{"id":7217,"date":"2023-11-24T19:05:44","date_gmt":"2023-11-24T18:05:44","guid":{"rendered":"https:\/\/pleograf.pl\/?p=7217"},"modified":"2023-12-04T11:40:04","modified_gmt":"2023-12-04T10:40:04","slug":"cenzura_kardiogram","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/cenzura_kardiogram\/","title":{"rendered":"A Seniuk pokaza\u0142a biust!"},"content":{"rendered":"

Recenzja ksi\u0105\u017cki \u201eKardiogram\u201d przemian obyczajowych w polskim kinie na progu dekady Gierka <\/em>Mirelli i Jaros\u0142awa Kurkowskich<\/h4>\n

 <\/p>\n

<\/h5>\n
Uniwersytet \u0141\u00f3dzki<\/h5>\n
ORCID: 0000-0003-3130-128X<\/h5>\n
<\/h5>\n

 <\/p>\n

https:\/doi.org\/10.56351\/PLEOGRAF.2023.3.10<\/h6>\n

 <\/p>\n

Streszczenie<\/span><\/p>\n

Artyku\u0142 jest recenzj\u0105 ksi\u0105\u017cki \u201eKardiogram\u201d przemian obyczajowych w polskim kinie na progu dekady Gierka Mirelli i Jaros\u0142awa Kurkowskich. Wydana w 2022 r. popularnonaukowa monografia stanowi interesuj\u0105cy przyczynek do historii kina polskiego okresu PRL-u. Autor\u00f3w zajmowa\u0142a kwestia, na ile przemiany obyczajowe, a tak\u017ce liberalizacja dotycz\u0105ca reprezentacji seksualno\u015bci w Europie Zachodniej wp\u0142ywa\u0142y na produkcj\u0119 filmow\u0105 za \u201e\u017celazn\u0105 kurtyn\u0105\u201d, a co za tym idzie \u2013 w jakim stopniu oddzia\u0142ywa\u0142y na spo\u0142eczn\u0105 obyczajowo\u015b\u0107 w PRL.<\/p>\n

\"\"

\u201eKardiogram\u201d przemian obyczajowych w polskim kinie na progu dekady<\/em>. \u0179r\u00f3d\u0142o: Wydawnictwo LTW.<\/p><\/div>\n

 <\/p>\n

Wydana w 2022 roku popularnonaukowa monografia Mirelli i Jaros\u0142awa Kurkowskich to interesuj\u0105cy przyczynek do historii kina polskiego okresu PRL-u. Zgodnie z deklaracj\u0105 Autor\u00f3w opracowanie po\u015bwi\u0119cone jest istotnej kwestii: jak dalece przemiany obyczajowe, a tak\u017ce liberalizacja norm kinematograficznych w dziedzinie seksualno\u015bci na zachodzie Europy wp\u0142ywa\u0142y na produkcj\u0119 filmow\u0105 za \u201e\u017celazn\u0105 kurtyn\u0105\u201d, a co za tym idzie, w jakim stopniu oddzia\u0142ywa\u0142y na spo\u0142eczn\u0105 obyczajowo\u015b\u0107 w PRL[1]<\/a><\/sup>. Badacze nie skupiaj\u0105 si\u0119 wy\u0142\u0105cznie na tekstualnej analizie rodzimych film\u00f3w, lecz wskazuj\u0105 tak\u017ce na rozleg\u0142e konteksty spo\u0142eczno- -polityczne, w kt\u00f3rych funkcjonowa\u0142a peerelowska kinematografia. Przedmiotem zainteresowania s\u0105 w g\u0142\u00f3wnej mierze pe\u0142nometra\u017cowe filmy fabularne (Autorzy przebadali imponuj\u0105cy korpus utwor\u00f3w, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych znalaz\u0142y si\u0119 filmy praktycznie nieznane szerszym kr\u0119gom odbiorc\u00f3w), ale sporo uwagi po\u015bwi\u0119cono te\u017c popularnym serialom telewizyjnym (Wojna domowa<\/em>, Czterdziestolatek<\/em>, Dr Ewa<\/em>) i studenckim etiudom zrealizowanym przez przysz\u0142ych mistrz\u00f3w kina (U\u015bmiech z\u0119biczny <\/em>Romana Pola\u0144skiego, Portret m\u0119\u017cczyzny z medalem <\/em>Witolda Leszczy\u0144skiego, Samolot z Budapesztu <\/em>Krzysztofa Zanussiego). Integraln\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 publikacji jest niezwykle bogaty i dobrze sfunkcjonalizowany wzgl\u0119dem g\u0142\u00f3wnego wywodu materia\u0142 wizualny (fotosy z film\u00f3w, wycinki recenzji prasowych, stenogramy posiedze\u0144 komisji kolaudacyjnych). Punktem odniesienia dla przeprowadzonych analiz s\u0105 post\u0119puj\u0105ce w \u015bwiecie zachodnim od schy\u0142ku lat 60. przeobra\u017cenia obyczaj\u00f3w i moralno\u015bci, norm i regu\u0142 \u017cycia rodzinnego oraz znaczne ograniczenia zakresu seksualnego tabu. We Wst\u0119pie Kurkowscy stawiaj\u0105 fundamentalne z punktu widzenia przyj\u0119tej strategii badawczej pytanie:<\/p>\n

Jak jednak te procesy i zale\u017cno\u015bci zachodzi\u0142y w tej cz\u0119\u015bci \u015bwiata, w kt\u00f3rej \u017cycie gospodarcze, spo\u0142eczne, kulturalne, nie m\u00f3wi\u0105c ju\u017c o sferze polityki, zosta\u0142o poddane totalnemu nadzorowi i podporz\u0105dkowane ideologii? Co wi\u0119cej, gdzie przerwano naturalne i swobodne wi\u0119zi \u0142\u0105cz\u0105ce spo\u0142ecze\u0144stwa kontynentu europejskiego oraz tw\u00f3rc\u00f3w i instytucje kultury[2]<\/a><\/sup>.<\/p>\n

