/strong><\/p>\n Nie wszystkie nagrody by\u0142y dotowane pieni\u0119\u017cnie. Czasami nagroda to by\u0142 po prostu dyplom albo co\u015b podobnego. Z Francji, zdaje si\u0119, dosta\u0142em tylko t\u0119 plakietk\u0119 i ptaszki z ceramiki, kt\u00f3re mi Brudzy\u0144ski przywi\u00f3z\u0142.<\/p>\n Nad tym wszystkim czuwa\u0142o Przedsi\u0119biorstwo Eksportu i Importu Film\u00f3w \u201eFilm Polski\u201d. Czy dochodzi\u0142o do sytuacji, w kt\u00f3rych Film Polski nie oddawa\u0142 pieni\u0119dzy laureatom, bo nie m\u00f3g\u0142 ich wyp\u0142aca\u0107 w dewizach?<\/strong><\/p>\n Nie, nie, czego\u015b takiego nie by\u0142o. Film Polski szuka\u0142 wszystkiego i sympatyczny kontakt z nim by\u0142 zawsze. Oni nas po tych wszystkich festiwalach rozsy\u0142ali, dystrybuowali i to by\u0142o dla mnie idealne. Bo sam bym tego nigdy w \u017cyciu nie zrobi\u0142.<\/p>\n Mia\u0142 Pan bezpo\u015bredni kontakt z konkretnymi osobami z Filmu Polskiego albo z wydelegowanymi pracownikami, kt\u00f3rzy przyje\u017cd\u017cali do Se-Ma-Fora? <\/strong><\/p>\n Par\u0119 razy mia\u0142em kontakt, ale nie pami\u0119tam nazwisk. Z jakimi\u015b paniami z tego Filmu Polskiego si\u0119 spotyka\u0142em, ale to by\u0142y tylko takie normalne, sympatyczne rozmowy.<\/p>\n Mia\u0142 Pan okazj\u0119 spotka\u0107 kiedy\u015b Jana Lenic\u0119?<\/strong><\/p>\n Nie mia\u0142em okazji si\u0119 z nim spotka\u0107. Ja go bra\u0142em za taki wz\u00f3r gdzie\u015b tam. Bardzo mi imponowa\u0142. Te jego filmy, ta grafika mi si\u0119 bardzo podoba\u0142a, wi\u0119c z nim mia\u0142em takie pozytywne skojarzenia.<\/p>\n A Borowczyk?<\/strong><\/p>\n Te\u017c nie. Ja mia\u0142em stosunkowo ma\u0142o kontakt\u00f3w. Nie by\u0142em taki, co chodzi gdzie\u015b na jakie\u015b spotkania czy po kawiarniach. Nie mia\u0142em takiego charakteru.<\/p>\n Rozumiem zatem, \u017ce reszta tw\u00f3rc\u00f3w spotyka\u0142a si\u0119, odwiedza\u0142a si\u0119 dosy\u0107 regularnie?<\/strong><\/p>\n Tak, tak. By\u0142o wiele takich filmowych spotka\u0144. Mia\u0142em automatycznie jakie\u015b kontakty przez to, \u017ce w tej animacji by\u0142em troch\u0119 znany. Z Wajd\u0105 mia\u0142em dobry kontakt. Dzi\u0119ki niemu zosta\u0142em przewodnicz\u0105cym jury na festiwalu w \u0141agowie. Wtedy film S\u00f3l ziemi czarnej<\/em> dosta\u0142 nagrod\u0119. Ja by\u0142em stosunkowo ma\u0142o znany, a musia\u0142em przekaza\u0107 werdykt, kt\u00f3ry by\u0142 w\u00f3wczas bardzo niepopularny. Bardzo. Bo mia\u0142 film radziecki dosta\u0107 nagrod\u0119, a nie \u017cadna S\u00f3l ziemi czarnej. <\/em>Wajda wiedzia\u0142, \u017ce ja i tak szykuj\u0119 si\u0119 do wyjazdu, wi\u0119c zaproponowano, \u017cebym ja przewodniczy\u0142, bo mnie ju\u017c tu nie b\u0119dzie wkr\u00f3tce. A potem, dwa tygodnie p\u00f3\u017aniej, przez Jugos\u0142awi\u0119 nawiali\u015bmy z \u017con\u0105 i z synem do Niemiec. Syn le\u017ca\u0142 w takim pude\u0142ku. Do Niemiec, bo moja matka tam by\u0142a. I to wszystko si\u0119 jako\u015b rozesz\u0142o, nie mia\u0142em \u017cadnych nieprzyjemno\u015bci w zwi\u0105zku z tym.