Przywo\u0142uj\u0105c ju\u017c w tytule zdanie Johna T. Caldwella o konieczno\u015bci skierowania analitycznego spojrzenia na ni\u017csze w hierarchii struktur produkcyjnych filmu obszary, tekst podejmuje pr\u00f3b\u0119 po\u0142\u0105czenia dw\u00f3ch narz\u0119dzi i kontekst\u00f3w badawczych. G\u0142\u00f3wny kontekst, kt\u00f3ry jest p\u0142aszczyzn\u0105 bazow\u0105 \u2013 to badanie polskich film\u00f3w animowanych poprzez ich credits<\/em> (kt\u00f3rych historia jest tak\u017ce skr\u00f3towo om\u00f3wiona we wst\u0119pie). Drugi kontekst to \u201elinia\u201d podzia\u0142u w strukturze pracownik\u00f3w polskich studi\u00f3w animacji: na pracownik\u00f3w kreatywnych (above-the-line \/ ATL) i niekreatywnych (below-the-line \/ BTL). Tekst skupia si\u0119 na korelacjach pomi\u0119dzy ujawnianiem i ustrukturowaniem w credits<\/em> polskich film\u00f3w animowanych pracownik\u00f3w BTL, konstatuj\u0105c, jak credits<\/em>, poprzez s\u0142ab\u0105 reprezentacj\u0119 w ich ramach pracownik\u00f3w BTL, ujawniaj\u0105 systemow\u0105 i historyczn\u0105 s\u0142abo\u015b\u0107 polskiej animacji, kt\u00f3ra pozostaje manufaktur\u0105 wybitnych pracownik\u00f3w ATL, nigdy nie staj\u0105c si\u0119 bran\u017c\u0105 wzmacnian\u0105 przez ustrukturowan\u0105 prac\u0119 sektor\u00f3w BTL.<\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n Niniejszy artyku\u0142 jest pr\u00f3b\u0105 na\u015bwietlenia problematyki credits<\/em> \u2013 napis\u00f3w[2]<\/a><\/sup> pocz\u0105tkowych (czo\u0142\u00f3wka) lub ko\u0144cowych (ty\u0142\u00f3wka) polskich film\u00f3w animowanych, powsta\u0142ych w II po\u0142owie XX wieku oraz wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie, jako pola i narz\u0119dzia do analizy badawczej rodzimej bran\u017cy animacji, a tym samym zwr\u00f3cenia uwagi na pracownik\u00f3w niekreatywnych, kt\u00f3rzy w credits<\/em> s\u0105 wymieniani. Lowering Our Analitical Gaze <\/em>znaczy w tym wypadku, i\u017c \u201eobni\u017camy\u201d nasze badawcze spojrzenie w sensie \u015bwiadomego widzenia ich w credits<\/em> \u2013 poniewa\u017c pracownicy niekreatywni pojawiaj\u0105 si\u0119 \u201epo\u201d kreatywnych, na dalszych planszach. Takie w\u0142a\u015bnie \u2013 poprzez credits<\/em> \u2013 \u201espuszczenie wzroku\u201d na zwykle marginalizowan\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 ekipy umo\u017cliwi badaczom przyj\u0119cie podej\u015bcia emicznego, prowadzonego z pozycji \u201ewewn\u0119trznej\u201d, \u015bwiadomego w\u0142asnych powi\u0105za\u0144 z analizowanym fenomenem.<\/p>\n Niniejszy artyku\u0142 opar\u0142am na danych z g\u0142\u00f3wnych referencyjnych baz filmowych (imdb.com oraz filmpolski.pl), analizie credits <\/em>bezpo\u015brednio w materiale filmowym, analizie materia\u0142u graficznego credits<\/em> oraz na innych dokumentach archiwalnych.<\/p>\n Historia credits<\/em> jest podobnie z\u0142o\u017cona i wielow\u0105tkowa jak historia filmu, a mo\u017cna pokusi\u0107 si\u0119 o hipotez\u0119, \u017ce jest ona z\u0142o\u017con\u0105 sieci\u0105 jej symptom\u00f3w. Wsp\u00f3\u0142czesna, rozwini\u0119ta forma credits<\/em> stanowi tylko ko\u0144cowy znak wielu r\u00f3\u017cnego typu um\u00f3w, kt\u00f3re umo\u017cliwi\u0142y powstanie filmu i stworzy\u0142y struktur\u0119 jego produkcji. O tym, co w credits<\/em> powinno by\u0107 ujawnione i w jakiej kolejno\u015bci, decyduj\u0105 przepisy kinematografii narodowych (w wielu krajach, tak jak w Polsce \u2013 ustawy o kinematografii), przepisy ponadnarodowe, regulacje instytucji przekazuj\u0105cych \u015brodki na realizacj\u0119 film\u00f3w, a tak\u017ce regulaminy festiwali filmowych. I nie bez powodu pada tu okre\u015blenie \u201eujawnione\u201d \u2013 credits<\/em> s\u0105 g\u0142\u00f3wnym symptomem transparencji przedsi\u0119wzi\u0119cia, jakim jest produkcja danego filmu; wszyscy, kt\u00f3rzy byli op\u0142acani w ramach danej produkcji (mieli wymagane prawem umowy o prac\u0119), s\u0105 (powinni by\u0107) wymieniani w credits.<\/em> Przy czym ekipa filmowa (w PRL zwana \u201egrup\u0105 zdj\u0119ciow\u0105\u201d, ang. crew<\/em>) dzieli si\u0119 na dwie grupy. Pierwsza grupa \u2013 tzw. kreatywna (above-the-line<\/em>\/ATL, w Polsce zwana tw\u00f3rcz\u0105) \u2013 to grupa lider\u00f3w produkcji (np. producent, re\u017cyser, scenarzysta, d\u017awi\u0119kowiec, scenograf, autor projekt\u00f3w plastycznych w filmie animowanym), kt\u00f3rzy maj\u0105 umowy autorskie. Druga grupa to pracownicy niekreatywni (below-the-line<\/em>\/BTL; w Polsce byli oni rozwarstwion\u0105, zhierarchizowan\u0105 grup\u0105 pracownik\u00f3w pomocniczo-tw\u00f3rczych i techniczno-produkcyjnych[3]<\/a><\/sup>), czyli pozostali cz\u0142onkowie ekipy zatrudnieni do danej produkcji na zasadzie czasowej umowy o prac\u0119 lub stali pracownicy producenta filmu lub firm z nim wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105cych, zatrudnieni na czas okre\u015blony b\u0105d\u017a nieokre\u015blony (etat). Pracownicy kreatywni (ATL) s\u0105 uprzywilejowani w produkcji filmowej \u2013 opr\u00f3cz honorarium za prac\u0119 (zwykle wy\u017cszego od pracownik\u00f3w niekreatywnych) maj\u0105 tantiemy od wszystkich produkcji[4]<\/a><\/sup>, w kt\u00f3rych brali udzia\u0142 na pozycjach kreatywnych. D\u0105\u017cy si\u0119 do wpisywania kolejnych zawod\u00f3w do tej kategorii, co cz\u0119sto nie odbywa si\u0119 pokojowo, ale jest efektem strajku kolejnych grup zawodowych (np. strajk animator\u00f3w w wytw\u00f3rni Disneya w 1941 roku) oraz wpisywania kolejnych no\u015bnik\u00f3w na list\u0119 obj\u0119tych tantiemizacj\u0105; obecnie tocz\u0105 si\u0119 w kolejnych krajach batalie na rzecz obj\u0119cia ni\u0105 platform internetowych.