Na znaczenie dekady lat 60. zwraca\u0142 tak\u017ce uwag\u0119, cz\u0119sto przywo\u0142ywany w monografii, Karol Jachymek. Autor obszernego opracowania Film \u2013 Cia\u0142o \u2013 Historia. Kino polskie lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych <\/em>pisa\u0142, i\u017c \u201ew Polsce podobne, co na Zachodzie zjawiska, cho\u0107 w innej skali, zosta\u0142y przet\u0142umaczone na j\u0119zyk obowi\u0105zuj\u0105cego w kraju socjalistycznym scenariusza ideologicznego, ufundowa\u0142y tak\u017ce rodzim\u0105 codzienno\u015b\u0107, powoli wprawiaj\u0105c w ruch istniej\u0105cy dot\u0105d porz\u0105dek rzeczywisto\u015bci, ze szczeg\u00f3lnym uwzgl\u0119dnieniem norm obyczajowych\u201d[3]<\/a><\/sup>. Warto jednak podkre\u015bli\u0107, i\u017c o ile Jachymka interesuje cia\u0142o (i ekranowa cielesno\u015b\u0107) jako takie<\/em>, o tyle Kurkowscy skupiaj\u0105 si\u0119 niemal wy\u0142\u0105cznie na ciele kobiecym. Taka optyka jest rezultatem przekonania, i\u017c \u015bwiat polskiego filmu przynajmniej do ko\u0144ca Polski Ludowej by\u0142 ca\u0142kowicie zmaskulinizowany, m\u0142oda kobieta by\u0142a w nim przede wszystkim artystycznym ozdobnikiem i przedmiotem po\u017c\u0105dania[4]<\/a><\/sup>.<\/p>\n

Tytu\u0142 monografii Kurkowskich mo\u017ce by\u0107 dla czytelnika nieco myl\u0105cy, gdy\u017c nie do ko\u0144ca odpowiada jej faktycznej zawarto\u015bci. Sformu\u0142owanie \u201eu progu dekady Gierka\u201d (cezur\u0119 stanowi tu data premiery Kardiogramu <\/em>w re\u017cyserii Romana Za\u0142uskiego) badacze potraktowali bardzo szeroko, rozpoczynaj\u0105c historycznofilmow\u0105 narracj\u0119 od\u2026 socrealizmu. Rozdzia\u0142 I, b\u0119d\u0105cy zgodnie z okre\u015bleniem Autor\u00f3w \u201eroznegli\u017cowanym\u201d przegl\u0105dem kinematografii do ko\u0144ca 1970 roku, zajmuje ponad jedn\u0105 trzeci\u0105 obj\u0119to\u015bci ksi\u0105\u017cki (w ko\u0144cowych fragmentach tego rozdzia\u0142u Kurkowscy przywo\u0142uj\u0105 nawet skandale obyczajowe z pocz\u0105tku XX wieku, zwi\u0105zane m.in. z wyst\u0119pem nagiej Ireny Solskiej na deskach Teatru Miejskiego w Krakowie i Mili Kami\u0144skiej w warszawskim Teatrze Bogus\u0142awskiego). Dokonany w tym rozdziale szczeg\u00f3\u0142owy przegl\u0105d produkcji filmowej z ca\u0142ego pocz\u0105tkowego 30-lecia PRL-u jest jednak uzasadniony. Funkcj\u0105 tej partii ksi\u0105\u017cki jest odpowied\u017a na pytanie, czy rzeczywi\u015bcie dopiero na prze\u0142omie lat 60. i 70. kobieca nago\u015b\u0107 wesz\u0142a do zestawu artystycznych chwyt\u00f3w dozwolonych w polskim kinie[5]<\/a><\/sup>.<\/p>\n

W latach obowi\u0105zywania socrealistycznych wzorc\u00f3w nie mog\u0142o by\u0107 mowy o scenach erotycznych, a jednak zdarza\u0142y si\u0119 \u201edrobne incydenty kobiecej nago\u015bci\u201d. Przyk\u0142adem takiego \u201eincydentu\u201d jest szerzej om\u00f3wiony przyk\u0142ad filmu M\u0142odo\u015b\u0107 Chopina <\/em>(1951) Aleksandra Forda, w kt\u00f3rym wcielaj\u0105cej si\u0119 w rol\u0119 robotnicy Hance Skar\u017cance podczas rewolucyjnych zamieszek w Pary\u017cu kt\u00f3ry\u015b z \u017co\u0142nierzy rozrywa bluzk\u0119, ods\u0142aniaj\u0105c pier\u015b. Scena ta, na co zwracaj\u0105 uwag\u0119 Autorzy, zosta\u0142a jednak z nieokre\u015blonych powod\u00f3w usuni\u0119ta z emitowanych ostatnio kopii filmowych. \u015amielsze sceny nago\u015bci mog\u0142y si\u0119 pojawi\u0107 w Polsce dopiero wraz z pa\u017adziernikow\u0105 \u201eodwil\u017c\u0105\u201d (tak\u0105 scen\u0119 mo\u017cemy zobaczy\u0107 w Ranczu Texas <\/em>Wadima Berestowskiego z 1958 roku). Zdaniem Autor\u00f3w wyrazem przemian obyczajowych dokonuj\u0105cych si\u0119 w tym politycznie prze\u0142omowym okresie by\u0142 zorganizowany w 1957 roku z inicjatywy \u201eExpressu Wieczornego\u201d i \u201eDziennika Ba\u0142tyckiego\u201d pierwszy w PRL konkurs Miss Polonia, w kt\u00f3rym kandydatki wyst\u0119powa\u0142y w strojach k\u0105pielowych. O zmianie wizerunku kobiety w przestrzeni publicznej \u015bwiadczy te\u017c fenomen tzw. kociak\u00f3w na ok\u0142adkach poczytnych czasopism, takich jak \u201ePo Prostu\u201d, \u201eFilm\u201d czy \u201eEkran\u201d. Gra\u017cyna Hasse, projektantka Mody Polskiej, wspomina\u0142a, i\u017c w \u201eodwil\u017cowym\u201d okresie \u201ezacz\u0119\u0142o si\u0119 bywanie w popularnych w tamtych czasach miejscach Warszawy. Basen Legii, Stodo\u0142a, Hybrydy\u201d[6]<\/a><\/sup>. W 1958 roku na balu karnawa\u0142owym w klubie Stodo\u0142a bawi\u0142a si\u0119 16-letnia Teresa Tuszy\u0144ska, zwracaj\u0105c swoimi wdzi\u0119kami uwag\u0119 fotoreportera Andrzeja Wiernickiego, kt\u00f3ry zaproponowa\u0142 jej sesj\u0119 zdj\u0119ciow\u0105. Fotografia z sesji trafi\u0142a na og\u0142oszony w \u201ePrzekroju” konkurs \u201eFilm szuka m\u0142odych aktorek”, do kt\u00f3rego zg\u0142osi\u0142o si\u0119 ponad 1200 kandydatek. Tuszy\u0144ska wygra\u0142a, a nagrod\u0105 by\u0142 udzia\u0142 w filmie Ostatni strza\u0142<\/em> Jana Rybkowskiego[7]<\/a><\/sup>.<\/p>\n

