{"id":7556,"date":"2023-12-19T22:28:24","date_gmt":"2023-12-19T21:28:24","guid":{"rendered":"https:\/\/pleograf.pl\/?p=7556"},"modified":"2023-12-27T15:46:54","modified_gmt":"2023-12-27T14:46:54","slug":"animacja-w-sluzbie-awangardy","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/animacja-w-sluzbie-awangardy\/","title":{"rendered":"Animacja w s\u0142u\u017cbie awangardy. Przypadek Warsztatu Formy Filmowej \u00a0"},"content":{"rendered":"

Uniwersytet \u0141\u00f3dzki<\/p>\n

ORCID 0000-0002-8071-5326<\/p>\n

doi.org\/10.56351\/PLEOGRAF.2023.4.03<\/p>\n

 <\/p>\n

Streszczenie:<\/strong><\/p>\n

Artyku\u0142 stanowi pr\u00f3b\u0119 wpisania tw\u00f3rczo\u015bci awangardzist\u00f3w z Warsztatu Formy Filmowej w histori\u0119 polskiego kina animowanego. Warsztat zosta\u0142 utworzony przez grup\u0119 student\u00f3w i absolwent\u00f3w Pa\u0144stwowej Wy\u017cszej Szko\u0142y Filmowej, Telewizyjnej i Teatralnej im. Leona Schillera w \u0141odzi w latach 70. i dzia\u0142a\u0142 pod piecz\u0105 Jerzego Kotowskiego. Autorka analizuje wybrane filmy J\u00f3zefa Robakowskiego, Paw\u0142a Kwieka, Ryszarda Wa\u015bki, Kazimierza Bendkowskiego oraz Janusza Po\u0142oma i wykazuje, \u017ce jedn\u0105 z form, kt\u00f3ra umo\u017cliwia\u0142a realizacj\u0119 awangardowych idei, by\u0142a filmowa animacja: poklatkowa, rysunkowa i bezkamerowa. Szczeg\u00f3lnie eksploatowana by\u0142a ta ostatnia, realizuj\u0105ca postulat \u201ekina czystego\u201d w uj\u0119ciu Karola Irzykowskiego.<\/p>\n

 <\/p>\n

Animacja w s\u0142u\u017cbie awangardy. Przypadek Warsztatu Formy Filmowej<\/strong><\/h3>\n

Uwa\u017cam film za najdoskonalsz\u0105 form\u0119 wypowiedzi, st\u0105d pozosta\u0142e dzia\u0142ania wyra\u017caj\u0105ce si\u0119 poprzez teori\u0119 sztuki, plastyk\u0119, fotografi\u0119, poezj\u0119, psychologiczne testy, organizowanie zdarze\u0144 i interwencji traktuj\u0119 jako uzupe\u0142nienie niezb\u0119dne do doskonalenia widzenia filmowego<\/em>[1]<\/a><\/sup>.<\/p>\n

J. Robakowski, Jeszcze raz o \u201eczysty film\u201d<\/em><\/p>\n

Z dzisiejszej perspektywy mo\u017cna stwierdzi\u0107, \u017ce lata 70. okaza\u0142y si\u0119 korzystne dla rodzimej kinematografii, przynajmniej od strony artystyczno-intelektualnej. Po traumie, jak\u0105 spowodowa\u0142 kryzys polityczno-spo\u0142eczny 1968 roku, dosz\u0142o do przewarto\u015bciowania. W filmie fabularnym szans\u0119 na realizacj\u0119 swoich debiut\u00f3w dosta\u0142o nowe pokolenie, czyli m.in. Grzegorz Kr\u00f3likiewicz (Na wylot<\/em>, 1973) czy Antoni Krauze (Palec Bo\u017cy<\/em>, 1973). \u201eOni wszyscy przeszli drog\u0119 nowej formy filmowej. Zapominamy o ich pierwszych ambitnych filmach \u2013 by\u0142y ciekawe w skali \u015bwiatowej, mo\u017cna je by\u0142o pokazywa\u0107 na \u015bwiecie jako polskie kino artystyczne\u201d[2]<\/a><\/sup> \u2013 podkre\u015bla\u0142 J\u00f3zef Robakowski. Pewnym punktem wsp\u00f3lnym w wymienionych wy\u017cej tytu\u0142ach jest predylekcja do prze\u0142amywania realizmu poprzez r\u00f3\u017cne elementy, np. metafizyczne czy oniryczne. \u201eTradycyjne nastawienia odbiorcze wobec filmu fabularnego okazywa\u0142y si\u0119 nieskuteczne\u201d[3]<\/a><\/sup> \u2013 konstatowa\u0142 Tadeusz Lubelski. Filmy te niew\u0105tpliwie ociera\u0142y si\u0119 o formy eksperymentalne. Innowacyjno\u015b\u0107 filmu Kr\u00f3likiewicza jest z\u0142o\u017cona i wielop\u0142aszczyznowa, eksperymentowa\u0142 on bowiem zar\u00f3wno ze sfer\u0105 obrazu, d\u017awi\u0119ku, jak i monta\u017cu, eksploruj\u0105c przy tym swoj\u0105 teori\u0119 przestrzeni poza kadrem[4]<\/a><\/sup>. Z kolei Antoni Krauze pasjonowa\u0142 si\u0119 nadrealizmem, zestawiaj\u0105c ze sob\u0105 \u015bwiat wyobra\u017cony z realnym.<\/p>\n

Tymczasem grupa realizator\u00f3w intermedialnych, student\u00f3w i absolwent\u00f3w Pa\u0144stwowej Wy\u017cszej Szko\u0142y Filmowej, Telewizyjnej i Teatralnej im. Leona Schillera w \u0141odzi (Wojciech Bruszewski, Pawe\u0142 Kwiek, Antoni Miko\u0142ajczyk, J\u00f3zef Robakowski, Andrzej R\u00f3\u017cycki i Ryszard Wa\u015bko), pod pretekstem ko\u0142a naukowego utworzy\u0142a Warsztat Formy Filmowej (1970-1977). \u201eManifest Warsztatu by\u0142 bardzo prosty: zwalniamy polskie kino z pa\u0144stwowo\u015bci, czyli z nakazu pa\u0144stwowego i komercji. Ka\u017cda praca jest po prostu wypowiedzi\u0105 w\u0142asn\u0105. K\u0142adziemy nacisk na w\u0142asne kino i ka\u017cdy odpowiada za swoje\u201d[5]<\/a><\/sup> \u2013 deklarowa\u0142 Robakowski. Z kolei Ryszard W. Kluszczy\u0144ski \u2013 monografista Warsztatu \u2013 podsumowa\u0142 dzia\u0142ania awangardzist\u00f3w nast\u0119puj\u0105co: \u201eW latach siedemdziesi\u0105tych Warsztat sta\u0142 si\u0119 najpot\u0119\u017cniejsz\u0105 w Polsce neoawangardow\u0105 formacj\u0105 artystyczn\u0105, tworz\u0105c niedo\u015bcigniony do dnia dzisiejszego wzorzec sztuki analitycznej\u201d[6]<\/a><\/sup>. Grupa Warsztatu Formy Filmowej funkcjonowa\u0142a w ramach struktur pa\u0144stwowej uczelni, zatem jej cz\u0142onkowie mieli zapewnion\u0105 wiedz\u0119, sprz\u0119t filmowy oraz \u015brodki finansowania. \u201eTo zabawne, \u017ce w odr\u00f3\u017cnieniu od awangardy zachodniej my byli\u015bmy profesjonalistami\u201d[7]<\/a><\/sup> \u2013 konstatowa\u0142 Robakowski. Osoby zaanga\u017cowane w dzia\u0142alno\u015b\u0107 ko\u0142a znajdowa\u0142y si\u0119 pod piecz\u0105 Jerzego Kotowskiego. Inn\u0105 istotn\u0105 dla Warsztatu postaci\u0105 by\u0142 Boles\u0142aw Lewicki. Jak wspomina Robakowski: \u201eDrugim takim belfrem, o kt\u00f3rym si\u0119 w og\u00f3le nie m\u00f3wi w szkole w tej chwili, to by\u0142 Lewicki, kt\u00f3ry by\u0142 gdzie\u015b tam jeszcze z dawnych lat awangardzist\u0105. On by\u0142 w takim klubie we Lwowie, w klubie Awangarda, i te\u017c by\u0142 naszym rzecznikiem. On potem zosta\u0142 na chwil\u0119 rektorem i te\u017c pami\u0119tam, \u017ce nawet chyba artyku\u0142 napisa\u0142 o grupie \u00bbWarsztat\u00ab. Czyli mieli\u015bmy kolejnego zwolennika\u201d[8]<\/a><\/sup>. Punktami odniesienia dla warsztatowc\u00f3w byli g\u0142\u00f3wnie: Katarzyna Kobro, W\u0142adys\u0142aw Strzemi\u0144ski, Stefan i Franciszka Themersonowie oraz Karol Irzykowski.<\/p>\n