<\/p>\n Filmy niemal\u017ce nigdy w historii nie bywa\u0142y realizowane (\u201etworzone\u201d) jednoosobowo lub wy\u0142\u0105cznie przez pracownik\u00f3w kreatywnych. A ju\u017c zw\u0142aszcza nie by\u0142y realizowane w ten spos\u00f3b filmy animowane. Nawet film kr\u00f3tkometra\u017cowy wymaga ustrukturowanej ekipy pracownik\u00f3w kreatywnych above-the-line<\/em> (ATL) i niekreatywnych below-the-line<\/em> (BTL), a w wypadku d\u0142ugometra\u017cowej animacji ekipa ta jest wi\u0119ksza ni\u017c w filmie \u017cywej akcji o podobnym bud\u017cetowaniu. Przy czym w animacji, je\u015bli nie jest to technika kukie\u0142kowa\/przestrzenna \u2013 w og\u00f3le nie mamy pracy na planie, czyli pracy w formie stacjonarnej. Ekipy dzia\u0142aj\u0105 w r\u00f3\u017cnych cz\u0119\u015bciach globu wewn\u0105trz program\u00f3w (w wi\u0119kszo\u015bci firmy Adobe[5]<\/a><\/sup>) niemal wy\u0142\u0105cznie online[6]<\/a><\/sup>.<\/p>\n Badanie credits <\/em>jest drog\u0105 do \u201eprzej\u015bcia ponad\u201d podstawow\u0105 trudno\u015bci\u0105, jak\u0105 badacze napotykaj\u0105, pracuj\u0105c z polskimi filmami animowanymi \u2013 brakiem cyfrowych rekonstrukcji film\u00f3w z XX wieku[7]<\/a><\/sup> oraz funkcjonowaniem wsp\u00f3\u0142czesnych film\u00f3w kr\u00f3tko- i \u015bredniometra\u017cowych tylko w obiegach festiwalowych, co skutkuje ich nieobecno\u015bci\u0105 w powszechnie dost\u0119pnej dystrybucji.<\/p>\n W badaniu credits<\/em> nie mam na my\u015bli wy\u0142\u0105cznie zapoznawania si\u0119 z nimi poprzez ich ogl\u0105d jako cz\u0119\u015bci filmu \u2013 cho\u0107 oczywi\u015bcie takie rozwi\u0105zanie jest po\u017c\u0105dane ze wzgl\u0119du na mo\u017cliwo\u015b\u0107 analizy rozwi\u0105za\u0144 graficznych i animacyjnych, wa\u017cnych dla film\u00f3w animowanych. Przede wszystkim jednak wsp\u00f3\u0142czesne narz\u0119dzia cyfrowe i wynikaj\u0105ce z nich usieciowienie powoduj\u0105, \u017ce dzi\u015b credits<\/em> mo\u017cemy analizowa\u0107 w spos\u00f3b poszerzony (i pog\u0142\u0119biony) poprzez ustrukturowane internetowe bazy danych, kt\u00f3re pozwalaj\u0105 na zdobycie wiedzy nie tylko o tej jednostkowej produkcji, ale tak\u017ce (po \u201ekilku klikni\u0119ciach\u201d) stwarzaj\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107 poznania pe\u0142nej historii ka\u017cdego z podmiot\u00f3w (w tym tw\u00f3rc\u00f3w i pracownik\u00f3w) w ramach tej produkcji pracuj\u0105cych. Poprzez credits <\/em>mo\u017cemy zatem zyska\u0107 informacj\u0119 o konkretnych dzie\u0142ach b\u0105d\u017a\/oraz ich grupach (filmach realizowanych przez tych samych tw\u00f3rc\u00f3w, studia je produkuj\u0105ce, w konkretnych technikach czy metra\u017cach), a tak\u017ce histori\u0119 (zw\u0142aszcza produkcyjn\u0105) bran\u017c w szerszym zakresie \u2013 narodowym (np. polsk\u0105) czy ponadnarodowym. W ka\u017cdym razie s\u0105 one drog\u0105 do przej\u015bcia na stron\u0119 tych badaczy, kt\u00f3rzy nie chc\u0105 by\u0107 d\u0142u\u017cej \u201ezaczadzani\u201d opowie\u015bciami \u015brodowiskowych lider\u00f3w, tych, kt\u00f3rzy w credits<\/em> s\u0105 credited alone<\/em> (sami na planszy). Nie mo\u017cna d\u0142u\u017cej naiwnie wierzy\u0107, \u017ce to, co badaczy interesuje, czyli finalny produkt w postaci filmu, zosta\u0142o w takiej ca\u0142o\u015bciowej postaci zaprojektowane, zamierzone i przewidziane wy\u0142\u0105cznie przez pracownik\u00f3w kreatywnych (ATL\/above-the-line<\/em>) wspieranych przez pion producencki.<\/p>\n W wypadku credits<\/em> wa\u017cna jest tak\u017ce wizualna forma, w jakiej widz si\u0119 z nimi zapoznaje w trakcie projekcji, czyli forma graficzna i liternicza. W filmie animowanym wa\u017cna i niejako obowi\u0105zkowa w sensie wysokiego poziomu artystycznego jest ich forma animacyjna, obejmuj\u0105ca tak\u017ce animacj\u0119 liternicz\u0105[8]<\/a><\/sup>.<\/p>\n W tym miejscu nale\u017cy rozpatrze\u0107 kwesti\u0119 podzia\u0142u i zr\u00f3\u017cnicowanej obecno\u015bci credits<\/em> w czasie projekcji filmowej \u2013 kt\u00f3re to kwestie w kontek\u015bcie (zw\u0142aszcza) film\u00f3w animowanych maj\u0105 du\u017ce znaczenie. Ot\u00f3\u017c credits<\/em> dziel\u0105 si\u0119 na opening credits<\/em> (\u201eczo\u0142\u00f3wka\u201d) oraz end<\/em>\/closing credits <\/em>(\u201ety\u0142\u00f3wka\u201d). Tradycj\u0105 pocz\u0105tk\u00f3w sztuki filmowej jako spektaklu dla widz\u00f3w by\u0142o funkcjonowanie credits<\/em> jako (niemal wy\u0142\u0105cznie) opening credits<\/em>, tzn. umieszczanie ich przed \u201ew\u0142a\u015bciw\u0105\u201d cz\u0119\u015bci\u0105 filmu. Taka strategia mia\u0142a swoje cele, ale tak\u017ce konsekwencje. Opening credits<\/em> maj\u0105 cel bardziej promocyjny ni\u017c informacyjny, co wi\u0105\u017ce si\u0119 z prezentacj\u0105 \u201egwiazd\u201d, czyli wy\u0142\u0105cznie pracownik\u00f3w ATL, z pomini\u0119ciem pracownik\u00f3w BTL[9]<\/a><\/sup>. Projekcja credits<\/em> w formie opening credits <\/em>jest cech\u0105 wszystkich kr\u00f3tkich autorskich film\u00f3w animowanych; s\u0105 one szczeg\u00f3lnie ciekawe w wypadku film\u00f3w autorskich, w tym tak\u017ce produkcji polskich od lat ko\u0144ca lat 50.