Krzysztofowi Zanussiemu \u2013 re\u017cyserowi, scenarzy\u015bcie i wieloletniemu dyrektorowi Studia Filmowego \u201eTor\u201d \u2013 po\u015bwi\u0119cono szereg artyku\u0142\u00f3w i monografii naukowych. Pomimo to na marginesie tej bogatej refleksji znajduje si\u0119 zagadnienie cenzury film\u00f3w Zanussiego, a w licznych opracowaniach napotka\u0107 mo\u017cna szereg p\u00f3\u0142prawd i przek\u0142ama\u0144. Celem niniejszego wywiadu jest pr\u00f3ba rekonstrukcji mechanizm\u00f3w dzia\u0142ania filmowej cenzury w PRL-u oraz poznanie strategii, kt\u00f3re pozwoli\u0142y arty\u015bcie z powodzeniem funkcjonowa\u0107 w rzeczywisto\u015bci Polski Ludowej. Autor wywiadu, korzystaj\u0105c z materia\u0142\u00f3w archiwalnych, konfrontuje wspomnienia Krzysztofa Zanussiego z zachowanymi dokumentami \u2013 pocz\u0105wszy od film\u00f3w zrealizowanych w amatorskich klubach filmowych, poprzez filmy szkolne i telewizyjne, debiutanck\u0105 Struktur\u0119 kryszta\u0142u<\/em> (1969), a\u017c po eksperymentaln\u0105 Iluminacj\u0119 <\/em>(1973) i popularne Barwy ochronne <\/em>(1977). <\/em>Aspiracj\u0105 rozm\u00f3wc\u00f3w by\u0142o sporz\u0105dzenie swoistego \u201ebilansu kwartalnego\u201d, kt\u00f3rego wyniki mog\u0105 s\u0142u\u017cy\u0107 pog\u0142\u0119bionej refleksji o tw\u00f3rczo\u015bci Krzysztofa Zanussiego oraz sta\u0107 si\u0119 zach\u0119t\u0105 do dalszych bada\u0144 nad cenzur\u0105 w PRL-u.<\/p>\n II. 1. Krzysztof Zanussi czyta stenogram z kolaudacji\u00a0Barw ochronnych<\/em>, Laski 2023. Autor, prawa, \u017ar\u00f3d\u0142o: Micha\u0142 Dondzik<\/p><\/div>\n <\/p>\n __________<\/p>\n <\/p>\n Micha\u0142 Dondzik: Urodzi\u0142 si\u0119 pan tu\u017c przed wojn\u0105, w czerwcu 1939 roku.<\/p>\n Krzysztof Zanussi: Jak si\u0119 kto\u015b urodzi\u0142 tu\u017c przed wojn\u0105, to si\u0142\u0105 rzeczy ta wojna si\u0119 na nim odcisn\u0119\u0142a. B\u0119d\u0105c czterolatkiem, zobaczy\u0142em ju\u017c wiele rzeczy, jakich dzieci nie powinny ogl\u0105da\u0107, znalaz\u0142em si\u0119 te\u017c w sytuacjach, kt\u00f3rych nie \u017cycz\u0119 nikomu. W czasie powstania znikn\u0105\u0142 m\u00f3j ojciec i mieli\u015bmy z matk\u0105 przekonanie, \u017ce ju\u017c wi\u0119cej go nie spotkamy, stracili\u015bmy kontakt na par\u0119 miesi\u0119cy. Po czym uda\u0142o nam si\u0119 odnale\u017a\u0107. Jak si\u0119 dowiedzia\u0142em, \u017ce ojciec \u017cyje, to z jakiego\u015b niezrozumia\u0142ego odruchu pad\u0142em w b\u0142oto jak ra\u017cony piorunem. Potem b\u0142oto trzeba by\u0142o d\u0142ugo z palta wykrusza\u0107. Nie mia\u0142em innej reakcji na wie\u015b\u0107, \u017ce \u015bwiat mo\u017ce odwr\u00f3ci\u0107 si\u0119 ku dobrej stronie, \u017ce przestan\u0119 by\u0107 sierot\u0105. To s\u0105 rzeczy, kt\u00f3re wtedy by\u0142y cz\u0119\u015bci\u0105 naszego prze\u017cycia. Bombardowanie, \u0142apanki, ucieczki \u2013 wszystko by\u0142o tak tu\u017c na wyci\u0105gni\u0119cie r\u0119ki. I to wyrobi\u0142o od razu w ludziach mojego pokolenia bardzo odmienne odruchy, to znaczy ma\u0142o kto z mojego pokolenia ma poczucie, \u017ce nam si\u0119 co\u015b nale\u017cy, bo to raczej, \u017ce \u017cyjemy, jest \u0142ask\u0105 bosk\u0105. Inni zgin\u0119li tu\u017c obok. Nie byli gorsi ani lepsi, a na nich spad\u0142a bomba, a mnie jako\u015b uda\u0142o si\u0119 pod t\u0105 bomb\u0105 nie znale\u017a\u0107. Wojna zostawia\u0142a jeszcze smug\u0119 z\u0142ych sn\u00f3w. Mam dzisiaj mam prawie 85 lat i ci\u0105gle bywa tak, \u017ce si\u0119 budz\u0119 z krzykiem w nocy, bo jaki\u015b koszmar mnie dosi\u0119ga. To wszystko pochodzi z wojny. My\u015bl\u0119, \u017ce dzieci, kt\u00f3re mia\u0142y spokojne dzieci\u0144stwo, nie musz\u0105 potem krzycze\u0107 w nocy. Tak bym to podsumowa\u0142. A z\u0142o\u017cono\u015b\u0107 tej rzeczywisto\u015bci by\u0142a ogromna. W zasadzie by\u0142em wychowywany, jak prawie ka\u017cdy, \u017ce nale\u017cy m\u00f3wi\u0107 prawd\u0119 i \u017ce dobry ch\u0142opiec nie k\u0142amie, tylko zawsze m\u00f3wi prawd\u0119. A potem przysz\u0142o zastrze\u017cenie rodzic\u00f3w: gdyby Niemiec stuka\u0142 do drzwi i pyta\u0142, czy kto\u015b jest w domu, to m\u00f3w, \u017ce nikogo nie ma, nawet jak my b\u0119dziemy stali za plecami. A wi\u0119c w pewnych sytuacjach dobry ch\u0142opiec k\u0142amie, a z\u0142y ch\u0142opiec m\u00f3wi prawd\u0119. To nie jest \u0142atwo zrozumie\u0107, jak si\u0119 ma trzy i p\u00f3\u0142 czy cztery lata. Od tamtych lat zmagam si\u0119 z podobnymi trudno\u015bciami.<\/p>\n MD: Jakie sposoby na przetrwanie stosowa\u0142 pan w czasach stalinowskich?<\/p>\n KZ: S\u0105 ludzie \u015blepo \u015bmiali, kt\u00f3rzy po prostu nie maj\u0105 wyobra\u017cenia o niebezpiecze\u0144stwie i czasem dokonuj\u0105 cud\u00f3w odwagi, nie maj\u0105c wielkiej moralnej zas\u0142ugi. Mnie to nie grozi. Ja sobie \u0142atwo wyobra\u017cam, ile z\u0142ego mo\u017ce mnie spotka\u0107, to jest moja strategia. Prze\u017cywa\u0142em aresztowania ojca, kt\u00f3re zdarzy\u0142y si\u0119 kilkakrotnie w drobnych sprawach. Taka ma\u0142a polityka. By\u0142 zatrzymywany za to, \u017ce gdzie\u015b co\u015b za du\u017co powiedzia\u0142. Znajdowali\u015bmy go potem na komisariacie; chodzenie z matk\u0105 po nocy z komisariatu na komisariat by\u0142o moim osobliwym do\u015bwiadczeniem. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 dzieci takich do\u015bwiadcze\u0144 nie ma, szczeg\u00f3lnie w takich inteligenckich domach. I oczywi\u015bcie wiele wi\u0119cej\u2026 Zmagania w szkole ze stalinizmem, kt\u00f3ry przyszed\u0142 ju\u017c gdzie\u015b od 1948-49 roku. Bardzo poczu\u0142em presj\u0119 tego systemu i w\u0142a\u015bnie ca\u0142\u0105 trudno\u015b\u0107, jak tutaj lawirowa\u0107, \u017ceby duszy nie sprzeda\u0107, ale szansy nie straci\u0107.<\/p>\n MD: Czy ma pan poczucie, \u017ce nie sprzeda\u0142 pan w\u00f3wczas cz\u0119\u015bci swojej duszy?