W kontek\u015bcie niniejszego artyku\u0142u szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 nale\u017cy zwr\u00f3ci\u0107 na te postacie: Karola Irzykowskiego propaguj\u0105cego kino rysunkowe i czyste, a tym samym wyemancypowane spod poezji i literatury; Stefana i Franciszk\u0119 Themerson\u00f3w, kt\u00f3rzy s\u0105 pionierami polskiej animacji eksperymentalnej; Jerzego Kotowskiego, animatora (Wystawa abstrakcjonist\u00f3w<\/em>, 1958; Przygody Gapiszona<\/em>, 1964-1966), absolwenta praskiego Wydzia\u0142u Operatorskiego, pe\u0142ni\u0105cego w\u00f3wczas funkcj\u0119 prorektora (1968-1971) oraz p\u00f3\u017aniej rektora (1971-1972). Jak mo\u017cna spostrzec, w ka\u017cdym z przypadk\u00f3w pojawia si\u0119 w\u0105tek ruchomych obraz\u00f3w.<\/p>\n

\"\"

II. 1. Warsztatowcy z Warsztatu Formy Filmowej w 1973 roku. Fotomonta\u017c. Autor, prawa, \u017ar\u00f3d\u0142o: J\u00f3zef Robakowski<\/p><\/div>\n

Stan bada\u0144 \u2013 pr\u00f3ba przywr\u00f3cenia do dyskursu <\/strong><\/p>\n

Postrzeganie filmu animowanego jako audiowizualnej atrakcji czy te\u017c rozrywki dla dzieci jest mocno zakorzenione kulturowo. Ju\u017c w 1924 roku Karol Irzykowski w swej publikacji pt. Dziesi\u0105ta Muza: zagadnienia estetyczne kina<\/em> opisywa\u0142 \u00f3wczesne, lekcewa\u017c\u0105ce podej\u015bcie do animacji tymi s\u0142owami: \u201eFilm rysunkowy jest jeszcze zawsze tylko zabawk\u0105, s\u0142u\u017cy do humoresek lub dowcipnych reklamek (reklamka pasty do obuwia: bocian \u0142apie \u017cab\u0119, wspania\u0142omy\u015blnie daje sobie wyglansowa\u0107 buty t\u0105 past\u0105 i za to dziobem nasadza \u017cabie koron\u0119 na g\u0142ow\u0119)\u201d[9]<\/a><\/sup>. Mo\u017cna w takim stanie rzeczywisto\u015bci szuka\u0107 uzasadnienia niech\u0119ci awangardzist\u00f3w do okre\u015blania siebie animatorami, poniewa\u017c odbiera\u0142oby to powag\u0119 ich dzia\u0142aniom. Awersja poparta jest tak\u017ce konkretn\u0105 argumentacj\u0105, zw\u0142aszcza niekonwencjonalnym podej\u015bciem do technik poklatkowych czy krytycznym stosunkiem do tradycji kina animowanego (podejmowanych temat\u00f3w czy rozpowszechniania). Cho\u0107 samo okre\u015blenie filmu animowanego stwarza pewne trudno\u015bci, jak pisa\u0142 Pawe\u0142 Sitkiewicz: \u201eFilm animowany od zawsze wymyka\u0142 si\u0119 definicjom i pr\u00f3bom periodyzacji\u201d[10]<\/a><\/sup>, to niezale\u017cnie od intencji autorskich zak\u0142ada korzystanie z charakterystycznych dla niego technik. Jak t\u0142umaczy autor Ma\u0142ego wielkiego kina<\/em>: \u201e[\u2026] ka\u017cdy rodzaj filmu animowanego czerpie si\u0142\u0119 z mo\u017cliwo\u015bci panowania nad czasem, ruchem i przestrzeni\u0105\u201d[11]<\/a><\/sup>. W takim uj\u0119ciu zawiera si\u0119 podobie\u0144stwo niew\u0105tpliwie animowanych film\u00f3w komercyjnych \u2013 Walta Disneya czy Pixar Animation Studios \u2013 do wymykaj\u0105cych si\u0119 zaszufladkowaniu artystycznych dzia\u0142a\u0144 warsztatowc\u00f3w.<\/p>\n

Niniejszy artyku\u0142 stanowi pr\u00f3b\u0119 wpisania tw\u00f3rczo\u015bci artyst\u00f3w z Warsztatu Formy Filmowej w histori\u0119 polskiego kina animowanego. Dotychczasowe publikacje na temat Warsztatu, cho\u0107 ilo\u015bciowo wygl\u0105daj\u0105 imponuj\u0105co, pod tym k\u0105tem s\u0105 nadal niekompletne[12]<\/a><\/sup>. Tw\u00f3rczo\u015b\u0107 awangardzist\u00f3w pokazywana jest zwykle w przestrzeniach wystawienniczych jako swego rodzaju eksponat. Tematyka filmowych eksperyment\u00f3w by\u0142a cz\u0119sto podejmowana przez badaczy z kr\u0119gu nowych medi\u00f3w lub historii sztuki, nie za\u015b z perspektywy filmoznawczej. Przyj\u0119cie tej optyki i przywr\u00f3cenie dzisiejszych awangardzist\u00f3w do tego\u017c dyskursu przyczyni si\u0119 do uzupe\u0142nienia pewnego obszaru bada\u0144 nad eksperymentalnym polskim filmem animowanym[13]<\/a><\/sup>, kt\u00f3ry w kulturze polskiej to\u017csamy jest z tw\u00f3rczo\u015bci\u0105 Jana Lenicy i Waleriana Borowczyka (Dom<\/em>, 1958) czy Juliana Antonisza (Jak dzia\u0142a jamniczek<\/em>, 1971), debiutuj\u0105cego r\u00f3wnolegle z powstaniem Warsztatu.<\/p>\n

Artyku\u0142 bazuje na analizie tekstualnej i uporz\u0105dkowany jest wed\u0142ug technik filmu animowanego stosowanych przez artyst\u00f3w z Warsztatu Formy Filmowej. Kolejno przywo\u0142ywanym technikom towarzyszy\u0107 b\u0119dzie przybli\u017cenie teorii, do kt\u00f3rych odwo\u0142ywali si\u0119 warsztatowcy w okresie szkolnym, co pos\u0142u\u017cy analizie poszczeg\u00f3lnych tytu\u0142\u00f3w. Badaniom poddana zosta\u0142a filmografia: J\u00f3zefa Robakowskiego, Paw\u0142a Kwieka, Janusza Po\u0142oma, Kazimierza Bendkowskiego oraz Ryszarda Wa\u015bki, kt\u00f3rzy eksploatowali w mniejszym lub wi\u0119kszym stopniu techniki animowane. St\u0105d te\u017c brak om\u00f3wienia artystycznych dzia\u0142a\u0144 cho\u0107by Andrzeja R\u00f3\u017cyckiego, kt\u00f3ry warsztatowe idee spe\u0142nia\u0142 na polu kina dokumentalnego, czy Wojciecha Bruszewskiego w filmach \u017cywego planu i found footage<\/em>. Nie poddaj\u0119 analizie tak\u017ce tw\u00f3rczo\u015bci Zbigniewa Rybczy\u0144skiego, kt\u00f3ry sympatyzowa\u0142 z Warsztatem Formy Filmowej (Kwadrat<\/em>, 1972), z prozaicznej przyczyny. Artysta funkcjonuje bowiem w dyskursie filmoznawczym, jest tak\u017ce uwzgl\u0119dniany w opracowaniach dotycz\u0105cych animacji, a jego tw\u00f3rczo\u015b\u0107 zosta\u0142a opisana w szeregu monografii[14]<\/a><\/sup>. Zaznaczy\u0107 nale\u017cy, \u017ce filmy kategoryzowane jako eksperymenty z Warsztatu cz\u0119sto nie maj\u0105 czo\u0142\u00f3wek ani napis\u00f3w ko\u0144cowych. Artyku\u0142 stanowi pr\u00f3b\u0119 rozpoznania dzie\u0142 warsztatowc\u00f3w jako animacji, nie za\u015b ca\u0142o\u015bciowej analizy ich dorobku, a zatem by unikn\u0105\u0107 konieczno\u015bci rozstrzygania, kt\u00f3re z film\u00f3w rzeczywi\u015bcie powsta\u0142y w Warsztacie, jako reprezentatywne potraktuj\u0119 jedynie te podpisane. Pozwoli to zasygnalizowa\u0107 obecno\u015b\u0107 technik animowanych r\u00f3wnie\u017c w tym obszarze polskiej kinematografii. W ramach podsumowania warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na dalsz\u0105 drog\u0119 animator\u00f3w w innych instytucjach i nie tylko.<\/p>\n