[10]<\/a><\/sup> End credits<\/em> w formie zako\u0144czenia projekcji zacz\u0119\u0142y si\u0119 pojawia\u0107 jako komplementarne do opening credits<\/em> sporadycznie od ko\u0144ca lat 50., a jako norma od lat 70. Proces ten by\u0142 uwarunkowany przepisami og\u00f3lnymi instytucji kinematografii, tak\u017ce festiwali i nagr\u00f3d filmowych, wewn\u0119trznymi przepisami instytucji produkuj\u0105cych\/finansuj\u0105cych\/grantuj\u0105cych produkcj\u0119 filmow\u0105. Formalizowanie to wynika\u0142o zatem z konieczno\u015bci umieszczania w credits<\/em> tak\u017ce pracownik\u00f3w BTL. Przy czym nie by\u0142o potrzeby promocyjnej, by umieszcza\u0107 ich w opening credits<\/em>, dlatego w\u0142a\u015bnie wymy\u015blono end credits<\/em>, kt\u00f3re z biegiem czasu, a przede wszystkim wraz z rozwojem technologii w tym czasie \u2013 sta\u0142y si\u0119 credits<\/em> g\u0142\u00f3wnymi.<\/p>\n W filmie animowanym bez wzgl\u0119du na metra\u017c jako zasad\u0119 przyjmuje si\u0119, \u017ce opening credits<\/em> s\u0105 animacyjn\u0105 gr\u0105 (cz\u0119\u015bci\u0105 animacji filmu i\/lub liternicza gra umieszczana jest w obrazie filmu w trakcie pocz\u0105tku jego trwania), zawieraj\u0105 nazwy film produkuj\u0105cych film, tytu\u0142 i wybranych pracownik\u00f3w ATL; end credits<\/em> powtarzaj\u0105 informacje z opening credits<\/em>, pokazuj\u0105 tak\u017ce wszystkich pracownik\u00f3w BTL zatrudnionych w produkcji. Poniewa\u017c wielokrotnie ekipy film\u00f3w animowanych s\u0105 ogromne, end credits<\/em> s\u0105 ju\u017c zwykle informacyjne i maj\u0105 form\u0119 typow\u0105 dla \u017cywej akcji (czarnych zwykle plansz i\/lub scrolling<\/em> zespo\u0142\u00f3w\/funkcji\/nazwisk zr\u00f3\u017cnicowanej wielko\u015bci)[11]<\/a><\/sup>.<\/p>\n Warto tak\u017ce podkre\u015bli\u0107, \u017ce zapoznawanie si\u0119 z credits<\/em> w trakcie projekcji jest pewn\u0105 gr\u0105 z widzem, uwodzeniem go, czasami tak\u017ce celowym myleniem (w trakcie projekcji \u0142atwo jest czego\u015b nie zauwa\u017cy\u0107). Mo\u017cna to okre\u015bli\u0107 jako tradycyjn\u0105 \u015bcie\u017ck\u0119 obcowania z credits<\/em>, w\u0142a\u015bciw\u0105 dla technologii analogowej. Badacze jako widzowie w czasie projekcji raczej nie nastawiaj\u0105 swojej badawczej czujno\u015bci na wysokie tony; wyostrzaj\u0105 j\u0105 zwykle, obcuj\u0105c z credits<\/em> w bazach danych, jako danymi do analizy w\u0142a\u015bnie.<\/p>\n Co mo\u017cna wyczyta\u0107 z credits <\/em>film\u00f3w animowanych? Modele produkcyjne filmu animowanego<\/strong><\/p>\n Od strony procesu realizacji praca nad filmem animowanym polega na wielu skomplikowanych etapach. Dotyczy to zar\u00f3wno technologii analogowej, jak i cyfrowej, cho\u0107 w ka\u017cdej z nich praca wygl\u0105da zupe\u0142nie inaczej, przy rezultatach niekiedy podobnych. Niekt\u00f3re z tych\u017ce etap\u00f3w wykonywane by\u0142y (i s\u0105) r\u00f3wnolegle przez profesjonalne, ustrukturowane, zhierarchizowane zespo\u0142y. Im film d\u0142u\u017cszy, tym dyscyplina zespo\u0142\u00f3w musi by\u0107 wi\u0119ksza.<\/p>\n Jest oczywiste, \u017ce w filmach kr\u00f3tkometra\u017cowych pracownik\u00f3w BTL bywa zwykle znacz\u0105co mniej ni\u017c w filmach pe\u0142nometra\u017cowych. A tak\u017ce \u2013 \u017ce b\u0119dzie ich wielokrotnie wi\u0119cej w filmach komercyjnych ni\u017c w tych realizowanych z grant\u00f3w instytucji. Wystarczy jednak na przyk\u0142ad w bazie imdb.com lub w filmpolski.pl por\u00f3wna\u0107 credits <\/em>odpowiadaj\u0105cych sobie film\u00f3w animowanych zrealizowanych w epoce analogowej (XX wiek) z tymi zrealizowanymi wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie, aby si\u0119 zorientowa\u0107, \u017ce dzi\u015b pracownik\u00f3w BTL mamy zwykle wi\u0119cej (a nawet wielokrotnie wi\u0119cej) ni\u017c w ubieg\u0142ym stuleciu[12]<\/a><\/sup>.<\/p>\n O czym to \u015bwiadczy? Wszak\u017ce technika cyfrowa mia\u0142a usprawni\u0107 produkcj\u0119 filmow\u0105, a nie j\u0105 komplikowa\u0107. I tak\u0105 w\u00f3wczas, kilka dekad temu, mo\u017cna by\u0142o mie\u0107 nadziej\u0119. Produkcja obrazu animowanego w obecnych standardach jako\u015bci i rozdzielczo\u015bci obrazu mia\u0142a jednak swoj\u0105 cen\u0119.<\/p>\n Proponuj\u0119 odwo\u0142a\u0107 si\u0119 do obrazu studia Disneya z Burbank w latach 30., w czasach gdy produkowano tam Kr\u00f3lewn\u0119 \u015anie\u017ck\u0119<\/em>. Studio by\u0142o w\u00f3wczas wr\u0119cz miastem, nowoczesnym, modernistyczn\u0105 utopi\u0105 (miniatur\u0119 tej utopii stanowi\u0142y studia NFBC w Montrealu we wczesnych latach 50., gdy S\u0105siad\u00f3w<\/em> realizowa\u0142 tam\u017ce McLaren). Cel tego miasta-studia polega\u0142 na skoszarowaniu w jednym miejscu wszystkich pracownik\u00f3w BTL potrzebnych do produkcji \u015anie\u017cki<\/em>. Czy zatem nale\u017cy przypuszcza\u0107, \u017ce Netflix dla zrealizowania Guilermo<\/em> del Torro<\/em> zbudowa\u0142 miasto pi\u0119ciokrotnie wi\u0119ksze ni\u017c Burbank? Ot\u00f3\u017c nie ma takiej konieczno\u015bci, wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie praca przy tym filmie odbywa\u0142a si\u0119 w wi\u0119kszo\u015bci zdalnie (podobnie jak w wypadku