{"id":7395,"date":"2023-12-01T18:47:09","date_gmt":"2023-12-01T17:47:09","guid":{"rendered":"https:\/\/pleograf.pl\/?p=7395"},"modified":"2023-12-11T20:43:22","modified_gmt":"2023-12-11T19:43:22","slug":"cenzura_wprowadzenie","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/cenzura_wprowadzenie\/","title":{"rendered":"Cenzura filmowa w Polsce Ludowej: wprowadzenie"},"content":{"rendered":"

Niniejszy numer \u201ePleografu\u201d jest pok\u0142osiem konferencji \u201eKlatka na klatki\u201d, kt\u00f3ra w maju 2023 r. odby\u0142a si\u0119 w Filmotece Narodowej \u2013 Instytucie Audiowizualnym. Kilka studi\u00f3w, kt\u00f3re publikujemy w tym zeszycie, to rozszerzone wersje referat\u00f3w wyg\u0142oszonych na owej sesji. W jej trakcie odby\u0142a si\u0119 tak\u017ce, prowadzona przez Sebastiana Ligarskiego, debata profesorska z badaczami peerelowskiej cenzury (wzi\u0119li w niej udzia\u0142: Kamila Budrowska, Zbigniew Romek, Dorota Skotarczak, Marzena Wo\u017aniak-\u0141abieniec, Piotr Zwierzchowski), oraz r\u00f3wnie udane, moderowane przez B\u0142a\u017ceja Tora\u0144skiego, spotkanie z Krzysztofem Magowskim \u2013 dokumentalist\u0105, kt\u00f3ry w 1992 r. zrealizowa\u0142 trwaj\u0105cy ponad dwie godziny film Tren na<\/em> \u015bmier\u0107 <\/em>cenzora<\/em>. Zapisy wideo obu spotka\u0144 obejrze\u0107 mo\u017cna na Ninatece[1]<\/sup><\/a>.<\/p>\n

Konferencja by\u0142a potrzebna \u2013 o cenzur\u0119 filmow\u0105 okresu Polski Ludowej historycy i filmoznawcy pytali bowiem w ostatnich trzech dekadach zbyt rzadko. Na pocz\u0105tku lat 90. ukaza\u0142 si\u0119 cykl artyku\u0142\u00f3w Marty Fik omawiaj\u0105cy dzia\u0142alno\u015b\u0107 G\u0142\u00f3wnego Urz\u0119du Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk wobec filmu z okresu 1968 \u2013 1972[2]<\/sup><\/a>, nast\u0119pnie opublikowano monografi\u0119 autorstwa Anny Misiak (por\u00f3wnuj\u0105c\u0105 cenzur\u0119 w PRL z ameryka\u0144skim kodeksem Haysa)[3]<\/sup><\/a> oraz par\u0119 wywiad\u00f3w z tw\u00f3rcami[4]<\/sup><\/a>, nie licz\u0105c publikacji o pojedynczych filmach[5]<\/sup><\/a>, tak\u017ce z kr\u0119gu \u201ehistorii nieby\u0142ej\u201d[6]<\/sup><\/a>. Inicjatyw ukierunkowanych na przybli\u017cenie widzom tematyki cenzury filmowej w PRL r\u00f3wnie\u017c nie by\u0142o zbyt wiele. Wspomn\u0119 tylko o dw\u00f3ch. W 2009 r. \u0142\u00f3dzkie kinie Charlie wsp\u00f3\u0142organizowa\u0142o przegl\u0105d \u201eKino na cenzurowanym\u201d, podczas kt\u00f3rego mo\u017cna by\u0142o obejrze\u0107 mniej znane \u201ep\u00f3\u0142kowniki\u201d. Natomiast w ubieg\u0142ym roku pretekstem do przyjrzenia si\u0119 cenzurze filmowej sta\u0142 si\u0119 te\u017c przegl\u0105d \u201eGda\u0144sk\u201982. Festiwal, kt\u00f3rego nie by\u0142o\u201d \u2013 z jego okazji FINA wyda\u0142a okoliczno\u015bciowy katalog[7]<\/sup><\/a>, opublikowa\u0142a monograficzny numer \u201ePleografu\u201d oraz zorganizowa\u0142a \u201eperformatywne czytanie\u201d stenogramu kolaudacji Przes\u0142uchania<\/em> Ryszarda Bugajskiego.<\/p>\n