Film poklatkowy <\/strong><\/p>\n

Jedn\u0105 z najbardziej reprezentatywnych postaci dla Warsztatu Formy Filmowej jest J\u00f3zef Robakowski[15]<\/a><\/sup>. Tworzy\u0142 on najwi\u0119cej film\u00f3w, staj\u0105c si\u0119 twarz\u0105 Warsztatu. Jest on r\u00f3wnie\u017c jednym z najbardziej konsekwentnych artyst\u00f3w w kr\u0119gu neoawangardy. Pierwszym filmem Warsztatu jest etiuda Rynek<\/em>, kt\u00f3ra cho\u0107 by\u0142a wsp\u00f3\u0142realizowana przez Tadeusza Junaka i Ryszarda Meissnera, uchodzi za dzie\u0142o autorstwa J\u00f3zefa Robakowskiego. Rozpatrywanie Rynku<\/em> w kategoriach filmu animowanego mo\u017ce by\u0107 kontrowersyjne, i\u017c jest to mechaniczny zapis rzeczywisto\u015bci, rejestracja dnia handlowego (25 listopada 1970, godz. 7:00-16:00) na Czerwonym Rynku przy ulicy Rzgowskiej w \u0141odzi. Obraz nie stanowi jednak rejestracji zwyczajnej, gdy\u017c autorzy zastosowali w jej celu technik\u0119 poklatkow\u0105 (systemem dw\u00f3ch klatek co pi\u0119\u0107 sekund), zatem dopu\u015bcili si\u0119 manipulacji czasem. Jak pisa\u0142a Alicja Cichowicz: \u201eNajwcze\u015bniejsze realizacje \u00bbWarsztatowc\u00f3w\u00ab analizuj\u0105 powi\u0105zania mi\u0119dzy obrazem filmowym i rzeczywisto\u015bci\u0105 oraz \u00bbodrealnianie\u00ab tej rzeczywisto\u015bci za pomoc\u0105 wielorakich eksperyment\u00f3w\u201d[16]<\/a><\/sup>. Odrzeczywistnienie zarejestrowanego rynku osi\u0105gni\u0119te zosta\u0142o przez kondensacj\u0119 czasu. Konsekwencj\u0105 zastosowanego zabiegu s\u0105 tak\u017ce przeistoczenia postaci ludzkich w przedmioty poruszaj\u0105ce si\u0119 w przyspieszonym tempie[17]<\/a><\/sup>. Jak eksplikowa\u0142 sam autor: \u201e\u00bbRynek\u00ab jest pewnym zamierzeniem konceptualnym. Okazuje si\u0119, \u017ce dzi\u0119ki filmowi mo\u017cemy wyj\u015b\u0107 poza wyobra\u017ani\u0119, i ten film jest idealnym przyk\u0142adem takiej skomplikowanej operacji\u201d[18]<\/a><\/sup>. Cho\u0107 spo\u015br\u00f3d os\u00f3b zaanga\u017cowanych w dzia\u0142ania Warsztatu Robakowski by\u0142 pionierem u\u017cycia owej techniki, nie by\u0142 w tym odosobniony. Animacj\u0119 poklatkow\u0105 powsta\u0142\u0105 na podobnej zasadzie stworzy\u0142 p\u00f3\u017aniej Kazimierz Bendkowski. Replika<\/em> (1975) to rejestracja jednego dnia (31 lipca 1975) na placu zabaw w Warszawie; jest filmem dyplomowym Bendkowskiego, wyprodukowanym w Studiu Ma\u0142ych Form Filmowych \u201eSe-Ma-For\u201d pod opiek\u0105 animatora i opiekuna Warsztatu, czyli Jerzego Kotowskiego[19]<\/a><\/sup>. Inny eksperymentalny film poklatkowy w ramach Warsztatu pope\u0142ni\u0142 Ryszard Wa\u015bko w 1972 roku. Chodnik<\/em> stanowi poklatkow\u0105 rejestracj\u0119 ruchu jednego cz\u0142owieka do stopniowo coraz wi\u0119kszej ilo\u015bci postaci w kadrze. Ruch i pokawa\u0142kowanie cia\u0142a, cz\u0119sto pokazywane r\u00f3wnolegle (split screen<\/em>), u Wa\u015bki powoduje uwolnienie cz\u0142owieka od jego fizycznego wymiaru. Autor odrealnia rzeczywisto\u015b\u0107 za pomoc\u0105 poklatkowej kamery i fragmentarycznego przedstawienia. A zatem w\u0105tpliwo\u015bci co do animowanego wymiaru tych tytu\u0142\u00f3w budzi\u0107 mo\u017ce fakt w zasadzie dokumentalnego zarejestrowania \u017cywego planu. Jednak jak podkre\u015bla Pawe\u0142 Sitkiewicz: \u201e\u015awiadome u\u017cycie poklatkowej techniki zdj\u0119\u0107 z my\u015bl\u0105 o wykreowaniu fikcyjnej rzeczywisto\u015bci \u2013 niewa\u017cne, czy przedmiotowej czy bezprzedmiotowej \u2013 wi\u0105\u017ce si\u0119 z przyj\u0119ciem postawy animatora\u201d[20]<\/a><\/sup>.<\/p>\n

\"\"

II. 2. Fotos z filmu Replika<\/em> (re\u017c. Kazimierz Bendkowski, 1975). Autor: nieznany. Prawa: FINA. \u0179r\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/p><\/div>\n

Film rysunkowy i malarski<\/strong><\/p>\n

Karol Irzykowski w Dziesi\u0105tej Muzie<\/em> podkre\u015bla\u0142 potencja\u0142, kt\u00f3ry w jego odczuciu skrywa technika animacji rysunkowej: \u201eFilm rysunkowy nie tylko zapewnia autorowi-malarzowi niezale\u017cno\u015b\u0107 od re\u017cysera, od aktora, od warunk\u00f3w \u015bwiat\u0142a i daje mu mo\u017cno\u015b\u0107 bezpo\u015bredniego wyra\u017cania swojej indywidualno\u015bci, lecz tak\u017ce pozwala mu nie kr\u0119powa\u0107 si\u0119 w wyborze tre\u015bci\u201d[21]<\/a><\/sup>. W Warsztacie arty\u015bci mieli nie tylko mo\u017cliwo\u015b\u0107 eksperymentowania z form\u0105, ale nie byli r\u00f3wnie\u017c ograniczani w kwestii poruszanych temat\u00f3w. Mo\u017cliwo\u015bci, jakie daje technika animacji rysunkowej czy te\u017c malarskiej, wykorzysta\u0142 Pawe\u0142 Kwiek. Trzeba zaznaczy\u0107, \u017ce wprawdzie o animowanych aspektach filmu 1, 2, 3… \u0107wiczenie operatorskie<\/em> (re\u017c. Pawe\u0142 Kwiek, 1972) wspominali w swoich tekstach badacze tacy, jak Alicja Cichowicz[22]<\/a><\/sup> czy \u0141ukasz Ronduda[23]<\/a><\/sup>, to jednak nie rozwin\u0119li oni tego tematu. Nie zaznaczyli tak\u017ce, \u017ce pierwsza, kr\u00f3tsza i subtelniejsza wersja tego filmu figuruje w Archiwum Szko\u0142y Filmowej[24]<\/a><\/sup> pod tytu\u0142em 19 VII 72<\/em> (1971). Eksperyment Kwieka bazuje na r\u00f3\u017cnego rodzaju przetworzeniach i wariantywno\u015bci historii. W tym wypadku \u015bcieraj\u0105 si\u0119 ze sob\u0105 dwie perspektywy wyznaczane przez pozytyw i negatyw ta\u015bmy filmowej. Film ma tak\u017ce wymiar polityczny. Jerzy Kotowski, wyst\u0119puj\u0105cy przed kamer\u0105 jako propagator komunistycznej ideologii, systemu i w\u0142adzy, przedstawiciel \u015bwiata oficjalnego, zestawiany jest ze \u015bwiatem m\u0142odych ludzi, artyst\u00f3w i kontestator\u00f3w. 1, 2, 3… \u0107wiczenie operatorskie<\/em> to film wieloznaczny i otwarty na interpretacje. Na tle innych dzie\u0142 z Warsztatu Kwiek skoncentrowa\u0142 si\u0119 na przekazie. Z kolei funkcja animacji w jego filmie jest do\u015b\u0107 oczywista do zinterpretowania, s\u0142u\u017cy ona bowiem przetworzeniu filmowego obrazu. S\u0105 to mi\u0119dzy innymi malarskie reprodukcje kadr\u00f3w z pochodu pierwszomajowego, na kt\u00f3rym sylwetk\u0119 m\u0142odego cz\u0142owieka poch\u0142ania czerwie\u0144 (ideologia). Kolor zielony \u015bciera si\u0119 z czerwieni\u0105, kt\u00f3ra ostatecznie zwyci\u0119\u017ca, ukazuj\u0105c Lenina jako symbol dominuj\u0105cej ideologii. Portret Lenina jest rysowany ju\u017c bezpo\u015brednio na ta\u015bmie filmowej. Istotn\u0105 w owej sekwencji funkcj\u0119 pe\u0142ni tak\u017ce komentarz ponadkadrowy, spuentowany has\u0142em \u201ecz\u0142owiek jest najwa\u017cniejszy\u201d. Animacja rysunkowa czy malarska nie by\u0142a popularna w kr\u0119gu neoawangardy. Jednak jak zwiastowa\u0142 Karol Irzykowski: \u201eOd filmu rysunkowego ju\u017c jeden krok tylko do ruchowego ornamentu czy ruchomej arabeski, kt\u00f3rej mo\u017cliwo\u015b\u0107 otwiera nowe nadzwyczajne perspektywy\u201d[25]<\/a><\/sup>.<\/p>\n