<\/p>\n II. 5. Stefan Schabenbeck, 1970 rok. Autor: Jerzy Troszczy\u0144ski. Prawa: FINA. \u0179r\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/p><\/div>\n A pojawi\u0142y si\u0119 jakie\u015b informacje w prasie, \u017ce Pan wyjecha\u0142 z Polski, \u017ce opu\u015bci\u0142 Pan Polsk\u0119? Czy niekoniecznie, bez echa to przesz\u0142o?<\/strong><\/p>\n Chyba nie, bez echa. To oczywi\u015bcie wysz\u0142o potem, wiadomo, na jaw. Jak ja do Niemiec przyjecha\u0142em, to w\u0142a\u015bciwie przez przeoczenie dosta\u0142em obywatelstwo niemieckie, czyli paszport niemiecki, poniewa\u017c m\u00f3j ojczym, kt\u00f3ry by\u0142 takim p\u00f3\u0142-Niemcem, powiedzmy sobie, bo si\u0119 urodzi\u0142 w Essen, i on razem ze mn\u0105 pojecha\u0142 do Belgradu. Tam by\u0142 konsulat niemiecki i m\u00f3j ojczym tak zagada\u0142, \u017ce jestem Niemiec, \u017ce przecie\u017c nazwisko Schabenbeck. No to wszystko si\u0119 niby zgadza\u0142o i oni mi w ka\u017cdym razie omy\u0142kowo wydali niemieckie papiery, co by\u0142o dla mnie bardzo dobre, no bo jak\u0105\u015b tam rent\u0119 dostawa\u0142em, jakie\u015b niewielkie pieni\u0105dze. Ale jak na Niemcy to mo\u017cna by\u0142o jako\u015b \u017cy\u0107 z tego.<\/p>\n A kiedy Pan przesta\u0142 pracowa\u0107 w Se-Ma-Forze? Kiedy przesta\u0142 by\u0107 Pan re\u017cyserem etatowym?<\/strong><\/p>\n No, to by\u0142o po nakr\u0119ceniu Schod\u00f3w<\/em>. Po prostu si\u0119 wkurzy\u0142em i napisa\u0142em list do Ministerstwa Kultury i Sztuki, \u017ce ja si\u0119 tutaj czuj\u0119 sabotowany przez nich. Na ten list nie dosta\u0142em nigdy odpowiedzi, ale Miniatury Filmowe w Warszawie[13]<\/a><\/sup> wzi\u0119\u0142y mnie od razu do siebie. Bo oni tutaj tymi swoimi laleczkami si\u0119 zajmowali, a jak ja czego\u015b potrzebowa\u0142em, to nie dostawa\u0142em nigdy nic.<\/p>\n To przela\u0142o czar\u0119 goryczy?<\/strong><\/p>\n Tak. Ci technicy nie mieli poj\u0119cia o niczym. Pod\u0142oga si\u0119 hu\u015bta\u0142a, z dachu kapie na t\u0119 dekoracj\u0119, nie potrafili papy po\u0142o\u017cy\u0107… Jak to zrobili, to jeszcze gorzej, ni\u017c by\u0142o przedtem, rozumiesz. Wszystko takie by\u0142o.<\/p>\n Stara\u0142 si\u0119 Pan mo\u017ce ich tego nauczy\u0107, \u017ceby to opanowali? <\/strong><\/p>\n By\u0142a taka historia. Opowiada\u0142em ju\u017c Panu to, \u017ce my\u015bmy t\u0119 kukie\u0142k\u0119 robili. Ja chcia\u0142em, \u017ceby oni zrobili kilka takich kukie\u0142ek. To by\u0142o troszk\u0119 trudne, bo to trzeba by\u0142o wykona\u0107 z formy, a to nie mog\u0142a by\u0107 forma z metalu. To mo\u017cna by\u0142o nawet z o\u0142owiu odla\u0107 czy z czego\u015b takiego. W \u015brodku trzeba by\u0142o z drutu konstrukcj\u0119 