filmu Marty Pajek realizowanego w czasie pandemii). Dzi\u015b tworzenie (zw\u0142aszcza w produkcjach d\u0142ugometra\u017cowych) jest coraz bardziej rozcz\u0142onkowane i proces ten post\u0119puje, co mo\u017cemy prze\u015bledzi\u0107 w\u0142a\u015bnie poprzez credits<\/em> film\u00f3w z ostatnich dekad, od Kr\u00f3la Lwa<\/em> (1991) poprzez Shreka<\/em> (2001) a\u017c do produkcji z ostatniego roku. W takich uwarunkowaniach rozcz\u0142onkowane jest r\u00f3wnie\u017c tradycyjnie rozumiane autorstwo. Im d\u0142u\u017cszy metra\u017c, tym trudniej dzi\u015b m\u00f3wi\u0107 nie tylko o re\u017cyserze jako autorze filmu \u2013 ale tak\u017ce o pozosta\u0142ych pracownikach ATL jako o dominuj\u0105cych wsp\u00f3\u0142autorach. Musimy nie tyle przyzna\u0107, ile skonstatowa\u0107, \u017ce wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie faktyczne<\/strong> wsp\u00f3\u0142autorstwo filmu animowanego jest rozcz\u0142onkowane jak nigdy dot\u0105d w jego historii i przynale\u017cy bezsprzecznie tak\u017ce pracownikom BTL[13]<\/a><\/sup>. Mo\u017cna te procesy rozumie\u0107 w kontek\u015bcie koncepcji \u201e\u015bmierci autora\u201d Rolanda Barthes\u2019a[14]<\/a><\/sup>.<\/p>\n W polskich realiach praca w animacji wygl\u0105da podobnie. Pracuj\u0105cy znajduj\u0105 si\u0119 w r\u00f3\u017cnych geograficznie miejscach; w wielu wypadkach nigdy si\u0119 osobi\u015bcie nie spotkali, a trzeba za\u0142o\u017cy\u0107, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich nigdy si\u0119 nie spotka \u201ena \u017cywo\u201d. Mo\u017cna to uzna\u0107 za smutne signum temporis<\/em>, zwa\u017cywszy na cotygodniowe alkoholowe tradycje wsp\u00f3lnych biesiad w studiach animacji w czasach PRL (znane z nich by\u0142o zw\u0142aszcza warszawskie Studio Miniatur Filmowych).<\/p>\n W kontek\u015bcie powy\u017cszych wniosk\u00f3w mo\u017cemy uzna\u0107, \u017ce analiza credits<\/em> oznacza zdobycie wiedzy na temat tego, jak filmy animowane zosta\u0142y wyprodukowane, a m\u00f3wi\u0105c kolokwialnie \u2013 \u201ezrobione\u201d. Bo w credits<\/em> wszystko jest zapisane, a wr\u0119cz opisane \u2013 cho\u0107 niekiedy wiedza ta bywa\u0142a i bywa zaszyfrowana (zw\u0142aszcza w kontek\u015bcie produkcji wspieranych grantami pa\u0144stw niedemokratycznych, do kt\u00f3rych nale\u017ca\u0142a na przyk\u0142ad PRL). G\u0142\u00f3wne departamenty (zespo\u0142y b\u0105d\u017a indywidualni pracownicy w produkcjach kr\u00f3tkometra\u017cowych i\/lub niskobud\u017cetowych) tej pracy dokumentowane w credits <\/em>to: \u201eArt Department\u201d, \u201eAnimation Department\u201d, \u201eVisual Effects Department[15]<\/a><\/sup>\u201d, \u201eSpecial Effects Department\u201d. St\u0105d to w\u0142a\u015bnie credits<\/em> film\u00f3w animowanych mo\u017cna uzna\u0107 za swoiste \u201egrafy\u201d ustrukturowanych zespo\u0142\u00f3w. Nazwa funkcji ka\u017cdego pracownika okre\u015bla, co robi\u0142 w danym filmie; pozwala zatem odtworzy\u0107 technologi\u0119, technik\u0119, struktur\u0119 i model produkcji.<\/p>\n Wydawa\u0142oby si\u0119, \u017ce dla film\u00f3w animowanych najwa\u017cniejszy powinien by\u0107 \u201eAnimation Department\u201d \u2013 i tak faktycznie by\u0142o w czasach analogowych, co mo\u017cemy zauwa\u017cy\u0107 w credits<\/em> filmu Kr\u00f3lewna \u015anie\u017cka<\/em>, gdzie w\u0142a\u015bnie w tym departamencie liczba pracownik\u00f3w BTL dominuje. Technik\u0119 rysunkow\u0105 wspieran\u0105 rotoskopi\u0105 mamy zatem zapisan\u0105 w funkcjach pracownik\u00f3w BTL w \u201eAnimation Department\u201d[16]<\/a><\/sup>.<\/p>\n W filmach wsp\u00f3\u0142czesnych realizowanych w technologii cyfrowej \u201eAnimation Department\u201d nie rozrasta si\u0119 znacz\u0105co, a w wielu produkcjach jest on wr\u0119cz mniej liczebny ni\u017c w Kr\u00f3lewnie \u015anie\u017cce<\/em>. Wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie bowiem technik\u0119 i technologi\u0119 animacji oraz ustrukturowanie filmu odczytujemy przede wszystkim z \u201eVisual Effects Department\u201d, posi\u0142kuj\u0105c si\u0119 jedynie \u201eAnimation Department\u201d i \u201eArt Department\u201d. \u201eVisual Effects Department\u201d to najbardziej rozwijaj\u0105cy si\u0119 (tak\u017ce liczebnie) sektor realizacji obrazu we wsp\u00f3\u0142czesnym filmie animowanym[17]<\/a><\/sup>. Poprzez nazwy funkcji pracownik\u00f3w BTL mo\u017cemy z niego wyczyta\u0107 tak\u017ce struktur\u0119 produkcji, stopie\u0144 jej zaawansowania, a tak\u017ce \u2013 domy\u015blnie \u2013 oszacowa\u0107, czy produkcja jest wysokobud\u017cetowym filmem komercyjnym czy niskobud\u017cetowym. Udzia\u0142 pracownik\u00f3w BTL w Visual Effects wi\u0105\u017ce si\u0119 z du\u017cymi kosztami i nie ka\u017cd\u0105 produkcj\u0119 na ni\u0105 sta\u0107.