<\/p>\n KZ: Na pewno troch\u0119 sprzeda\u0142em. Tylko w\u0142a\u015bnie ile? Mam nadziej\u0119, \u017ce ma\u0142o. M\u0105drzejsi ode mnie uczyli, \u017ce trzeba schodzi\u0107 z linii strza\u0142u, bo inaczej si\u0119 po prostu nie przetrwa. Nie mo\u017cna liczy\u0107, \u017ce si\u0119 ten ustr\u00f3j obali samodzielnie, wobec czego tam, gdzie mo\u017cna by\u0142o si\u0119 przemkn\u0105\u0107 bokiem, to warto by\u0142o si\u0119 przemyka\u0107. Nie by\u0142o innej rady. Nie warto by\u0142o udawa\u0107 bohatera, poniewa\u017c oni gin\u0119li dziesi\u0105tkami. Na nich by\u0142y przygotowane wszystkie pu\u0142apki. A wi\u0119c czasami nale\u017ca\u0142o nie wdawa\u0107 si\u0119 w rozmow\u0119, czasami udawa\u0107 g\u0142upiego (ile\u017c razy to robi\u0142em!). To jest wstyd oczywi\u015bcie, szczeg\u00f3lnie dla dorastaj\u0105cego ch\u0142opca, kiedy musi udawa\u0107 g\u0142upiego, \u017ceby nie wda\u0107 si\u0119 w rozmow\u0119, kt\u00f3ra jest niebezpieczna, w kt\u00f3rej trzeba by sk\u0142ama\u0107. Przygody, kt\u00f3re zawar\u0142em w moim filmie Cwa\u0142 <\/em>(1996),<\/em> to jest cz\u0105stka tego, co towarzyszy\u0142o mi w szkole i co by\u0142o tak\u0105 ci\u0105g\u0142\u0105 walk\u0105 o przetrwanie. Wtedy ogromn\u0105 wag\u0119 mia\u0142o wykszta\u0142cenie. Wiedzia\u0142em, \u017ce trzeba si\u0119 znale\u017a\u0107 w pewnym wysokim miejscu w spo\u0142ecze\u0144stwie, bo je\u015bli znajd\u0119 si\u0119 gdzie\u015b indziej, to mnie ten system zgniecie. Ca\u0142y wysi\u0142ek by\u0142 w tym, \u017ceby zachowa\u0107 swoj\u0105 inteligencko\u015b\u0107. Mowy nie by\u0142o o luksusie, bo inteligent zarabia\u0142 mniej od robotnika, ale mia\u0142 r\u00f3wnie\u017c \u017cycie bardziej \u015bwiadome: uczestniczy\u0142 w kulturze, mia\u0142 du\u017co szerszy horyzont \u2013 i chcia\u0142em go osi\u0105gn\u0105\u0107. Mam w pami\u0119ci starszego pana, niegdy\u015b ziemianina, kt\u00f3ry pracowa\u0142 jako nocny str\u00f3\u017c i z kijem chodzi\u0142 wzd\u0142u\u017c p\u0142otu fabryki i straszy\u0142 z\u0142odziei. Ale w swojej budce, w kt\u00f3rej siedzia\u0142, mia\u0142 dzie\u0142a Platona w oryginale i jak postraszy\u0142 z\u0142odziei, to wraca\u0142 do lektury. Tak ratowa\u0142 inteligencko\u015b\u0107. Zachowa\u0142 sw\u00f3j charakter zainteresowa\u0144 i nie da\u0142 si\u0119 zredukowa\u0107 do roli nocnego str\u00f3\u017ca. By\u0142 kim\u015b wi\u0119cej.<\/p>\n MD: Czy dlatego w\u0142a\u015bnie musia\u0142 pan si\u0119 godzi\u0107 na kompromisy? Jednym z nich by\u0142o zapisanie si\u0119 komunistycznego Zwi\u0105zku M\u0142odzie\u017cy Polskiej.<\/p>\n KZ: Oczywi\u015bcie. To zrobili\u015bmy wszyscy za porad\u0105, a w\u0142a\u015bciwie na polecenie jezuity, katechety, kt\u00f3ry nam t\u0142umaczy\u0142, \u017ce mamy ratowa\u0107 tzw. substancj\u0119 \u2013 po to, \u017ceby przetrwa\u0107; na wiele rzeczy si\u0119 zgodzi\u0107, ale nie zaniecha\u0107 wewn\u0119trznego oporu i potem ten op\u00f3r znowu uzewn\u0119trzni\u0107. Wszystko to s\u0142yszeli\u015bmy jako brzd\u0105ce, kt\u00f3rym te wszystkie s\u0142owa brzmia\u0142y niezrozumiale, ale chwytali\u015bmy, \u017ce to o to chodzi, \u017ce przy frontalnym starciu zginiemy, natomiast jak b\u0119dziemy pr\u00f3bowali takiej partyzantki, to mo\u017ce uda nam si\u0119 prze\u017cy\u0107.<\/p>\n II. 2. Krzysztof Zanussi na planie filmu Diabe\u0142 kulawy<\/em> (1959). Autor: Tadeusz Kubiak. Prawa: FINA. \u0179r\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/p><\/div>\n <\/p>\n Pierwsze pr\u00f3by <\/strong><\/p>\n MD: Zastanawiam si\u0119, w jakim stopniu te schematy przetrwania stosowa\u0142 pan p\u00f3\u017aniej w swojej pracy zawodowej. Jej pierwszym etapem by\u0142y amatorskie kluby filmowe. Czy tam te\u017c czuwa\u0142a cenzura[1]<\/a><\/sup>? Pytam, bo jest pan wsp\u00f3\u0142autorem dzie\u0142a wywrotowego, filmu Tramwaj do nieba<\/em> (re\u017c. Wincenty Ronisz, 1958).<\/p>\n KZ: Tramwaj do nieba<\/em> wyr\u00f3s\u0142 z atmosfery wok\u00f3\u0142 Studenckiego Teatru Satyryk\u00f3w. Warto podkre\u015bli\u0107, \u017ce i to by\u0142 film Witka Ronisza, z kt\u00f3rym si\u0119 przyja\u017ani\u0142em. By\u0142em jego praw\u0105 r\u0119k\u0105, asystentem, drugim re\u017cyserem. Zreszt\u0105 Witek by\u0142 starszy ode mnie, dojrzalszy i on bardzo jasno sformu\u0142owa\u0142 tak\u0105 metafor\u0119 klasy, kt\u00f3ra zdradza robotnik\u00f3w i wprowadza ustr\u00f3j przemocy. Na szcz\u0119\u015bcie nikt z ludzi w\u0142adzy si\u0119 na tym nie pozna\u0142. Tramwaj do nieba<\/em> by\u0142 odczytywany jako niewinna historia o jakim\u015b uciekinierze, o jakim\u015b dygnitarzu, kt\u00f3rzy przyje\u017cd\u017ca, i o oprawcach, kt\u00f3rzy wioz\u0105 dygnitarza i zabijaj\u0105 buntownika. Prosty cz\u0142owiek odje\u017cd\u017ca po szynach, bo tak mu ka\u017c\u0105, m\u00f3wi\u0105c, \u017ce to jest jego droga i ma i\u015b\u0107 tam, gdzie mu wskazuje kto\u015b r\u0119k\u0105. Wydaje mi si\u0119, \u017ce to by\u0142 bardzo pi\u0119kny film, ale nie chcia\u0142bym czerpa\u0107 z tego tytu\u0142u niezas\u0142u\u017conej chwa\u0142y.<\/p>\n MD: Po serii film\u00f3w, kt\u00f3re zrealizowa\u0142 pan w r\u00f3\u017cnych AKF-ach, dosta\u0142 si\u0119 pan do Szko\u0142y Filmowej. To by\u0142 pocz\u0105tek lat 60. Czy w trakcie studi\u00f3w odczu\u0142 pan jakie\u015b cenzorskie naciski? Czy niekt\u00f3re etiudy by\u0142y kierowane do produkcji, a na inne nie by\u0142o pieni\u0119dzy?<\/p>\n KZ: To si\u0119 wiedzia\u0142o. Jednak wi\u0119kszym problemem cenzuralnym by\u0142a moda, bo \u017ceby si\u0119 podoba\u0107 profesorom, najlepiej by\u0142o by\u0107 podobnym do tego, kto poprzednio odni\u00f3s\u0142 sukces. W trakcie moich studi\u00f3w kim\u015b takim by\u0142 Roman Pola\u0144ski. Takim punktem odniesienia by\u0142 te\u017c Jerzy Skolimowski. Wiedzia\u0142em, \u017ce mam zupe\u0142nie inne zdolno\u015bci, i nie potrafi\u0142em w t\u0119 stron\u0119 my\u015ble\u0107 \u2013 i m\u00f3wi\u0105c prawd\u0119, nie chcia\u0142em, bo wydawa\u0142o mi si\u0119, \u017ce mog\u0119 by\u0107 inny. Istnia\u0142y rozmaite presje, kt\u00f3re si\u0119 czu\u0142o, ale wprost politycznych nacisk\u00f3w nie pami\u0119tam. Jako\u015b mnie to omin\u0119\u0142o.<\/p>\n MD: A jednak pan r\u00f3wnie\u017c pr\u00f3bowa\u0142 zastosowa\u0107 patent Jerzego Skolimowskiego, kt\u00f3ry z materia\u0142\u00f3w nagranych w trakcie \u0107wicze\u0144 w Szkole Filmowej zmontowa\u0142 Rysopis <\/em>(1965) \u2013 pe\u0142nometra\u017cowy debiut fabularny. <\/em><\/p>\n KZ: Debiut fabularny to by\u0142o jak pokonanie bram twierdzy; trzeba si\u0119 dosta\u0107 do \u015brodka, wtedy zostawa\u0142o si\u0119 prawdziwym re\u017cyserem. Wiadomo by\u0142o, \u017ce jest wiele przeszk\u00f3d po drodze i ta przestrze\u0144 mi\u0119dzy szko\u0142\u0105 filmow\u0105 a debiutem by\u0142a najbardziej niebezpieczna, w kt\u00f3rej wiele os\u00f3b po prostu gdzie\u015b si\u0119 rozp\u0142ywa\u0142o. Wiedzia\u0142em, \u017ce Skolimowski zastosowa\u0142 chwyt, \u017ceby z \u0107wicze\u0144 w trakcie studi\u00f3w kr\u0119ci\u0107 kawa\u0142ki przysz\u0142ej fabu\u0142y, a potem sklei\u0107 to z tym, co m\u00f3g\u0142 nakr\u0119ci\u0107 jako dyplom, i zrobi\u0107 z tego pe\u0142nometra\u017cowy film. Mia\u0142em podobny zamiar. Napisa\u0142em scenariusz, ale Studenci<\/em> (1963) \u2013 pierwsza cz\u0119\u015b\u0107 absolutorium \u2013 zosta\u0142a odrzucona ze z\u0142o\u015bci\u0105 