zrobi\u0107, kt\u00f3ra nie mog\u0142a dotyka\u0107 \u015bciany tego wszystkiego. Tam si\u0119 wlewa\u0142o ten spieniony lateks z takim przyspieszaczem, \u017ceby on si\u0119 szybciej \u015bcina\u0142. To wszystko opracowa\u0142em i zrobi\u0142em tak\u0105 kukie\u0142k\u0119 sam. Pokaza\u0142em im j\u0105, pokaza\u0142em to wszystko. Powiedzia\u0142em, \u017ceby takie zrobili. Nie uda\u0142o si\u0119…<\/p>\n Zrobili inaczej\u2026<\/strong><\/p>\n Oni dodali do tego jakiej\u015b farby, a ta guma ma to do siebie, \u017ce tylko specjalne rodzaje farb mo\u017cna tam wlewa\u0107. Ale oni do patentu zacz\u0119li robi\u0107 r\u00f3\u017cne swoje eksperymenty\u2026 Ja potem ca\u0142\u0105 t\u0119 technologi\u0119 wzi\u0105\u0142em i to przekaza\u0142em, opisa\u0142em, tych p\u0142yn\u00f3w im da\u0142em. I nic. Bez wyniku to wysz\u0142o… No i potem na t\u0119 figurk\u0119, kt\u00f3ra wysz\u0142a, kt\u00f3ra wygl\u0105da\u0142a obrzydliwie, naci\u0105gni\u0119to jaki\u015b stretch i u\u017cywali\u015bmy igie\u0142 gramofonowych, \u017ceby sta\u0142a na pod\u0142o\u017cu. Dziury po tych ig\u0142ach potem plastelin\u0105 si\u0119 zasmarowywa\u0142o, \u017ceby nie by\u0142o ich wida\u0107. Ta ca\u0142a technika\u2026 Wszystko by\u0142o dla nich niemo\u017cliwe, jak si\u0119 czego\u015b od nich chcia\u0142o, albo po prostu robili to \u017ale.<\/p>\n Inwazja<\/em> jest Pana ostatnim filmem wyre\u017cyserowanym w Polsce?<\/strong><\/p>\n Tak, chyba tak. Nie by\u0142em ca\u0142kiem zadowolony z tego filmu, je\u015bli chodzi o wzgl\u0119dy graficzne. Z tym okiem. Nie by\u0142em w og\u00f3le z tego technicznego wykonania i rysunk\u00f3w zadowolony. Ale jako\u015b sens tego przeszed\u0142 w ka\u017cdym razie.<\/p>\n Odczu\u0142 Pan jakie\u015b zmiany, przenosz\u0105c si\u0119 do Miniatur? <\/strong><\/p>\n W Miniaturach praca wygl\u0105da\u0142a troch\u0119 inaczej, bo ja si\u0119 tam nie zajmowa\u0142em kamer\u0105. By\u0142 operator [Jan Tkaczyk \u2013 dop. red.], co si\u0119 t\u0105 kamer\u0105 zajmowa\u0142 \u2013 i by\u0142 w tym bardzo dobry. Umia\u0142 jakie\u015b przenikania, jazdy\u2026 Ja si\u0119 animacj\u0105 bardziej zajmowa\u0142em. A w Se-Ma-Forze ja to wszystko sam robi\u0142em. No i z wykszta\u0142cenia by\u0142em operatorem przecie\u017c. Chocia\u017cby z tego powodu nie mia\u0142em z tym \u017cadnych problem\u00f3w. Ale poniewa\u017c w Miniaturach by\u0142 operator, no to dla mnie to by\u0142o u\u0142atwienie, \u017ce ja mog\u0142em co\u015b tam zanimowa\u0107, a on tam zajmowa\u0142 si\u0119 zdj\u0119ciami. W Warszawie by\u0142y pomieszczenia mniejsze w og\u00f3le. To by\u0142a g\u0142\u00f3wna r\u00f3\u017cnica, ale poza tym to wszystko.<\/p>\n Pracownik\u00f3w musia\u0142o by\u0107 mniej. <\/strong><\/p>\n Mniej, prawda. Ale jako\u015b w tych Miniaturach sensowniej to wszystko dzia\u0142a\u0142o, tak mi si\u0119 wydaje.