Niew\u0105tpliwie, badania cenzury filmowej z okresu Polski Ludowej s\u0105 mniej zaawansowane ni\u017c analogiczne badania z zakresu prasoznawstwa czy literaturoznawstwa. W mniejszym stopniu dotycz\u0105 te\u017c roli GUKPPiW, kt\u00f3rej znaczna cz\u0119\u015b\u0107 dzia\u0142alno\u015bci koncentrowa\u0142a si\u0119 na publikacjach drukowanych, a wypadku filmu cz\u0119sto orientowa\u0142a si\u0119 na kwestie obyczajowe (o czym, mi\u0119dzy innymi, traktuje ksi\u0105\u017cka Jaros\u0142awa i Mirelli Kurkowskich, recenzowana w tym numerze przez Natasz\u0119 Korczarowsk\u0105<\/a>). Warto jednak doda\u0107, \u017ce za cenzur\u0119 wydawnictw filmowych odpowiada\u0142 ten sam pion, kt\u00f3ry decydowa\u0142 o ingerencjach w same filmy oraz o ich rozpowszechnianiu, o czym przypomina debiutuj\u0105cy na \u0142amach \u201ePleografu\u201d Wojciech \u015awi\u0119ch<\/a>. Oba typy cenzury dotyczy\u0142y tak\u017ce film\u00f3w zagranicznych, o czym mo\u017cna si\u0119 przekona\u0107 cho\u0107by z publikowanej w tym numerze obszernej notatki dotycz\u0105cej pracy Departamentu Widowisk GUKPPiW<\/a> z po\u0142owy lat 60.<\/p>\n

Dla badaczy historii polskiej kultury filmowej istotniejsze s\u0105 dzia\u0142ania cenzury \u201ewewn\u0119trznej\u201d, czyli instytucji zwi\u0105zanych z kinematografi\u0105. O ograniczaniu wolno\u015bci tw\u00f3rczej oraz ingerowaniu w tekst dzie\u0142a \u2013 g\u0142\u00f3wnie w scenariusz, ale tak\u017ce w muzyk\u0119, scenografi\u0119 czy kostiumy \u2013 wiemy ju\u017c sporo, cho\u0107 jest to wiedza \u201epunktowa\u201d, ograniczaj\u0105ca si\u0119 najcz\u0119\u015bciej do konkretnych realizacji lub grupy film\u00f3w danego tw\u00f3rcy. A mo\u017cna przecie\u017c wyobrazi\u0107 sobie inn\u0105 strategi\u0119 badawcz\u0105 \u2013 dociekanie akcentuj\u0105ce rol\u0119 konkretnego cenzora lub urz\u0119dnika, kt\u00f3ry wprawdzie wype\u0142nia polityczne dyrektywy, ale zarazem dysponuje w\u0142asnym os\u0105dem estetycznym. Bliski takiego podej\u015bcia jest w tym numerze artyku\u0142 Piotra \u015amia\u0142owskiego, kt\u00f3ry przygl\u0105da si\u0119 interwencjom cenzury wewn\u0119trznej<\/a> na przyk\u0142adzie film\u00f3w powsta\u0142ych w okresie, gdy dyrektorem Naczelnego Zarz\u0105du Kinematografii by\u0142 Tadeusz Zaorski. Dokona\u0142 przy tym Autor nie lada odkrycia \u2013 uda\u0142o mu si\u0119 ustali\u0107, kim by\u0142 tajemniczy \u201eRusinow\u201d, kt\u00f3rego nazwisko widnia\u0142o na wielu dokumentach Zespo\u0142u Programowego NZK z ko\u0144ca lat 50. oraz I po\u0142. kolejnej dekady. Przypadek ten pokazuje, jak wa\u017cne jest badanie kultury filmowej \u201ebelow-the-line\u201d r\u00f3wnie\u017c w odniesieniu do pracownik\u00f3w administracyjnych.<\/p>\n