przez w\u0142adze Szko\u0142y Filmowej. Pocz\u0105tkowo ta historia nazywa\u0142a si\u0119 Pr\u00f3ba ci\u015bnienia<\/em>. Bohater by\u0142 fizykiem i ta pr\u00f3ba ci\u015bnienia to by\u0142a pr\u00f3ba ci\u015bnienia rodzinnego, kt\u00f3re spada na cz\u0142owieka. Wydaje mi si\u0119, \u017ce by\u0142 to przyzwoity scenariusz o dylemacie m\u0142odego cz\u0142owieka, naukowca z rozbitej rodziny, kt\u00f3rego ojciec odp\u0142yn\u0105\u0142 w mi\u0119dzynarodowe biznesy, a on ma na g\u0142owie zwariowan\u0105, m\u0142odsz\u0105 siostr\u0119. Dziewczyna jest o krok od pope\u0142nienia wszystkich \u017cyciowych g\u0142upstw, za kt\u00f3re b\u0119dzie potem ca\u0142e \u017cycie p\u0142aci\u0107, wi\u0119c on musi j\u0105 ratowa\u0107, jako\u015b wyci\u0105ga\u0107 z tego szczeniackiego \u015brodowiska, w kt\u00f3rym gotowa jest uton\u0105\u0107. Niestety, dopiero potem, gdy by\u0142em w innym miejscu \u017cycia, m\u00f3j by\u0142y student Tadeusz Junak zrealizowa\u0142 ten scenariusz dla telewizji. Film nosi tytu\u0142 Pr\u00f3ba ci\u015bnienia <\/em>(1977).<\/p>\n MD: Jak przebieg\u0142a szkolna cenzura pa\u0144skich Student\u00f3w<\/em>?<\/p>\n KZ: To by\u0142a cenzura, ale natury estetycznej. W trakcie studi\u00f3w pojecha\u0142em na wakacje i mia\u0142em okazj\u0119 by\u0107 na planie kilku film\u00f3w francuskiej Nowej Fali. Zobaczy\u0142em, \u017ce oni kr\u0119c\u0105 inaczej ni\u017c my, to znaczy to by\u0142a absolutna nowo\u015b\u0107: kr\u0119cili kamer\u0105 z r\u0119ki, pozwalaj\u0105c na improwizacje aktorskie, kr\u0119cili z niezawodowcami\u2026 W ten spos\u00f3b zacz\u0105\u0142em robi\u0107 moich Student\u00f3w<\/em> z operatorskim udzia\u0142em Adama Holendra, kt\u00f3ry podj\u0105\u0142 si\u0119 fotografowa\u0107 to z r\u0119ki i jako autor zdj\u0119\u0107 zosta\u0142 za to pochwalony. Natomiast mnie profesorowie powiedzieli: \u201ePrzyszed\u0142 pan z filmu amatorskiego i do amatorszczyzny pan wraca. Po co pan studiuje w tej szkole?\u201d. \u017beby da\u0107 przyk\u0142ad innym, gro\u017cono mi wyrzuceniem, a potem pozwolono mi powt\u00f3rzy\u0107 rok za brak post\u0119p\u00f3w w nauce. Musia\u0142em z pokor\u0105 to przyj\u0105\u0107, bo skalkulowa\u0142em, my\u015bl\u0105c, na czym mi naprawd\u0119 zale\u017cy. Czy chc\u0119 by\u0107 zawodowcem. Kosztem by\u0142a taka sk\u0142amana samokrytyka \u2013 pokiwanie g\u0142ow\u0105, przyznanie si\u0119 do winy, obiecanie: wi\u0119cej tak nie zrobi\u0119. Mo\u017cna by\u0142o te\u017c wyj\u015b\u0107, trzasn\u0105wszy drzwiami, co bym z przyjemno\u015bci\u0105 zrobi\u0142, ale by\u0142aby to kr\u00f3tka przyjemno\u015b\u0107, wi\u0119c ju\u017c wiedzia\u0142em wtedy, \u017ce mog\u0119 ca\u0142e moje \u017cycie przegra\u0107 za cen\u0119 jednego gestu, i dlatego tego gestu nie by\u0142o.<\/p>\n MD: Czy w Szkole Filmowej odby\u0142a si\u0119 kolaudacja Student\u00f3w<\/em>? Kto podj\u0105\u0142 tak radykaln\u0105 decyzj\u0119?<\/p>\n KZ: Decyzj\u0119 podj\u0119\u0142a chyba Rada Wydzia\u0142u, ale to by\u0142o pod dyrekcj\u0105 rektora, czyli profesora Jerzego Toeplitza. Poza tym pami\u0119tam, \u017ce by\u0142 tam Jerzy Bossak, Stanis\u0142aw R\u00f3\u017cewicz, Jerzy Mierzejewski. Oczywi\u015bcie nie wiem, jak oni dyskutowali po moim wyj\u015bciu, zanim og\u0142osili werdykt, ale wiem, \u017ce atakowa\u0142 mnie Antoni Bohdziewicz; niech\u0119tny by\u0142 te\u017c Jerzy Toeplitz, a Stanis\u0142aw R\u00f3\u017cewicz, Jerzy Bossak i Jerzy Mierzejewski mnie bronili. W ka\u017cdym razie ich prawdziwym zamiarem by\u0142o to, \u017ceby mnie postraszy\u0107, ale nie zniszczy\u0107. Dlatego pozwolili mi ten rok powtarza\u0107, co oczywi\u015bcie by\u0142o wielkim upokorzeniem. Gdy zosta\u0142em przyj\u0119ty do Szko\u0142y, budzi\u0142em wielkie nadzieje, a potem musia\u0142em powtarza\u0107 rok jako kto\u015b, kto nie robi post\u0119p\u00f3w w nauce\u2026<\/p>\n MD: Pa\u0144skim artystycznym powrotem by\u0142 film dyplomowy, czyli \u015amier\u0107 prowincja\u0142a <\/em>(1965). Rzecz, w kt\u00f3rej dotkn\u0105\u0142 pan religii i wiary \u2013 temat\u00f3w b\u0119d\u0105cych w\u00f3wczas tabu.<\/p>\n KZ: Na etapie scenariusza nikt si\u0119 nie zorientowa\u0142, \u017ce \u015amier\u0107 prowincja\u0142a<\/em> dotyka czego\u015b niebezpiecznego. Po prostu w czytaniu nie by\u0142o wida\u0107, \u017ce tam ca\u0142y czas w tle b\u0119dzie s\u0142ycha\u0107 \u015bpiew gregoria\u0144ski i \u017ce na ekranie ci\u0105gle b\u0119d\u0105 przemykali mnisi. Tego sobie decydenci nie wyobrazili. Zak\u0142adali, \u017ce jest to historia o m\u0142odym architekcie czy historyku sztuki, kt\u00f3ry robi dokumentacj\u0119 klasztoru i nudzi si\u0119 w\u015br\u00f3d mnich\u00f3w. To by\u0142o na papierze, a na obrazku okaza\u0142o si\u0119, \u017ce jest inaczej. Jerzy Bossak wpad\u0142 na zbawienny dla mnie pomys\u0142, \u017ceby zrobi\u0107 dwie kopie tego filmu. Jedn\u0105 kopi\u0119 wys\u0142ano do Moskwy, a drug\u0105 do Mannheimu w Niemczech Zachodnich i ja chyba w ci\u0105gu jednego tygodnia dosta\u0142em nagrod\u0119 bezbo\u017cnik\u00f3w, czyli wolnomy\u015blicieli, w Moskwie oraz katolik\u00f3w i ewangelik\u00f3w w Mannheimie.<\/p>\n II. 3. Film \u015amier\u0107 prowincja\u0142a<\/em> (1965) by\u0142 mi\u0119dzynarodowym sukcesem Krzysztofa Zanussiego. Archiwum Krzysztofa Zanussiego<\/p><\/div>\n MD: P\u00f3\u017aniej na \u015bcie\u017cce prowadz\u0105cej do debiutu by\u0142y telewizyjne filmy dokumentalne: Przemy\u015bl<\/em>, Maria D\u0105browska<\/em> \u2013 oba z 1966 roku, Komputery <\/em>(1967) z aktorskim udzia\u0142em Marka Piwowskiego, kt\u00f3re zrealizowa\u0142 pan w Wytw\u00f3rni Film\u00f3w O\u015bwiatowych, oraz seria teledysk\u00f3w do piosenek wojskowych nakr\u0119conych w Wytw\u00f3rni Wojskowej \u201eCzo\u0142\u00f3wka\u201d. Czy z tego wczesnego okresu pa\u0144skiej tw\u00f3rczo\u015bci zapami\u0119ta\u0142 pan przebieg kolaudacji?<\/p>\n KZ: W \u201eCzo\u0142\u00f3wce\u201d mia\u0142em kolaudacj\u0119 kolejnych teledysk\u00f3w, ale poniewa\u017c one s\u0105 niepodpisane, wi\u0119c oczywi\u015bcie nie ukrywam ich, ale te\u017c i nie wpisuj\u0119 ich do swojej filmografii, poniewa\u017c to by\u0142y po prostu \u0107wiczenia. Bardzo du\u017co si\u0119 nauczy\u0142em w\u0142a\u015bnie z takich zdj\u0119\u0107 z udzia\u0142em wojska. Tego nie umia\u0142bym p\u00f3\u017aniej robi\u0107 tak \u015bmia\u0142o, gdybym w \u201eCzo\u0142\u00f3wce\u201d nie spr\u00f3bowa\u0142.<\/p>\n MD: By\u0142 pan r\u00f3wnie\u017c \u015bwiadkiem przebiegu kolaudacji w \u201eCzo\u0142\u00f3wce\u201d, w kt\u00f3rych uczestniczy\u0142 sam Wojciech Jaruzelski, w\u00f3wczas pe\u0142ni\u0105cy funkcj\u0119 wiceministra obrony narodowej.