<\/p>\n Jest Pan znany przede wszystkim z film\u00f3w realizowanych w Polsce. Zajmowa\u0142 si\u0119 Pan re\u017cyseri\u0105 po wyje\u017adzie do RFN?<\/strong><\/p>\n Potem przesta\u0142o mnie to interesowa\u0107 i zaj\u0105\u0142em si\u0119 studentami. Sam film\u00f3w nie robi\u0142em poza jakimi\u015b dwoma filmami reklamowymi dla pieni\u0119dzy.<\/p>\n Pami\u0119ta Pan ich tytu\u0142y?<\/strong><\/p>\n Jeden to by\u0142 Wohlfahrtsmarkenpost<\/em>. \u201eWohlfahrtsmarken\u201d to by\u0142y takie dro\u017csze znaczki pocztowe, poniewa\u017c cz\u0119\u015b\u0107 pieni\u0119dzy sz\u0142a na rzeczy socjalne. I oni robili tego reklam\u0119 w telewizji czy co\u015b takiego, tam inni przede mn\u0105 robili takie filmiki, a ja zupe\u0142nym przypadkiem tam trafi\u0142em, bo dopiero przyjecha\u0142em do Niemiec. Nie zna\u0142em s\u0142owa po niemiecku poza \u201eH\u00e4nde hoch!\u201d. [\u015bmiech<\/em>] Przypadkiem od sekretarki, z kt\u00f3r\u0105 si\u0119 jako\u015b porozumia\u0142em po francusku, dowiedzia\u0142em si\u0119, \u017ce w studiu w Hamburgu szukaj\u0105 re\u017cysera do jakiego\u015b filmu reklamowego. I my\u015bmy si\u0119 \u015bwietnie dogadali. \u201eCzy ja m\u00f3g\u0142bym zrobi\u0107?\u201d. Dobrze, scenariusze mog\u0119 zrobi\u0107. \u201eZa ile?\u201d. \u201eZa tydzie\u0144\u201d. A oni mieli terminy, \u017ce na przedwczoraj mia\u0142o by\u0107 gotowe. Powiedzia\u0142em, \u017ce przynios\u0119. Zrobi\u0142em. Siedzia\u0142em ten tydzie\u0144 dzie\u0144 i noc, trzeba przyzna\u0107, ale to tak zrobi\u0142em, \u017ce rysunek wygl\u0105da\u0142, jakby to by\u0142o wydrukowane \u2013 perfekcyjnie. No i zachwyt totalny, \u017ce taki obiekt jak scenariusz tak szlachetnie wygl\u0105da\u0142. Us\u0142ysza\u0142em, \u017ce to jest do\u015b\u0107 trudne, bo niebezpieczne sceny z \u0142y\u017cwiarzem wpadaj\u0105cym do wody tam da\u0142em. A ja m\u00f3wi\u0119: \u201eNo nie, to jest film animowany\u201d. A oni my\u015bleli, \u017ce aktorski, wi\u0119c wyt\u0142umaczy\u0142em, \u017ce to jest m\u00f3j pomys\u0142 na film animowany. Oni, \u017ce nie, \u017ce to mia\u0142 by\u0107 aktorski. I m\u00f3wi\u0119, \u017ce najpro\u015bciej to b\u0119dzie, \u017ceby si\u0119 tego producenta spytali. Niech on ten scenariusz zobaczy, czy mu odpowiada. Jak nie, to nie. Jak tak, to tak. I oni to wys\u0142ali gdzie\u015b do Kolonii i natychmiast przysz\u0142a odpowied\u017a: tak!<\/p>\n Gdzie mo\u017cna by ten film obejrze\u0107?<\/strong><\/p>\n Ja go ogl\u0105da\u0142em p\u00f3\u017aniej w Kanadzie, bo zrobili taki m\u00f3j dzie\u0144. Moje filmy pokazywali wszystkie, odkryli i ten. Wtedy drugi raz go widzia\u0142em. Nie wiem, sk\u0105d go wzi\u0119li. W ka\u017cdym razie historia by\u0142a prosta \u2013 zacz\u0105\u0142em po znajomych. W Niemczech pozna\u0142em takiego ch\u0142opaka, kt\u00f3ry dosta\u0142 ze mn\u0105 ex aequo nagrod\u0119 za pierwsze miejsce w Annecy. T\u0119 laterna magica. On te\u017c tak\u0105 dosta\u0142 i mieli\u015bmy we dw\u00f3ch tak\u0105. I pytam si\u0119 go: \u201eZa ile?