<\/p>\n Il. 2. Co mo\u017cemy wyczyta\u0107 z credits<\/em> polskich film\u00f3w animowanych; graf na podstawie bada\u0144 w\u0142asnych autorki<\/p>\n Obok technologii i techniki realizacji film\u00f3w animowanych wa\u017cnym czynnikiem, kt\u00f3ry obrazuj\u0105 credits<\/em>, s\u0105 modele produkcyjne. Ich koncepcj\u0119, opracowan\u0105 przez du\u0144skich ekspert\u00f3w filmowych Chrisa Mathieu i Sar\u0119 Malou Strandvad[18]<\/a><\/sup>, analizuje Marcin Adamczak w ksi\u0105\u017cce Obok ekranu<\/em>. Analiz\u0119 Adamczaka mo\u017cna zastosowa\u0107 do produkcji\/realizacji filmu animowanego. Badacze ci wyr\u00f3\u017cnili \u2013 obok dotychczas uznanych modeli: autorskiego i high concept<\/em> (producenckiego\/komercyjnego) \u2013 trzeci model: high framework<\/em>. Wszystkie one zosta\u0142y opisane wed\u0142ug wielu kluczowych r\u00f3\u017cnicuj\u0105cych je parametr\u00f3w: podmiotu uprzywilejowanego \/ nadrz\u0119dnej logiki modelu \/ \u017ar\u00f3de\u0142 legitymizacji \/ centralnego podmiotu w procesie produkcji \/ podmiotu, dla korzy\u015bci kt\u00f3rego pracuje model \/ typu relacji wewn\u0105trz produkcji \/ istotnej wiedzy, na kt\u00f3rej opiera si\u0119 pozycja lider\u00f3w produkcji \/ finansowania \/ organizacji \/ cech powsta\u0142ych film\u00f3w. Centrum modelu autorskiego jest autor \u2013 model ten sprzyja strategiom, by re\u017cyser i scenarzysta by\u0142 t\u0105 sam\u0105 osob\u0105, a \u017ar\u00f3d\u0142a finansowania pochodzi\u0142y z mecenatu. W modelu high concept<\/em> centrum realizacji stanowi\u0105 producent\/producenci\/firmy producenckie, produkcja jest zhierarchizowana i zracjonalizowana, oparta na \u015bci\u015ble wynegocjowanych kontraktach, a cel stanowi finansowy zysk. Trzeci model produkcyjny, high framework<\/em>, jest wynikiem ekspansji w ostatnich latach narodowych i ponadnarodowych instytucji grantuj\u0105cych, kt\u00f3re wypieraj\u0105 tradycyjny model autorski, \u201ekojarzony z okresem modernistycznym lat 60. i w du\u017cej mierze wci\u0105\u017c kszta\u0142tuj\u0105cy wyobra\u017cenia krytyk\u00f3w\u201d[19]<\/a><\/sup>. St\u0105d w\u0142a\u015bnie jego uprzywilejowanym podmiotem nie s\u0105 tw\u00f3rcy czy producenci, ale instytucja oraz lokalne realia filmowej bran\u017cy eksperckiej. Jest to system oparty na mobilnej, wci\u0105\u017c negocjowanej i rekrutowanej sieci, w kt\u00f3rego centrum stoi re\u017cyser wraz z najbli\u017cszymi partnerami \u2013 scenarzyst\u0105, producentem, czasem tak\u017ce np. ze scenografem, z dramaturgiem, z d\u017awi\u0119kowcem czy muzykiem. Nie mo\u017cna nie zauwa\u017cy\u0107, \u017ce ten system przypomina polskie zespo\u0142y filmowe czas\u00f3w PRL, jednak inna jest dzi\u015b organizacja pracy, u podstaw kt\u00f3rej le\u017cy zjawisko nazywane przez Andrew Rossa industrializacj\u0105 bohemy[20]<\/a><\/sup> (jak komentowa\u0142 Adamczak: \u201epo raz kolejny Chimera okaza\u0142a si\u0119 zwierz\u0119ciem poci\u0105gowym\u201d[21]<\/a><\/sup>). S\u0105 to produkcje w wi\u0119kszo\u015bci niskobud\u017cetowe, z bardzo niskimi honorariami zar\u00f3wno na stanowiskach kreatywnych (above-the-line<\/em>), jak i niekreatywnych (ekipa filmowa, below-the-line<\/em>). W ostatnich latach w ramach modelu high framework<\/em> rokrocznie realizowany jest znaczny procent globalnej produkcji filmowej i medialnej i liczba ta stale znacz\u0105co ro\u015bnie; sprzyja temu mobilno\u015b\u0107 techniki cyfrowej.<\/p>\n Zaryzykowa\u0142abym stwierdzenie, \u017ce dzi\u015b, wobec mobilno\u015bci i sieciowo\u015bci pracy w produkcji filmu animowanego, model high framework<\/em> staje si\u0119 coraz powszechniejszy. Sta\u0142 si\u0119 on niemal obowi\u0105zkowy w produkcjach kr\u00f3tkometra\u017cowych, r\u00f3wnie\u017c w niskobud\u017cetowych filmach pe\u0142nometra\u017cowych, a tak\u017ce \u2013 co nale\u017cy uzna\u0107 za nowo\u015b\u0107 \u2013 wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie jest obecny i niezb\u0119dny nawet wewn\u0105trz pozornie sztywno ustrukturowanej produkcji w modelu high concept<\/em> \u2013 co by\u0142o niemo\u017cliwe w XX wieku w produkcjach stworzonych w tym modelu w studiach Disneya, gdzie hierarchia pracownik\u00f3w ATL i BTL by\u0142a restrykcyjnie zachowywana. Wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie podstaw\u0105 produkcji jest komunikacja. W XX wieku by\u0142o to oczywiste w sektorach ATL, dzi\u015b jest niezb\u0119dne tak\u017ce w sektorach BTL. Mo\u017cemy zauwa\u017cy\u0107 tak\u0105 tendencj\u0119 w credits<\/em> \u2013 o wiele wi\u0119ksze piony produkcji, a przede wszystkim stanowiska typu lider \u2013 \u201elead\u201d. Stanowisk takich nie by\u0142o w czasach Disneya, w\u00f3wczas wyst\u0119powa\u0142a widoczna w credits<\/em> funkcja \u201eassistant\u201d[22]<\/a><\/sup>. Wsp\u00f3\u0142czesny pracownik BTL nie potrzebuje asystenta \u2013 t\u0119 funkcj\u0119 sprawuje zwykle technologia; potrzebuje natomiast partnera (partner\u00f3w) w pozycji \u201elead\u201d, by skomunikowa\u0107 si\u0119 nie tylko w kwestii przyj\u0119cia wykonanej przez niego pracy, w spos\u00f3b, kt\u00f3ry zapewni w\u0142a\u015bciwe i sprawne tej pracy wykonanie, z zachowaniem wysokiego poziomu artystycznego. Dlatego w\u0142a\u015bnie w credits<\/em> wi\u0119kszo\u015bci film\u00f3w mamy tak wielu pracownik\u00f3w w funkcjach \u201elead\u201d (\u201elead mocap\u201d, \u201elead compositing[23]<\/a><\/sup>\u201d) itp.<\/p>\n Lokalne uwarunkowania bran\u017cy polskiego filmu animowanego \u2013 wczoraj i dzi\u015b<\/strong><\/p>\n Wszelkie omawiane wy\u017cej zagadnienia dotycz\u0105 r\u00f3wnie\u017c bran\u017cy filmu animowanego w Polsce. Jest to tak\u017ce narz\u0119dzie pomocnicze dla okre\u015blenia specyfiki produkcji polskiej animacji, a tak\u017ce \u2013 domy\u015blnie \u2013 jej miejsca w \u015bwiecie. Poprzez credits<\/em>, ich zawarto\u015b\u0107 i form\u0119 mo\u017cemy spojrze\u0107 na histori\u0119 polskiego filmu animowanego w rozumieniu production studies<\/em>. Oczywi\u015bcie nie zapominaj\u0105c o tym, \u017ce struktura i zawarto\u015b\u0107 credits<\/em> s\u0105 w\u0142a\u015bciwe dla czas\u00f3w, w kt\u00f3rych dany film powsta\u0142, i specyficzne dla danego rodzaju filmowego w tym czasie.