<\/p>\n KZ: Tak, to za spraw\u0105 Witka Ronisza, kt\u00f3ry tam pracowa\u0142. Odby\u0142a si\u0119 kolaudacja jednego z jego film\u00f3w. Uczestniczy\u0142 w tym genera\u0142 J\u00f3zef Bary\u0142a z G\u0142\u00f3wnego Zarz\u0105du Wojska Polskiego; towarzyszy\u0142o temu ogromne napi\u0119cie polityczne. Pami\u0119tam, \u017ce Wojciech Jaruzelski wskazywa\u0142 osoby, kt\u00f3rych jego zdaniem nie powinno by\u0107 na ekranie; rozpoznawa\u0142 oficer\u00f3w, kt\u00f3rych nawet autorzy nie rozpoznali. To zostawi\u0142o takie wra\u017cenie, \u017ce Jaruzelski jest skrupulantem i \u017ce pilnuje tego, \u017ceby \u017cadna my\u015bl nieortodoksyjna, niepoprawna nie pojawi\u0142a si\u0119 w filmie. Takie wra\u017cenie odnios\u0142em. Ale ci ni\u017cej stoj\u0105cy genera\u0142owie byli o wiele gorsi, bo byli bardzo pro\u015bci, a genera\u0142 Jaruzelski niew\u0105tpliwie by\u0142 inteligentem i to si\u0119 czu\u0142o.<\/p>\n Twarz\u0105 w twarz<\/em> (1967)<\/strong><\/p>\n MD: Czy po do\u015bwiadczeniach ze Studentami<\/em> tkwi\u0142 w panu strach przed kolaudacjami?<\/p>\n KZ: Zawsze bali\u015bmy si\u0119 kolaudacji. To naturalne. To jest egzamin. Kto si\u0119 nie boi matury? Kto si\u0119 nie boi egzamin\u00f3w magisterskich czy doktorskich, ten nie ma wyobra\u017ani. Tego si\u0119 trzeba ba\u0107.<\/p>\n MD: Pierwsze powa\u017cniejsze problemy pojawi\u0142y si\u0119 przy filmie Twarz\u0105 w twarz<\/em>, czyli debiutanckim fabularnym filmie telewizyjnym z 1967 roku. W pa\u0144skim archiwum odnalaz\u0142em eksplikacj\u0119, w kt\u00f3rej m\u0142ody re\u017cyser Krzysztof Zanussi napisa\u0142: \u201eAmbicj\u0105 scenariusza jest po\u0142\u0105czenie atrakcyjnej dramaturgii film\u00f3w sensacyjnych z obserwacj\u0105 psychologiczn\u0105, kt\u00f3ra w ostatecznej wymowie powinna nasun\u0105\u0107 widzowi refleksje natury moralnej. Bohater filmu reprezentuje postaw\u0119, kt\u00f3rej istot\u0105 jest unikanie wyboru. L\u0119k przed podj\u0119ciem decyzji i odpowiedzialno\u015bci\u0105. Negatywny walor tej postawy objawia si\u0119 zar\u00f3wno w kategoriach \u017cycia spo\u0142ecznego, jak i perspektywie jednostkowej. Styl narracji w kluczowych sekwencjach buduj\u0105cych napi\u0119cie filmu powinien nawi\u0105zywa\u0107 do poetyki Bressona w filmie \u00bbUcieczka skaza\u0144ca\u00ab. (Uwaga ta oczywi\u015bcie ogranicza si\u0119 do spraw warsztatowych)\u201d[2]<\/a><\/sup>. Po zako\u0144czeniu zdj\u0119\u0107 i zmontowaniu filmu 29 grudnia 1967 roku w telewizji odby\u0142a si\u0119 kolaudacja.<\/p>\n KZ: 1967? Wydawa\u0142o mi si\u0119, \u017ce kolaudacja by\u0142a ju\u017c po marcu 1968 roku, a widz\u0119 z tego, \u017ce mia\u0142a miejsce jeszcze przed marcem, poniewa\u017c ju\u017c wtedy panowa\u0142 ten nastr\u00f3j niezgody, kt\u00f3ry wnie\u015bli studenci. To by\u0142 taki znak pewnego ruchu oporu, kt\u00f3ry ju\u017c dojrzewa\u0142. Na kolaudacji uznano, \u017ce to, co ja potraktowa\u0142em w szczerej intencji, stanowi zagro\u017cenie. Cz\u0142owiek uciekaj\u0105cy po dachach. Nie wiadomo, przed kim ucieka. Nie wiadomo, dlaczego ucieka. Czy ma racj\u0119, czy jest przest\u0119pc\u0105? Zostawi\u0142em to bez \u017cadnego komentarza i taki by\u0142 i jego ubi\u00f3r, i wygl\u0105d, \u017ce m\u00f3g\u0142 by\u0107 i dobrym, i z\u0142ym cz\u0142owiekiem. Tymczasem okoliczno\u015bci polityczne spowodowa\u0142y, i\u017c w\u0142adze zrozumia\u0142y, \u017ce ka\u017cdy b\u0119dzie odczytywa\u0142 ten film jako film o prze\u015bladowanym dysydencie czy studencie ze studenckiej organizacji, \u017ce on jest tym \u015bciganym cz\u0142owiekiem. Dlatego film bez cienia wahania pos\u0142ano na p\u00f3\u0142k\u0119.<\/p>\n MD: By\u0107 mo\u017ce taki by\u0142 p\u00f3\u017aniejszy efekt, bo jeszcze w lutym 1968 roku w czasopi\u015bmie \u201eEkran\u201d zamieszczona jest notka informuj\u0105ca, \u017ce uko\u0144czy\u0142 pan Twarz\u0105 w twarz<\/em>[3]<\/a><\/sup>. Potem nadszed\u0142 marzec i los filmu zosta\u0142 przes\u0105dzony.<\/p>\n KZ: My\u015bl\u0119, \u017ce poszed\u0142 na p\u00f3\u0142k\u0119 od razu po kolaudacji.<\/p>\n MD: Wczytajmy si\u0119 w to, co powiedziano na kolaudacji w 1967 roku. Przewodniczy\u0142 jej wiceminister kultury, szef kinematografii Tadeusz Zaorski. Jako pierwszy zabra\u0142 g\u0142os redaktor Grzegorz Lasota. By\u0142 to cz\u0142owiek, kt\u00f3ry wprowadzi\u0142 pana do telewizji. Lasota powiedzia\u0142: \u201eMnie si\u0119 film bardzo podoba\u0142, uwa\u017cam go za dobry. Nie jest on weso\u0142y, ale mamy tyle rozrywkowych w przysz\u0142ym roku, \u017ce ten film, kt\u00f3ry stawia problem moralny oboj\u0119tno\u015bci\u0105, uwa\u017cam za po\u017cyteczny\u201d[4]<\/a><\/sup>.<\/p>\n KZ: Lasota by\u0142 szefem, wi\u0119c odpowiada\u0142 te\u017c za powstanie tego filmu, dlatego naturalne, \u017ce musia\u0142 go broni\u0107.<\/p>\n MD: Pierwszym, kt\u00f3ry przypu\u015bci\u0142 powa\u017cny atak na pa\u0144ski film, by\u0142 Witold Skrabalak, kt\u00f3ry na kolaudacji m\u00f3wi\u0142, \u017ce \u201eprzeciwstawia\u0142 si\u0119 realizacji tego filmu\u201d[5]<\/a><\/sup>. <\/em>I kolejny fragment: \u201eNie wiem, co za cel jest w realizacji tego rodzaju film\u00f3w. Dlatego, \u017ce je\u015bli ju\u017c chcemy demaskowa\u0107 postaw\u0119 oboj\u0119tno\u015bci i braku aktywno\u015bci spo\u0142ecznej, to wydaje si\u0119, \u017ce mo\u017cna znale\u017a\u0107 jak\u0105\u015b bardziej dramatyczn\u0105 sceneri\u0119 i bardziej rzeczywiste konflikty. Nie chodzi mi o mieszkanie, ale to ca\u0142e \u017cycie otaczaj\u0105ce bohatera jest tutaj czarne i nierzeczywiste\u201d[6]<\/a><\/sup>.<\/p>\n KZ: To by\u0142 taki dzia\u0142acz partyjny. To nie jest zgrabna krytyka, poniewa\u017c jemu o co\u015b innego chodzi, ale nie chc\u0119 tego ja\u015bniej sformu\u0142owa\u0107.<\/p>\n MD: Prezes W\u0142odzimierz Sokorski: \u201eJa by\u0142em za scenariuszem, natomiast w odbiorze tego filmu s\u0105 trudno\u015bci \u2013 nie chcia\u0142bym, \u017ceby\u015bmy robili wi\u0119cej takich film\u00f3w, bo on ma ramy og\u00f3lnoludzkie, ale raczej fa\u0142szywe\u201d[7]<\/a><\/sup>.<\/p>\n KZ: Ale to tak jest, \u017ce ka\u017cdy op\u00f3r w oczach w\u0142adzy by\u0142 ruchem fa\u0142szywym, i my\u015bl\u0119, \u017ce Sokorski, kt\u00f3ry by\u0142 bardzo inteligentnym, wykszta\u0142conym i kulturalnym cz\u0142owiekiem, \u015bwietnie to rozumia\u0142.