W okresie rz\u0105d\u00f3w Gomu\u0142ki ustali\u0142 si\u0119 pewien kanon pokazywania kobiecej nago\u015bci w kinematografii polskiej. Pojawia si\u0119 ona jako lekko przypadkowe, cz\u0119sto odleg\u0142e od kamery t\u0142o, podkre\u015blaj\u0105ce zwyczajno\u015b\u0107, codzienno\u015b\u0107 takich widok\u00f3w, nawet w niezwyczajnych sytuacjach[8]<\/a><\/sup>. Pretekstem do pokazywania nago\u015bci by\u0142y nadmiernie eksploatowane w kinie tego okresu sceny k\u0105pieli (za modelow\u0105 realizacj\u0119 takiej sceny nale\u017cy uzna\u0107 igraszki w pianie Kaliny J\u0119drusik w filmie Lekarstwo na mi\u0142o\u015b\u0107 <\/em>Jana Batorego z 1966 roku[9]<\/a><\/sup>). By\u0107 mo\u017ce to w\u0142a\u015bnie \u201ew\u0105tek k\u0105pielowy\u201d (dog\u0142\u0119bnie przeanalizowany w monografii) sk\u0142oni\u0142 Stanis\u0142awa Janickiego do okre\u015blenia No\u017ca w wodzie <\/em>(1962) mianem klasycznego filmu erotycznego. W spos\u00f3b symptomatyczny dla obyczajowo\u015bci epoki o kryteriach wyboru odtw\u00f3rczyni g\u0142\u00f3wnej roli w swoim filmie m\u00f3wi\u0142 Pola\u0144ski: \u201eDziewczyna, kt\u00f3rej szuka\u0142em, musia\u0142a wygl\u0105da\u0107 do\u015b\u0107 pospolicie w ubraniu. Natomiast w bikini powinna zadziwia\u0107 zmys\u0142owo\u015bci\u0105. Jolanta Umecka, kt\u00f3r\u0105 zauwa\u017cy\u0142em na basenie Legii, zdawa\u0142a si\u0119 odpowiada\u0107 tym kryteriom\u201d[10]<\/a><\/sup>.<\/p>\n

Na tle skonwencjonalizowanych reprezentacji damskiego cia\u0142a wyr\u00f3\u017cnia\u0142 si\u0119 z pewno\u015bci\u0105 Pierwszy dzie\u0144 wolno\u015bci <\/em>(1964) Aleksandra Forda, podejmuj\u0105cy tabuizowany w PRL-u temat wojennych gwa\u0142t\u00f3w na niemieckich kobietach (z przyczyn ideologicznych tak\u017ce u Forda sprawcami takich gwa\u0142t\u00f3w nie mogli by\u0107 \u017co\u0142nierze sowieccy). W przeciwie\u0144stwie do Jachymka, kt\u00f3ry w scenach przemocy seksualnej dostrzega\u0142 komunikat o patriarchalnym naddaniu \u00f3wczesnej kultury dominuj\u0105cej i obowi\u0105zuj\u0105cym w niej m\u0119skim spojrzeniu (zadaniem wykorzystanego przez Forda w scenach gwa\u0142tu sposobu obrazowania by\u0142o \u201ewzbogacenie utworu o dodatkowe elementy gwarantuj\u0105ce przyjemno\u015b\u0107 wzrokow\u0105\u201d[11]<\/a><\/sup>), Kurkowscy traktuj\u0105 te sceny przede wszystkim jako diagnoz\u0119 moraln\u0105 \u2013 dow\u00f3d na spowszednienie brutalnej przemocy w kontek\u015bcie straszliwej II wojny \u015bwiatowej na froncie wschodnim[12]<\/a><\/sup>. O transgresyjnym charakterze dzie\u0142a Forda \u015bwiadczy fakt, i\u017c w serialu Wojna domowa <\/em>ojciec, tu\u017c przed emisj\u0105 Pierwszego dnia wolno\u015bci<\/em>, wy\u0142\u0105cza telewizor, by nie narazi\u0107 16-letniego syna na zbyt szokuj\u0105ce obrazy.<\/p>\n

