Tekst rekonstruuje materialne warunki wytwarzania konwencji filmu lalkowego w powojennej Polsce w latach 1945-1950 w oparciu o dzia\u0142alno\u015b\u0107 Ryszarda Potockiego i Zenona Wasilewskiego. G\u0142\u00f3wny argument brzmi, \u017ce zmiana profilu Studia Ma\u0142ych Form Filmowych Se-Ma-For w \u0141odzi po 1960 roku i pojawienie si\u0119 film\u00f3w w innych technikach ni\u017c lalkowa (rysunkowa, wycinankowa, technika kombinowana, \u017cywy plan) by\u0142y konsekwencj\u0105 dzielenia czasu na dzia\u0142alno\u015b\u0107 tw\u00f3rcz\u0105 z r\u00f3wnoleg\u0142ym prowadzeniem przez osoby z pola animacji filmowej dzia\u0142a\u0144 pozatw\u00f3rczych, nakierowanych na mobilizacj\u0119 zasob\u00f3w materialnych. Rozw\u00f3j konwencji filmu lalkowego (rozumianej zgodnie z koncepcj\u0105 Howarda Beckera), warunkowany by\u0142 mobilizacj\u0105 zasob\u00f3w materialnych i osobowych koniecznych do wytworzenia studia filmowego. Budowanie infrastruktury polskiej animacji po drugiej wojnie \u015bwiatowej by\u0142o procesem sieciowania miejsc, sprz\u0119tu i ludzi. S\u0142aba pozycja polskiej animacji filmowej w skomplikowanej strukturze polskiej kinematografii wymusza\u0142a na graczach pola animacji lalkowej uruchamianie zasob\u00f3w w postaci relacji interpersonalnych oraz rozwijania umiej\u0119tno\u015bci mened\u017cerskich. Dzia\u0142alno\u015b\u0107 Wasilewskiego i Potockiego jako projektant\u00f3w oraz budowniczych przestrzeni fizycznej, kt\u00f3ra warunkowa\u0142a ich tw\u00f3rcz\u0105 aktywno\u015b\u0107, ujmowana jest w tek\u015bcie jako tworzenie studi\u00f3w filmowych, rozumianych w duchu Briana J. Jacobsona jako r\u00f3wnoleg\u0142e, a zarazem konkurencyjne wizje kreowania film\u00f3w animowanych.<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
Materialne warunki wytwarzania konwencji filmu lalkowego w Polsce. Dzia\u0142alno\u015b\u0107 Ryszarda Potockiego i Zenona Wasilewskiego w latach 1945-1950 jako architekt\u00f3w Studia Ma\u0142ych Form Filmowych \u201eSe-Ma-For\u201d w \u0141odzi<\/strong><\/p>\n Na tle historii innych studi\u00f3w animacji filmowej w Polsce historia Se-Ma-Fora jest zarazem typowa i osobliwa. Typowa \u2013 poniewa\u017c studio musia\u0142o si\u0119 mierzy\u0107 ze wszystkimi uwarunkowaniami charakterystycznymi dla produkcji filmowej w scentralizowanej gospodarce, w tym z wp\u0142ywem polityki w dziedzinie kinematografii na dzia\u0142anie studia. Osobliwa \u2013 poniewa\u017c historia plac\u00f3wki zaczyna\u0142a si\u0119 kilkukrotnie[1]<\/a><\/sup>: 1) na prze\u0142omie lat 1946\/1947, gdy w \u0141odzi powstawa\u0142o Studio Film\u00f3w Kukie\u0142kowych, w kt\u00f3rym pracowali Ryszard Potocki i Zenon Wasilewski, 2) w 1950 roku, gdy w ramach WFF wykszta\u0142ci\u0142y si\u0119 Oddzia\u0142 Film\u00f3w Kukie\u0142kowych i Oddzia\u0142 Film\u00f3w Rysunkowych, 3) w latach 1955-1956, kiedy to Oddzia\u0142 Film\u00f3w Kukie\u0142kowych i Oddzia\u0142 Film\u00f3w Rysunkowych wyodr\u0119bniaj\u0105 si\u0119 z WFF jako osobne studia animacji, 4) w 1961 roku, kiedy ponownie zostaje przeorganizowana struktura przedsi\u0119biorstwa, kt\u00f3re jednocze\u015bnie otrzymuje now\u0105 nazw\u0119 \u2013 Studio Ma\u0142ych Form Filmowych \u201eSe-Ma-For\u201d[2]<\/a><\/sup>. Dzia\u0142aj\u0105ce formalnie od 1961 roku SMFF \u201eSe-Ma-For\u201d by\u0142o prawnym kontynuatorem kilku byt\u00f3w istniej\u0105cych wcze\u015bniej i w\u0142a\u015bnie ten skomplikowany rodow\u00f3d z lat 1946-1950 b\u0119dzie t\u0142em, ale i aktorem moich rozwa\u017ca\u0144[3]<\/a><\/sup>.<\/p>\n Realizacja przestrzennych i materia\u0142owych potrzeb dla produkcji to g\u0142\u00f3wne wyzwanie stoj\u0105ce przed aktorami zaanga\u017cowanymi w rozw\u00f3j konwencji filmu lalkowego w Polsce w latach 1945-1950. Niedostrze\u017cenie i bagatelizowanie tych wymog\u00f3w skaza\u0142o film lalkowy na przed\u0142u\u017cenie okresu walki o przestrze\u0144[4]<\/a><\/sup>. Czynny udzia\u0142 os\u00f3b tw\u00f3rczych, takich jak Ryszard Potocki i Zenon Wasilewski, w negocjacjach oraz pracach zwi\u0105zanych z budowaniem zaplecza architektonicznego i sprz\u0119towego dla tworzenia filmu lalkowego nie zawsze musia\u0142 wynika\u0107 z cech charakterologicznych oraz posiadanych predyspozycji; taka aktywno\u015b\u0107 bywa\u0142a tak\u017ce obowi\u0105zkiem i konieczno\u015bci\u0105, bez wype\u0142nienia kt\u00f3rych niemo\u017cliwe by\u0142oby kontynuowanie pracy artystycznej. W zwi\u0105zku z tym stawiam tez\u0119, \u017ce zmiana profilu Studia Ma\u0142ych Form Filmowych \u201eSe-Ma-For\u201d w \u0141odzi po 1960 roku i tworzenie film\u00f3w w innych technikach ni\u017c lalkowa (rysunkowa, wycinankowa, technika kombinowana, \u017cywy plan) mo\u017ce by\u0107 t\u0142umaczona prowadzeniem przez osoby z pola animacji filmowej dzia\u0142a\u0144 pozatw\u00f3rczych, nakierowanych na mobilizacj\u0119 zasob\u00f3w materialnych[5]<\/a><\/sup>. A zatem eksplikacj\u0105 niskiej jako\u015bci artystycznej film\u00f3w lalkowych z okresu 1947-1956, maj\u0105cej odzwierciedlenie w krytycznych recenzjach w prasie i w niepochlebnym odbiorze zagranicznym[6]<\/a><\/sup>, poza argumentem o stalinowskim gorsecie ideologicznym i estetycznym[7]<\/a><\/sup> jest tak\u017ce przekierowanie energii aktor\u00f3w pola animacji na dzia\u0142ania pozaartystyczne, zwi\u0105zane z mobilizowaniem materialno\u015bci. Celem mojej pracy jest rekonstrukcja materialnych warunk\u00f3w wytwarzania konwencji filmu lalkowego w powojennej Polsce w latach 1946-1950 w oparciu o dzia\u0142alno\u015b\u0107 Ryszarda Potockiego i Zenona Wasilewskiego. Skupi\u0119 si\u0119 na nieopisanej wcze\u015bniej w literaturze przedmiotu dzia\u0142alno\u015bci tych postaci jako projektant\u00f3w oraz budowniczych przestrzeni fizycznej, kt\u00f3ra warunkowa\u0142a ich tw\u00f3rcz\u0105 aktywno\u015b\u0107.