\u201d, a on m\u00f3wi: \u201eZa minut\u0119, za 4 minuty, za minut\u0119 1500 marek, co\u015b tam ten\u201d. Ja sobie pomy\u015bla\u0142em tak: \u201eA co ja mam do stracenia? Powiedzmy sobie, \u017ce wywo\u0142am cen\u0119 10 razy wi\u0119ksz\u0105 i zobaczymy\u201d. I oni to po\u0142kn\u0119li natychmiast, bo nie mieli wyj\u015bcia. Naturalnie ci moi koledzy z Niemiec byli w\u015bciekli na mnie, \u017ce tu jaki\u015b Polaczek przyjecha\u0142 i on takie pieni\u0105dze dosta\u0142 za to. Ja si\u0119 postara\u0142em, oni byli ze mnie zadowoleni. I ja za te pieni\u0105dze sobie kupi\u0142em w Niemczech kamer\u0119 filmow\u0105 od razu.<\/p>\n Jakiego typu kamer\u0119?<\/strong><\/p>\n Crass. Nie, nie, przepraszam, to by\u0142a Askania. Jeszcze za Wehrmachtu mieli t\u0119 kamer\u0119. Ona mia\u0142a jeden olbrzymi plus \u2013 mia\u0142a taki code-greifer<\/em>, kt\u00f3ry sprawia\u0142, \u017ce obraz by\u0142 niezwykle stabilny. Mog\u0142a robi\u0107 zdj\u0119cia nawet do 100 klatek na sekund\u0119. Mo\u017cna by\u0142o tylko patrze\u0107 przez ta\u015bm\u0119. Poniewa\u017c to by\u0142a stara kamera, to ja j\u0105 zaadaptowa\u0142em. Pozna\u0142em tam takiego \u015blusarza z NRD. Porobi\u0142em rysunki i on mi zbudowa\u0142 st\u00f3\u0142 trickowy do tego za niewielkie pieni\u0105dze. I ten st\u00f3\u0142 trickowy by\u0142 lepszy od Crassa musz\u0119 powiedzie\u0107, bo nie by\u0142 taki ma\u0142y. I w Niemczech si\u0119 usadowi\u0142em i porobi\u0142em tam jakie\u015b tam filmiki. By\u0142 taki w\u0142a\u015bciciel kina, Werner Grassman, kt\u00f3remu malowa\u0142em plakaty, bo nie mia\u0142em za bardzo forsy. To by\u0142o kino starych film\u00f3w, bardzo starych. Te Godzille<\/em> i jakie\u015b takie westerny. I do tego nie by\u0142o plakat\u00f3w w og\u00f3le, wi\u0119c do ka\u017cdego filmu za 20 marek malowa\u0142em plakat.<\/p>\n Ma Pan te plakaty?<\/strong><\/p>\n Nie. Ale mia\u0142em z nim \u015bwietny kontakt, on mia\u0142 codziennie nowy plakat do przer\u00f3\u017cnych film\u00f3w. I kiedy\u015b szukano do takiej uczelni, kt\u00f3ra si\u0119 nazywa\u0142a Fachoberschule Hamburg Fachbereich Gestaltung \u2013 kszta\u0142towanie, plastyka, rysunek, takie r\u00f3\u017cne rzeczy. Jeden z rektor\u00f3w chcia\u0142 wprowadzi\u0107 film animowany. Poleci\u0142 mnie tam ten kolega, co nagrod\u0119 z nim dosta\u0142em. Oni si\u0119 do mnie zwr\u00f3cili, a ja nie zna\u0142em niemieckiego w og\u00f3le, wi\u0119c jak ja mog\u0142em wyk\u0142ada\u0107? No to potem drugi raz si\u0119 do mnie zwr\u00f3cili. Pomy\u015bla\u0142em sobie, \u017ce jak drugi raz si\u0119 do mnie zwracaj\u0105, to co\u015b w tym musi by\u0107. No i potem rozpisali pismo na ca\u0142e Niemcy, \u017ceby zrobi\u0107 tam docentur\u0119[14]<\/a><\/sup>. A ja by\u0142em nie do przebicia, bo