Wed\u0142ug Autor\u00f3w stosunkowo niewielka w okresie rz\u0105d\u00f3w Gomu\u0142ki liczba ingerencji cenzury nie mo\u017ce \u015bwiadczy\u0107 o daleko id\u0105cej swobodzie filmowc\u00f3w w pokazywaniu nago\u015bci. Znamiennym przyk\u0142adem wp\u0142ywu polityki na polskie kino s\u0105 burzliwe obrady Komisji Kolaudacyjnej filmu Dancing w kwaterze Hitlera <\/em>(1968) Jana Batorego, kt\u00f3ra zebra\u0142a si\u0119 pod przewodnictwem wiceministra i szefa Naczelnego Zarz\u0105du Kinematografii Tadeusza Zaorskiego. Obecny podczas obrad przedstawiciel cenzury Henryk Olszewski konstatowa\u0142: \u201eTakie orgie mog\u0105 si\u0119 zdarzy\u0107, ale ludzie doro\u015bli nie interesuj\u0105 si\u0119 t\u0105 stron\u0105 \u017cycia, jej przejawami od strony fizycznej, bo nie maj\u0105 na to czasu ani pieni\u0119dzy, aby w takich scenach uczestniczy\u0107. Nie widz\u0119 powodu, \u017ceby\u015bmy mieli z takimi scenami w naszych filmach wyst\u0119powa\u0107\u201d[13]<\/a><\/sup>. W stenogramie z posiedzenia Komisji znale\u017a\u0107 mo\u017cna potwierdzenie stereotypu siermi\u0119\u017cnego gomu\u0142kowskiego nadzoru nad sztuk\u0105, \u201eobcinania kant\u00f3w\u201d dokonywanego wy\u0142\u0105cznie na podstawie zewn\u0119trznych przedstawie\u0144 z wyra\u017anym brakiem zrozumienia ich sensu, kt\u00f3ry przecie\u017c wyj\u0105tkowo odpowiada\u0142 potrzebom propagandowym chwili z uwagi na pot\u0119pienie stylu \u201ebananowej m\u0142odzie\u017cy\u201d[14]<\/a><\/sup>. Niezwykle interesuj\u0105cego materia\u0142u do analizy socjologicznej dostarcza tak\u017ce stenogram Komisji Kolaudacyjnej filmu Skok <\/em>Kazimierza Kutza (1967, premiera 1969). Ukazany w filmie akt mi\u0142osny wzbudzi\u0142 obiekcje cenzora, kt\u00f3ry w scenie erotycznej postulowa\u0142 ci\u0119cia (co ciekawe, dotyczy\u0107 one mia\u0142y g\u0142\u00f3wnie warstwy audytywnej) ze wzgl\u0119du na dobro widz\u00f3w wywodz\u0105cych si\u0119 z\u2026 ma\u0142ych miasteczek: \u201eMusimy pami\u0119ta\u0107, \u017ce filmy robimy nie tylko dla wielkich o\u015brodk\u00f3w miejskich, ale i dla g\u0142\u0119bokiej prowincji, i dlatego by\u0142bym za skr\u00f3ceniem tej sceny, tym bardziej \u017ce mamy do czynienia wielokrotnie z nieprzygotowan\u0105 widowni\u0105\u201d[15]<\/a><\/sup>. Charakteryzuj\u0105c przeanalizowane w I rozdziale mechanizmy funkcjonowania polskiej kinematografii, Autorzy podkre\u015blaj\u0105, i\u017c do ko\u0144ca lat 60. dzia\u0142a\u0142a przede wszystkim wst\u0119pna kontrola scenariuszy, autocenzura tw\u00f3rc\u00f3w, ostro\u017cne w tym zakresie, utrwalone zwyczaje polskiej kinematografii oraz tradycje katolickiego spo\u0142ecze\u0144stwa[16]<\/a><\/sup>. Warto jednak zaznaczy\u0107, i\u017c ideologiczny nadz\u00f3r, rozpoczynaj\u0105cy si\u0119 ju\u017c na wst\u0119pnym etapie scenariuszowym, nie musia\u0142 automatycznie oznacza\u0107 zablokowania \u201ew\u0105tpliwego\u201d projektu. Pewn\u0105 konsternacj\u0119 wywo\u0142uje dzi\u015b opinia Aleksandra \u015acibora-Rylskiego wyra\u017cona podczas obrad Komisji Ocen Scenariuszy. Dyskutant doceni\u0142 kunszt Pola\u0144skiego, Skolimowskiego i Goldberga, kt\u00f3rzy do No\u017ca w wodzie <\/em>potrafili \u201enapisa\u0107 dobry scenariusz rozrywkowy, wakacyjny, wodniacki, lipcowo-sierpniowy\u201d[17]<\/a><\/sup>.<\/p>\n

Drugi rozdzia\u0142 monografii to jej cz\u0119\u015b\u0107 zasadnicza \u2013 dotycz\u0105ca bezpo\u015brednio okresu awizowanego w tytule. Kre\u015bl\u0105c obraz polskiej kinematografii po Marcu 1968 roku, pewne kwestie o fundamentalnym znaczeniu Autorzy potraktowali w spos\u00f3b nazbyt skr\u00f3towy. Odnosi si\u0119 to zw\u0142aszcza do fragment\u00f3w po\u015bwi\u0119conych roszadom personalnym w \u015brodowisku filmowym wywo\u0142anych anty\u017cydowsk\u0105 nagonk\u0105. O spowodowanej tym faktem zapa\u015bci polskiej kinematografii badacze pisz\u0105: \u201eJednym z oczywistych powod\u00f3w [kryzysu] by\u0142 wyjazd pewnej grupy do\u015bwiadczonych specjalist\u00f3w pochodzenia \u017cydowskiego (jak np. operator Jerzy Lipman, scenarzysta i re\u017cyser Jakub Goldberg, kierownicy produkcji Kurt Weber i Zygmunt Szyndler)\u201d[18]<\/a><\/sup>. Z ksi\u0105\u017cki nie dowiemy si\u0119 jednak niczego o politycznych przyczynach i nierzadko dramatycznych okoliczno\u015bciach owych \u201ewyjazd\u00f3w\u201d.<\/p>\n