<\/p>\n Niniejszy wyw\u00f3d na temat mobilizowania materialno\u015bci i wytwarzania przestrzeni studia animacji czerpie z materialistycznego uj\u0119cia studia filmowego reprezentowanego w ksi\u0105\u017cce Studio before the System. Architecture, Technology, and the Emergence of Cinematic Space<\/em> (2015) Briana R. Jacobsona. Jacobson stara si\u0119 pokaza\u0107, jak wa\u017cn\u0105 rol\u0119 odgrywa\u0142a technologia i miejsca wytwarzania film\u00f3w dla kszta\u0142tu tekst\u00f3w filmowych oraz kultury filmowej we Francji i w Stanach Zjednoczonych do wczesnych lat 20. XX wieku[8]<\/a><\/sup>. Ameryka\u0144ski historyk zauwa\u017cy\u0142 luk\u0119 w postaci braku opis\u00f3w pionierskich, pozasystemowych form organizacyjnych powsta\u0142ych dla realizowania celu, jakim by\u0142o tworzenie film\u00f3w. Studia okresu wczesnego kina z rzadka traktowano jako co\u015b wi\u0119cej ni\u017c \u201eprymitywnych\u201d prekursor\u00f3w p\u00f3\u017aniejszych form organizacji produkcji filmowej[9]<\/a><\/sup>. Mimo \u201ezwrotu przestrzennego\u201d, kt\u00f3ry wygenerowa\u0142 zas\u00f3b literatury dotycz\u0105cej zwi\u0105zk\u00f3w kina i przestrzeni miejskiej – a tak\u017ce sposob\u00f3w, jakimi kino kreuje przestrze\u0144 i reprezentuje architektur\u0119 – studia rozumiane jako fizyczne miejsca s\u0105 w badaniach filmoznawc\u00f3w i medioznawc\u00f3w systematycznie pomijane[10]<\/a><\/sup>. Ten paradoks po cz\u0119\u015bci zawdzi\u0119czamy charakterowi studi\u00f3w filmowych. Od zarania by\u0142y one projektowane, a\u017ceby wytwarza\u0107 widzialne dzie\u0142a, ale same mia\u0142y pozosta\u0107 niewidoczne[11]<\/a><\/sup>. W kolejnej publikacji \u2013 we wst\u0119pie do redagowanego zbioru pt. In the Studio. Visual Creation and its Material Environment<\/em>[12]<\/a><\/sup> \u2013 Jacobson, dokonuj\u0105c krytycznej analizy tekst\u00f3w opublikowanych w tomie, szkicuje trzy strategie badania studi\u00f3w filmowych: jako przestrzeni (wirtualnej i materialnej), jako w\u0119z\u0142a (czyli \u201ezmieniaj\u0105cego si\u0119 miejsca studi\u00f3w w sieci rozwi\u0105za\u0144 technologicznych, konwencji estetycznych, wp\u0142yw\u00f3w kulturalnych, przep\u0142yw\u00f3w finansowych i politycznych oraz sposobach zatrudniania ludzi\u201d[13]<\/a><\/sup>) i symbolu.<\/p>\n W poni\u017cszych rozwa\u017caniach adaptuj\u0119 i rozwijam rozumienie studia filmowego jako w\u0119z\u0142a, czyli przestrzeni, w kt\u00f3rej czynnik ludzki oraz materialny spotykaj\u0105 si\u0119 i wchodz\u0105 w reakcj\u0119. Przestrze\u0144 studia definiuj\u0119 tutaj nie tylko jako fizyczne miejsce zaprojektowane do realizacji film\u00f3w, ale tak\u017ce jako wirtualn\u0105 i metaforyczn\u0105, niezb\u0119dn\u0105 do tego, aby powsta\u0142o dzie\u0142o audiowizualne. Sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 na ni\u0105 architektura, technika (rozumiana jako wiedza na temat procesu produkcji)[14]<\/a><\/sup> i technologia (czyli spos\u00f3b produkcji)[15]<\/a><\/sup> oraz pracuj\u0105cy w nim ludzie (ich biografie osobiste i zawodowe). A zatem studiem filmowym jest dla mnie nie tyle istniej\u0105cy fizycznie budynek, ile splot czynnik\u00f3w, takich jak organizacja przestrzeni (w tym budynek), zasoby materialne (zgromadzony sprz\u0119t), protoko\u0142y post\u0119powania oraz zasoby ludzkie.<\/p>\n \u0141\u00f3d\u017a staje si\u0119 miastem filmu (animowanego)<\/strong><\/p>\n Od pocz\u0105tku jeden z g\u0142\u00f3wnych problem\u00f3w produkcji film\u00f3w animowanych w \u0141odzi stanowi\u0142y k\u0142opoty lokalowe. Oczywi\u015bcie, w ramach organizowanego niemal od podstaw przemys\u0142u filmowego w \u0141odzi tak\u017ce realizowanie film\u00f3w fabularnych czy dokumentalnych nie by\u0142o przedsi\u0119wzi\u0119ciem \u0142atwym, ale wskutek zdecydowanego dzia\u0142ania filmowc\u00f3w wyposa\u017conych w mundury i pistolety te dwie ga\u0142\u0119zie produkcji niemal od razu znalaz\u0142y swoje sta\u0142e lokalizacje. \u201eKapitan Miku\u0142ko zatyka sztandar Czytelnika na gmachu Siemensa przy Piotrkowskiej, Krasnowieccy u\u0142ani zdobywaj\u0105 teatr na Cegielnianej, a major Ford na Willysie wdziera si\u0119 do hal sportowych i szeregu blok\u00f3w na Narutowicza, Targowej i Kili\u0144skiego, uruchamiaj\u0105c jednocze\u015bnie kino Wis\u0142a\u201d[16]<\/a><\/sup> \u2013 tak zajmowanie budynk\u00f3w w \u0141odzi do cel\u00f3w dzia\u0142alno\u015bci kulturalnej opisywa\u0142 \u015bwiadek tamtych dni, Jerzy Zaruba[17]<\/a><\/sup>. \u201eFabu\u0142a\u201d znalaz\u0142a swoje miejsce na \u0141\u0105kowej 29 (wspomniana przez Zarub\u0119 hala sportowa), a „dokument” na Kili\u0144skiego 210. Inaczej wygl\u0105da\u0142a kwestia filmu animowanego. Produkcj\u0119 film\u00f3w, w tym animacji, od pocz\u0105tku wpisano w zadania Przedsi\u0119biorstwa Pa\u0144stwowego \u201eFilm Polski\u201d, ale nie by\u0142o wiadomo, jaka jednostka b\u0119dzie odpowiedzialna za filmy animowane ani gdzie b\u0119dzie ona ulokowana[18]<\/a><\/sup>. Z perspektywy uczestnik\u00f3w \u017cycia filmowego tamtych lat widoczne jest przywi\u0105zanie do idei studia animacji, na wz\u00f3r pracowni malarskiej czy rze\u017abiarskiej \u2013 szczeg\u00f3lnie, \u017ce plany z lat 1944-1945 dotycz\u0105ce instytucjonalnego kszta\u0142tu przemys\u0142u filmowego nie rozstrzyga\u0142y, czy kinematografia b\u0119dzie pa\u0144stwowa czy sp\u00f3\u0142dzielcza[19]<\/a><\/sup>. Animacje powstawa\u0142y zar\u00f3wno w strukturach administracyjnych, jak i poza nimi, ale tak\u017ce na przeci\u0119ciu instytucji[20]<\/a><\/sup>. W latach 1946-1950 filmy animowane w \u0141odzi realizowane by\u0142y w r\u00f3\u017cnych przestrzeniach: nale\u017c\u0105cych do instytucji, posiadanych przez osoby prywatne oraz takich, kt\u00f3re dynamicznie zmienia\u0142y sw\u00f3j stan w\u0142asno\u015bciowy. W latach 1950-1956 podj\u0119to pr\u00f3by ulokowania \u201ekukie\u0142ek\u201d na \u0141\u0105kowej 29 w \u0141odzi, w tymczasowej hali na Piotrkowskiej 151, ale i w halach zdj\u0119ciowych we Wroc\u0142awiu. W roku 1956 produkcj\u0119 lalkow\u0105 oficjalnie przeniesiono do Tuszyna-Lasu ko\u0142o \u0141odzi.<\/p>\n Analiza wysi\u0142k\u00f3w podejmowanych przez Zenona Wasilewskiego i Ryszarda Potockiego maj\u0105cych na celu profesjonalizacj\u0119 tworzenia animacji w \u0141odzi, co wi\u0105za\u0142o si\u0119 mi\u0119dzy innymi z dzia\u0142aniami polegaj\u0105cymi na przystosowywaniu przestrzeni niefilmowych do filmowych cel\u00f3w, pozwoli dostrzec podglebie k\u0142opot\u00f3w z materialno\u015bci\u0105, kt\u00f3re towarzyszy\u0142y animacji w \u0141odzi, a nast\u0119pnie Studiu Ma\u0142ych Form Filmowych \u201eSe-Ma-For\u201d w kolejnych latach.