<\/p>\n Przed 1939 rokiem nie mieli\u015bmy w Polsce bran\u017cy filmu animowanego (poza pojedynczymi realizacjami, z kt\u00f3rych cz\u0119\u015b\u0107 pozosta\u0142a na etapie projekt\u00f3w). Po II wojnie \u015bwiatowej pa\u0144stwo by\u0142o producentem wszystkich film\u00f3w animowanych wyprodukowanych przez kinematografi\u0119 (i telewizj\u0119) Polski Ludowej ; produkcja niezale\u017cna w\u00f3wczas nie istnia\u0142a. Po roku 1989 polska bran\u017ca przechodzi\u0142a dwie rewolucje \u2013 pierwsza to przej\u015bcie do gospodarki wolnorynkowej, gdzie produkcja film\u00f3w jest dzia\u0142alno\u015bci\u0105 gospodarcz\u0105, kt\u00f3rej podmiotem s\u0105 producenci jako w\u0142a\u015bciciele filmu. Druga to stopniowe przechodzenie na cyfrow\u0105 technologi\u0119 realizacji filmu.<\/p>\n Filmy zrealizowane w obu tych epokach nie r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 formalnie; r\u00f3\u017cnice mo\u017cemy odnale\u017a\u0107 w credits<\/em>, cho\u0107 cz\u0119sto wymagaj\u0105 one \u201eodszyfrowania\u201d. Credits <\/em>czas\u00f3w PRL imituj\u0105 realia produkcji wolnorynkowej, jednak nie ma w nich podstawowej dla tych reali\u00f3w postaci \u2013 producenta. Jego figur\u0105 w postaci pracownik\u00f3w ATL s\u0105 \u201ekierownicy produkcji\u201d, ich funkcja i kapita\u0142 symboliczny s\u0105 jednak ca\u0142kowicie inne. Nie wida\u0107 r\u00f3wnie\u017c w credits<\/em> struktury zarz\u0105dzania, niezb\u0119dnej w z\u0142o\u017conej produkcji filmu animowanego. Jest ona widoczna w credits<\/em> produkcji wolnorynkowych tego czasu w postaci funkcji typu \u201esupervisor\u201d (funkcja BTL) czy wi\u0119cej ni\u017c jednego re\u017cysera (funkcja ATL, jak to ma miejsce w polskich filmach \u017cywej akcji tego czasu). Przede wszystkim nie wida\u0107 w credits <\/em>struktury finansowania, tego wysi\u0142ku \u201edomykania bud\u017cetu\u201d, koniecznego w drogich zwykle produkcjach animowanych w realiach wolnorynkowych \u2013 nie mamy koprodukcji (poza nielicznymi wyj\u0105tkami), nie mamy grantodawc\u00f3w ani donator\u00f3w. Je\u015bli chodzi o struktur\u0119 producencko-organizacyjn\u0105, trzeba wymieni\u0107 kierownika produkcji i studio produkcyjne, kt\u00f3re faktycznie pe\u0142ni tylko funkcj\u0119 producenta wykonawczego, w 100 procentach finansowanym przez producenta, kt\u00f3rym by\u0142o pa\u0144stwo. W credits<\/em> czas\u00f3w PRL nie ujawniano faktycznej struktury zarz\u0105dzaj\u0105cej, jak\u0105 by\u0142 (jak sama nazwa wskazuje) Naczelny Zarz\u0105d Kinematografii (do roku 1956 Centralny Urz\u0105d Kinematografii), podlegaj\u0105cy prezesowi Rady Ministr\u00f3w. Lowering Our Analitical Gaze <\/em>znaczy w wypadku credits<\/em> PRL tak\u017ce dostrze\u017cenie powy\u017cszego faktu: pa\u0144stwowi decydenci byli w\u0142a\u015bnie owymi superwizorami, kt\u00f3rych w tych\u017ce credits<\/em> \u201ebrak\u201d. Jednak zauwa\u017cam, \u017ce superwizor\u00f3w NZK nale\u017ca\u0142oby zaliczy\u0107 do grupy ATL (w odr\u00f3\u017cnieniu od superwizor\u00f3w produkcji wolnorynkowych, kt\u00f3rzy umiejscowieni s\u0105 w grupie BTL).<\/p>\n Pierwsza konstatacja, jak wynika z kwerendy baz danych, nie mo\u017ce by\u0107 inna. W stosunku do \u015bwiatowych lider\u00f3w (w rozumieniu kapita\u0142u zar\u00f3wno symbolicznego, jak i komercyjnego), a tak\u017ce do innych zagranicznych produkcji animowanych \u2013 polskie credits<\/em> s\u0105 kr\u00f3tkie. I dotyczy to zar\u00f3wno produkcji autorskich, jak i dla dzieci \/ komercyjnych \u2013 i w czasach PRL, i wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie. A nawet mo\u017cna zaryzykowa\u0107 tez\u0119, \u017ce je\u017celi chodzi o kr\u00f3tko\u015b\u0107 credits<\/em>, jeste\u015bmy w \u015bwiatowej czo\u0142\u00f3wce. Nie wyprzedzaj\u0105 nas w tym wzgl\u0119dzie nawet credits <\/em>XX-wiecznych produkcji animowanych film\u00f3w pa\u0144stw demokracji ludowej. Jedynym, kt\u00f3remu polska bran\u017ca w dziedzinie kr\u00f3tko\u015bci credits<\/em> da\u0142a si\u0119 wyprzedzi\u0107, jest mistrz Norman McLaren, dyrektor NFBC i do\u017cywotni prezydent ASIFA[24]<\/a><\/sup>, kluczowych instytucji XX-wiecznego filmu animowanego. Zwi\u0119z\u0142o\u015b\u0107 ta wynika\u0142a z pomijania lub ograniczania liczby pracownik\u00f3w BTL ujawnianych w credits<\/em>. W tym sensie strategie polskiej animacji autorskiej stworzy\u0142y mechanizmy blokuj\u0105ce procesy przekszta\u0142cania si\u0119 studi\u00f3w animacji w ustrukturowan\u0105 bran\u017c\u0119, kt\u00f3rej podstaw\u0105 musi by\u0107 kszta\u0142cenie i w\u0142\u0105czanie w ni\u0105 pracownik\u00f3w BTL \u2013 tak\u017ce poprzez sformalizowanie ich ujawniania w credits<\/em>.