<\/p>\n MD: I tutaj dochodzimy do postaci kolejnego krytyka pa\u0144skiego filmu, mam na my\u015bli Henryka Olszewskiego, kt\u00f3ry by\u0142 szefem cenzury: \u201eJa ten film odebra\u0142em bardzo \u017ale. Dla mnie ten film jest ponury, przygn\u0119biaj\u0105cy, antyhumanistyczny; jedyny u\u015bmiech jest tu skierowany do psa, reszta to ponura sceneria przypominaj\u0105ca okupacj\u0119, studni\u0119 podw\u00f3rza, ch\u0142\u00f3d rodzinny. Ja nie widz\u0119 celowo\u015bci eksploatowania tego filmu w programie telewizyjnym, od pocz\u0105tku jest ta studnia, ponury, beznadziejny, antyhumanistyczny\u201d[8]<\/a><\/sup>. Swoj\u0105 wypowied\u017a Olszewski zako\u0144czy\u0142 zdaniem: \u201eTo, co mamy na ekranie, to jest dawka niecelowa w tym masowym upowszechnianiu\u201d[9]<\/a><\/sup>.<\/p>\n KZ: Czyli wyda\u0142 wyrok, \u017ceby film po\u0142o\u017cy\u0107 na p\u00f3\u0142ki. Pami\u0119tam z\u0142owrogie skojarzenia, kt\u00f3re mam z tym nazwiskiem.<\/p>\n MD: Filmu stara\u0142 si\u0119 broni\u0107 Grzegorz Lasota: \u201eNie zgadzam si\u0119 z tym. Cenzura powinna przychodzi\u0107 po kolaudacji. Nie chc\u0119 zgodzi\u0107 si\u0119 z tym, co m\u00f3wi przedm\u00f3wca. Je\u017celi prezes Sokorski m\u00f3wi \u2013 co on mia\u0142 zrobi\u0107? To przecie\u017c \u2013 to jest pretekst, bo mo\u017cna wyci\u0105\u0107 kilka chwil z tym milicjantem na dachu\u201d[10]<\/a><\/sup>.<\/p>\n KZ: Kt\u00f3re zreszt\u0105 nie zosta\u0142y wyci\u0119te.<\/p>\n MD: Wyci\u0119cia proponowa\u0142 r\u00f3wnie\u017c dyrektor Witalis Jankowski: \u201eJa mia\u0142bym jak\u0105\u015b propozycj\u0119 dla realizator\u00f3w, zrobienia kilku drobnych zmian, uzupe\u0142nie\u0144. Mo\u017cna wyeliminowa\u0107 t\u0119 drug\u0105, d\u0142ug\u0105 scen\u0119 z tymi milicjantami na dachu, skr\u00f3ci\u0107 ko\u0144cowe pokazanie tego zabitego; bo ja odnios\u0142em wra\u017cenie \u00bbtwarz\u0105 w twarz\u00ab z trudem\u2026 i ja proponowa\u0142bym, \u017ceby mo\u017cna by\u0142o dokr\u0119ci\u0107 jakie\u015b przed\u0142u\u017cenie sceny przy oknie\u201d[11]<\/a><\/sup>. Czy uwzgl\u0119dni\u0142 pan kt\u00f3r\u0105\u015b z tych sugestii?<\/p>\n KZ: Nie, nikt mnie nie zobowi\u0105zywa\u0142, \u017ceby to zrobi\u0107. Natomiast zwr\u00f3c\u0119 uwag\u0119, \u017ce tutaj jest taki te\u017c drobny zatarg. Lasota by\u0142 bardzo wp\u0142ywowym cz\u0142owiekiem i m\u00f3g\u0142 sobie powiedzie\u0107, \u017ce cenzor za wcze\u015bnie si\u0119 wyrwa\u0142. To by\u0142a walka kompetencyjna, to jest godne uwagi.<\/p>\n MD: Zwa\u015bnione strony pr\u00f3bowa\u0142 po\u0142\u0105czy\u0107 minister Tadeusz Zaorski, skupiaj\u0105c si\u0119 na opisie domu, w kt\u00f3rym mieszka bohater: \u201eJestem troch\u0119 przestraszony t\u0105 dyskusj\u0105, bo dla mnie film wcale nie m\u00f3wi o osaczeniu, ja nie widz\u0119 tu studni \u2013 bo okazuje si\u0119 bardzo \u0142adny, bia\u0142y dom, z kt\u00f3rego jest widok na szeroki \u015bwiat, z okna widzi si\u0119 podw\u00f3rko\u201d[12]<\/a><\/sup>. Zdaje si\u0119, \u017ce by\u0142 on we frakcji broni\u0105cej pa\u0144skiego filmu.<\/p>\n KZ: Wiceminister Tadeusz Zaorski by\u0142 uwa\u017cany za liberalnego.<\/p>\n MD: Nast\u0119pnie odezwali si\u0119 \u201eobro\u0144cy z urz\u0119du\u201d, czyli przedstawiciele kierownictwa Zespo\u0142u \u201eTor\u201d, w kt\u00f3rym wyprodukowano dla telewizji pa\u0144ski film. G\u0142os zabra\u0142 kierownik literacki \u201eToru\u201d Witold Zalewski: \u201eFilm podoba mi si\u0119, po prostu jest poruszaj\u0105cy\u201d[13]<\/a><\/sup>. Stanis\u0142aw R\u00f3\u017cewicz \u2013 kierownik artystyczny Zespo\u0142u \u2013 oceni\u0142: \u201eMoim zdaniem jest to film warto\u015bciowy i bardzo dobrze zrobiony\u201d[14]<\/a><\/sup>. <\/em>Po czym doda\u0142: \u201eJest to film ostry; jest do usuni\u0119cia to miejsce ko\u0144cowej fazy, ta twarz zabitego \u2013 jest to sprawa dzia\u0142ania sugestii obrazowej i gdyby tam nie by\u0142o tego trzykrotnego powt\u00f3rzenia twarzy tego zabitego, to wyszliby\u015bmy dzi\u015b z tego z du\u017co l\u017cejszym sercem. Ale robota jest znakomita\u201d[15]<\/a><\/sup>.<\/p>\n KZ: To bardzo mi\u0142o, \u017ce szef mnie broni, ale zabawne jest, \u017ce chce, \u017ceby\u015bmy wyszli z l\u017cejszym sercem, a ja nie chc\u0119.<\/p>\n MD: Zacytuj\u0119 jeszcze pa\u0144sk\u0105 wypowied\u017a z 1967 roku: \u201eRzeczywi\u015bcie, gdybym mia\u0142 czas, skr\u00f3ci\u0142bym ten film. Mo\u017ce ta historia z oknem. Chocia\u017c wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce zamkni\u0119cie okna wystarczy za fakt ch\u0119ci odej\u015bcia\u201d[16]<\/a><\/sup>. A jednocze\u015bnie poza takim pe\u0142nym pokory stwierdzeniem odni\u00f3s\u0142 si\u0119 pan te\u017c tutaj do wypowiedzi Olszewskiego i krytyki Skrabalaka: \u201eRozumiem, \u017ce wyk\u0142adnia takiego ma\u0142ego filmu jest szersza, ni\u017cbym przypuszcza\u0142. Je\u017celi widok z okna \u0142azienki musi by\u0107 radosny\u2026 \u2013 to tego nie rozumiem. Mo\u017ce te uwagi by\u0142y jednak troch\u0119 za surowe!\u201d[17]<\/a><\/sup>. Kolaudacj\u0119 Twarz\u0105 w twarz<\/em> tak podsumowa\u0142 Tadeusz Zaorski: \u201eOstatecznie sprowadza si\u0119 sprawa do tego, \u017ceby t\u0119 ko\u0144cow\u0105 budk\u0119 milicyjn\u0105 zlikwidowa\u0107 \u2013 drug\u0105 scen\u0119 twarz\u0105 w twarz, i je\u017celi jest wi\u0119cej jak jednoseryjna, to tak\u017ce usun\u0105\u0107; i prosi\u0142bym r\u00f3wnie\u017c, \u017ceby zesp\u00f3\u0142 i autor zastanowi\u0142 si\u0119 nad spraw\u0105, \u017ceby przetrzyma\u0107 dwie sekundy d\u0142u\u017cej t\u0119 twarz w oknie \u2013 bo takie odnios\u0142em wra\u017cenie, \u017ce on tak i tak spadnie, bo jest wyczerpany\u201d[18]<\/a><\/sup>. Czy dokona\u0142 pan jakich\u015b z tych zmian?<\/p>\n KZ: Nie pami\u0119tam, \u017cebym cokolwiek zmienia\u0142.<\/p>\n MD: W kopii Twarz\u0105 w twarz<\/em>, kt\u00f3r\u0105 ogl\u0105da\u0142em, jest ta budka Milicji Obywatelskiej, kt\u00f3ra wywo\u0142a\u0142a tyle kontrowersji na kolaudacji. Wida\u0107 j\u0105 w ko\u0144cowej scenie filmu, w kt\u00f3rej bohater wychodzi z budynku; dostrzega zw\u0142oki uciekiniera, po czym wtapia si\u0119 w t\u0142um, a po lewej stronie kadru widoczna jest budka z napisem \u201eMO\u201d.<\/p>\n KZ: Nie stawia\u0142em jej tam specjalnie, wi\u0119c to nie mia\u0142o dla mnie znaczenia.<\/p>\n MD: Co ciekawe, Tadeusz Zaorski sugerowa\u0142 zmiany, a jednocze\u015bnie apelowa\u0142 do cenzora: \u201eProponowa\u0142bym, \u017ceby jednak, mimo wszystko i tow. Olszewski przy dalszych rozwa\u017caniach tego tematu chcia\u0142 wzi\u0105\u0107 pod uwag\u0119 i te g\u0142osy w dyskusji, kt\u00f3re inaczej odbiera\u0142y t\u0119 spraw\u0119, bo gdyby pozostawi\u0107 ten film bez rozpowszechniania, by\u0142aby szkoda\u201d[19]<\/a><\/sup>. Czy kto\u015b si\u0119 p\u00f3\u017aniej z panem kontaktowa\u0142?