<\/p>\n II. 1. Ryszard Potocki, 1975 rok. Autor: Jerzy Troszczy\u0144ski. Prawa: FINA. \u0179r\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA.<\/p><\/div>\n Dzia\u0142alno\u015b\u0107 Ryszarda Potockiego jako architekta Oddzia\u0142u Film\u00f3w Kukie\u0142kowych w ramach WFF<\/strong><\/p>\n Zenon Wasilewski, okre\u015blany mianem ojca polskiej animacji lalkowej, nie by\u0142 w \u0141odzi jedyn\u0105 osob\u0105 zainteresowan\u0105 tworzeniem animacji w technice kukie\u0142kowej. R\u00f3wnolegle z Wasilewskim prac\u0119 w \u0141odzi rozpocz\u0105\u0142 Ryszard Potocki[21]<\/a><\/sup>. Jego biografia i dzia\u0142alno\u015b\u0107, w przeciwie\u0144stwie do \u017cyciorysu Wasilewskiego, skrupulatnie opisanego przez Marcina Gi\u017cyckiego[22]<\/a><\/sup>, nie jest opracowana i szerzej znana. Zwi\u0105zane jest to w du\u017cej mierze z polityk\u0105 historyczn\u0105 pisania o animacji \u2013 w dominuj\u0105ce narracje w\u0142\u0105czone s\u0105 te postacie, kt\u00f3re na d\u0142u\u017cej zosta\u0142y w \u015bwiecie tworzenia film\u00f3w animowanych, a biografie i dzia\u0142alno\u015bci \u201etw\u00f3rc\u00f3w incydentalnych\u201d, takich jak Ryszard Potocki, pozostaj\u0105 na marginesie zainteresowania historyk\u00f3w filmu[23]<\/a><\/sup>. A zatem odpowied\u017a na pytanie Adriany Prodeus, dlaczego to Wasilewski, a nie W\u0142adys\u0142aw Starewicz (lub Potocki) uznawany jest za ojca za\u0142o\u017cyciela rodzimej animacji[24]<\/a><\/sup>, mog\u0142aby brzmie\u0107 nast\u0119puj\u0105co: jedynie Wasilewski kontynuowa\u0142 po wojnie udzia\u0142 w \u017cyciu artystycznym i legitymizowa\u0142 swoj\u0105 tw\u00f3rczo\u015bci\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 najwi\u0119kszej wytw\u00f3rni film\u00f3w lalkowych \u2013 SMFF \u201eSe-Ma-For\u201d.<\/p>\n Wr\u00f3\u0107my jednak do Potockiego. Potocki, podobnie jak Wasilewski, mia\u0142 do\u015bwiadczenie w realizacji film\u00f3w animowanych. Ju\u017c w 1945 roku nakr\u0119ci\u0142 nieznany z tytu\u0142u eksperymentalny film kukie\u0142kowy na ta\u015bmie 16 mm[25]<\/a><\/sup>, wcze\u015bniej za\u015b pracowa\u0142 w Mosfilmie[26]<\/a><\/sup> w pracowni Aleksandra Ptuszki, w charakterze specjalisty od zdj\u0119\u0107 kombinowanych, wsp\u00f3\u0142tworz\u0105c pe\u0142nometra\u017cowy film Nowy Guliwer <\/em>(\u041d\u043e\u0432\u044b\u0439 \u0413\u0443\u043b\u043b\u0438\u0432\u0435\u0440<\/em>, re\u017c. Aleksander Ptuszko, 1935). W Polsce informacja o pracy Potockiego w Mosfilmie, rytualnie przypominana niemal w ka\u017cdej informacji prasowej na jego temat, wzmacnia\u0142a jego kapita\u0142 symboliczny jako realizatora film\u00f3w animowanych[27]<\/a><\/sup>. 22 lipca 1944 roku Potocki wst\u0105pi\u0142 do I Armii Wojska Polskiego, gdzie wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142 z Czo\u0142\u00f3wk\u0105 Filmow\u0105 Wojska Polskiego oraz z Teatrem I Armii Wojska Polskiego[28]<\/a><\/sup><\/sup>. Ksi\u0105\u017ceczka wojskowa Potockiego, wystawiona 28 sierpnia 1944 roku, odnotowuje jego stanowisko jako aktora dywizyjnego teatru (s\u0142u\u017c\u0105cego w 2. Dywizji Piechoty im. Henryka D\u0105browskiego). R\u00f3wnolegle wykonywa\u0142 prace graficzne \u2013 z tego okresu pochodzi projekt plakatu teatralnego oraz rysunek satyryczny pt. \u017bo\u0142nierz na warcie<\/em>[29]<\/a><\/sup>. Potocki stworzy\u0142 tak\u017ce projekt napisu dla Polskiej Kroniki Filmowej[30]<\/a><\/sup>.<\/p>\n Nast\u0119pnie, pe\u0142ni\u0105c s\u0142u\u017cb\u0119 wojskow\u0105 \u2013 ju\u017c nie na stanowisko aktora, ale grafika \u2013 trafi\u0142 z Wytw\u00f3rni\u0105 Filmow\u0105 Wojska Polskiego do Lublina. Od co najmniej 10 kwietnia 1945 roku sier\u017cant podchor\u0105\u017cy Ryszard Potocki by\u0142 zatrudniony w Wytw\u00f3rni Filmowej Wojska Polskiego w \u0141odzi[31]<\/a><\/sup>. Piastowa\u0142 tam stanowisko \u201eartysty operatora fotograficznego\u201d. Prawdopodobnie na zlecenie szefa Wytw\u00f3rni Filmowej Wojska Polskiego, Aleksandra Forda, przygotowa\u0142 datowany na 6 kwietnia 1945 roku sze\u015bciostronicowy Projekt zorganizowania Oddzia\u0142u filmu kukie\u0142kowego przy Wytw\u00f3rni Filmowej W.P.<\/em>[32]<\/a><\/sup>. Przed\u0142o\u017cony przez Potockiego dokument zak\u0142ada\u0142 \u201e[\u2026] stworzenie warunk\u00f3w, kt\u00f3re dadz\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107 rozpocz\u0119cia prac nad kukie\u0142kowym filmem kr\u00f3tkiego metra\u017cu \/200-400 mtr.\/ w przeci\u0105gu 2-3,5 m., nad aktualnymi dodatkami do film\u00f3w kronikarskich d\u0142ugo\u015bci 50-60 mtr., pod warunkiem ju\u017c gotowej lalki-bohatera, dodatkami do kronikarskich, reklamowych i kr\u00f3tkometra\u017cowych film\u00f3w\u201d. Dalej pisa\u0142, \u017ce stworzenie oddzia\u0142u, opr\u00f3cz realizacji film\u00f3w kukie\u0142kowych, pozwoli na obs\u0142ugiwanie film\u00f3w \u017cywego planu w zakresie uj\u0119\u0107 kombinowanych[33]<\/a><\/sup>.<\/p>\n Potocki projektowa\u0142 zatem Oddzia\u0142 Film\u00f3w Kukie\u0142kowych jako przedsi\u0119biorstwo wielofunkcyjne, kt\u00f3re mog\u0142o tworzy\u0107 samodzielne filmy kukie\u0142kowe, wspiera\u0107 dzia\u0142anie wytw\u00f3rni w zakresie realizacji film\u00f3w z u\u017cyciem zdj\u0119\u0107 kombinowanych, ale tak\u017ce \u015bwiadczy\u0107 us\u0142ugi w postaci realizacji kronik, reklam i dodatk\u00f3w. Dostarczanie us\u0142ug na rzecz wytw\u00f3rni uzasadnia\u0142o i racjonalizowa\u0142o ulokowanie oddzia\u0142u w tej samej lokalizacji co wytw\u00f3rnia. Potocki wymienia\u0142 wprost, jakie dzia\u0142y wytw\u00f3rni by\u0142yby wykorzystywane przez Oddzia\u0142 filmu kukie\u0142kowego: dzia\u0142 d\u017awi\u0119kowy, monta\u017cownie, warsztat mechaniczny, laboratorium, operatorzy i sala projekcyjna[34]<\/a><\/sup>. A zatem oddzia\u0142 kukie\u0142kowy nie mia\u0142 zosta\u0107 niezale\u017cn\u0105, odr\u0119bn\u0105 jednostk\u0105, ale elementem \u015bci\u015ble powi\u0105zanym z wytw\u00f3rni\u0105 matk\u0105. Ta symbiotyczna relacja z Wytw\u00f3rni\u0105 Filmow\u0105 Wojska Polskiego szczeg\u00f3lnie widoczna jest w li\u015bcie, kt\u00f3ra nie obejmowa\u0142a zawod\u00f3w zwi\u0105zanych z wykonaniem o\u015bwietlenia, monta\u017cu, d\u017awi\u0119ku i muzyki, jak r\u00f3wnie\u017c wywo\u0142ania filmu i stworzenia kopii filmowej. Lista Potockiego wyr\u00f3\u017cnia\u0142a nast\u0119puj\u0105ce etaty:<\/p>\n 1. dyrektor artystyczny,<\/p>\n 2. administrator,<\/p>\n 3. artysta-dekorator,<\/p>\n 4. artysta-kukie\u0142karz,<\/p>\n 5. operator,<\/p>\n 6. aktor-kukie\u0142karz,<\/p>\n 7. aktor-kukie\u0142karz,<\/p>\n 8. stolarz,<\/p>\n 9. mechanik-kukie\u0142karz,<\/p>\n 10. elektrotechnik,<\/p>\n 11. rekwizytor,<\/p>\n 12. krawcowa,<\/p>\n 13. sprz\u0105taczka-magazynierka[35]<\/a><\/sup>.