Uwaga ta wa\u017cna jest o tyle, \u017ce znaczna cz\u0119\u015b\u0107 wiedzy o zmaganiach filmowc\u00f3w z cenzorami wynika ze wspomnie\u0144 re\u017cyser\u00f3w. Niekt\u00f3re z nich budowane s\u0105 wed\u0142ug wzoru opowie\u015bci heroicznej b\u0105d\u017a martyrologicznej, inne \u2013 eksponuj\u0105 swego rodzaju spryt, realizowany na przyk\u0142ad poprzez wprowadzanie do scenariusza scen \u201enadwy\u017ckowych\u201d (tak czy owak przeznaczonych do usuni\u0119cia) b\u0105d\u017a poprzez rozmaite \u201emanewry retoryczne\u201d wykonywane na posiedzeniach komisji kolaudacyjnych. Protoko\u0142y tych ostatnich s\u0105 wa\u017cnymi, ale nie jedynymi \u017ar\u00f3d\u0142ami pozwalaj\u0105cymi bada\u0107 cenzur\u0119 wewn\u0119trzn\u0105 (o ich r\u00f3\u017cnorodno\u015bci w archiwach i bibliotece FINA pisz\u0105 w niniejszym numerze Barbara Giza i Adam Wy\u017cy\u0144ski<\/a>). Stanowi\u0105 one przede wszystkim pierwsze \u015bwiadectwa recepcji filmu, pokazuj\u0105 tak\u017ce napi\u0119cia w \u015brodowisku tw\u00f3rczym \u2013 konfrontacj\u0119 oceniaj\u0105cych z ocenianymi. Kolaudacje mia\u0142y wi\u0119c wymiar pedagogiczno-dyscyplinuj\u0105cy, szczeg\u00f3lnie dotkliwy dla najbardziej \u201eniepokornych\u201d, do kt\u00f3rych z pewno\u015bci\u0105 zalicza\u0142 si\u0119 Grzegorz Kr\u00f3likiewicz (perypetie zwi\u0105zane z jego filmem Wieczne pretensje<\/em> opisuje w tym zeszycie Micha\u0142 Dondzik<\/a>). Niejednokrotnie \u201edostawa\u0142o si\u0119\u201d te\u017c tw\u00f3rcom bli\u017cej zwi\u0105zanym z PZPR (w tym kontek\u015bcie warto zapozna\u0107 si\u0119 z opracowaniem autorstwa Jaros\u0142awa Grzechowiaka<\/a>). Wreszcie okoliczno\u015b\u0107 dot\u0105d w zasadzie pomijana \u2013 niekt\u00f3rzy filmowcy sami byli przecie\u017c cz\u0142onkami komisji kolaudacyjnych. O swych do\u015bwiadczeniach w roli ocenianego, ale i oceniaj\u0105cego m\u00f3wi Krzysztof Zanussi w publikowanej w tym numerze obszernej rozmowie<\/a>.<\/p>\n

Nieco inaczej \u015bcie\u017cka produkcyjna wygl\u0105da\u0142a w odniesieniu do film\u00f3w produkowanych przez wytw\u00f3rnie film\u00f3w niefikcjonalnych oraz studia animacji \u2013 bowiem wiele decyzji na etapie produkcyjnym zapada\u0142o w murach wytw\u00f3rni. Podobnie dzia\u0142o si\u0119 w wypadku film\u00f3w Studia im. K. Irzykowskiego, kt\u00f3re dzia\u0142a\u0142o w nieco \u201eeksperymentalnych\u201d ramach instytucjonalnych \u2013 nic wi\u0119c dziwnego, \u017ce na pochodz\u0105cej z 1985 roku li\u015bcie obejmuj\u0105cej szesna\u015bcie zakazanych film\u00f3w wyprodukowanych w latach 1980-1984, zdecydowan\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107 stanowi\u0142y filmy Studia. O tym, jak wygl\u0105da\u0142 proces produkcyjny w SFKI, pisze w tym numerze Emil Sowi\u0144ski<\/a>.<\/p>\n

Szef kinematografii m\u00f3g\u0142 wp\u0142ywa\u0107 na kszta\u0142t filmu i jego rozpowszechnianie tak\u017ce za pomoc\u0105 decyzji o nadaniu kategorii artystycznej (od tego parametru zale\u017ca\u0142y m.in. premie dla tw\u00f3rc\u00f3w), o normalnej b\u0105d\u017a w\u0105skiej dystrybucji (w tym ostatnim wypadku chodzi\u0142o o kina studyjne oraz DKF-y), oraz o wyprodukowaniu konkretnej liczby kopii (filmy nieredukowane na w\u0105sk\u0105 ta\u015bm\u0119 by\u0142y praktycznie niedost\u0119pne dla kin wiejskich). Trzeba te\u017c by\u0142o poczeka\u0107 na opini\u0119 Komisji Ocen Jako\u015bci Technicznej Film\u00f3w (kt\u00f3rej negatywna opinia mog\u0142a w znacz\u0105cy spos\u00f3b op\u00f3\u017ani\u0107 premier\u0119[8]<\/sup><\/a>) oraz Komisji ds. Kwalifikowania Film\u00f3w dla Dzieci i M\u0142odzie\u017cy (przyznaj\u0105cej kategorie wiekowe). Form\u0105 cenzury by\u0142a tak\u017ce reglamentacja recenzji; znane s\u0105 te\u017c wypadki nieujawniania tytu\u0142\u00f3w w prasie \u2013 niekt\u00f3re k\u0142opotliwe tytu\u0142y figurowa\u0142y w repertuarach jako \u201eseans zamkni\u0119ty\u201d albo \u201efilm-niespodzianka\u201d. Niew\u0105tpliwie, warto zacz\u0105\u0107 my\u015ble\u0107 o projektach badawczych, kt\u00f3re pozwoli\u0142by przyjrze\u0107 si\u0119 tym aspektom cenzury filmowej w bardziej usystematyzowany spos\u00f3b.<\/p>\n