<\/p>\n KZ: Mia\u0142em rozmow\u0119 z W\u0142odzimierzem Sokorskim, kt\u00f3ry mi zakomunikowa\u0142 o tym, \u017ce filmu nie wy\u015bwietl\u0105, a poniewa\u017c jednocze\u015bnie bardzo go chwali\u0142, wi\u0119c zapyta\u0142em: \u201eTo o czym mam robi\u0107 film, je\u017celi ten pan chwali, a potem okazuje si\u0119, \u017ce nie mo\u017ce by\u0107 wy\u015bwietlany?\u201d. On powiedzia\u0142: \u201eNiech pan zrobi o czym\u015b, co nikogo nie obchodzi\u201d. <\/em>Sokorski, znany cynik, na wp\u00f3\u0142 \u017cartem, ale w gruncie rzeczy my\u015bl\u0119, \u017ce szczerze to powiedzia\u0142.<\/p>\n MD: Historia pa\u0144skiego filmu wygl\u0105da\u0142a mniej wi\u0119cej w ten spos\u00f3b: zdj\u0119cia i monta\u017c odby\u0142y si\u0119 w listopadzie, kolaudacja w grudniu 1967 roku, a w lutym 1968 roku czasopismo \u201eEkran\u201d og\u0142asza, \u017ce m\u0142ody, dobrze zapowiadaj\u0105cy si\u0119 tw\u00f3rca zrealizowa\u0142 Twarz\u0105 w twarz<\/em>. Pierwszy pokaz w telewizji mia\u0142 miejsce dopiero 18 sierpnia 1969 roku o godzinie 21:45[20]<\/a><\/sup>.<\/p>\n KZ: D\u0142ugo czekano.<\/p>\n II. 4. Twarz\u0105 w twarz<\/em> by\u0142o pierwszym \u201ep\u00f3\u0142kownikiem\u201d Krzysztofa Zanussiego. Autor: Romuald Pie\u0144kowski. Prawa: FINA. \u0179r\u00f3d\u0142o: FINA<\/p><\/div>\n Zaliczenie<\/em> (1968)<\/strong><\/p>\n MD: Gdy film Twarz\u0105 w twarz<\/em> le\u017ca\u0142 na cenzorskiej p\u00f3\u0142ce, zabra\u0142 si\u0119 pan do realizacji kolejnego projektu. Pytanie brzmi: czy rzeczywi\u015bcie zastosowa\u0142 si\u0119 pan w\u00f3wczas do rady W\u0142odzimierza Sokorskiego i zaj\u0105\u0142 si\u0119 pan tematem, kt\u00f3ry nikogo nie obchodzi, i w ten spos\u00f3b powsta\u0142o Zaliczenie<\/em>?<\/p>\n KZ: Nie, po prostu to by\u0142 taki film zminiaturyzowany, z problemem moralnym, kt\u00f3ry nie przenosi si\u0119 na system. By\u0142a to kwestia indywidualnej decyzji \u2013 kto\u015b oszuka\u0142 albo nie oszuka\u0142 na egzaminie. To rzeczywi\u015bcie mog\u0142o powsta\u0107 w Wielkiej Brytanii, tak samo jak w Polsce. Z tym \u017ce w Wielkiej Brytanii jest wi\u0119ksza \u015bwiadomo\u015b\u0107 tego, \u017ce oszustwo egzaminacyjne jest tak samo z\u0142e jak z\u0142odziejstwo i k\u0142amstwo, i nie spotyka si\u0119 z takim przyzwoleniem jak u nas. W Polsce jest nawet aprobata na oszukiwanie w egzaminach, na oszustwa w czasie matury itd. We mnie to budzi op\u00f3r. Mam wra\u017cenie, \u017ce to jest naruszenie regu\u0142 gry, \u017ce to jest nieuczciwe i nie powinno si\u0119 tego tolerowa\u0107, ale wielu ludzi m\u00f3wi: sk\u0105d\u017ce, to jest nasza gra przeciw w\u0142adzy i my sobie wywalczymy lepsz\u0105 ocen\u0119, je\u017celi nawet u\u017cyjemy jakich\u015b niedozwolonych \u015brodk\u00f3w, a w\u0142adza nas w tym nie z\u0142apie.<\/p>\n MD: Zanim film trafi\u0142 do realizacji, pa\u0144ski scenariusz Zaliczenia<\/em> przeszed\u0142 przez Komisj\u0119 do spraw Fabularnego Filmu. Znamienna jest jej data: marzec 1968 roku. My\u015bl\u0119, \u017ce ze wzgl\u0119du na kontekst wydarze\u0144 marcowych temat filmu, kt\u00f3ry zdaje si\u0119 niewinny i uniwersalny, wzbudzi\u0142 szerok\u0105 dyskusj\u0119. Stenogram z niej zajmuje kilka stron \u017cywio\u0142owych polemik. Jako jeden z pierwszych g\u0142os zabra\u0142 dyrektor Jankowski, kt\u00f3ry proponowa\u0142: \u201eOsobi\u015bcie jestem za zrealizowaniem tego scenariusza, szczeg\u00f3lnie wobec takiego jego zako\u0144czenia, kt\u00f3re wskazuje na postaw\u0119 m\u0142odego cz\u0142owieka. Scenariusz ten ma by\u0107 realizowany przez re\u017c. Zanussiego, kt\u00f3ry jest niew\u0105tpliwie bardzo zdolnym re\u017cyserem, ale przypomnijmy sobie \u015bwietny scenariusz pt. \u00bbTwarz\u00ab[21]<\/a><\/sup>, kt\u00f3ry by\u0142 przez niego realizowany, to poprzez aktorstwo zosta\u0142 obni\u017cony poziom artystyczny scenariusza\u201d[22]<\/a><\/sup>.<\/p>\n KZ: Nie pami\u0119tam tej opinii. Na Komisji do spraw Fabularnego Filmu, podobnie jak na kolaudacji gotowego filmu, siedzia\u0142o si\u0119 w napi\u0119ciu, \u017ceby tylko zorientowa\u0107 si\u0119 w tej skali zero-jedynkowej: puszcz\u0105\/nie puszcz\u0105. Reszta nie mia\u0142a wi\u0119kszego znaczenia.<\/p>\n MD: Co ciekawe, to jest dyskusja, w kt\u00f3rej pan nie bra\u0142 udzia\u0142u, natomiast przes\u0142ano panu protok\u00f3\u0142 z kolaudacji z wnioskami, kt\u00f3re powinien pan uwzgl\u0119dni\u0107. Wiceprezes Radiokomitetu Stanis\u0142aw Stefa\u0144ski w trakcie om\u00f3wienia scenariusza Zaliczenia <\/em>powiedzia\u0142: \u201eMoja uwaga, kt\u00f3ra pozornie jest drobna, ma du\u017ce znaczenie, bo tutaj profesor podpisuje indeks, zdaj\u0105c sobie spraw\u0119 z niewiedzy m\u0142odego cz\u0142owieka, z jego nieprzygotowania, a daje mu tylko pewien wyk\u0142ad \u017cyciowy. Nie wiem, czy z punktu widzenia pedagogicznego mo\u017cna si\u0119 do tego ograniczy\u0107. Razi\u0142o mnie te\u017c zdanie, jakie pada z ust profesora na stronie dwunastej, kiedy on m\u00f3wi: \u00bbWpisuj\u0119 panu tr\u00f3jk\u0119, bo jest pan wystarczaj\u0105co inteligentny i w ko\u0144cu gorszych od pana przepuszczam\u00ab. To jest niepotrzebne, bo nie daje si\u0119 ocen za inteligencj\u0119, ale trzeba zna\u0107 przedmiot, a tu profesor po porostu dezawuuje\u201d[23]<\/a><\/sup>.<\/p>\n KZ: I tego dialogu nie ma w filmie.<\/p>\n MD: A jakim cz\u0142owiekiem by\u0142 Stanis\u0142aw Stefa\u0144ski?<\/p>\n KZ: T\u0119 osob\u0119 znam dobrze. Stanis\u0142aw Stefa\u0144ski to by\u0142a bardzo ponura posta\u0107, kt\u00f3ra przysz\u0142a z partii i w momencie, kiedy ju\u017c w ramach tej czystki antysemickiej Sokorski by\u0142 na celowniku do odstrza\u0142u. Stefa\u0144ski przyszed\u0142 jako taki surowy \u201enaprawca\u201d tego ideologicznego chaosu i z nim rzeczywi\u015bcie mia\u0142em p\u00f3\u017aniej starcie w sprawie skierowania Za \u015bcian\u0105 <\/em>(1971). To \u017cywo pami\u0119tam. Zawsze go mieli\u015bmy za tak\u0105 ponur\u0105 posta\u0107, kt\u00f3ra zwykle wyst\u0119powa\u0142a przeciw naszym filmom.<\/p>\n MD: Kolejn\u0105 osob\u0105, o kt\u00f3rej trzeba tutaj wspomnie\u0107, jest Stanis\u0142aw Kuszewski.<\/p>\n KZ: Tak, to jest posta\u0107 bardzo znamienna, poniewa\u017c to by\u0142 p\u00f3\u017aniejszy rektor Szko\u0142y Filmowej, krytyk i zadziwiaj\u0105cy przedstawiciel takiej korzennej inteligencji, bo zdecydowanie by\u0142 to cz\u0142owiek wykszta\u0142cony ze \u015brodowisk ziemia\u0144skich, kt\u00f3ry by\u0142 na us\u0142ugach tej w\u0142adzy i pe\u0142ni\u0142 te us\u0142ugi w dosy\u0107 naganny spos\u00f3b, \u017ceby nie powiedzie\u0107 wr\u0119cz pod\u0142y.