<\/p>\n Potocki nie wyszczeg\u00f3lni\u0142 r\u00f3wnie\u017c funkcji re\u017cysera lub realizatora oraz scenarzysty \u2013 by\u0107 mo\u017ce te zadania by\u0142y wpisane w inne wymienione przez niego zawody lub te\u017c wymienione funkcje nie mia\u0142y by\u0107 przypisane do Oddzia\u0142u Film\u00f3w Kukie\u0142kowych, ale do wytw\u00f3rni i z niej \u201edelegowane\u201d. Za\u0142o\u017cenie Potockiego polega\u0142o wi\u0119c na tym, \u017ce w procesie realizacji filmu oddzia\u0142 bierze na siebie funkcje przygotowawcze (zaprojektowanie i stworzenie lalek, przygotowanie stroj\u00f3w i rekwizyt\u00f3w) oraz prace w okresie zdj\u0119ciowym (animacja lalek, zdj\u0119cia), ale produkcja (muzyka, ud\u017awi\u0119kowianie, monta\u017c, stworzenie kopii) b\u0119d\u0105 w gestii wytw\u00f3rni matki. W zako\u0144czeniu dokumentu Potocki pisa\u0142: \u201ePo rozpatrzeniu projektu przez Dyrektora Wytw\u00f3rni i zatwierdzeniu go \u2013 zostan\u0105 podane techniczne rysunki, plan zorganizowania pracy i kosztorys na instalacje i materia\u0142y\u201d[36]<\/a><\/sup>.<\/p>\n Projekt Oddzia\u0142u Film\u00f3w Kukie\u0142kowych przy Wytw\u00f3rni Filmowej Wojska Polskiego autorstwa Potockiego z 1945 roku by\u0142 wi\u0119c pierwsz\u0105 pr\u00f3b\u0105 profesjonalizacji i instytucjonalizacji polskiego filmu animowanego, tutaj \u2013 w jego kukie\u0142kowej odmianie. My\u015blenie Potockiego jako architekta studia animacji filmowej polega\u0142o na wizji symbiotycznej relacji Oddzia\u0142u Film\u00f3w Kukie\u0142kowych z dzia\u0142alno\u015bci\u0105 Wytw\u00f3rni Filmowej WP. „Kukie\u0142ki” mia\u0142y pracowa\u0107 w tej samej przestrzeni fizycznej co \u201efabu\u0142a\u201d, mia\u0142y tak\u017ce nie\u015b\u0107 cz\u0119\u015b\u0107 odpowiedzialno\u015bci za realizowanie zada\u0144 stawianych przed Wytw\u00f3rni\u0105 jako przedsi\u0119biorstwem filmowym. Tym samym pomys\u0142 Potockiego powiela\u0142 znany mu z autopsji model organizacyjny Mosfilmu \u2013 przedsi\u0119biorstwa matki, kt\u00f3re posiada swoje wyspecjalizowane oddzia\u0142y silnie po\u0142\u0105czone z instytucj\u0105 baz\u0105.<\/p>\n Przed\u0142o\u017cony Fordowi pomys\u0142 Potockiego na organizacj\u0119 Oddzia\u0142u Film\u00f3w Kukie\u0142kowych w ramach Wytw\u00f3rni Filmowej Wojska Polskiego zosta\u0142 rozwini\u0119ty w uruchomione w ramach Wytw\u00f3rni Film\u00f3w Fabularnych Studio Film\u00f3w Kukie\u0142kowych dzia\u0142aj\u0105ce pod adresem Kili\u0144skiego 210. Ubiegaj\u0105c wydarzenia, nadmieni\u0119, \u017ce to nie Potocki sta\u0142 si\u0119 kierownikiem SFK. Nad organizacj\u0105 studia pracowa\u0142 co najmniej dziewi\u0119\u0107 miesi\u0119cy, pocz\u0105wszy od stycznia 1946 roku[37]<\/a><\/sup>. \u201eUzyskanie ciekawych efekt\u00f3w artystycznych jest mo\u017cliwe tylko drog\u0105 ci\u0105g\u0142ych pr\u00f3b i eksperyment\u00f3w. Studio film\u00f3w kukie\u0142kowych ci\u0105gle jeszcze si\u0119 urz\u0105dza i wprowadza coraz to nowe ulepszenia do swego aparatu technicznego. W pracowniach pomocniczych powstaje moc precyzyjnych cz\u0119\u015bci z drzewa i metalu, niezb\u0119dnych do wyposa\u017cenia tej krainy filmowych liliput\u00f3w\u201d[38]<\/a><\/sup> \u2013 pisano w prasie. W zwi\u0105zku z uruchomieniem studia Potocki wykona\u0142 szereg prac niezwi\u0105zanych z czynno\u015bciami re\u017cysera, operatora i realizatora film\u00f3w kukie\u0142kowych, niezb\u0119dnych do sprawnego funkcjonowania ca\u0142o\u015bci studia i uzyskania nale\u017cytego poziomu technicznego. W podaniu z dnia 11 wrze\u015bnia 1946 roku o wyp\u0142acenie honorarium za wykonane prace charakteryzuje je nast\u0119puj\u0105co:<\/p>\n \u201e1. Opracowanie konstrukcji standardowej[39]<\/a><\/sup> szkieletu lalki \u2013 5.000.-,<\/p>\n 2. Opracowanie konstrukcji orjentatora do prowadzenia lalki \u2013 1.000.-,<\/p>\n 3. Przekonstruowanie automatu nap\u0119dowego do kamery zdj\u0119ciowej w celu dostosowania go do techniki zdj\u0119\u0107 kukie\u0142kowych \u2013 2.000.-,<\/p>\n 4. Opracowanie konstrukcyjne i cz\u0119\u015bciowe wykonanie systemu podwieszania lamp \u2013 3.000.-,<\/p>\n 5. Skonstruowanie mechanizmu do umo\u017cliwienia skok\u00f3w i unoszenia si\u0119 lalki \u2013 3.000.-,<\/p>\n 6. Skonstruowanie i cz\u0119\u015bciowe wykonanie 2-ch urz\u0105dze\u0144 z nap\u0119dem \u015brubowym do najazd\u00f3w i pasa\u017cy \u2013 15.000.-\u201d[40]<\/a><\/sup>.<\/p>\n Podanie Potockiego zosta\u0142o uznane za zasadne, a podane przez niego ceny za umiarkowane. Komisja, kt\u00f3ra zebra\u0142a si\u0119 w tej sprawie, podkre\u015bli\u0142a uznanie dla wysi\u0142ku i inicjatywy Potockiego, akcentuj\u0105c, \u017ce wykonane przez niego urz\u0105dzenia s\u0105 konieczne do dalszej produkcji film\u00f3w kukie\u0142kowych[41]<\/a><\/sup>. Potocki nie tylko dysponowa\u0142 wizj\u0105 miejsca filmu kukie\u0142kowego w polu kinematografii, ale r\u00f3wnie\u017c wiedz\u0105 i umiej\u0119tno\u015bciami pozwalaj\u0105cymi mu samodzielne projektowa\u0107 i wyposa\u017cy\u0107 przestrze\u0144 do tworzenia film\u00f3w kukie\u0142kowych.