ju\u017c tam uczy\u0142em i my\u015bmy porobili tam du\u017co takich pr\u00f3b animacji. Poza tym mia\u0142em znajomego, kt\u00f3ry pracowa\u0142 w gazecie \u201eMorgenpost\u201d. On pom\u00f3g\u0142 mi napisa\u0107 taki dokument, bo jeszcze nie m\u00f3wi\u0142em biegle po niemiecku: jakie mam cele, co ja chc\u0119 z tymi studentami zrobi\u0107 i tak dalej. Ka\u017cdy z tych kandydat\u00f3w musia\u0142 przedstawi\u0107 swoje pomys\u0142y i zaprezentowa\u0107, kim jest, a ja mia\u0142em t\u0119 przewag\u0119, \u017ce mog\u0142em pokaza\u0107 zar\u00f3wno swoje filmy festiwalowe, jak i filmy zrobione ze studentami. Przeprosi\u0142em komisj\u0119 za m\u00f3j niemiecki, zapyta\u0142em, czy mog\u0119 im odczyta\u0107 t\u0119 moj\u0105 mow\u0119. I odczyta\u0142em. Burza oklask\u00f3w, w og\u00f3le wszyscy odpadli i ja zosta\u0142em na t\u0119 docentur\u0119.<\/p>\n Pan od zera budowa\u0142 tam animacj\u0119?<\/strong><\/p>\n Totalnie od zera. W ciemnej, wilgotnej piwnicy bez okna. Od tego si\u0119 zaczyna\u0142o. A p\u00f3\u017aniej mia\u0142em dobry kontakt z rektorem uczelni i jemu tam kr\u0119ci\u0142em, wizualizowa\u0142em teorie obraz\u00f3w itp. P\u00f3\u017aniej na kamerze 16 mm poklatkowo, a jeszcze p\u00f3\u017aniej to rozbudowa\u0142em, dosta\u0142em kamer\u0119 i studio. I ca\u0142e pi\u0119terko zaj\u0105\u0142em. Nawet mia\u0142em statyw animacyjny, \u017ce mo\u017cna by\u0142o przestrzenne rzeczy robi\u0107.<\/p>\n Z nagradzanego na festiwalach re\u017cysera sta\u0142 si\u0119 Pan wyk\u0142adowc\u0105. Czy tej zmianie stylu \u017cycia nie towarzyszy\u0142 jaki\u015b \u017cal? W ko\u0144cu w Polsce by\u0142 Pan postaci\u0105 rozpoznawaln\u0105 w \u015brodowisku.<\/strong><\/p>\n Nie zale\u017ca\u0142o mi na tym. Ja nie lubi\u0142em tych festiwali wszystkich. Jakie\u015b ci\u0105g\u0142e pokazywanie si\u0119, przemowy. Ja robi\u0142em, co robi\u0142em. Wyjecha\u0142em tutaj na Bali \u2013 zupe\u0142nie inne \u017cycie, zupe\u0142nie inaczej rozdane karty. Ale przez to \u017cycie jest ciekawsze! Trzeba potrafi\u0107 si\u0119 rozstawa\u0107 z niekt\u00f3rymi rzeczami, a nie pie\u015bci\u0107 je, bo robi si\u0119 z tego taki garb.<\/p>\n _________<\/p>\n Informacja<\/strong><\/p>\n Wywiad zosta\u0142 zrealizowany w ramach projektu Narodowego Centrum Nauki w ramach konkursu CEUS UNISONO \u201eStudia animacji filmowej w Gottwaldovie i \u0141odzi (1945\/47-1990) \u2013 por\u00f3wnawcza biografia zbiorowa\u201d.<\/p>\n __________<\/p>\n Cards dealt differently. Stefan Schabenbeck in Discussion with Szymon Szul<\/strong><\/p>\n Keywords:<\/strong><\/p>\n Stefan Schabenbeck, Henryk Ryszka, Marian Kie\u0142baszczak, Schody<\/em>, Wszystko jest liczb\u0105<\/em>, Inwazja<\/em>, Se-Ma-For, Studio Miniatur Filmowych, film animowany, film lalkowy, film wycinankowy, \u0141\u00f3d\u017a, CinemaScope, Tuszyn, Hamburg, Andrzej Wajda, Zdzis\u0142aw