\"\"

II. 3. Jerzy Kotowski. Autor: Jerzy Troszczy\u0144ski. Prawa: FINA. \u0179r\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/p><\/div>\n

\u201eKino czyste\u201d<\/strong><\/p>\n

W eseju opublikowanym w 1937 roku pod przekornym tytu\u0142em Pochwa\u0142a niechlujstwa II<\/em> Stefan Themerson pisa\u0142: \u201eI oto po raz drugi g\u0142osi\u0107 musz\u0119 pochwa\u0142\u0119 niechlujstwa. Niechlujstwa z premedytacj\u0105, niechlujstwa kontrolowanego, wyszukiwanego \u015bwiadomie. Wi\u0119cej! Niechlujstwa konstruktywnego\u201d[26]<\/a><\/sup>. Tym rzeczownikiem Themerson okre\u015bla\u0142 spos\u00f3b dzia\u0142ania polegaj\u0105cy na przekszta\u0142ceniu b\u0142\u0119du technicznego w nowy rodzaj \u201echwytu\u201d, \u015brodka wyrazowego i estetycznego. Opisywa\u0142 on potencja\u0142 inspiruj\u0105cy tego, co przygodne, co nie by\u0142o zak\u0142adane w koncepcji, a zjawia si\u0119 w procesie i zostaje intencjonalnie podj\u0119te, zreplikowane. Wymieniaj\u0105c przy tym praktyki znamienne dla \u201ekina czystego\u201d: \u201e[\u2026] czystym niechlujstwem by\u0142o drapanie i brudzenie kopii, jak si\u0119 zdarzy\u0142o w kinie w mie\u015bcie P\u2026 ale w tym by\u0142y pocz\u0105tki \u00bbPude\u0142ka farb\u00ab Len Lye\u2019a, bezpo\u015brednio malowanego na ta\u015bmie filmowej\u201d[27]<\/a><\/sup>. Manipulacje dokonywane w rzeczony spos\u00f3b, czyli drapanie, dziurawienie i brudzenie tworzywa, to techniki, do kt\u00f3rych rozwoju niew\u0105tpliwie przyczyni\u0142a si\u0119 awangarda lat 20. i 30. (Len Lye, Oskar Fischinger, Walter Ruttmann). Za\u0142o\u017cenia \u201ekina czystego\u201d w wielu przypadkach tworz\u0105 estetyk\u0119 bazuj\u0105c\u0105 na ujawnianiu natury filmowego dyspozytywu, co w latach p\u00f3\u017aniejszych[28]<\/a><\/sup> znajduje swoje nast\u0119pstwo tw\u00f3rcze (Norman McLaren, Hy Hirsch). Jak konkluduje Themerson: \u201eOt\u00f3\u017c na przek\u00f3r intencjom ich wynalazc\u00f3w, kt\u00f3rych celem by\u0142a doskona\u0142a reprodukcja tego, co widzia\u0142o oko, ukryte mo\u017cliwo\u015bci kamery filmowej i projektora zosta\u0142y ujawnione nie przez przestrzeganie ani te\u017c odrzucanie zasad, ale przez ich \u0142amanie\u201d[29]<\/a><\/sup>. Zreplikowan\u0105, \u201eniechlujn\u0105\u201d praktyk\u0119 eksplorowa\u0142a r\u00f3wnie\u017c grupa awangardzist\u00f3w-warsztatowc\u00f3w w latach 70. Wyzwalali oni kino od poezji i literatury w my\u015bl eksplikacji Karola Irzykowskiego: \u201eDotychczasowe kino jest paso\u017cytem poezji i zu\u017cywa ogromne jej zapasy. Poezja wsz\u0119dzie przygotowa\u0142a mu serca i umys\u0142y, i teraz kino mo\u017ce ju\u017c tylko z lekka potr\u0105ca\u0107 gotowe kompleksy wzruszeniowe, mo\u017ce si\u0119 \u015blizga\u0107 po wierzchu, a widz wszystko rozumie i nawet rad jest tym podra\u017cnieniom\u201d[30]<\/a><\/sup>. Autor postulowa\u0142 wyzwolenie kina od innych sztuk na rzecz \u201eczystego ruchu\u201d, kina absolutnego. Jak pisa\u0142 o swoich eksperymentach J\u00f3zef Robakowski: \u201ePracuj\u0105c obecnie w Warsztacie Formy Filmowej przy \u0141\u00f3dzkiej Szkole Filmowej, mam mo\u017cliwo\u015bci przeprowadzenia praktycznie nieograniczonych pr\u00f3b i do\u015bwiadcze\u0144 polegaj\u0105cych na badaniu granic percepcji moich film\u00f3w przez innych ludzi\u201d[31]<\/a><\/sup>. Jedn\u0105 z technik \u201ekina czystego\u201d i praktyk eksperymentalnych przyj\u0119tych przez awangardzist\u00f3w s\u0105 filmy non-camerowe. Jak nazwa wskazuje, takie dzie\u0142a osi\u0105gane s\u0105 bez u\u017cycia kamery, za pomoc\u0105 bezpo\u015bredniego kontaktu z ta\u015bm\u0105.<\/p>\n

\"\"

II. 4. Na zdj\u0119ciu Maria Wa\u015bko i Ryszard Wa\u015bko, 1977 rok. Autor: nieznany. Prawa: FINA. \u0179r\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/p><\/div>\n

Warto w tym miejscu odnotowa\u0107 wykszta\u0142cenie operatorskie wi\u0119kszo\u015bci cz\u0142onk\u00f3w Warsztatu, w przypadku eksperyment\u00f3w formalnych jest ono bowiem kluczowe. Jak podkre\u015bla\u0142 Zbigniew Rybczy\u0144ski: \u201eWszyscy w Warsztacie korzeniami wywodzili si\u0119 z Wydzia\u0142u Operatorskiego\u201d[32]<\/a><\/sup>. \u015awiadczy\u0107 to mo\u017ce o wi\u0119kszej \u015bwiadomo\u015bci materii, z kt\u00f3r\u0105 eksperymentowali. \u201eJednym z g\u0142\u00f3wnych hase\u0142 \u00bbWarsztatowc\u00f3w\u00ab by\u0142o wo\u0142anie o \u00bbfilm czysty\u00ab, uwolniony od balastu literatury dzi\u0119ki zerwaniu z narracj\u0105, anegdot\u0105\u201d[33]<\/a><\/sup> \u2013 stwierdzi\u0142a Alicja Cichowicz. Tak te\u017c czyni\u0142 cho\u0107by J\u00f3zef Robakowski. W manife\u015bcie Jeszcze raz o \u201eczysty film\u201d<\/em> pisa\u0142: \u201eMy\u015blenie literackie charakterystyczne dla XIX wieku wypaczy\u0142o zjawisko filmowe, odebra\u0142o mu jego w\u0142a\u015bciwo\u015bci ju\u017c u progu powstania, st\u0105d wracam cz\u0119sto do prehistorii kina, tam mo\u017cna odnale\u017a\u0107 jeszcze wiele dr\u00f3g opuszczonych przedwcze\u015bnie przez filmowc\u00f3w bezwiednie ho\u0142duj\u0105cych filmowi literackiemu\u201d[34]<\/a><\/sup>. Awangardzista zacz\u0105\u0142 od wykonania perforacji szewskimi wycinakami na ta\u015bmie negatywowej 35 mm, a efekt w postaci filmu nazwa\u0142 Test I<\/em> (1971). Robakowski wyja\u015bnia\u0142 to nast\u0119puj\u0105co: \u201eMotywem kluczowym tej idei by\u0142o jeszcze wtedy absolutnie nieu\u015bwiadomione w polskiej kinematografii \u00bbkino rozszerzone\u00ab i jego analityczne konsekwencje\u201d[35]<\/a><\/sup>. W rezultacie projektor przepuszcza\u0142 \u015bwiat\u0142o lampy przez podziurawion\u0105 ta\u015bm\u0119, tworz\u0105c powidoki[36]<\/a><\/sup>. \u201eTym \u00bbbij\u0105cym po oczach\u00ab testem Robakowski dowi\u00f3d\u0142 jednocze\u015bnie, \u017ce film to nic innego jak ta\u015bma (jako p\u0142aski, materialny obiekt zainstalowany w projektorze) i strumie\u0144 emitowanego czystego \u015bwiat\u0142a\u201d[37]<\/a><\/sup> \u2013 stwierdza\u0142a Cichowicz. Innym typem eksperymentu z obszaru \u201ekina czystego\u201d jest film asemblingowy (sk\u0142adkowy) pt. 22x<\/em> (1971), kt\u00f3rego inicjatorem jest Robakowski. \u201ePartytur\u0119 znalaz\u0142em w Ksi\u0105\u017cce Kobro\/Strzemi\u0144ski \u00bbKompozycja przestrzeni\u00ab z 1932 roku , tam jest rysunek-partytura \u0142a\u0144cuchowa, tak wygl\u0105da: |—-|—-|—-|—-|\u201d[38]<\/a><\/sup>. Materia\u0142 ten wype\u0142nia postulat Toma Gunninga: \u201eFilmowiec m\u00f3g\u0142by potraktowa\u0107 jedn\u0105 stop\u0119 16-milimetrowej ta\u015bmy filmowej jako jedno d\u0142ugie p\u0142\u00f3tno lub czterdzie\u015bci ma\u0142ych pojedynczych p\u0142\u00f3cien\u201d[39]<\/a><\/sup>. Realizatorami filmu z idei Robakowskiego byli studenci otrzymuj\u0105cy po kawa\u0142ku ta\u015bmy celuloidowej, na kt\u00f3rej winni wykona\u0107 zadrapania. Z pojedynczych obraz\u00f3w artysta skonstruowa\u0142 sp\u00f3jne i jednolite \u201ep\u0142\u00f3tno\u201d. Wspominam o tym awangardowym dziele, cho\u0107 w jego czo\u0142\u00f3wce nie pojawia si\u0119 Warsztat Formy Filmowej, ale niew\u0105tpliwie realizuje on \u201epochwa\u0142\u0119 niechlujstwa\u201d, o kt\u00f3rej pisa\u0142 Stefan Themerson.<\/p>\n