<\/p>\n MD: Kuszewski powiedzia\u0142: \u201eMam powa\u017cne obawy co do celowo\u015bci realizacji tego scenariusza i w odniesieniu do punktu kulminacyjnego tego utworu. Nie s\u0105dz\u0119, aby\u015bmy w takim \u015bwietle powinni w telewizji pokazywa\u0107 sylwetk\u0119 profesora, \u017ceby\u015bmy wskazywali na jego uprawnienia, kt\u00f3rymi szafuje w spos\u00f3b dowolny, bo jednak od zachowania si\u0119 w tym momencie profesora i jego oceny zale\u017cy przysz\u0142a droga \u017cyciowa m\u0142odego cz\u0142owieka. W zale\u017cno\u015bci od gestu profesora m\u0142ody cz\u0142owiek b\u0119dzie mia\u0142 otwart\u0105 drog\u0119 do zdobycia ty\u0142u naukowego. Wyobra\u017cam sobie, \u017ce po tym filmie mieliby\u015bmy mn\u00f3stwo interwencji ze strony wy\u017cszych uczelni i ze strony ministerstwa\u201d[24]<\/a><\/sup>.<\/p>\n KZ: Jak wida\u0107, Kuszewski si\u0119 pomyli\u0142, bo nie przypominam sobie najmniejszych awantur, kt\u00f3re towarzyszy\u0142yby temu filmowi po emisji.<\/p>\n MD: Ale to jest znamienne, poniewa\u017c p\u00f3\u017aniej, jak nakr\u0119ci\u0142 pan Barwy ochronne <\/em>(1977), to ze strony \u015brodowiska akademickiego pojawi\u0142y si\u0119 bardzo podobne zarzuty.<\/p>\n KZ: Tak, ale to by\u0142o takie przekonanie, \u017ce partia staje w obronie inteligencji, a my wiemy, \u017ce z kolei partia na inteligencj\u0119 szczu\u0142a \u2013 i to zale\u017ca\u0142o od okoliczno\u015bci. Raz to by\u0142a obrona, raz atak.<\/p>\n MD: Re\u017cyser Czes\u0142aw Petelski oceni\u0142: \u201ePrzeczyta\u0142em ten scenariusz co prawda w po\u015bpiechu, ale odebra\u0142em go bardzo dobrze i jestem zdania, \u017ce on nie rzuca odrobiny cienia na \u015brodowisko profesorskie. Ten profesor jest nie tylko wybitnym fachowcem w swojej specjalno\u015bci, ale jest pe\u0142nowarto\u015bciowym, m\u0105drym cz\u0142owiekiem\u201d[25]<\/a><\/sup>. Przytakn\u0105\u0142 mu Stanis\u0142aw Wohl: \u201eTo jest typ profesora i wychowawcy\u201d[26]<\/a><\/sup>. W toku dalszej dyskusji Wohl doda\u0142: \u201eNie ma tutaj \u017cadnych obaw, je\u017celi chodzi o protesty z terenu Ministerstwa i wy\u017cszych uczelni, i wydaje mi si\u0119, \u017ce obawy redaktora Kuszewskiego s\u0105 p\u0142onne\u201d[27]<\/a><\/sup>. Dzi\u0119ki tej wypowiedzi zdrowy rozs\u0105dek zwyci\u0119\u017cy\u0142, a Sokorski, przewodnicz\u0105cy spotkania, tak spuentowa\u0142 debat\u0119: \u201eWszyscy z wyj\u0105tkiem g\u0142osu towarzysza Kuszewskiego ocenili ten scenariusz pozytywnie i uwa\u017caj\u0105, \u017ce nale\u017cy go realizowa\u0107. A wi\u0119c przyjmujemy go do realizacji z zastrze\u017ceniem, \u017ce chcieliby\u015bmy maksymalnie wp\u0142yn\u0105\u0107 na obsad\u0119, kt\u00f3ra przyczyni\u0142aby si\u0119 do pog\u0142\u0119bienia klimatu, i jeszcze raz zwracam uwag\u0119 na zachowanie dystansu\u201d[28]<\/a><\/sup>. Nie bra\u0142 pan udzia\u0142u w obradach komisji, kt\u00f3ra omawia\u0142a pa\u0144ski scenariusz, ale przes\u0142ano panu stenogram z adnotacj\u0105: \u201ePrzy przygotowywaniu scenopisu uprzejmie prosimy o wzi\u0119cie pod uwag\u0119 wypowiedzi V-ce Przewodnicz\u0105cego Stanis\u0142awa Stefa\u0144skiego jako dyrektywnej dla przysz\u0142ego charakteru filmu\u201d[29]<\/a><\/sup>. Czy Stefa\u0144ski, Kuszewski lub Sokorski mieli wp\u0142yw na obsad\u0119 Zaliczenia<\/em>?<\/p>\n KZ: Nie, od pocz\u0105tku mia\u0142em oboje g\u0142\u00f3wnych bohater\u00f3w, nie m\u00f3wi\u0105c ju\u017c o pani Jadwidze Colonnie-Walewskiej, kt\u00f3ra w Zaliczeniu<\/em> zagra\u0142a \u017con\u0119 profesora. Jak tylko mog\u0142em, anga\u017cowa\u0142em j\u0105 po znajomo\u015bci, przyja\u017ani i po pi\u0119knym nazwisku, kt\u00f3re bardzo przyozdabia\u0142o czo\u0142\u00f3wki moich film\u00f3w. Zawsze za granic\u0105 wszyscy pytali, czy to z tych Colonna-Walewskich, czyli potomk\u00f3w Napoleona. To by\u0142a taka bardzo archetypiczna inteligentka i \u015bwietnie zagra\u0142a swoj\u0105 rol\u0119 w Zaliczeniu<\/em>.<\/p>\n Il. 5. Krzysztof Zanussi i Aleksander Bardini w trakcie pracy nad Zaliczeniem. Autor: Romuald Pie\u0144kowski. Prawa: FINA. \u0179r\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/p><\/div>\n MD: W filmie w roli profesora wyst\u0105pi\u0142 Aleksander Bardini, a studenta zagra\u0142 Daniel Olbrychski, w\u00f3wczas m\u0142ody, dobrze zapowiadaj\u0105cy si\u0119 aktor.<\/p>\n KZ: Tak, Aleksander Bardini, ale wtedy nie by\u0142o takiej otwartej niech\u0119ci do artyst\u00f3w pochodzenia \u017cydowskiego, zreszt\u0105 sam Sokorski te\u017c mia\u0142 takie korzenie, ale tam w tle k\u0142\u0119bi\u0142y si\u0119 ju\u017c pewne nami\u0119tno\u015bci. A Bardini by\u0142 cz\u0142owiekiem szalenie ostro\u017cnie poruszaj\u0105cym si\u0119 w \u017cyciu publicznym, poniewa\u017c zdecydowanie nie chcia\u0142 emigrowa\u0107.<\/p>\n MD: To jest ciekawe. Z jednej strony pa\u0144skie Twarz\u0105 w twarz<\/em> le\u017cy na cenzorskiej \u201ep\u00f3\u0142ce\u201d, a Zaliczenie <\/em>poza burzliw\u0105 dyskusj\u0105 nad scenariuszem filmu jest wy\u015bwietlane bez problemu.<\/p>\n KZ: Tak, bo Zaliczenie<\/em> nie mia\u0142o prze\u0142o\u017cenia na bezpo\u015bredni\u0105 polityk\u0119. Trzeba ju\u017c by\u0142o bardzo z\u0142ej woli, \u017ceby si\u0119 tam czego\u015b doszuka\u0107.<\/p>\n II. 6. Plakat do filmu\u00a0Struktura kryszta\u0142u<\/em>\u00a0(1969). Autor: Nieznany. \u017br\u00f3d\u0142o: Gapla FINA<\/p><\/div>\n Struktura kryszta\u0142u<\/em> (1969)<\/strong><\/p>\n MD: Po serii film\u00f3w telewizyjnych w ko\u0144cu otrzyma\u0142 pan szans\u0119 pe\u0142nometra\u017cowego debiutu fabularnego, czyli zrealizowania Struktury kryszta\u0142u<\/em>. Wiem, \u017ce zdj\u0119cia mimo rozlicznych k\u0142opot\u00f3w natury produkcyjnej zako\u0144czy\u0142y si\u0119 sukcesem. A problemy rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 na etapie monta\u017cu. Zastanawiam si\u0119, czy pomys\u0142 Antoniego Bohdziewicza dotycz\u0105cy zniszczenia pa\u0144skiego filmu i rozpisania go w koszty Zespo\u0142u \u201eTor\u201d traktowa\u0142 pan jako cenzur\u0119.<\/p>\n KZ: Bohdziewicz mia\u0142 taki pomys\u0142, \u017ceby mnie ratowa\u0107. Nie by\u0142o w tym cienia z\u0142ej woli z jego strony. By\u0142 przekonany, \u017ce poniewa\u017c utw\u00f3r jest bardzo nieudany, wi\u0119c lepiej mi da\u0107 kiedy\u015b, mo\u017ce za par\u0119 lat, szans\u0119, a teraz po prostu ukry\u0107 to tak, \u017ceby nie by\u0142o dochodzenia czy jakiej\u015b awantury. Struktura kryszta\u0142u<\/em> by\u0142a filmem tanim, koszty produkcji mo\u017cna by\u0142o rozpisa\u0107 w bud\u017cety innych produkcji. Tak \u017ce nie mam do niego \u017calu. Sam poczu\u0142em, \u017ce ten film pocz\u0105tkowo by\u0142 nie do ogl\u0105dania. Mi\u0119dzy sukcesem a kl\u0119sk\u0105 jest bardzo niewielki krok i co\u015b si\u0119 mo\u017ce z godziny na godzin\u0119 odmieni\u0107. Po prostu film zosta\u0142 zmontowany kr\u00f3cej. Po wyrzuceniu ca\u0142ego szeregu scen, bo prawie po\u0142owy, okaza\u0142o si\u0119, \u017ce ten materia\u0142 o\u017cy\u0142, zacz\u0105\u0142 dzia\u0142a\u0107.