Miko\u0142ajczyk, Werner Grassman, Annecy, Oberhausen, Susza<\/em>, Przygody Sindbada \u017beglarza<\/em>, Ryszard Brudzy\u0144ski, Jerzy Mierzejewski, Jerzy Kotowski, Daniel Szczechura, Norman McLaren, wieloplan, animacja, Stanis\u0142aw Lenartowicz, Edward Sturlis, Zenon Wasilewski, cenzura, festiwale filmowe, Przedsi\u0119biorstwo Eksportu i Importu Film\u00f3w \u201eFilm Polski\u201d, Jan Lenica, Walerian Borowczyk, \u0141ag\u00f3w<\/p>\n Abstract: <\/strong><\/p>\n A conversation with director of animated films and cinematographer Stefan Schabenbeck. The filmmaker talks about beginnings of his artistic career, starting with his education at the L. Schiller National Theater and Film School, describing his experiences from work at the Studio of Small Film Forms Se-Ma-For in \u0141\u00f3d\u017a and the Miniature Film Studio in Warsaw. Schabenbeck focuses on the everyday life of working in Puppet Film Division in Tuszyn, talks about his cooperation with Henryk Ryszka and describes on the course of work on Stairs<\/em>, while not shying away from a critical assessment of the Se-Ma-For’s activities. The interview is an attempt to answer the question of what determined that one of the most successful directors of animated films, who had followed the path previously set by Daniel Szczechura, resigned from work in Polish film production and emigrated to Federal Republic of Germany in 1970.<\/p>\n _______<\/p>\n Biogram: <\/strong><\/p>\n Szymon Szul \u2013 doktorant w Szkole Doktorskiej Nauk Humanistycznych Uniwersytetu \u0141\u00f3dzkiego. Badacz polskiego filmu animowanego, ze szczeg\u00f3lnym uwzgl\u0119dnieniem dzia\u0142alno\u015bci Studia Ma\u0142ych Form Filmowych „Se-Ma-For”. Interesuj\u0105 go wsp\u00f3\u0142praca zagraniczna polskich tw\u00f3rc\u00f3w i studi\u00f3w animacji filmowej w okresie PRL-u, praktyczna realizacja narracji lokacyjnych, tw\u00f3rczo\u015b\u0107 filmowa Stanis\u0142awa Lenartowicza (re\u017cysera film\u00f3w animowanych), Tadeusza Wilkosza, Stefana Schabenbecka oraz Danuty Adamskiej-Strus. Publikowa\u0142 w \u201ePleografie\u201d oraz \u201ePanoptikum\u201d. Cz\u0142onek Grupy Badawczej Polska Animacja, laureat VI edycji Konkursu im. Profesor Eweliny Nurczy\u0144skiej-Fidelskiej na najlepsz\u0105 prac\u0119 magistersk\u0105 z zakresu kina polskiego lub edukacji audiowizualnej.<\/p>\n <\/p>\n <\/p>\nInaczej rozdane karty. Ze Stefanem Schabenbeckiem rozmawia\u00a0<\/strong>Szymon Szul<\/strong><\/h3>\n
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/II.-1.-Stefan-Schabenbeck-na-planie-etiudy.png\")
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/II.-2.-Andrzej-Wajda-wraz-ze-Stefanem-Schabenbeckiem-.png\")
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/1-F-1831-3-1500x.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/1-F-2355-4-1500x.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/1-F-1606-1-1500x.jpg\")
\n