Dokonana przez badaczy kwerenda potwierdza, i\u017c od drugiej po\u0142owy lat 60. uczestnicy posiedze\u0144 komisji kolaudacyjnych stosunkowo rzadko zwracali uwag\u0119 na sceny nago\u015bci. Na potwierdzenie tezy, \u017ce tzw. momenty nale\u017ca\u0142y ju\u017c do wtedy powszechnie akceptowanego arsena\u0142u \u015brodk\u00f3w uatrakcyjnienia produkcji, mo\u017cna przywo\u0142a\u0107 casus <\/em>kolaudacji filmu Sublokator <\/em>(1966) Janusza Majewskiego, podczas kt\u00f3rej domagano si\u0119\u2026 sceny \u0142\u00f3\u017ckowej z Magdalen\u0105 Zawadzk\u0105 [19]<\/a><\/sup>, ogl\u0105daj\u0105c wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie filmy z pomarcowego okresu, w rodzaju Dzi\u0119cio\u0142a <\/em>(1971) Jerzego Gruzy, mo\u017cna nawet odnie\u015b\u0107 wra\u017cenie, i\u017c \u201e\u00f3wczesna Polska jest liberty\u0144skim rajem, do kt\u00f3rego dost\u0119p maj\u0105 wszyscy\u201d[20]<\/a><\/sup>. Osi\u0105 historycznofilmowej narracji w drugiej partii ksi\u0105\u017cki jest szczeg\u00f3\u0142owo opisany przypadek Kardiogramu <\/em>Romana Za\u0142uskiego. Autorzy omawiaj\u0105 przebieg Komisji Kolaudacyjnej z 23 stycznia 1971 roku (re\u017cyser oprotestowa\u0142 na niej propozycj\u0119 skierowania swojego dzie\u0142a do rozpowszechniania w telewizji, w kt\u00f3rej \u201eka\u017cdy film traci swoj\u0105 warto\u015b\u0107, rang\u0119 i si\u0142\u0119 argumentacji\u201d), badaj\u0105 recepcj\u0119 filmu w og\u00f3lnopolskiej i regionalnej prasie, a tak\u017ce przywo\u0142uj\u0105 szczebrzeszy\u0144skie lokacje, kt\u00f3re pos\u0142u\u017cy\u0142y jako filmowe plenery (krajoznawcy i mi\u0142o\u015bnicy turystyki podkre\u015blaj\u0105 do dzi\u015b \u201emodelow\u0105 prowincjonalno\u015b\u0107\u201d Szczebrzeszyna). Zdaniem badaczy o atrakcyjno\u015bci filmu (cho\u0107 wedle oficjalnych statystyk frekwencja nie by\u0142a spektakularna: podczas 128 dni na ekranach film zobaczy\u0142o 97762 widz\u00f3w) zadecydowa\u0142a \u201euzupe\u0142niaj\u0105ca aktualny stan psychiczny i aktualne prze\u017cycia bohater\u00f3w\u201d erotyka. A w szczeg\u00f3lno\u015bci kultowa \u2013 \u201erozpoczynaj\u0105ca rewolucj\u0119 seksualn\u0105 w polskim kinie\u201d[21]<\/a><\/sup> \u2013 scena z nagim biustem Anny Seniuk, kt\u00f3rej fotograficzn\u0105 odbitk\u0119 mo\u017cna by\u0142o kupi\u0107 na s\u0142ynnym bazarze R\u00f3\u017cyckiego w Warszawie. Trudno si\u0119 spodziewa\u0107, \u017ce mog\u0142oby by\u0107 inaczej po latach siermi\u0119\u017cnych, pruderyjnych czas\u00f3w Gomu\u0142ki, do kt\u00f3rych przecie\u017c mimo wszystko dociera\u0142y echa rewolucji obyczajowej na zachodzie Europy[22]<\/a><\/sup>. Dla przywo\u0142anego ju\u017c Karola Jachymka filmy Za\u0142uskiego z tego okresu (obok Kardiogramu <\/em>wymieni\u0107 trzeba zrealizowan\u0105 w 1972 roku Anatomi\u0119 mi\u0142o\u015bci<\/em>) by\u0142y wyrazem \u00f3wczesnej \u201epost\u0119powo\u015bci\u201d, kt\u00f3ra przyczyni\u0142a si\u0119 r\u00f3wnie\u017c do zmiany w sposobach ukazywania filmowych przedstawie\u0144 cia\u0142a. Na ekrany kin powoli wkracza\u0107 wi\u0119c zacz\u0119\u0142y ju\u017c nie \u201ekociaki\u201d, ale seksbomby[23]<\/a><\/sup>. Emocje recenzent\u00f3w i widz\u00f3w towarzysz\u0105ce pokazom film\u00f3w Za\u0142uskiego t\u0142umaczy \u2013 nieco w kontrze do ustale\u0144 Autor\u00f3w monografii (zob. podrozdzia\u0142: \u201eGo\u0142e baby jako ozdobnik\u201d i polemika z Krzysztofem Kornackim [24]<\/a><\/sup>) \u2013 Justyna Jaworska:<\/p>\n

Ods\u0142oni\u0119tych biust\u00f3w <\/em>nie by\u0142o jeszcze wtedy wiele <\/em><\/strong>[podkre\u015blenie moje \u2013 N.K.-R] (po przywo\u0142ywanym \u201eKardiogramie\u201d mign\u0119\u0142y na przyk\u0142ad u Morgensterna<\/em>[25]<\/a><\/sup>) i chocia\u017c echa rewolucji seksualnej dociera\u0142y przecie\u017c z zagranicy, poza tym dwa lata wcze\u015bniej, w 1970 roku, otwarto w Krakowskim Towarzystwie Fotograficznym pierwsz\u0105 wystaw\u0119 akt\u00f3w \u201eVenus\u201d, kt\u00f3ra wobec braku legalnej pornografii stanowi\u0142a wentyl dla artystycznie podanej erotyki, to ekscytacje krytyk\u00f3w kilkoma zaledwie klatkami \u201eAnatomii mi\u0142o\u015bci\u201d pozwalaj\u0105 postawi\u0107 tez\u0119 o prze\u0142omie wizualnym<\/em>[26]<\/a><\/sup>.<\/p>\n