<\/p>\n Druga konstatacja (cz\u0119\u015bciowo wynikaj\u0105ca z pierwszej dotycz\u0105cej \u201ekr\u00f3tko\u015bci\u201d credits<\/em>) ka\u017ce zauwa\u017cy\u0107, \u017ce cho\u0107 polskie filmy animowane by\u0142y i s\u0105 znane na \u015bwiecie (liczne kr\u00f3tkometra\u017cowe i nieliczne d\u0142ugometra\u017cowe), to nie wida\u0107 w ich credits<\/em> zaawansowanej technologicznie struktury produkcyjnej, ani w technologii analogowej w XX wieku, ani w technologii cyfrowej w XXI wieku. Credits <\/em>pokazuj\u0105[25]<\/a><\/sup>, \u017ce na przyk\u0142ad w czasach PRL dominowa\u0142a najprostsza i najmniej skomplikowana technologicznie poklatkowa technika rysunkowa. Co znaczy, \u017ce w\u00f3wczas \u2013 jak pokazuj\u0105 nazwy funkcji BTL w credits<\/em> \u2013 pracownicy BTL robili mniej wi\u0119cej to samo i tak samo, czyli wy\u0142aniaj\u0105ce si\u0119 co kilka lat awangardowe trendy i strategie prezentowane przez pracownik\u00f3w ATL \u201enie schodzi\u0142y \u201eni\u017cej\u201d. Co ciekawe (co r\u00f3wnie\u017c pokazuj\u0105 credits<\/em>), podobnie ma\u0142o skomplikowana technologicznie technika produkcji dominuje w XXI wieku, zar\u00f3wno (i szczeg\u00f3lnie) w kr\u00f3tkich metra\u017cach[26]<\/a><\/sup>, jak i w filmach pe\u0142nometra\u017cowych. S\u0105 to zwykle wariacje p\u0142askiej rysunkowej techniki poklatkowej realizowanej zaledwie ze wsparciem techniki cyfrowej; dominuj\u0105 w niej tradycyjne nazwy funkcji pracownik\u00f3w BTL, takie same jak w epoce analogowej.<\/p>\n Co mo\u017cna wyczyta\u0107 z credits<\/em> polskich film\u00f3w animowanych? <\/strong><\/p>\n Do roku 1956 polska pionierska bran\u017ca animacji funkcjonowa\u0142a wewn\u0105trz \u0142\u00f3dzkiej Wytw\u00f3rni Film\u00f3w Fabularnych, dlatego credits<\/em>, ich zawarto\u015b\u0107 i forma graficzna wygl\u0105da\u0142a tak jak dla polskiego filmu fabularnego. Credits<\/em> by\u0142y \u015bci\u015ble kontrolowane i sformalizowane. Wymieniano wszystkich cz\u0142onk\u00f3w ekipy (w pozycjach tw\u00f3rczych, pomocniczo-tw\u00f3rczych i techniczno-przemys\u0142owych) na zbiorowych planszach, na tle nieruchomego kadru z filmu b\u0105d\u017a na tle uj\u0119cia z filmu[27]<\/a><\/sup>. To w\u00f3wczas w PRL nazwano credits<\/em> \u201enapisami\u201d, podzielono je na \u201eczo\u0142\u00f3wk\u0119\u201d i \u201ety\u0142\u00f3wk\u0119[28]<\/a><\/sup>\u201d, a przede wszystkim sformalizowano to, co powinno by\u0107 w nich wymienione.<\/p>\n Il. 3-6. Credits<\/em> filmu animowanego jako przyk\u0142ad funkcjonowania bran\u017cy animacji wewn\u0105trz bran\u017cy filmu fabularnego PRL: credits<\/em> z nazwiskami realizator\u00f3w ATL i BTL (\u201efull credits and cast\u201d) filmu Cyrk<\/em>, re\u017c. Stefan Haupe, prod. WFF (Oddzia\u0142 Film\u00f3w Lalkowych w Tuszynie), 1954<\/p>\n Kiedy jednak studia animacji uniezale\u017cni\u0142y si\u0119 jako odr\u0119bne wytw\u00f3rnie, natychmiast da\u0142o si\u0119 to zauwa\u017cy\u0107 w credits.<\/em> Zacz\u0119\u0142y by\u0107 one w\u00f3wczas wyrafinowan\u0105 animacj\u0105, kt\u00f3rej re\u017cyseria i projekty plastyczne spocz\u0119\u0142y na barkach re\u017cysera (i by\u0142a to od tej pory intratna dla niego sk\u0142adowa honorarium[29]<\/a><\/sup>). Wtedy r\u00f3wnie\u017c, wed\u0142ug rozporz\u0105dze\u0144 reguluj\u0105cych funkcjonowanie kinematografii, NZK przyj\u0119\u0142o zasad\u0119: \u201edo wymienienia w napisach filmu kr\u00f3tkometra\u017cowego uprawnione s\u0105 w zasadzie osoby, kt\u00f3rych prawa wynikaj\u0105 z umowy o dzie\u0142o lub zastrze\u017cone s\u0105 w konwencjach wzgl\u0119dnie przepisach prawa autorskiego\u201d[30]<\/a><\/sup>. Mamy teraz g\u0142\u00f3wn\u0105 przyczyn\u0119 wspominanej ju\u017c \u201ekr\u00f3tko\u015bci credits<\/em>\u201d. Zasada pomijania pracownik\u00f3w BTL nie zosta\u0142a wprowadzona przez studia animacji \u2013 zosta\u0142a przyj\u0119ta \u201ena zdrowy rozum\u201d przez wytw\u00f3rnie film\u00f3w dokumentalnych, a dokumenty zrealizowane w latach 50. i 60. by\u0142y w wi\u0119kszo\u015bci kr\u00f3tkometra\u017cowe, st\u0105d credits<\/em> nie mog\u0142y trwa\u0107 d\u0142ugo, przy za\u0142o\u017ceniu, \u017ce czas projekcji jednej planszy z napisami wynosi\u0142 co najmniej 5-6 sekund (wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie 3-4 sekundy). Faktycznie, na planach \u00f3wczesnych kr\u00f3tkometra\u017cowych dokument\u00f3w pracowa\u0142a zwykle mikroekipa: re\u017cyser (to\u017csamy cz\u0119sto ze scenarzyst\u0105), operator, d\u017awi\u0119kowiec i kierownik produkcji, na etapie postprodukcji tak\u017ce monta\u017cysta i d\u017awi\u0119kowiec\/muzyk. \u00d3wczesne filmy animowane tako\u017c najcz\u0119\u015bciej nie wykracza\u0142y poza kr\u00f3tki metra\u017c, z kr\u00f3tkimi napisami ograniczonymi do pracownik\u00f3w ATL \u2013 ale wbrew legendom animacji autorskiej[31]<\/a><\/sup> \u017caden film animowany nie m\u00f3g\u0142 si\u0119 obej\u015b\u0107 bez pracownik\u00f3w BTL. Dlatego wi\u0119c ich napisy s\u0105 bardzo zwi\u0119z\u0142e \u2013 widniej\u0105 w nich tylko autorzy w funkcjach kreatywnych. Zwykle chodzi o: re\u017cysera, scenarzyst\u0119, autora projekt\u00f3w plastycznych, operatora, d\u017awi\u0119kowca, muzyka i kierownika produkcji (w filmach dla dzieci ujawnia si\u0119 tak\u017ce animator\u00f3w).<\/p>\n Bardzo du\u017ca cz\u0119\u015b\u0107 pracy wykonywana przez zespo\u0142y (sk\u0142adaj\u0105ce si\u0119 w wi\u0119kszo\u015bci z kobiet, pracownic BTL[32]<\/a><\/sup>) nie by\u0142a w credits<\/em> ujawniana. Brak konieczno\u015bci transparencji, jaki wynika\u0142 z rozporz\u0105dzenia NZK, sprzyja\u0142 rozwojowi specyficznej polityki autorskiej, jak\u0105 mog\u0142y legalnie prowadzi\u0107 studia PRL wobec mi\u0119dzynarodowych obieg\u00f3w festiwalowych. Poprzez ograniczenie liczby nazwisk ujawnianych w ich filmach (przede wszystkim autorskich) wpisywa\u0142y si\u0119 one w trudno osi\u0105galny w realiach produkcji filmu animowanego idea\u0142 jednoosobowego autorstwa, promowany przez ASIFA[33]<\/a><\/sup>.