<\/p>\n II. 2. Artyku\u0142 o pracy Ryszarda Potockiego i Zenona Wasiliewskiego, \u201eFilm\u201d 1946, nr. 1. \u0179r\u00f3d\u0142o: Filmopedia<\/p><\/div>\n <\/p>\n Mieszkanie przedzielone kotar\u0105. Studia Film\u00f3w Kukie\u0142kowych Ryszarda Potockiego i Zenona Wasilewskiego<\/strong><\/p>\n \u201eTak si\u0119 z\u0142o\u017cy\u0142o, \u017ce Guliwer\u00f3w jest dw\u00f3ch. Pierwszy z nich to artysta plastyk Ryszard Potocki, drugi \u2013 popularny karykaturzysta Zenon Wasilewski. Kr\u00f3lestwem ich jest studio film\u00f3w kukie\u0142kowych przy ul. Kili\u0144skiego 210 w \u0141odzi\u201d[42]<\/a><\/sup><\/sup> \u2013 pisa\u0142 w sierpniu 1946 roku na \u0142amach \u201eFilmu\u201d Zbigniew Pitera. Studio Film\u00f3w Kukie\u0142kowych by\u0142o przestrzeni\u0105, w kt\u00f3rej w 1946 roku znalaz\u0142y si\u0119 obok siebie dwie wyraziste postacie: Zenon Wasilewski i Ryszard Potocki. Obaj chcieli realizowa\u0107 filmy lalkowe. Obaj mieli silne osobowo\u015bci i z niech\u0119ci\u0105 patrzyli na konkurencj\u0119. Animozj\u0119 mi\u0119dzy nimi oddaje powtarzana w prasie anegdota o podzieleniu wsp\u00f3lnie u\u017cytkowanego pomieszczenia za pomoc\u0105 kotary na dwie cz\u0119\u015bci oraz wyra\u017cane wprost uwagi o konfliktowej relacji charakteryzuj\u0105cej znajomo\u015b\u0107 Potockiego i Wasilewskiego[43]<\/a><\/sup>. W \u201eFilmie\u201d pod p\u0142aszczykiem opisu rywalizacji lalek pisano o dw\u00f3ch wrogich obozach (\u201egrupa Wasilewskiego i grupa Potockiego\u201d), sugeruj\u0105c, \u017ce powinny one zapomnie\u0107 o dziel\u0105cych je antagonizmach w imi\u0119 \u201estabilizacji i dalszego rozwoju kinematografii krajowej\u201d[44]<\/a><\/sup>.<\/p>\n II. 3. Pawe\u0142 i Gawe\u0142<\/em> (re\u017c. Ryszard Potocki, 1946). \u017br\u00f3d\u0142o: FINA<\/p><\/div>\n Okres dzielenia przestrzeni na Kili\u0144skiego 210 przez dw\u00f3ch tw\u00f3rc\u00f3w filmu kukie\u0142kowego przypada na czas urz\u0105dzania studia przez Potockiego, jak r\u00f3wnie\u017c na realizacj\u0119 jego autorskiego filmu kukie\u0142kowego. Pawe\u0142 i Gawe\u0142 <\/em>(re\u017c. Ryszard Potocki, 1946), wed\u0142ug wierszowanej bajki Aleksandra Fredry (scenariusz: R. Potocki i Ewa Szelburg-Zarembina), przy kt\u00f3rym asystowa\u0142a Maria Chybowska, w\u00f3wczas studentka I roku Wy\u017cszej Szko\u0142y Filmowej w \u0141odzi, a prywatnie p\u00f3\u017aniejsza \u017cona Potockiego, powstawa\u0142 w\u0142a\u015bnie na Kili\u0144skiego 210. Zaplecze os\u00f3b wchodz\u0105cych w sk\u0142ad ekipy realizacyjnej (lalki i dekoracje projektu malarza, karykaturzysty i scenografa Jerzego Zaruby, muzyka kompozytora i dyrygenta Mieczys\u0142awa Mierzejewskiego, wiersz recytowa\u0142 aktor i re\u017cyser Aleksander Zelwerowicz) wskazuje, \u017ce by\u0142 to projekt o wysokim kapitale kulturowym i symbolicznym. Potockiemu uda\u0142o si\u0119 zaprosi\u0107 do wsp\u00f3\u0142pracy szereg do\u015bwiadczonych os\u00f3b, rozpoznawalnych w \u015brodowisku polskiej powojennej kultury artystycznej[45]<\/a><\/sup>. Pawe\u0142 i Gawe\u0142<\/em>, wedle doniesie\u0144 prasowych, zrealizowany zosta\u0142 w cztery miesi\u0105ce, a jego premier\u0119 przewidziano w programie \u015bwi\u0105tecznym kina Polonia[46]<\/a><\/sup>. Na stycze\u0144 1947 roku planowano premier\u0119 kinow\u0105[47]<\/a><\/sup>, jednak w p\u00f3\u017aniejszych wydaniach dwutygodnika \u201eFilm\u201d nie znajdziemy recenzji czy wzmianek potwierdzaj\u0105cych ten fakt. Marcin Gi\u017cycki twierdzi, \u017ce film nie by\u0142 eksploatowany w Polsce[48]<\/a><\/sup>, ale przeczy temu opinia z 1952 roku o \u201eszeroko znanej pozycji Pawe\u0142 i Gawe\u0142<\/em> Potockiego\u201d[49]<\/a><\/sup>, jak r\u00f3wnie\u017c brak filmu Potockiego na li\u015bcie film\u00f3w nierozpowszechnianych[50]<\/a><\/sup>.<\/p>\n Przebywaj\u0105cy na Kili\u0144skiego 210 Wasilewski nie pracowa\u0142, jak mog\u0142aby to sugerowa\u0107 data produkcji, nad swoim autorskim filmem kukie\u0142kowym Za kr\u00f3la Krakusa <\/em>(1947), ale nad \u201e\u017cartami filmowymi\u201d[51]<\/a><\/sup>. Film o kr\u00f3lu Krakusie realizowa\u0142 w swoim prywatnym mieszkaniu w \u0141odzi, przy Radwa\u0144skiej 25 m. 5, podobnie jak p\u00f3\u017aniejsze filmy \u2013 Lis i bocian<\/em> (1949) i Pan Pi\u00f3rko \u015bni<\/em> (1949). Jego g\u0142\u00f3wn\u0105 wsp\u00f3\u0142pracowniczk\u0105 przy tym filmie \u2013 a tak\u017ce przy kolejnych \u2013 by\u0142a siostra Irena Wasilewska, pracuj\u0105ca od 7 grudnia 1946 roku w SFK w funkcji asystentki re\u017cysera[52]<\/a><\/sup> (i mieszkaj\u0105ca z Zenonem Wasilewskim pod tym samym adresem). Wasilewski sp\u0119dza\u0142 na Kili\u0144skiego 210 mniej czasu ni\u017c Potocki (wszak musia\u0142 wraca\u0107 do domu, by realizowa\u0107 Za kr\u00f3la Krakusa<\/em>) i z pewno\u015bci\u0105 nie anga\u017cowa\u0142 si\u0119 tak intensywnie jak Potocki w adaptacj\u0119 przestrzeni filmowej. O wi\u0119kszym przywi\u0105zaniu Potockiego do przestrzeni na Kili\u0144skiego 210 przemawia tak\u017ce podawana w niekt\u00f3rych \u017ar\u00f3d\u0142ach informacja, \u017ce pod tym adresem mie\u015bci\u0142o si\u0119 jego prywatne mieszkanie[53]<\/a><\/sup>, co z kolei niemal jednoznacznie potwierdza fakt, i\u017c Kili\u0144skiego 210 Potocki podawa\u0142 jako sw\u00f3j adres korespondencyjny[54]<\/a><\/sup>.<\/p>\n II. 4. Lis i bocian<\/em>, re\u017c. Zenon Wasilewski, 1949. Autor: nieznany. Prawa: FINA. \u0179r\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/p><\/div>\n Jednocze\u015bnie w 1946 roku Studio Film\u00f3w Kukie\u0142kowych nie by\u0142o zarz\u0105dzane ani przez Potockiego, ani przez Wasilewskiego. Stanowisko kierownika obj\u0105\u0142 urodzony 16 czerwca 1912 roku w \u0141odzi Mieczys\u0142aw Wajnberger. \u201ePracownik zdolny z du\u017cym do\u015bwiadczeniem, nabytym w Zwi\u0105zku Radzieckim. W pracy cz\u0119sto chaotyczny\u201d[55]<\/a><\/sup> \u2013 g\u0142osi\u0142a jego charakterystyka sporz\u0105dzona w miejscu zatrudnienia. Chaotyczno\u015b\u0107 w pracy nie mog\u0142a przy\u0107mi\u0107 zalety w postaci do\u015bwiadczenia: Wajnberger w latach 1944-1946 pracowa\u0142 jako kierownik produkcji w Wytw\u00f3rni Film\u00f3w Fabularnych \u201eSojuzdietfilm\u201d w Moskwie, sk\u0105d otrzyma\u0142 doskona\u0142e referencje; w swoim \u017cyciorysie podawa\u0142 tak\u017ce informacj\u0119 o pracy jako kierownik zdj\u0119\u0107 od 1940 roku w wytw\u00f3rniach filmowych w Kijowie i Aszchabadzie w Turkmenistanie[56]<\/a><\/sup>. Wajnberger kierowa\u0142 produkcj\u0105 filmu Wasilewskiego Za kr\u00f3la Krakusa<\/em>; po tym do\u015bwiadczeniu nie kontynuowa\u0142 pracy w filmie animowanym, pozosta\u0142 w bran\u017cy filmowej w roli kierownika produkcji film\u00f3w fabularnych, wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105c m.in. z Wand\u0105 Jakubowsk\u0105 (Ostatni etap<\/em>, 1947; \u017bo\u0142nierz zwyci\u0119stwa<\/em>, 1953).