W podsumowaniu rozwa\u017ca\u0144 na temat Kardiogramu <\/em>Autorzy zaznaczaj\u0105, i\u017c film idealnie wpisa\u0142 si\u0119 w \u017cycie polityczne i grudniow\u0105 przemian\u0119 systemu. Oznacza\u0142 formalny i faktyczny koniec epoki gomu\u0142kowskiej, uznawanej w powszechnej \u015bwiadomo\u015bci za szczeg\u00f3lnie siermi\u0119\u017cn\u0105, pruderyjn\u0105 faz\u0119 \u201erealnego socjalizmu\u201d[27]<\/a><\/sup>. W wie\u0144cz\u0105cych ksi\u0105\u017ck\u0119 Uwagach ko\u0144cowych<\/em> znalaz\u0142 si\u0119 jednak paradoksalny fragment podwa\u017caj\u0105cy tez\u0119 o prze\u0142omowym charakterze filmu Za\u0142uskiego: \u201eKardiogram <\/em>nie spowodowa\u0142 \u017cadnej rewolucji, pewne zmiany dotyczy\u0142y mo\u017ce bardziej erotyki ni\u017c nago\u015bci. W kwestii samej nago\u015bci mo\u017cemy m\u00f3wi\u0107 o ewolucji g\u0142\u00f3wnie w kategoriach ilo\u015bciowych\u201d[28]<\/a><\/sup>.<\/p>\n

W ostatniej, najskromniejszej obj\u0119to\u015bciowo ods\u0142onie ksi\u0105\u017cki Autorzy dokonuj\u0105 przegl\u0105du film\u00f3w zrealizowanych ju\u017c po Kardiogramie. <\/em>Wiele uwagi po\u015bwi\u0119cono perypetiom towarzysz\u0105cym kolaudacji Seksolatk\u00f3w <\/em>Zygmunta H\u00fcbnera (1972). Przedpremierowe losy \u015bmia\u0142ego obyczajowo filmu o wielce obiecuj\u0105cym tytule dowodz\u0105, i\u017c \u2013 jak pisa\u0142 Piotr Zwierzchowski \u2013 kwesti\u0105 tabu pozostawa\u0142 sam seks, a m\u00f3wi\u0105c precyzyjnie, spos\u00f3b jego przedstawiania, zw\u0142aszcza w odniesieniu do ludzi m\u0142odych[29]<\/a><\/sup>. W recenzjach prasowych pojawi\u0142y si\u0119 mocne zarzuty o \u201epornografii\u201d i braku wyczucia trend\u00f3w w \u015bwiatowym kinie, kt\u00f3re \u201eczyni odwr\u00f3t od tego rodzaju tematyki w kierunku subtelnych, romantycznych nastroj\u00f3w uczuciowych, niedopowiedze\u0144 i aluzji\u201d. Zdaniem Autor\u00f3w taka diagnoza \u015bwiadczy o ca\u0142kowitym braku orientacji recenzent\u00f3w, kt\u00f3rzy najwyra\u017aniej przeoczyli fakt, i\u017c dwa miesi\u0105ce wcze\u015bniej do regularnej dystrybucji w USA trafi\u0142o pornograficzne G\u0142\u0119bokie gard\u0142o <\/em>(Deep Throat<\/em>, 1972). Mimo negatywnych recenzji nie zawiedli spragnieni \u201emoment\u00f3w\u201d widzowie \u2013 film H\u00fcbnera obejrza\u0142o w kinach ponad 1,5 mln odbiorc\u00f3w.<\/p>\n

Przeprowadzona w III rozdziale monografii analiza recepcji prasowej film\u00f3w zrealizowanych w latach 70. ujawni\u0142a znamienny rys rodzimej krytyki. Badacze zaznaczaj\u0105, i\u017c nago\u015b\u0107 w polskim filmie tamtej epoki mia\u0142a posmak kompensacyjny \u2013 w ocenie erotyki recenzenci bardzo cz\u0119sto por\u00f3wnywali j\u0105 z trendami i modami w kinie zachodnim. Dla przyk\u0142adu Rewizj\u0119 osobist\u0105 <\/em>(1972) Andrzeja Kostenki i Witolda Leszczy\u0144skiego zestawiano ze szwedzkim Jestem ciekawa w kolorze \u017c\u00f3\u0142tym <\/em>(1967) Sj\u00f6mana, a Anatomi\u0119 mi\u0142o\u015bci <\/em>z Kobiet\u0105 i m\u0119\u017cczyzn\u0105 <\/em>(1966) Leloucha. Na koniec mo\u017cna zada\u0107 pytanie, czy ta praktyka \u015bwiadczy o tym, i\u017c nie tylko ukazuj\u0105ce socjalistyczn\u0105 codzienno\u015b\u0107 filmy (rzetelnie przebadane przez Kurkowskich), lecz tak\u017ce recenzuj\u0105cy te filmy krytycy naznaczeni byli jakim\u015b typowym dla kraj\u00f3w zza \u017celaznej kurtyny \u201esockompleksem\u201d? A mo\u017ce, o czym wspominaj\u0105 Autorzy na zako\u0144czenie ksi\u0105\u017cki, w epoce Gierka nago\u015b\u0107 sta\u0142a si\u0119 strategi\u0105 buduj\u0105c\u0105 pozytywny wizerunek kraju na zewn\u0105trz (na co wskazuje przyk\u0142ad Dziej\u00f3w grzechu<\/em> Waleriana Borowczyka z 1975 roku). Ekipie Gierka zale\u017ca\u0142o bowiem na eksportowym wizerunku \u201enowoczesnej, europejskiej\u201d w\u0142adzy, kt\u00f3rej wizyt\u00f3wk\u0105 mog\u0142o by\u0107 \u201enowoczesne, europejskie\u201d (czytaj \u201erozebrane\u201d) polskie kino. Beneficjentami tej strategii byli niew\u0105tpliwie spragnieni erotyki \u00e0 la polonaise <\/em>rodzimi widzowie.<\/p>\n