Zagadnieniem ch\u0119tnie podejmowanym przez artyst\u00f3w z Warsztatu by\u0142a tak\u017ce relacja obrazu i d\u017awi\u0119ku. Pawe\u0142 Sitkiewicz zaproponowa\u0142 nast\u0119puj\u0105c\u0105 typologi\u0119 dla tego typu dzie\u0142 awangardowych: \u201e[1] analogie \u2013 zast\u0105pienie \u015brodk\u00f3w muzycznych \u015brodkami plastycznymi; [2] interpretacje \u2013 pr\u00f3by synchronizacji muzyki z ruchem abstrakcyjnych form; [3] korelacje \u2013 rysowanie d\u017awi\u0119ku syntetycznego; [4] oraz ilustracje, czyli pr\u00f3by opowiedzenia muzyki za pomoc\u0105 fabu\u0142y i obraz\u00f3w\u201d[40]<\/a><\/sup>. Przyk\u0142ady co najmniej dw\u00f3ch z tych kryteri\u00f3w znale\u017a\u0107 mo\u017cna w filmach Warsztatu. J\u00f3zef Robakowski zrealizowa\u0142 etiud\u0119 Pr\u00f3ba II<\/em> (1971), w kt\u00f3rej przerwy muzyczne zaburzaj\u0105 synchroniczn\u0105 percepcj\u0119. Tego typu form\u0119 autor eksploatuje r\u00f3wnie\u017c w p\u00f3\u017aniejszym filmie Uwaga: \u015bwiat\u0142o!<\/em> (2004). Spo\u015br\u00f3d typ\u00f3w wyr\u00f3\u017cnionych przez Sitkiewicza film Robakowskiego najbli\u017cszy by\u0142by analogiom, poniewa\u017c kolor zielony odzwierciedla muzyk\u0119, czerwony za\u015b cisz\u0119. Ten sam autor stworzy\u0142 te\u017c film Prostok\u0105t dynamiczny<\/em> (1971) do muzyki Eugeniusza Rudnika. Czerwona figura jest pr\u00f3b\u0105 interpretacji skomponowanych wcze\u015bniej d\u017awi\u0119k\u00f3w, porusza si\u0119 zgodnie z wyznaczonym przez nie rytmem. By\u0142by to zatem film, kt\u00f3ry mo\u017cna w ramach typologii umie\u015bci\u0107 w grupie numer 2. \u201ePodobne aspekty kina analizowali w swych do\u015bwiadczalnych etiudach Zbigniew Rybczy\u0144ski, Kazimierz Bendkowski, Janusz Po\u0142om oraz w fotografii i instalacjach Antoni Miko\u0142ajczyk\u201d \u2013 podkre\u015bla\u0142 Robakowski[41]<\/a><\/sup>. Rybczy\u0144ski zrealizowa\u0142 w Warsztacie Kwadrat<\/em> (1972), kt\u00f3ry \u2013 nie eksplikuj\u0105c za\u0142o\u017ce\u0144 \u2013 stanowi interpretacj\u0119 muzyki Kazimierza Serockiego, kompozytora muzyki dla takich tuz\u00f3w w dziedzinie animacji jak Witold Giersz (Ko\u0144<\/em>, 1967). Odnotowania w tym miejscu wymaga te\u017c jedyny obecnie dost\u0119pny film Janusza Po\u0142oma, cho\u0107 form\u0119 Alfabetu<\/em> (1974) mo\u017ce by\u0107 trudno definiowa\u0107 w kategoriach animacji. \u201eTo graficzny zapis d\u017awi\u0119ku liter alfabetu odczytywanych przez narratora. Pos\u0142ugiwa\u0142 si\u0119 w tym celu rozmaitymi urz\u0105dzeniami, na przyk\u0142ad oscylografem, za pomoc\u0105 kt\u00f3rego zrealizowa\u0142 film Alfabet<\/em>\u201d[42]<\/a><\/sup> \u2013 wyja\u015bnia\u0142 Kluszczy\u0144ski. W efekcie fale d\u017awi\u0119kowe pojawiaj\u0105ce si\u0119 na ekranie mog\u0105 stwarza\u0107 wra\u017cenie animowania. Alfabet<\/em> umyka jednak kategoryzacji Sitkiewicza, gdy\u017c syntetyczny w tej korelacji jest bardziej wygenerowany obraz ni\u017c d\u017awi\u0119k.<\/p>\n

Podsumowanie<\/strong><\/p>\n

\u201eLekcewa\u017cy\u0107 film rysunkowy dlatego, \u017ce ju\u017c istnieje film fotograficzny, by\u0142oby takim samym absurdem, jak absurdem ju\u017c jaskrawym by\u0142oby porzuca\u0107 malarstwo z tego powodu, \u017ce wynaleziono mechanizm fotografii\u201d[43]<\/a><\/sup> \u2013 ironizowa\u0142 Karol Irzykowski. Jak wykaza\u0142a powy\u017csza analiza, Warsztat Formy Filmowej bynajmniej nie deprecjonowa\u0142 technik animowanych. W ramach eksperyment\u00f3w awangardzi\u015bci korzystali zar\u00f3wno z animacji poklatkowej, jak i rysunkowej czy nawet bezkamerowej. Wbrew wyra\u017anemu zaanga\u017cowaniu warsztatowc\u00f3w w film animowany pozostaj\u0105 oni nieznanym obliczem tego gatunku. W literaturze tematu, wobec powy\u017cszego, winni oni zaj\u0105\u0107 miejsce w historii filmu animowanego okresu PRL-u. Jednak niekomercyjno\u015b\u0107 ich dzia\u0142a\u0144, brak realizacji reklam, propagandowych spot\u00f3w i do\u015b\u0107 zamkni\u0119ty obieg poskutkowa\u0142y marginalizacj\u0105. Witold Giersz realizowa\u0142 swoje artystyczne, autorskie filmy, \u0142\u0105cz\u0105c je z kinem dla dzieci, co pozwoli\u0142o mu zadebiutowa\u0107 w d\u0142ugim metra\u017cu (Prosz\u0119 s\u0142onia<\/em>, 1978). Z kolei Daniel Szczechura, znany z animowanego kina eksperymentalnego, zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 ku animacjom dla dzieci[44]<\/a><\/sup>. Kino animowane lat 70. jawi si\u0119 zatem jako przede wszystkim nastawione na konsumpcj\u0119 dla najm\u0142odszych. W konsekwencji \u017caden z warsztatowc\u00f3w do dzi\u015b nie doczeka\u0142 si\u0119 szansy na pe\u0142nometra\u017cowy debiut[45]<\/a><\/sup>.<\/p>\n