<\/p>\n Dzia\u0142alno\u015b\u0107 dw\u00f3ch studi\u00f3w film\u00f3w kukie\u0142kowych w \u0141odzi<\/strong><\/p>\n Nieca\u0142y rok p\u00f3\u017aniej, w 1947 roku, mowa jest ju\u017c o dw\u00f3ch studiach film\u00f3w kukie\u0142kowych, w kt\u00f3rych osobne prace prowadz\u0105 Potocki i Wasilewski[57]<\/a><\/sup><\/sup>. Potocki mia\u0142 zosta\u0107 na Kili\u0144skiego 210, a Wasilewski kontynuowa\u0142 realizacj\u0119 film\u00f3w w swoim prywatnym mieszkaniu przy ulicy Radwa\u0144skiej. Tym samym w roku 1947 Przedsi\u0119biorstwo Pa\u0144stwowe \u201eFilm Polski\u201d utrzymywa\u0142o dwie lokalizacje Studia Film\u00f3w Kukie\u0142kowych: przy Kili\u0144skiego 210, w kt\u00f3rej pracowa\u0142 Potocki, i przy Radwa\u0144skiej 25, gdzie rz\u0105dy sprawowa\u0142 Wasilewski. Wydawa\u0142oby si\u0119, \u017ce ju\u017c nic nie stoi na przeszkodzie, aby Potocki samodzielnie kierowa\u0142 zaprojektowanym oraz wyposa\u017conym przez siebie studiem i realizowa\u0142 w nim filmy. Mia\u0142 na koncie uko\u0144czony film autorski, a w swoim portfolio kilka scenariuszy filmowych, a nawet projekty lalek i dekoracji[58]<\/a><\/sup>. Co\u015b jednak posz\u0142o nie tak. Z 11 listopada 1947 roku pochodzi lakoniczne Zarz\u0105dzenie o likwidacji Studia Film\u00f3w Kukie\u0142kowych przy Kili\u0144skiego 210<\/em>, podpisane przez dyrektora Dzia\u0142u Produkcji Film\u00f3w Jerzego Turbowicza[59]<\/a><\/sup>. Na jego mocy pracownicy etatowi zostali skierowani do kierownika atelier. Lokal studia przekazano na urz\u0105dzenie laboratorium fotograficznego, przeniesionego z Narutowicza 68. Najbardziej interesuj\u0105cy passus dotyczy wyposa\u017cenia studia \u2013 aparatura zdj\u0119ciowa mia\u0142a zosta\u0107 przekazana do Studia Film\u00f3w Kukie\u0142kowych przy Radwa\u0144skiej 25 (czyli do mieszkania Wasilewskiego), a pozosta\u0142e ruchomo\u015bci do atelier.<\/p>\n Dlaczego Potocki zosta\u0142 wyproszony ze studia, a jego miejsce pracy zlikwidowano? Czy przyczyna mog\u0142a le\u017ce\u0107 w niskiej ocenie jego pracy artystycznej? Jak wspomnia\u0142am wcze\u015bniej, film Pawe\u0142 i Gawe\u0142<\/em> wszed\u0142 jedynie do w\u0105skiego rozpowszechniania. Sam film okre\u015blany jest w opracowaniach o polskim filmie animowanym jako \u201eniezbyt udany\u201d, ale trudno stwierdzi\u0107, czy to opinia wynikaj\u0105ca z samodzielnej oceny, czy te\u017c powiela ona obiegowe mniemania na temat tej realizacji[60]<\/a><\/sup>. Brakuje dokument\u00f3w na\u015bwietlaj\u0105cych t\u0142o ograniczenia dystrybucji Paw\u0142a i Gaw\u0142a<\/em> oraz okoliczno\u015bci likwidacji przestrzeni Studia Film\u00f3w Kukie\u0142kowych przy Kili\u0144skiego 210. Te dwie rzeczy mog\u0142y, ale nie musia\u0142y by\u0107 ze sob\u0105 powi\u0105zane. Druga intuicja badawcza t\u0142umacz\u0105ca likwidacj\u0119 Studia Film\u00f3w Kukie\u0142kowych Potockiego zwi\u0105zana jest z przemianami instytucjonalnymi polskiej kinematografii i rol\u0105 odgrywan\u0105 w nich przez Aleksandra Forda. Potocki zna\u0142 si\u0119 z Fordem od co najmniej 1944 roku, czyli z czas\u00f3w stacjonowania Czo\u0142\u00f3wki Filmowej Wojska Polskiego w Lublinie[61]<\/a><\/sup>. Za czas\u00f3w rz\u0105d\u00f3w Forda w PP \u201eFilm Polski\u201d powsta\u0142 przygotowany przez Potockiego projekt zorganizowania oddzia\u0142u filmu kukie\u0142kowego przy Wytw\u00f3rni Filmowej WP z 1945 roku. W marcu 1947 roku, a wi\u0119c na 10 miesi\u0119cy przed likwidacj\u0105 SFK Potockiego, dosz\u0142o do zmiany na kluczowym stanowisku w organizacji polskiej kinematografii \u2013 na stanowisku szefa PP \u201eFilm Polski\u201d Forda zast\u0105pi\u0142 Stanis\u0142aw Albrecht. Powodem degradacji Forda by\u0142y negatywne uwagi kierowane pod adresem stylu zarz\u0105dzania przeze\u0144 Filmem Polskim. Dzia\u0142alno\u015b\u0107 Przedsi\u0119biorstwa Pa\u0144stwowego \u201eFilm Polski\u201d sta\u0142a si\u0119 r\u00f3wnie\u017c obiektem kontroli Centralnego Urz\u0119du Planowania; stwierdzono podczas niej liczne uchybienia i b\u0142\u0119dy Forda oraz jego podw\u0142adnych[62]<\/a><\/sup>. Albrecht, z wykszta\u0142cenia architekt, mia\u0142 inny ni\u017c Ford pomys\u0142 na organizacj\u0119 polskiej kinematografii \u2013 mia\u0142a ona \u015bci\u015ble bazowa\u0107 na wzorach sowieckich, dla kt\u00f3rych cech\u0105 wyr\u00f3\u017cniaj\u0105c\u0105 by\u0142a centralizacja, ale tak\u017ce biurokratyzacja. Trwaj\u0105ca osiem lat modernizacja polskiego kina w wykonaniu Albrechta opiera\u0142a si\u0119 na kontynuacji rozwoju infrastrukturalnego, jak r\u00f3wnie\u017c na wielowymiarowych pr\u00f3bach neutralizowania nieprzewidywalno\u015bci pola produkcji filmowej[63]<\/a><\/sup>. Nowa struktura przedsi\u0119biorstwa Film Polski zak\u0142ada\u0142a podporz\u0105dkowanie ca\u0142ej produkcji filmowej jednej kom\u00f3rce (nazwanej potem Centralnym Zarz\u0105dem Wytw\u00f3rni Filmowych), st\u0105d te\u017c wcze\u015bniejsze planowanie likwidacji Instytutu Filmowego i rozdysponowanie jego prerogatyw na inne istniej\u0105ce ju\u017c jednostki[64]<\/a><\/sup>. Likwidacja SFK Potockiego prawdopodobnie by\u0142a wi\u0119c elementem planu konsolidacji wytw\u00f3rczo\u015bci filmowej w obr\u0119bie jednej instytucji. Tw\u00f3rczo\u015b\u0107 kukie\u0142kowa i rysunkowa zosta\u0142a formalnie w\u0142\u0105czona w dzia\u0142alno\u015b\u0107 Wytw\u00f3rni Film\u00f3w Fabularnych, otrzymuj\u0105c nie status \u201estudi\u00f3w\u201d, ale \u201eoddzia\u0142\u00f3w produkcyjnych\u201d \u2013 odpowiednio Oddzia\u0142u Film\u00f3w Rysunkowych oraz Oddzia\u0142u Film\u00f3w Kukie\u0142kowych[65]<\/a><\/sup>. Formu\u0142a organizacyjna oddzia\u0142u akcentowa\u0142a brak autonomiczno\u015bci instytucjonalnej tw\u00f3rczo\u015bci animowanej, ale jednocze\u015bnie sygnalizowa\u0142a mo\u017cliw\u0105 do osi\u0105gni\u0119cia samodzielno\u015b\u0107. Zreszt\u0105 prawie wszystkie oddzia\u0142y produkcyjne WFF (Opracowa\u0144 Film\u00f3w, Dubbingu, Film\u00f3w Kukie\u0142kowych i Film\u00f3w Rysunkowych) tak\u0105 niezale\u017cno\u015b\u0107 osi\u0105gn\u0119\u0142y[66]<\/a><\/sup>. Znany z okresu tu\u017cpowojennego model studi\u00f3w animacji (Studio Film\u00f3w Kukie\u0142kowych) nie zosta\u0142 zapomniany \u2013 powr\u00f3ci\u0142 ju\u017c w 1956 roku, w zwi\u0105zku z kolejn\u0105 reform\u0105 polskiej kinematografii.