 <\/p>\n

    \n
  1. M. Kurkowska, J. Kurkowski, \u201eKardiogram\u201d przemian obyczajowych w polskim kinie na progu dekady Gierka<\/em>, \u0141omianki 2022, s. 9. \u2191<\/a><\/li>\n
  2. Tam\u017ce. \u2191<\/a><\/li>\n
  3. K. Jachymek, Film \u2013 Cia\u0142o \u2013 Historia. Kino polskie lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych<\/em>, Gda\u0144sk 2016, s. 9-10. \u2191<\/a><\/li>\n
  4. M. Kurkowska, J. Kurkowski, \u201eKardiogram\u201d przemian obyczajowych w polskim kinie na progu dekady Gierka<\/em>, dz. cyt., s. 81. Jak wynika z ustale\u0144, \u201eprzedmiotem po\u017c\u0105dania\u201d by\u0142y tak\u017ce wyst\u0119puj\u0105ce w polskich filmach aktorki. Odnosz\u0119 wra\u017cenie, i\u017c Autorom zabrak\u0142o koniecznego krytycznego dystansu wobec przytaczanych w swobodnym tonie anegdotycznych opowie\u015bci z filmowych plan\u00f3w, w kt\u00f3rych przewija si\u0119 w\u0105tek molestowania seksualnego (ten w\u0105tek najpe\u0142niej wybrzmiewa w historii realizacji P\u00f3\u017anego popo\u0142udnia <\/em>Aleksandra \u015acibora-Rylskiego, w kt\u00f3rym zagra\u0142a Barbara Brylska). \u2191<\/a><\/li>\n
  5. Tam\u017ce, s. 12. \u2191<\/a><\/li>\n
  6. M. J. Nowik, Tetetka. Wspomnienia o Teresie Tuszy\u0144skiej<\/em>, Warszawa 2013, s. 28. \u2191<\/a><\/li>\n
  7. Autor monografii Tuszy\u0144skiej podkre\u015bla, i\u017c polskiemu filmowi ko\u0144ca lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych brakowa\u0142o atrakcyjnych dziewczyn, bo w czasach PRL-u nie by\u0142o firm zajmuj\u0105cych si\u0119 organizacj\u0105 casting\u00f3w. Dlatego organizowano \u201e\u0142owy\u201d na amatorki (czyli przys\u0142owiowe \u201ekociaki\u201d). Tam\u017ce, s. 33-35. \u2191<\/a><\/li>\n
  8. M. Kurkowska, J. Kurkowski, \u201eKardiogram\u201d przemian obyczajowych w polskim kinie na progu dekady Gierka<\/em>, dz. cyt., s. 67. \u2191<\/a><\/li>\n
  9. W 1967 roku Alicja Helman na \u0142amach \u201eKina\u201d pisa\u0142a o polskim erotyzmie, \u017ce istnieje, cho\u0107 jest \u201emroczny i osobliwy\u201d, istnieje, \u201eje\u015bli nie pr\u00f3buje si\u0119 go wyprowadzi\u0107 z wanien i pianek Ma\u0142\u017ce\u0144stwa z rozs\u0105dku <\/em>czy Lekarstwa na mi\u0142o\u015b\u0107<\/em>\u201d. Iwona Kurz trafnie podsumowa\u0142a refleksj\u0119 Helman: [w latach 60.] Stajemy si\u0119 narodem k\u0105pi\u0105cym si\u0119, tote\u017c heroiny polskiego filmu cz\u0119sto sp\u0119dzaj\u0105 czas w wannie. Zob. I. Kurz. Twarze w t\u0142umie. Wizerunki bohater\u00f3w wyobra\u017ani zbiorowej w kulturze polskiej lat 1955-1969<\/em>, Izabelin 2005, s. 138. \u2191<\/a><\/li>\n
  10. R. Pola\u0144ski, Roman by Pola\u0144ski<\/em>, t\u0142um. K. Szymanowska, P. Szymanowski, Warszawa 2017, s. 193. \u2191<\/a><\/li>\n
  11. K. Jachymek, Film \u2013 Cia\u0142o \u2013 Historia. Kino polskie lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych<\/em>, Gda\u0144sk 2016, s. 257. \u2191<\/a><\/li>\n
  12. M. Kurkowska, J. Kurkowski, \u201eKardiogram\u201d przemian obyczajowych w polskim kinie na progu dekady Gierka<\/em>, dz. cyt., s. 38. \u2191<\/a><\/li>\n
  13. Tam\u017ce, s. 89. \u2191<\/a><\/li>\n
  14. Tam\u017ce. \u2191<\/a><\/li>\n
  15. Tam\u017ce, s. 109. \u2191<\/a><\/li>\n
  16. Tam\u017ce, s. 118. \u2191<\/a><\/li>\n
  17. M. Hendrykowski, Modern jazz<\/em>, \u201eKwartalnik Filmowy\u201d 1997, nr 17, s. 89. \u2191<\/a><\/li>\n
  18. M. Kurkowska, J. Kurkowski, \u201eKardiogram\u201d przemian obyczajowych w polskim kinie na progu dekady Gierka<\/em>, dz. cyt., s. 126. \u2191<\/a><\/li>\n
  19. Tam\u017ce, s. 136. \u2191<\/a><\/li>\n
  20. Tam\u017ce, s. 179. \u2191<\/a><\/li>\n
  21. T. Lubelski, Historia kina polskiego 1985-2014<\/em>, Krak\u00f3w 2015, s. 405. \u2191<\/a><\/li>\n
  22. M. Kurkowska, J. Kurkowski, \u201eKardiogram\u201d przemian obyczajowych w polskim kinie na progu dekady Gierka<\/em>, dz. cyt., s. 246. \u2191<\/a><\/li>\n
  23. K. Jachymek, Film \u2013 Cia\u0142o \u2013 Historia. Kino polskie lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych<\/em>, dz. cyt., s. 675. \u2191<\/a><\/li>\n
  24. Kurkowscy nie zgadzaj\u0105 si\u0119 ze schematycznym uj\u0119ciem dziej\u00f3w nago\u015bci w kinie PRL-u zaproponowanym przez Kornackiego. Wedle tego schematu dopiero w okresie rz\u0105d\u00f3w Gierka nast\u0105pi\u0142 prze\u0142om i \u201ezwolniono piersi i pupy\u201d. Wedle Autor\u00f3w nago\u015b\u0107 kobieca \u201ew ca\u0142ej okaza\u0142o\u015bci\u201d by\u0142a obecna w kinie polskim ju\u017c od po\u0142owy lat 60. Pod tym wzgl\u0119dem PRL stanowi\u0142a najswobodniejszy obyczajowo barak bloku wschodniego, o czym \u015bwiadczy import polskich aktorek do demolud\u00f3w. M. Kurkowska, J. Kurkowski, \u201eKardiogram\u201d przemian obyczajowych w polskim kinie na progu dekady Gierka<\/em>, dz. cyt., s. 292. \u2191<\/a><\/li>\n
  25. W filmie Trzeba zabi\u0107 t\u0119 mi\u0142o\u015b\u0107 <\/em>z 1972 roku. \u2191<\/a><\/li>\n
  26. J. Jaworska, \u201ePi\u0119kne widoki, panowie, st\u0105d macie\u201d. O kinie polskiego sockonsumpcjonizmu<\/em>, Krak\u00f3w 2019, s. 155-157. \u2191<\/a><\/li>\n
  27. M. Kurkowska, J. Kurowkski, \u201eKardiogram\u201d przemian obyczajowych w polskim kinie na progu dekady Gierka<\/em>, dz. cyt., s. 237. \u2191<\/a><\/li>\n
  28. Tam\u017ce, s. 291. \u2191<\/a><\/li>\n
  29. Tam\u017ce, s. 261. Odnotujmy, i\u017c ze wzgl\u0119du na m\u0142ody wiek odtw\u00f3rczyni g\u0142\u00f3wnej roli od tw\u00f3rcy za\u017c\u0105dano ponownego nakr\u0119cenia scen erotycznych, tym razem ju\u017c z udzia\u0142em dublerki. \u2191<\/a><\/li>\n<\/ol>\n