W przeciwie\u0144stwie do Szczechury niekt\u00f3rzy z warsztatowc\u00f3w, tacy jak J\u00f3zef Robakowski, byli konsekwentni w realizacji eksperymentalnej animacji. Awangardzista tworzy\u0142 animowane formy nawet w erze cyfrowej (Videoca\u0142uski<\/em>, 1992), pozostaj\u0105c wiernym medium filmowemu, uznawszy je za najdoskonalsz\u0105 form\u0119 wypowiedzi. \u017bywotnie zabiega\u0142 o wyzwolenie filmu spod literatury, kt\u00f3ra niezmiennie dyrygowa\u0142a polskim kinem fabularnym tamtych lat, co potwierdzaj\u0105 liczne adaptacje (Ziemia obiecana<\/em>, re\u017c. Andrzej Wajda, 1974; Tr\u0119dowata<\/em>, re\u017c. Jerzy Hoffman, 1976). Z kolei Pawe\u0142 Kwiek i Kazimierz Bendkowski p\u00f3\u017aniej mieli niewiele wsp\u00f3lnego z re\u017cyseri\u0105 czy sztuk\u0105 operatorsk\u0105, o animacji nie wspominaj\u0105c. Janusz Po\u0142om od 1981 do 1984 roku pe\u0142ni\u0142 funkcj\u0119 dziekana Wydzia\u0142u Operatorskiego i Realizacji Telewizyjnej, p\u00f3\u017aniej za\u015b wyemigrowa\u0142 do Kanady. Po powrocie do ojczyzny odda\u0142 si\u0119 dydaktyce. Filmy Janusza Po\u0142oma pozostaj\u0105 w wi\u0119kszo\u015bci niedost\u0119pne, aczkolwiek z aktualnych danych wynika, \u017ce realizowa\u0142 on animacje w Se-Ma-Forze (Hazard<\/em>, 1976; Smacznego<\/em>, 1979). Zaprzesta\u0142 w po\u0142owie lat 80., podobnie jak Ryszard Wa\u015bko. Uzasadnienia mo\u017cna szuka\u0107 w sytuacji polityczno-spo\u0142ecznej owego okresu, czyli w stanie wojennym[46]<\/a><\/sup>. \u201eCz\u0119\u015b\u0107 koleg\u00f3w \u2013 Wa\u015bko, Bruszewski\u2026 \u2013 korzystaj\u0105c ze stypendi\u00f3w, wyjecha\u0142a. Ale potem, jak wr\u00f3cili, nie mieli ju\u017c kontaktu ze \u015brodowiskiem, nie rozumieli nowej rzeczywisto\u015bci, kpili. Uwa\u017cali, \u017ce to za granic\u0105 jest wspania\u0142e, a to tutaj \u2013 beznadziejne\u201d[47]<\/a><\/sup> \u2013 t\u0142umaczy\u0142 Robakowski. Nie tylko trudna dost\u0119pno\u015b\u0107 film\u00f3w Po\u0142oma stanowi problem w badaniu nad tw\u00f3rczo\u015bci\u0105 warsztatowc\u00f3w, ale i wi\u0119kszo\u015bci awangardzist\u00f3w, kt\u00f3rzy wci\u0105\u017c czekaj\u0105 na odkrycie przez historyk\u00f3w filmu[48]<\/a><\/sup>.<\/p>\n

\"\"

II. 5. J\u00f3zef Robakowski, 2023 rok. Autorka, prawa: Anna Krakowiak<\/p><\/div>\n

Bibliografia: <\/strong><\/p>\n

Cichowicz Alicja, Warsztat Formy Filmowej<\/em>, http:\/\/www.artysci-lodzkie.pl\/pl\/artysta\/w\/warsztat-formy-filmowej\/ [dost\u0119p: 1.11.2023].<\/p>\n

Cichowicz Alicja, Warsztat Formy Filmowej. Wprowadzenie do tw\u00f3rczo\u015bci grupy<\/em> [w:] Warsztat Formy Filmowej. W kr\u0119gu neoawangardy<\/em>, red. M. Bomanowska, A. Cichowicz, Muzeum Kinematografii w \u0141odzi, \u0141\u00f3d\u017a 2017.<\/p>\n

Dondzik Micha\u0142, \u201eNa wylot\u201d Grzegorza Kr\u00f3likiewicza \u2013 produkcja, dystrybucja i recepcja<\/em>, \u201eKwartalnik Filmowy\u201d 2019, nr 108.<\/p>\n

Dondzik Micha\u0142, Jajko Krzysztof, Sowi\u0144ski Emil, Elementarz Wytw\u00f3rni Film\u00f3w O\u015bwiatowych<\/em>, Wytw\u00f3rnia Film\u00f3w O\u015bwiatowych, \u0141\u00f3d\u017a 2018.<\/p>\n

Film\u00f3wka. Opowie\u015bci o \u0141\u00f3dzkiej Szkole Filmowej<\/em>, red. K. Krubski, M. Miller, Z. Turowska, W. Wi\u015bniewski, Wydawnictwo Tenten, Warszawa 1998.<\/p>\n

Gunning Tom, Animating the Instant: The Secret Symmetry between Animation and Photography<\/em> [w:] Animating Film Theory<\/em>, ed. by K. Beckman, Duke University Press, Durham 2014.<\/p>\n

Irzykowski Karol, Dziesi\u0105ta muza. Zagadnienia estetyczne kina<\/em>, Krakowska Sp\u00f3\u0142ka Wydawnicza, Krak\u00f3w 1924.<\/p>\n

Kluszczy\u0144ski Ryszard W., Warsztat Formy Filmowej 1970-1977<\/em>, Centrum Sztuki Wsp\u00f3\u0142czesnej \u201eZamek Ujazdowski\u201d, Warszawa 2000.<\/p>\n

K\u0142ys Tomasz, Kino fikcji i jego dominanty<\/em>, Wydawnictwo Naukowe \u201eSemper\u201d, Warszawa 1999.<\/p>\n

Krakowiak Anna, Inspiracje, techniki, instytucyjno\u015b\u0107. Animacja w eksperymentalnej tw\u00f3rczo\u015bci J\u00f3zefa Robakowskiego<\/em>, \u201eStudia Filmoznawcze\u201d 2023, t. 45, Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc\u0142awskiego.<\/p>\n

Lubelski Tadeusz, Historia kina polskiego. Tw\u00f3rcy, filmy, konteksty<\/em>, Videograf II, Chorz\u00f3w 2009.<\/p>\n

Polski film animowany 1945-1974<\/em>, red. A. Kossakowski, Wydawnictwo Ossolineum, Wroc\u0142aw 1977.<\/p>\n

Polski film animowany<\/em>, red. M. Gi\u017cycki, B. Zmudzi\u0144ski, Polskie Wydawnictwo Audiowizualne, Warszawa 2017.<\/p>\n

Pud\u0142o Filip Gabriel, Sztuka permutacyjna jako forma oporu w kinie eksperymentalnym<\/em>, \u201eImages\u201d, vol. XVIII, No. 27, Pozna\u0144 2016.<\/p>\n

Robakowski J\u00f3zef w rozmowie z Dondzikiem Micha\u0142em; spotkanie w ramach projektu Filmowa Uroda Miasta \u0141odzi<\/em>, Archiwum prywatne autorki.<\/p>\n

Robakowski J\u00f3zef w rozmowie z Obrist\u0105 Hansem-Urlichem [w:] Moje w\u0142asne kino<\/em>, Centrum Sztuki Wsp\u00f3\u0142czesnej \u201eZamek Ujazdowski\u201d, Warszawa 2012.<\/p>\n

Robakowski J\u00f3zef, Denaturat i \u017c\u00f3\u0142\u0107<\/em> \u2013 z J\u00f3zefem Robakowskim rozmawia\u0142a Joanna Ruszczyk, \u201eGazeta Wyborcza\u201d 2012, nr 175.<\/p>\n

Robakowski J\u00f3zef, Jeszcze raz o \u201eczysty film\u201d<\/em>, \u201ePolska\u201d 1971, nr 10.<\/p>\n

Robakowski J\u00f3zef, Teksty interwencyjne 1970-1995<\/em>, Galeria Moje Archiwum, Koszalin 1995.<\/p>\n

Robakowski J\u00f3zef, Uderzenie \u015bwiat\u0142em<\/em>, 2011, http:\/\/www.robakowski.eu\/tx14.html [dost\u0119p: 1.11.2023].<\/p>\n

Archiwum Szko\u0142y Filmowej w \u0141odzi<\/em>: https:\/\/www.etiudy.filmschool.lodz.pl\/material\/19_VII_1972_?search_type=fulltext&query=19 [dost\u0119p: 1.11.2023].<\/p>\n

Sitkiewicz Pawe\u0142, Ma\u0142e wielkie kino<\/em>, s\u0142owo\/obraz terytoria, Gda\u0144sk 2009.<\/p>\n

State of Images: The Media Pioneers Zbigniew Rybczynski and Gabor Body<\/em>, ed. S. Zielinski, P. Weibel, Verlag f. mod. Kunst, Wien 2011.<\/p>\n