<\/p>\n Ryszard Potocki \u201e[\u2026] nie widz\u0105c perspektyw na uzyskanie wynik\u00f3w w \u017cmudnej dziedzinie filmowych lalek, przechodzi do pracy w wytw\u00f3rni film\u00f3w fabularnych\u201d[67]<\/a><\/sup> \u2013 pisa\u0142 Jerzy Gi\u017cycki. Rzeczywi\u015bcie, Potocki m\u00f3g\u0142 si\u0119 czu\u0107 zniech\u0119cony \u2013 ale raczej nie \u017cmudnym procesem tworzenia film\u00f3w kukie\u0142kowych, tylko trudn\u0105 i zako\u0144czon\u0105 kl\u0119sk\u0105 drog\u0105 do uzyskania przestrzeni na prac\u0119 tw\u00f3rcz\u0105 w zakresie animacji. Po Pawle i Gawle<\/em> Potocki nie zrealizowa\u0142 wi\u0119cej film\u00f3w animowanych. Poczynaj\u0105c od Skarbu<\/em> (1948) Leonarda Buczkowskiego, Potocki a\u017c do swojej \u015bmierci w 1975 roku pracowa\u0142 przy prawie 50 polskich filmach fabularnych jako scenograf, kostiumograf, dekorator zdj\u0119\u0107, a tak\u017ce autor zdj\u0119\u0107 kombinowanych. Z kolei Wasilewski kontynuowa\u0142 prac\u0119 przy Radwa\u0144skiej 25. W 1947 roku odby\u0142a si\u0119 premiera dobrze przyj\u0119tego w prasie \u2013 wspomnianego ju\u017c w tym tek\u015bcie \u2013 filmu Za kr\u00f3la Krakusa<\/em>, b\u0142\u0119dnie uznawanego do dzisiaj za pierwszy powojenny film lalkowy[68]<\/a><\/sup>. Jego premierze towarzyszy\u0142a szeroka akcja informacyjna w postaci publikacji ilustrowanych zdj\u0119ciami z planu lub wykorzystuj\u0105cych lalki i makiety do opowie\u015bci o kulisach realizacji filmu lalkowego[69]<\/a><\/sup>.<\/p>\n II. 5. Za kr\u00f3la Krakusa<\/em> (re\u017c. Zenon Wasilewski, 1947). Autor: nieznany. Prawa: FINA. \u0179r\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/p><\/div>\n Informacja o regularnej pracy w prywatnym mieszkaniu w \u015br\u00f3dmiejskiej kamienicy budowa\u0142a mitologi\u0119 Wasilewskiego jako tw\u00f3rcy po\u015bwi\u0119caj\u0105cego ca\u0142e \u017cycie dla osi\u0105gni\u0119cia upragnionego celu, to znaczy kolejnych kukie\u0142kowych realizacji. Wasilewski wykorzystywa\u0142 sw\u00f3j lokal mieszkalny do cel\u00f3w zawodowych co najmniej od 1 pa\u017adziernika 1946 roku. Okoliczno\u015bci u\u017cywania w\u0142asnego mieszkania jako miejsca pracy strac\u0105 by\u0107 mo\u017ce nieco na \u201esile ra\u017cenia\u201d, gdy zaakcentujemy fakt, \u017ce dwa lata p\u00f3\u017aniej Wasilewski sformalizowa\u0142 ze swoim pracodawc\u0105 warunki u\u017cytkowania lokalu. Umowa zawarta pomi\u0119dzy Wasilewskim a Wytw\u00f3rni\u0105 Film\u00f3w Fabularnych 27 kwietnia 1948 roku m\u00f3wi\u0142a o obowi\u0105zku pokrywania 75% koszt\u00f3w \u015bwiadcze\u0144 lokalu wed\u0142ug przedstawionych rachunk\u00f3w, jak r\u00f3wnie\u017c op\u0142aty za czynsz. Umowa zosta\u0142a zawarta od dnia 1 pa\u017adziernika 1947 roku[70]<\/a><\/sup><\/sup>, a wi\u0119c obejmowa\u0142a okres wstecz i sankcjonowa\u0142a stan, kt\u00f3ry funkcjonowa\u0142 wcze\u015bniej bez odpowiedniej oprawy urz\u0119dowej. W\u0142\u0105czenie mieszkania-studia Wasilewskiego w struktury PP \u201eFilm Polski\u201d by\u0142o konieczno\u015bci\u0105 wynikaj\u0105c\u0105 z kszta\u0142tu instytucjonalnego polskiej kinematografii po wojnie. Co prawda dekret o utworzeniu Przedsi\u0119biorstwa Pa\u0144stwowego \u201dFilm Polski\u201d z 1945[71]<\/a><\/sup> roku nie zamyka\u0142 drogi do produkowania film\u00f3w przez osoby prywatne lub sp\u00f3\u0142dzielnie, aczkolwiek jednoznaczne przypisanie PP \u201eFilm Polski\u201d wy\u0142\u0105czno\u015bci na \u201ezak\u0142adanie i prowadzenie wytw\u00f3rni filmowych\u201d mocno ogranicza\u0142o pozasystemow\u0105 produkcj\u0119 filmow\u0105[72]<\/a><\/sup>. Ponadto na mocy dekretu wszelki sprz\u0119t filmowy, aparatura projekcyjna oraz filmy znajduj\u0105ce si\u0119 w prywatnych r\u0119kach mia\u0142y zosta\u0107 przekazane nowo powsta\u0142ej instytucji. Posiadacze tych zasob\u00f3w zmuszeni zostali \u201e[\u2026] na \u017c\u0105danie przedsi\u0119biorstwa zg\u0142oszony maj\u0105tek sprzeda\u0107 albo te\u017c wynaj\u0105\u0107 lub wydzier\u017cawi\u0107 przedsi\u0119biorstwu\u201d[73]<\/a><\/sup>. Upa\u0144stwowienie kinematografii zosta\u0142o wi\u0119c usankcjonowane prawnie, a osobom prywatnym niestosuj\u0105cym si\u0119 do zapis\u00f3w powy\u017cszych akt\u00f3w prawnych grozi\u0142y kary grzywny i wi\u0119zienia. St\u0105d mieszkanie-studio Wasilewskiego, aby przetrwa\u0107, musia\u0142o sta\u0107 si\u0119 cz\u0119\u015bci\u0105 pa\u0144stwowej struktury. To, \u017ce Wasilewski co najmniej przez dwa lata od oficjalnej delegalizacji prywatnej wytw\u00f3rczo\u015bci filmowej prowadzi\u0142 dzia\u0142alno\u015b\u0107 filmow\u0105 we w\u0142asnym mieszkaniu, \u015bwiadczy zar\u00f3wno o du\u017cym przywi\u0105zaniu do idei prowadzonego samodzielnie atelier, jak te\u017c ujawnia podrz\u0119dno\u015b\u0107 czy wr\u0119cz niewidoczno\u015b\u0107 animacji w polu tw\u00f3rczo\u015bci filmowej, kt\u00f3ra jako rodzaj dopiero co si\u0119 rozwijaj\u0105cy, eksperymentuj\u0105cy mog\u0142a by\u0107 realizowana \u201epoza systemem\u201d[74]<\/a><\/sup>.