    ______<\/p>\n

    And Seniuk showed off her breasts!<\/strong><\/p>\n

    A review of the book \u201eKardiogram\u201d przemian obyczajowych w polskim kinie na progu dekady Gierka<\/em> by Mirella and Jaros\u0142aw Kurkowski<\/p>\n

     <\/p>\n

    Abstract<\/span><\/strong><\/p>\n

    The article is a review of the book \u201eKardiogram\u201d przemian obyczajowych w polskim kinie na progu dekady Gierka by Mirella and Jaros\u0142aw Kurkowski. The popular monograph, published in 2022, is an interesting contribution to the history of Polish cinema during the Polish People\u2019s Republic. The authors were interested in the extent to which moral changes and the liberalization of cinematographic norms in the field of sexuality in Western Europe influenced film production behind the \u201eIron Curtain\u201d and, consequently, to what extent they influenced social mores in the Polish People\u2019s Republic.<\/p>\n

     <\/p>\n

    Keywords<\/span><\/strong><\/p>\n

    PRL, sexuality, moral norms, cinema<\/p>\n

    _______<\/p>\n

    Biogram<\/span><\/p>\n

    Dr hab., profesor w Katedrze Filmu i Medi.w Audiowizualnych Instytutu Kultury Wsp\u00f3\u0142czesnej Uniwersytetu \u0141\u00f3dzkiego. Specjalizuje si\u0119 w historii filmu polskiego, interesuje ameryka\u0144skim i brytyjskim kinem wsp\u00f3\u0142czesnym i problematyk\u0105 historiofotii. Opublikowa\u0142a ksi\u0105\u017cki: Ojczyzny prywatne<\/em> (2007) oraz \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 Inne spojrzenie<\/em> (2013). Od 2008 r. wsp\u00f3\u0142pracuje z Filmotek\u0105 Narodow\u0105 \u2013 Instytutem Audiowizualnym przy projekcie edukacyjnym Akademia Polskiego Filmu.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Recenzja ksi\u0105\u017cki \u201eKardiogram\u201d przemian obyczajowych w polskim kinie na progu dekady Gierka Mirelli i Jaros\u0142awa Kurkowskich   Uniwersytet \u0141\u00f3dzki ORCID: 0000-0003-3130-128X   https:\/doi.org\/10.56351\/PLEOGRAF.2023.3.10   Streszczenie Artyku\u0142 jest recenzj\u0105 ksi\u0105\u017cki \u201eKardiogram\u201d przemian obyczajowych w polskim kinie na progu dekady Gierka Mirelli i Jaros\u0142awa Kurkowskich. Wydana w 2022 r. popularnonaukowa monografia stanowi interesuj\u0105cy przyczynek do historii kina… Czytaj wi\u0119cej »A Seniuk pokaza\u0142a biust!<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":12,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"off","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[1878],"tags":[1367,1903,41,1902,42],"ppma_author":[910],"class_list":["post-7217","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-pleograf-2023-nr-3","tag-kino","tag-normy-obyczajowe","tag-prl","tag-prl-seksualnosc","tag-seksualnosc"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t