 <\/p>\n

[1]<\/sup><\/a> Zob. https:\/\/ninateka.pl\/vod\/edukacja\/cenzura-w-prl-nie-tylko-filmowa-klatka-na-klatki-cenzura-filmowa-w-polsce-ludowej\/<\/a> oraz https:\/\/ninateka.pl\/vod\/edukacja\/spotkanie-z-krzysztofem-magowskim-klatka-na-klatki-cenzura-filmowa-w-polsce-ludowej\/<\/a> (12 listopada 2023).<\/u><\/p>\n

[2]<\/sup><\/a> M. Fik, Z archiwum GUKPPiW<\/em>, \u201eKwartalnik Filmowy\u201d od nr 2\/1993 do numeru 6\/1994 oraz nr 11\/1995.<\/p>\n

[3]<\/sup><\/a> A. Misiak, Kinematograf kontrolowany. Cenzura filmowa w kraju socjalistycznym i demokratycznym (PRL i USA). Analiza socjologiczna,<\/em> Universitas, Krak\u00f3w 2006.<\/p>\n

[4]<\/sup><\/a> Zob. na przyk\u0142ad: B. Tora\u0144ski, Knebel. Rozmowy o cenzurze<\/em>, Zona Zero, Warszawa 2016.<\/p>\n

[5]<\/sup><\/a> Zw\u0142aszcza publikacje K. Kornackiego (monografia Popi\u00f3\u0142 i diament Andrzeja Wajdy<\/em>, s\u0142owo \/obraz \/ terytoria, Gda\u0144sk 2011) oraz P. \u015amia\u0142owskiego (monografia Niewidzialne filmy, uparci debiutanci<\/em>, Universitas, Krak\u00f3w 2018), oraz artyku\u0142y obu autor\u00f3w.<\/p>\n

[6]<\/sup><\/a> T. Lubelski, Historia nieby\u0142a kina polskiego<\/em>, Znak, Krak\u00f3w 2021.<\/p>\n

[7]<\/sup><\/a> Gda\u0144sk\u201982. Festiwal, kt<\/em>\u00f3<\/em>ry si<\/em>\u0119 nie odby\u0142, <\/em>red. Micha\u0142 Dondzik et al., Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny, Warszawa 2022. Broszura ta zawiera tak\u017ce m\u00f3j artyku\u0142 KOS<\/em>-y, KOTF-y, kolaudacje, kategoryzacje\u2026 Kr<\/em>\u00f3<\/em>tki przewodnik po\u00a0<\/em>cenzurze<\/em>\u00a0filmowej w (p\u00f3\u017anej) Polsce Ludowej<\/em>, z kt\u00f3rego pochodz\u0105 niekt\u00f3re przyk\u0142ady zawarte w niniejszym wst\u0119pie.<\/p>\n

[8]<\/sup><\/a> Przyk\u0142adowo, film Agnieszki Holland Aktorzy prowincjonalni<\/em> zosta\u0142 zg\u0142oszony do kolaudacji we wrze\u015bniu 1978 roku, ale w styczniu 1979 roku wykonano \u201epoprawki przedkolaudacyjne\u201d. Kolaudacja przeprowadzona w kolejnym miesi\u0105cu nie zako\u0144czy\u0142a prac \u2013 w marcu dokonano wykonano ponowny monta\u017c wed\u0142ug wskaz\u00f3wek GUKPPiW, w kwietniu film zakwestionowano na KOTF. Po rozpatrzeniu odwo\u0142ania, zgoda na rozpowszechnianie zosta\u0142a ostatecznie wydana w czerwcu 1979 roku, premiera za\u015b odby\u0142a si\u0119 w sierpniu \u2013 rok po \u201euko\u0144czeniu\u201d filmu.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Niniejszy numer \u201ePleografu\u201d jest pok\u0142osiem konferencji \u201eKlatka na klatki\u201d, kt\u00f3ra w maju 2023 r. odby\u0142a si\u0119 w Filmotece Narodowej \u2013 Instytucie Audiowizualnym. Kilka studi\u00f3w, kt\u00f3re publikujemy w tym zeszycie, to rozszerzone wersje referat\u00f3w wyg\u0142oszonych na owej sesji. W jej trakcie odby\u0142a si\u0119 tak\u017ce, prowadzona przez Sebastiana Ligarskiego, debata profesorska z badaczami peerelowskiej cenzury (wzi\u0119li w… Czytaj wi\u0119cej »Cenzura filmowa w Polsce Ludowej: wprowadzenie<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"off","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[1878],"tags":[],"ppma_author":[161],"class_list":["post-7395","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-pleograf-2023-nr-3"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t