<\/p>\n II. 6. Przedsi\u0119biorstwo Pa\u0144stwowe Film Polski, 1949. Autor: nieznany. Prawa: FINA. \u0179r\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/p><\/div>\n Dzia\u0142alno\u015b\u0107 Ryszarda Potockiego oraz Zenona Wasilewskiego w zakresie filmu animowanego cechowa\u0142a si\u0119 autonomiczno\u015bci\u0105 i du\u017cym poczuciem sprawstwa. Howard Becker pisze, \u017ce \u201e[\u2026] by \u015bwiat sztuki si\u0119 narodzi\u0142, kto\u015b musi mie\u0107 ide\u0119, jakiego rodzaju ma to by\u0107 praca i jak\u0105 ma przyj\u0105\u0107 form\u0119\u201d[75]<\/a><\/sup><\/sup>. Obaj panowie reprezentowali autorsk\u0105 wizj\u0119 pracy nad filmami kukie\u0142kowymi, wiedzieli jaka technologia i narz\u0119dzia s\u0105 potrzebne do ich wykonania. Wasilewski, ale prawdopodobnie tak\u017ce Potocki wykorzystywali do pracy zawodowej przestrzenie prywatne. \u015awiadczy to zar\u00f3wno o ich niezwyk\u0142ej determinacji, jak i o ich pomys\u0142owo\u015bci oraz kreatywno\u015bci: wszak adaptacja przestrzeni prywatnych do stworzenia studia jest zadaniem wymagaj\u0105cym uruchomienia wyobra\u017ani. Nie mo\u017cna te\u017c zapomnie\u0107 o nieodp\u0142atnym wk\u0142adzie pracy fizycznej i psychicznej w\u0142o\u017conym w stworzenie przestrzeni do tworzenia film\u00f3w kukie\u0142kowych. Uruchamianie zasob\u00f3w materialnych do produkcji filmu kukie\u0142kowego polega\u0142o, z jednej strony, na w\u0142asnor\u0119cznym projektowaniu, wytwarzaniu technologii i przestrzeni, z drugiej \u2013 na szukaniu sojusznika instytucjonalnego, kt\u00f3rym w tym wypadku by\u0142o Przedsi\u0119biorstwo Pa\u0144stwowe \u201eFilm Polski\u201d. To zadanie uda\u0142o si\u0119 zrealizowa\u0107 jedynie Wasilewskiemu, kt\u00f3ry tym samym wszed\u0142 w kolejny okres wzbogacony nie tylko do\u015bwiadczeniem tworzenia przestrzeni do realizacji w\u0142asnego filmu, ale tak\u017ce odziedziczywszy cz\u0119\u015bciowo zas\u00f3b technologiczny wypracowany przez Potockiego. I to Wasilewski by\u0142 co najmniej od 1 stycznia 1948 roku kierownikiem Studia Film\u00f3w Kukie\u0142kowych pod adresem Radwa\u0144ska 25[76]<\/a><\/sup>.<\/p>\n Podsumowanie<\/strong><\/p>\n \u201eOd cha\u0142upniczych, indywidualnych pr\u00f3b \u2013 do zorganizowanego przemys\u0142u filmowego, dysponuj\u0105cego dwoma nie\u017ale wyposa\u017conymi wytw\u00f3rniami z fachowym personelem technicznym\u201d \u2013 tak lata 1945-1956 opisywa\u0142 Andrzej Kossakowski[77]<\/a><\/sup>. Dominuj\u0105ca narracja o polskiej animacji filmowej, reprezentowana przez Kossakowskiego, ale tak\u017ce Marcina Gi\u017cyckiego i Bogus\u0142awa Zmudzi\u0144skiego[78]<\/a><\/sup>, cechuje si\u0119 finalizmem historiozoficznym, w imi\u0119 kt\u00f3rego zwie\u0144czeniem i ukoronowaniem \u201eokresu cha\u0142upniczego\u201d by\u0142o utworzenie instytucji i uzyskanie przez Oddzia\u0142 Film\u00f3w Kukie\u0142kowych oraz Oddzia\u0142 Film\u00f3w Rysunkowych w\u0142asnych przestrzeni.<\/p>\n Tymczasem moim zamiarem by\u0142o rozci\u0105gni\u0119cie my\u015blenia kategori\u0105 \u201estudia\u201d na okres 1945-1950, w kt\u00f3rym animacja szuka\u0142a dla siebie miejsca w sieci ludzi i instytucji. Realizacja filmu jest procesem zespo\u0142owym, anga\u017cuj\u0105cym czas i wymagaj\u0105cym odpowiedniej przestrzeni. Osoby zaanga\u017cowane w tworzenie pierwszych powojennych animacji w technice lalkowej \u2013 Ryszard Potocki i Zenon Wasilewski \u2013 maj\u0105 na tym polu spore zas\u0142ugi. Spos\u00f3b, w jaki tworzyli w\u0142asne filmy, pomys\u0142 na funkcjonowanie w strukturach kinematografii, ale tak\u017ce projekty dotycz\u0105ce instytucjonalizacji produkcji film\u00f3w animowanych ka\u017c\u0105 zapami\u0119ta\u0107 te postaci jako architekt\u00f3w studi\u00f3w filmowych. Zaprezentowana tutaj opowie\u015b\u0107 o wytwarzaniu przestrzeni do realizacji film\u00f3w animowanych przez Wasilewskiego i Potockiego mo\u017ce by\u0107 de facto odczytana jako opowie\u015b\u0107 o dw\u00f3ch studiach filmowych, rozumianych jako r\u00f3wnoleg\u0142e, a zarazem konkurencyjne wizje tworzenia film\u00f3w animowanych. Referowane perypetie zwi\u0105zane z lokalizacj\u0105 studia film\u00f3w kukie\u0142kowych uruchomi\u0142y perspektyw\u0119 pracy przestrzeni w opisach proces\u00f3w produkcji, a wi\u0119c pozwoli\u0142y opisa\u0107 studio filmowe jako proces, ide\u0119 czy te\u017c realizacj\u0119 in statu nascendi<\/em>.<\/p>\n Nale\u017cy uzna\u0107, \u017ce brak sta\u0142ego miejsca dla animacji, czyli nieskuteczna mobilizacja zasob\u00f3w, to jedna z przyczyn sp\u00f3\u017anionej profesjonalizacji pola produkcji film\u00f3w animowanych. Sp\u00f3\u017anion\u0105 profesjonalizacj\u0119 rozumiem jako p\u00f3\u017aniejsze wzgl\u0119dem fabu\u0142y i dokumentu wykszta\u0142cenie si\u0119 struktur produkcyjno-administracyjnych dla animacji filmowej, d\u0142u\u017csz\u0105 drog\u0119 do wy\u0142onienia zawod\u00f3w typowych dla tego pola oraz przesuni\u0119te w latach stworzenie przestrzeni edukacyjnych dla kreowania profesjonalist\u00f3w animacji filmowej.<\/p>\n _________<\/p>\n Informacja<\/strong><\/p>\n Tekst jest efektem realizacji projektu CEUS-UNISONO Narodowego Centrum Nauki pt. \u201eStudia animacji filmowej w Gottwaldovie i \u0141odzi (1945\/47-1990)\u201d nr 2020\/02\/Y\/HS2\/00015.<\/p>\n _________<\/p>\n Bibliografia<\/strong><\/p>\n Publikacje drukiem<\/strong><\/p>\n b.a., Co uj\u017cymy (sic!) na ekranach<\/em>, \u201eFilm\u201d 1947, nr 9-10.<\/p>\n b.a., Premiera nowego filmu kukie\u0142kowego \u201eZa kr\u00f3la Krakusa\u201d<\/em> (fotoopowie\u015b\u0107), \u201eFilm\u201d 1947, nr 24.<\/p>\n b.a., Ryszard Potocki<\/em> (nekrolog), \u201eFilm\u201d 1975, nr 41.<\/p>\n Becker S. Howard, Art Worlds<\/em> (2nd. ed.), Berkeley\u2013Los Angeles\u2013London, University of California Press 2008.<\/p>\n Bendazzi Giannalberto, Cartoons: One Hundred Years of Cinema Animation<\/em>, Indiana University Press, Bloomington\u2013Indianapolis 1994.<\/p>\n Bukowiecki Leon, Polskie kr\u00f3tkometra\u017c\u00f3wki<\/em>, \u201eFilm\u201d 1948, nr 1.<\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/Ryszard-Potocki-1975-rok.-Autor-Jerzy-Troszczynski.-Prawa-FINA.-Zrodlo-Fototeka-FINA.-.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/II.-2.-Artykul-o-pracy-Ryszarda-.FILM-1946-nr-1-s-6.jpeg\")
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/II.-3.-Pawel-i-Gawel-rez.-Ryszard-Potocki-1946.-Zrodlo-FINA-scaled.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/II.-4.-Lis-i-bocian-1949.-Autor-nieznany.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/1-F-3497-8-1500x.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/Przedsiebiorstwo-Panstwowe-Film-Polski-1949.jpg\")