Themerson Stefan, O potrzebie tworzenia widze\u0144<\/em>, Centrum Sztuki Wsp\u00f3\u0142czesnej \u201eZamek Ujazdowski\u201d, Fundacja \u201eSztuka i Wsp\u00f3\u0142czesno\u015b\u0107\u201d, Warszawa 2008.<\/p>\n

Wiadomo\u015b\u0107 Robakowskiego J\u00f3zefa do autorki, Archiwum prywatne autorki, [12.12.2023].<\/p>\n

Zbigniew Rybczy\u0144ski. Podr\u00f3\u017cnik do krainy niemo\u017cliwo\u015bci. Wok\u00f3\u0142 tw\u00f3rczo\u015bci Zbigniewa Rybczy\u0144skiego<\/em>, red. Z. Benedyktowicz, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 1993.<\/p>\n

________<\/p>\n

Keywords:<\/strong><\/p>\n

Film Form Workshop, Polish avant-garde, Karol Irzykowski, Stefan Themerson, J\u00f3zef Robakowski, Pawe\u0142 Kwiek, Janusz Po\u0142om, Kazimierz Bendkowski, pure cinema, stop-motion animation, cartoon animation<\/p>\n

Abstract:<\/strong><\/p>\n

The article is an attempt to place the work of the avant-gardists from the Workshop of the Film Form in the history of Polish animated cinema. The Workshop was established by a group of students and graduates of the The Leon Schiller Polish National Film, Television and Theatre School in \u0141\u00f3d\u017a, in the 1970s and operated under the supervision of Jerzy Kotowski. The author analyses selected films by J\u00f3zef Robakowski, Pawe\u0142 Kwiek, Ryszard Wa\u015bko, Kazimierz Bendkowski and Janusz Po\u0142om to show that one of the forms that made it possible to realise avant-garde ideas was film animation: stop-motion, cartoon and non-camera. The latter was particularly exploited, realising the postulate of \u2018pure cinema\u2019 in the terms of Karol Irzykowski.<\/p>\n

_______<\/p>\n

Biogram:<\/strong><\/p>\n

Anna Krakowiak \u2013 absolwentka filmoznawstwa na Uniwersytecie \u0141\u00f3dzkim. Interesuje si\u0119 kinem polskim, w szczeg\u00f3lno\u015bci tw\u00f3rczo\u015bci\u0105 dokumentaln\u0105 i awangardow\u0105. Jest autork\u0105 pracy dyplomowej pt. Trylogia \u201eWitajcie w\u2026\u201d Henryka Dederki. Przyczynek do monografii<\/em>. Kontynuuje studia na kierunku media audiowizualne i kultura cyfrowa. Pisze prac\u0119 magistersk\u0105 o instytucjonalnej tw\u00f3rczo\u015bci J\u00f3zefa Robakowskiego. Jest wsp\u00f3\u0142autork\u0105 filmowego cyklu pt. Alfabet Krzysztofa Zanussiego<\/em> (2023). Publikowa\u0142a w czasopismach: \u201ePleograf\u201d, \u201eStudia Filmoznawcze\u201d i \u201eReplay\u201d.<\/p>\n