<\/p>\n Il. 7.-9. Plansze credits<\/em> filmu kr\u00f3tkometra\u017cowego Nowy Janko Muzykant<\/em>, re\u017c. Jan Lenica, prod. SMF 1960. Lenica jest \u201esam na planszy\u201d \/ \u201ecredited alone\u201d. Por\u00f3wnuj\u0105c credits<\/em> tego filmu do credits<\/em> filmu Cyrk<\/em> (1953, powy\u017cej), nie spos\u00f3b nie zauwa\u017cy\u0107, jaki by\u0142 kierunek zmian \u2013 pozostawiono nazwiska pracownik\u00f3w ATL, a usuni\u0119to nazwiska pracownik\u00f3w BTL. Co warto zauwa\u017cy\u0107 w wypadku tego kr\u00f3tkometra\u017cowego filmu \u2013 by\u0142a to dok\u0142adnie po\u0142owa ekipy. By\u0107 mo\u017ce wsp\u00f3\u0142czesnych zainspiruje do refleksji fakt, \u017ce w credits<\/em> filmu Nowy Janko Muzykant<\/em> nie zosta\u0142 wymieniony nawet Henryk Sienkiewicz, autor literackiego pierwowzoru<\/p>\n Tradycja samodzielnych mistrz\u00f3w (pracownik\u00f3w ATL) to jeden z g\u0142\u00f3wnych czynnik\u00f3w utrudniaj\u0105cych badania produkcyjne polskiej animacji autorskiej czas\u00f3w PRL. Przyzna\u0107 jednak trzeba, \u017ce wiedz\u0119 t\u0119 mo\u017cna uzupe\u0142nia\u0107, studiuj\u0105c credits<\/em> seriali dla dzieci realizowanych dla \u00f3wczesnej publicznej telewizji. By\u0142y one niejako powrotem do czas\u00f3w sprzed niezale\u017cno\u015bci osi\u0105gni\u0119tej przez polsk\u0105 animacj\u0119 w 1956 roku. Produkcja serialowa stanowi\u0142a ponadto bodziec do uruchomienia bardzo specyficznego kszta\u0142cenia pracownik\u00f3w BTL, kt\u00f3re odbywa\u0142o si\u0119 wewn\u0105trz studi\u00f3w (w \u0142\u00f3dzkiej PWSFTviT nauczanie re\u017cyser\u00f3w animacji uruchomiono dopiero w latach 80. XX wieku). St\u0105d w credits<\/em> seriali uwzgl\u0119dniano, opr\u00f3cz tw\u00f3rczych, tak\u017ce pracownik\u00f3w pomocniczo-tw\u00f3rczych. Nie wymieniano w nich jednak pracownik\u00f3w techniczno-przemys\u0142owych, kt\u00f3rzy byli zatrudnion\u0105 na etatach robotnicz\u0105 za\u0142og\u0105 zak\u0142adu pracy, jakim by\u0142y studia; ich pensje nie obci\u0105\u017ca\u0142y bud\u017cetu filmu, co t\u0142umaczy \u2013 mo\u017cna takie rozwi\u0105zanie uzna\u0107 za logiczne \u2013 brak obecno\u015bci tej grupy w credits<\/em>.<\/p>\n Wskutek przemian politycznych i gospodarczych z pocz\u0105tku lat 90. studia animacji z dnia na dzie\u0144 straci\u0142y pa\u0144stwowe dofinansowanie, nie potrafi\u0142y te\u017c wej\u015b\u0107 w produkcj\u0119 komercyjn\u0105, wskutek czego pracownice BTL (pomocniczo-tw\u00f3rcze i techniczno-przemys\u0142owe) straci\u0142y zatrudnienie. Produkcja film\u00f3w przenios\u0142a si\u0119 do uczelni plastycznych, kt\u00f3rych credits<\/em> s\u0105 podobnie ograniczone jak credits<\/em> nagradzanej na festiwalach animacji autorskiej z lat 60. XX wieku \u2013 lecz tym razem filmy te rzeczywi\u015bcie by\u0142y realizowane niemal\u017ce jednoosobowo przez student\u00f3w pracowni filmu animowanego. Jest to kolejn\u0105 przyczyn\u0105 \u201ekr\u00f3tko\u015bci credits<\/em>\u201d.<\/p>\n Kiedy w 2005 roku powo\u0142ano Polski Instytut Sztuki Filmowej, dotacje dla bran\u017cy animacji wynosi\u0142y tylko 6,5% ca\u0142o\u015bciowej alokacji PISF, by przekroczy\u0107 30% po 2013 roku, kiedy to uruchomiono tak\u017ce dotacje do produkcji seriali dla dzieci[34]<\/a><\/sup>. Czas ten by\u0142 niejako graniczny, w\u00f3wczas bowiem, g\u0142\u00f3wnie przy wsparciu PISF, bran\u017cy polskiej animacji uda\u0142o si\u0119 dopi\u0105\u0107 bud\u017cety i zrealizowa\u0107 kilka film\u00f3w pe\u0142nometra\u017cowych \u2013 co w takiej liczbie nie uda\u0142o si\u0119 w czasach PRL. St\u0105d szczeg\u00f3lnie warto przyjrze\u0107 si\u0119 ich credits<\/em>. Zwykle ujawniaj\u0105 one bardzo ma\u0142e ekipy i (tak\u017ce) proste techniki rysunkowe oraz tradycyjne nazewnictwo pracownik\u00f3w w funkcjach BTL, jak na przyk\u0142ad w wypadku Zabij to i wyjed\u017a z tego miasta<\/em> (2020), gdzie re\u017cyser i producentka przeszli \u201eponad\u201d problemami bran\u017cy z pracownikami BTL \u2013 zatrudniaj\u0105cLowering Our Analitical Gaze<\/em>[1]<\/a><\/sup>. Problematyka obecno\u015bci pracownik\u00f3w pion\u00f3w \u201eniekreatywnych\u201d w\u00a0credits<\/em>\u00a0polskiego filmu animowanego\u00a0<\/strong><\/h3>\n
![](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/word-image-7559-1.png\")
<\/p>\n\n
![](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/word-image-7559-2.png\")
<\/p>\n![](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/word-image-7559-3.png\")
![](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/word-image-7559-4.png\")
![](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/word-image-7559-5.png\")
![](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/word-image-7559-6.png\")
<\/p>\n![](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/word-image-7559-7.png\")
![](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/word-image-7559-8.png\")
![](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/word-image-7559-9.png\")
<\/p>\n