 <\/p>\n

    \n
  1. J. Robakowski, Jeszcze raz o \u201eczysty film\u201d<\/em>, \u201ePolska\u201d 1971, nr 10. \u2191<\/a><\/li>\n
  2. Ten\u017ce, Denaturat i \u017c\u00f3\u0142\u0107<\/em> \u2013 z J\u00f3zefem Robakowskim rozmawia\u0142a Joanna Ruszczyk, \u201eGazeta Wyborcza\u201d 2012, nr 175, s. 38. \u2191<\/a><\/li>\n
  3. T. Lubelski, Historia kina polskiego. Tw\u00f3rcy, filmy, konteksty<\/em>, Videograf II, Chorz\u00f3w 2009, s. 301. \u2191<\/a><\/li>\n
  4. Zob. M. Dondzik, \u201eNa wylot\u201d Grzegorza Kr\u00f3likiewicza \u2013 produkcja, dystrybucja i recepcja<\/em>, \u201eKwartalnik Filmowy\u201d 2019, nr 108, s. 170-189. \u2191<\/a><\/li>\n
  5. J. Robakowski, Teksty interwencyjne 1970-1995<\/em>, Galeria Moje Archiwum, Koszalin 1995, s. 29. \u2191<\/a><\/li>\n
  6. R.W. Kluszczy\u0144ski, Warsztat Formy Filmowej 1970-1977<\/em>, Centrum Sztuki Wsp\u00f3\u0142czesnej \u201eZamek Ujazdowski\u201d, Warszawa 2000, s. 7. \u2191<\/a><\/li>\n
  7. J\u00f3zef Robakowski w rozmowie z Hansem-Urlichem Obrist\u0105 [w:] Moje w\u0142asne kino<\/em>, Centrum Sztuki Wsp\u00f3\u0142czesnej \u201eZamek Ujazdowski\u201d, Warszawa 2012, s. 30. \u2191<\/a><\/li>\n
  8. J\u00f3zef Robakowski w rozmowie z Micha\u0142em Dondzikiem; spotkanie w ramach projektu Filmowa Uroda Miasta \u0141odzi<\/em>, Archiwum prywatne autorki. \u2191<\/a><\/li>\n
  9. K. Irzykowski, Dziesi\u0105ta Muza. Zagadnienia estetyczne kina<\/em>, Krakowska Sp\u00f3\u0142ka Wydawnicza, Krak\u00f3w 1924,
    \ns. 211.     \u2191<\/a><\/li>\n
  10. P. Sitkiewicz, Tw\u00f3rczy chaos. Pe\u0142nometra\u017cowy film animowany w XXI wieku<\/em>, \u201eEKRANy\u201d 2015, nr 1. \u2191<\/a><\/li>\n
  11. Ten\u017ce, Ma\u0142e wielkie kino<\/em>, s\u0142owo\/obraz terytoria, Gda\u0144sk 2009, s. 179. \u2191<\/a><\/li>\n
  12. Przyk\u0142adowe publikacje to: R.W. Kluszczy\u0144ski, Warsztat Formy Filmowej 1970-1977<\/em>, dz. cyt.; M. Ku\u017amicz, \u0141. Ronduda, Workshop of the Film Form \u2013 Warsztat Formy Filmowej<\/em>, Sternberg Press, London 2017; W kr\u0119gu neoawangardy.. Warsztat Formy Filmowej<\/em>, red. M. Bomanowska, A. Cichowicz, Muzeum Kinematografii, \u0141\u00f3d\u017a 2017. \u2191<\/a><\/li>\n
  13. Animowana tw\u00f3rczo\u015b\u0107 warsztatowc\u00f3w nie jest uwzgl\u0119dniana w opracowaniach o polskim kinie animowanym, takich jak: Polski film animowany 1945-1974<\/em>, red. A. Kossakowski, Wydawnictwo Ossolineum, Wroc\u0142aw 1977; Polski film animowany<\/em>, red. M. Gi\u017cycki, B. Zmudzi\u0144ski, Polskie Wydawnictwo Audiowizualne, Warszawa 2017; P. Sitkiewicz, dz. cyt. \u2191<\/a><\/li>\n
  14. Zob. Zbigniew Rybczy\u0144ski. Podr\u00f3\u017cnik do krainy niemo\u017cliwo\u015bci. Wok\u00f3\u0142 tw\u00f3rczo\u015bci Zbigniewa Rybczy\u0144skiego<\/em>, red. Z. Benedyktowicz, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 1993; State of Images: The Media Pioneers Zbigniew Rybczynski and Gabor Body<\/em>, hrsg. von S. Zielinski, P. Weibel, Verlag f. mod. Kunst, Wien 2011. \u2191<\/a><\/li>\n
  15. Wi\u0119cej na temat tw\u00f3rczo\u015bci J\u00f3zefa Robakowskiego w: A. Krakowiak, Inspiracje, techniki, instytucyjno\u015b\u0107. Animacja w eksperymentalnej tw\u00f3rczo\u015bci J\u00f3zefa Robakowskiego<\/em>, \u201eStudia Filmoznawcze\u201d 2023, nr 45. \u2191<\/a><\/li>\n
  16. A. Cichowicz, Warsztat Formy Filmowej<\/em>, http:\/\/www.artysci-lodzkie.pl\/pl\/artysta\/w\/warsztat-formy-filmowej\/ [dost\u0119p: 1.11.2023]. \u2191<\/a><\/li>\n
  17. Wi\u0119cej o tego typu zabiegach przeczyta\u0107 mo\u017cna w publikacji K. Beckman, Animating Film Theory: An Introduction<\/em> [w:] Animation Film Theory<\/em>, ed. by K. Beckman, Duke University Press, Durham 2014, s. 5. \u2191<\/a><\/li>\n
  18. J\u00f3zef Robakowski w rozmowie z Hansem-Urlichem Obrist\u0105, dz. cyt., s. 33. \u2191<\/a><\/li>\n
  19. Cho\u0107 Replika<\/em> powsta\u0142a w Se-Ma-Forze, wspominam o niej celowo, stanowi ona bowiem w rzeczywisto\u015bci kontynuacj\u0119 form realizowanych w ramach Warsztatu Formy Filmowej. \u2191<\/a><\/li>\n
  20. P. Sitkiewicz, dz. cyt., s. 179. \u2191<\/a><\/li>\n
  21. K. Irzykowski, dz. cyt., s. 212. \u2191<\/a><\/li>\n
  22. A. Cichowicz, Warsztat Formy Filmowej. Wprowadzenie do tw\u00f3rczo\u015bci grupy<\/em> [w:] W kr\u0119gu neoawangardy. Warsztat Formy Filmowej<\/em>, Muzeum Kinematografii w \u0141odzi, \u0141\u00f3d\u017a 2017, s. 38. \u2191<\/a><\/li>\n
  23. 1,2,3… Awangarda. Film\/sztuka pomi\u0119dzy eksperymentem a archiwum<\/em>, red. \u0141. Ronduda, F. Zeyfang, Warszawa 2007. Por. F.G. Pud\u0142o, Sztuka permutacyjna jako forma oporu w kinie eksperymentalnym<\/em>, \u201eImages\u201d 2016, vol. XVIII, No. 27, Pozna\u0144, s. 147. \u2191<\/a><\/li>\n
  24. Archiwum Szko\u0142y Filmowej w \u0141odzi<\/em>: https:\/\/www.etiudy.filmschool.lodz.pl\/material\/19_VII_1972_?search_type=fulltext&query=19 [dost\u0119p: 1.11.2023]. \u2191<\/a><\/li>\n
  25. K. Irzykowski, dz. cyt., s. 218. \u2191<\/a><\/li>\n
  26. S. Themerson, O potrzebie tworzenia widze\u0144<\/em>, Centrum Sztuki Wsp\u00f3\u0142czesnej \u201eZamek Ujazdowski\u201d, Fundacja \u201eSztuka i Wsp\u00f3\u0142czesno\u015b\u0107\u201d, Warszawa 2008, s. 35. \u2191<\/a><\/li>\n
  27. Tam\u017ce. \u2191<\/a><\/li>\n
  28. Od lat 40. awangarda oddzia\u0142ywa\u0142a na animacj\u0119 g\u0142\u00f3wnego nurtu, np. na pe\u0142nometra\u017cow\u0105 Fantazj\u0119<\/em> (prod. Walt Disney Productions, 1940) czy kr\u00f3tkometra\u017cowe Destino<\/em> (re\u017c. Dominique Monf\u00e9ry, 1945-2003) zrealizowane przy wsp\u00f3\u0142pracy z Salvadorem Dalim. \u2191<\/a><\/li>\n
  29. S. Themerson, O potrzebie<\/em>\u2026, dz. cyt., s. 35. \u2191<\/a><\/li>\n
  30. K. Irzykowski, dz. cyt., s. 217. \u2191<\/a><\/li>\n
  31. J. Robakowski, Jeszcze raz o \u201eczysty film\u201d<\/em>, dz. cyt. \u2191<\/a><\/li>\n
  32. Film\u00f3wka. Powie\u015b\u0107 o \u0141\u00f3dzkiej Szkole Filmowej<\/em>, red. K. Krubski, M. Miller, Z. Turowska, W. Wi\u015bniewski, Wydawnictwo Tenten, Warszawa 1998, s. 214. \u2191<\/a><\/li>\n
  33. A. Cichowicz, Warsztat Formy Filmowej. Wprowadzenie do tw\u00f3rczo\u015bci grupy<\/em>, dz. cyt., s. 32. \u2191<\/a><\/li>\n
  34. J. Robakowski, Jeszcze raz o \u201eczysty film\u201d<\/em>, dz. cyt. \u2191<\/a><\/li>\n
  35. Ten\u017ce, Uderzenie \u015bwiat\u0142em<\/em>, 2011, http:\/\/www.robakowski.eu\/tx14.html [dost\u0119p: 1.11.2023]. \u2191<\/a><\/li>\n
  36. Filmy fizjologiczne, czyli takie jak Test I<\/em>, Robakowski realizowa\u0142 r\u00f3wnie\u017c w p\u00f3\u017aniejszym okresie swojej dzia\u0142alno\u015bci tw\u00f3rczej (Impulsator<\/em>, 2000; Impulsator VI<\/em>, 2001). \u2191<\/a><\/li>\n
  37. A. Cichowicz, Warsztat Formy Filmowej. Wprowadzenie do tw\u00f3rczo\u015bci grupy<\/em>, dz. cyt., s. 32. \u2191<\/a><\/li>\n
  38. Wiadomo\u015b\u0107 J. Robakowskiego do autorki, Archiwum prywatne autorki, [12.12.2023]. \u2191<\/a><\/li>\n
  39. T. Gunning, Animating the Instant: The Secret Symmetry between Animation and Photography<\/em> [w:] Animating Film Theory<\/em>, ed. by K. Beckman, Duke University Press, Durham 2014,
    \ns. 39.     \u2191<\/a><\/li>\n
  40. P. Sitkiewicz, dz. cyt., s. 180. \u2191<\/a><\/li>\n
  41. J. Robakowski, Uderzenie \u015bwiat\u0142em<\/em>, dz. cyt. \u2191<\/a><\/li>\n
  42. Tam\u017ce, s. 27. \u2191<\/a><\/li>\n
  43. K. Irzykowski, dz. cyt., s. 216. \u2191<\/a><\/li>\n
  44. Zob. B. Zmudzi\u0144ski, Polski film animowany<\/em>, red. M. Gi\u017cycki, B. Zmudzi\u0144ski, Polskie Wydawnictwo Audiowizualne, Warszawa 2017, s. 60-78. \u2191<\/a><\/li>\n
  45. Jak wyjawi\u0142 w wywiadzie J\u00f3zef Robakowski: \u201eTrudno jest znale\u017a\u0107 takiego mecenasa, kt\u00f3ry by poszed\u0142 na ca\u0142o\u015b\u0107. Jak widz\u0119 jakiekolwiek skr\u0119powanie i nieufno\u015b\u0107 \u2013 rezygnuj\u0119. Musz\u0119 spotka\u0107 producenta, kt\u00f3ry mi zagwarantuje pe\u0142n\u0105 swobod\u0119\u201d. J. Robakowski, Denaturat i \u017c\u00f3\u0142\u0107<\/em>, dz. cyt., s. 39. \u2191<\/a><\/li>\n
  46. Zob. J\u00f3zef Robakowski w rozmowie z Hansem-Urlichem Obrist\u0105, dz. cyt., s. 29. \u2191<\/a><\/li>\n
  47. J. Robakowski, Denaturat i \u017c\u00f3\u0142\u0107<\/em>, dz. cyt. \u2191<\/a><\/li>\n
  48. Wyj\u0105tek stanowi filmografia J\u00f3zefa Robakowskiego, kt\u00f3ra jest z w\u0142asnej inicjatywy zarchiwizowana na internetowej stronie artysty: http:\/\/robakowski.eu\/filmografia.html [dost\u0119p: 30.11.2023]. \u2191<\/a><\/li>\n<\/ol>\n

     <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Uniwersytet \u0141\u00f3dzki ORCID 0000-0002-8071-5326 doi.org\/10.56351\/PLEOGRAF.2023.4.03   Streszczenie: Artyku\u0142 stanowi pr\u00f3b\u0119 wpisania tw\u00f3rczo\u015bci awangardzist\u00f3w z Warsztatu Formy Filmowej w histori\u0119 polskiego kina animowanego. Warsztat zosta\u0142 utworzony przez grup\u0119 student\u00f3w i absolwent\u00f3w Pa\u0144stwowej Wy\u017cszej Szko\u0142y Filmowej, Telewizyjnej i Teatralnej im. Leona Schillera w \u0141odzi w latach 70. i dzia\u0142a\u0142 pod piecz\u0105 Jerzego Kotowskiego. Autorka analizuje wybrane filmy… Czytaj wi\u0119cej »Animacja w s\u0142u\u017cbie awangardy. Przypadek Warsztatu Formy Filmowej \u00a0<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"off","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[1918],"tags":[1946,1947,1943,513,614,1944,1945,1942,1940,1941,1939],"ppma_author":[1038],"class_list":["post-7556","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-pleograf-2023-nr-4","tag-animacja-poklatkowa","tag-animacja-rysunkowa","tag-janusz-polom","tag-jozef-robakowski","tag-karol-irzykowski","tag-kazimierz-bendkowski","tag-kino-czyste","tag-pawel-kwiek","tag-polska-awangarda","tag-stefan-themerson","tag-warsztat-formy-filmowej"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t