<\/p>\n II. 7. Po rezygnacji z szeregu scen\u00a0Struktura kryszta\u0142u<\/em> \u201eo\u017cy\u0142a\u201d. Autor: Romuald Pie\u0144kowski. Prawa: FINA. \u017br\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/p><\/div>\n MD: Dotykamy tutaj wa\u017cnej kwestii, tzn. czy forma \u201epoprawiania\u201d \u2013 czy te\u017c cenzurowania \u2013 nast\u0119powa\u0142a r\u00f3wnie\u017c na etapie kolaudacji zespo\u0142owej. S\u0142ynna jest historia filmu Rejs<\/em> Marka Piwowskiego, kt\u00f3ry zosta\u0142 tak mocno poci\u0119ty nie na zlecenie cenzora z ulicy Mysiej, ale poprzez zalecenia Bohdziewicza.<\/p>\n KZ: No tak, ale przed tymi ci\u0119ciami Rejs <\/em>(1970) by\u0142 kompletnie rozsypany. Nic poza w\u0105tkiem statku nie wi\u0105za\u0142o poszczeg\u00f3lnych scen.<\/p>\n MD: Wr\u00f3\u0107my do Struktury kryszta\u0142u<\/em>. Skr\u00f3cony o po\u0142ow\u0119 film Zesp\u00f3\u0142 \u201eTor\u201d zg\u0142osi\u0142 do kolaudacji, kt\u00f3ra odby\u0142a si\u0119 w czerwcu 1969 roku. Jej protok\u00f3\u0142 liczy a\u017c 29 stron. Wielu osobom film si\u0119 podoba\u0142, na przyk\u0142ad Ryszard Kosi\u0144ski uzna\u0142, \u017ce \u201eto jest film ujmuj\u0105cy i m\u0105dry\u201d[30]<\/a><\/sup>. Mia\u0142 pan r\u00f3wnie\u017c przeciw sobie takie osoby jak pisarz Jerzy Jesionowski, kt\u00f3ry stwierdzi\u0142: \u201eW warstwie tre\u015bciowej film jest zwyk\u0142ym nieporozumieniem\u201d[31]<\/a><\/sup>. Charakterystyczne, \u017ce oburzenia kolaudant\u00f3w nie wzbudzi\u0142 pa\u0144ski film, ale bohaterka \u2013 prowincjonalna nauczycielka Anna, kt\u00f3r\u0105 zagra\u0142a Barbara Wrzesi\u0144ska.<\/p>\n KZ: Ten system tak szalenie stara\u0142 si\u0119 broni\u0107 wszystkich stan\u00f3w spo\u0142ecznych. Taki prekursor politycznej poprawno\u015bci w tym pobrzmiewa: tu broni\u0107 honoru nauczycielek, \u017ce ona jest infantylna. No jak mo\u017ce nauczycielka by\u0107 infantylna? Dlaczego mia\u0142aby nie by\u0107? Jednym s\u0142owem, to zatroskanie towarzyszy\u0142o wielokro\u0107 naszym komunistycznym w\u0142adzom.<\/p>\n MD: Filmem zgorszona by\u0142a Wies\u0142awa Kr\u00f3l \u2013 przedstawicielka Towarzystwa Krzewienia Kultury \u015awieckiej. Posta\u0107 bardzo zajad\u0142a ideologicznie. Jako jedyna przyzna\u0142a panu za Struktur\u0119 kryszta\u0142u<\/em> ostatni\u0105, czwart\u0105 kategori\u0119, a w trakcje kolaudacji m\u00f3wi\u0142a tak: \u201eTo jest nauczycielka z pogranicza XVIII i XIX wieku. Ta nauczycielka jest pokazana w spos\u00f3b odra\u017caj\u0105cy, odpychaj\u0105cy. Chwilami jest ona zupe\u0142nie nie do przyj\u0119cia\u201d[32]<\/a><\/sup>. Z kolei Wincenty Kra\u015bko przekonywa\u0142: \u201eTo jest jakie\u015b nieporozumienie, w sensie klimatu, oderwanie od \u017cycia, psychologii kobiecej. Ona jest jak\u0105\u015b postaci\u0105 przedziwn\u0105\u201d[33]<\/a><\/sup>.<\/p>\n II. 8.\u00a0Ta nauczycielka jest pokazana w spos\u00f3b odra\u017caj\u0105cy\u2026<\/em> Nauczyciela Anna (Barbara Wrzesi\u0144ska) w filmie Struktura kryszta\u0142u<\/em>. Autor: Wojciech Urbanowicz. Prawa: WFDiF. \u0179r\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/p><\/div>\n KZ: M\u00f3wi\u0142 to Kra\u015bko, kt\u00f3ry by\u0142 w ko\u0144cu inteligentnym cz\u0142owiekiem.<\/p>\n MD: By\u0142a te\u017c frakcja zwolennik\u00f3w Anny, nale\u017ca\u0142 do niej Janusz Gazda: \u201eTo jest znakomita rola Wrzesi\u0144skiej, jedna z lepszych r\u00f3l\u201d[34]<\/a><\/sup>. Pa\u0144ski opiekun Stanis\u0142aw R\u00f3\u017cewicz polemizowa\u0142 z krytykami: \u201eNie zgadzam si\u0119 z tym, \u017ce ta nauczycielka tak \u017ale wygl\u0105da, \u017ce niew\u0142a\u015bciwie si\u0119 zachowuje, ale nie wykluczam takich nieco innych reakcji, kt\u00f3re mog\u0105 si\u0119 zdarzy\u0107\u201d[35]<\/a><\/sup>. Czy tworz\u0105c t\u0119 posta\u0107, bra\u0142 pan pod uwag\u0119 to, \u017ce mo\u017ce ona wzbudzi\u0107 takie kontrowersje?<\/p>\n KZ: Do g\u0142owy mi to nie przysz\u0142o.<\/p>\n MD: Kolaudacji przewodniczy\u0142 \u00f3wczesny szef kinematografii Czes\u0142aw Wi\u015bniewski, kt\u00f3remu nie spodoba\u0142a si\u0119 konkretna scena z Ann\u0105: \u201eZastanawia\u0142em si\u0119, czy potrzebna jest ta scena, kiedy ten naukowiec robi zdj\u0119cie nauczycielce przy praniu bielizny. Ona jest wtedy nietaktowna, ale ju\u017c do przesady pobrzydzona, a ta scena niczego do filmu nie wnosi\u201d[36]<\/a><\/sup>.<\/p>\n II. 9. Zalecenia po kolaudacji Struktury kryszta\u0142u<\/em>. \u017br\u00f3d\u0142o: FINA<\/p><\/div>\n KZ: Tak \u2013 i to zosta\u0142o wyci\u0119te, ja to wyci\u0105\u0142em. To jest jedyne wyci\u0119cie, kt\u00f3re pami\u0119tam z filmu. Uwa\u017ca\u0142em, \u017ce to jest tak ma\u0142o wa\u017cne, \u017ce mog\u0119 t\u0119 scen\u0119 po\u015bwi\u0119ci\u0107, \u017ceby rzuci\u0107 co\u015b na po\u017carcie.<\/p>\n MD: Jak wynika z zachowanych dokument\u00f3w, nie tylko ta scena zosta\u0142a wyci\u0119ta. Drugie zalecenie Czes\u0142awa Wi\u015bniewskiego brzmia\u0142o: \u201eWprowadzi\u0107 zmiany w warstwie dialogowej, aby w spos\u00f3b jednoznaczny i wyra\u017any powiedzie\u0107, jakie przyczyny sk\u0142oni\u0142y Jana do tego, aby pozosta\u0142 na wsi\u201d[37]<\/a><\/sup>.<\/p>\n KZ: Chyba uda\u0142o mi si\u0119 tego nie zrobi\u0107.<\/p>\n MD: Czyli by\u0142o tak, \u017ce minister Wi\u015bniewski ka\u017ce panu dokona\u0107 poprawek, a pan je ignoruje?<\/p>\n KZ: Wida\u0107, \u017ce uda\u0142o si\u0119 tego nie wprowadzi\u0107.<\/p>\n G\u00f3ry o zmierzchu<\/em> (1970)<\/strong><\/p>\n MD: Chcia\u0142bym porozmawia\u0107 jeszcze o G\u00f3rach o zmierzchu<\/em>, filmie, kt\u00f3ry realizowa\u0142 pan ju\u017c r\u00f3wnolegle z debiutanck\u0105 Struktur\u0105 kryszta\u0142u <\/em>(1969). Zdj\u0119cia i monta\u017c odby\u0142y si\u0119 w 1969 roku, kolaudacja i premiera \u2013 w roku 1970. To troch\u0119 zapomniany film, kt\u00f3rego akcja dzieje si\u0119 w g\u00f3rach. Stary profesor, jak co roku, przybywa w g\u00f3ry. W wyprawie towarzyszy mu m\u0142ody Jarek, kt\u00f3ry za podszeptem \u017cony Agnieszki planuje wykorzysta\u0107 wypraw\u0119 do za\u0142atwienia swojego interesu. To kolejny, zdawa\u0142oby si\u0119, neutralny film, kt\u00f3ry zrealizowa\u0142 pan dla telewizji. Tym bardziej zdziwi\u0142o mnie, \u017ce G\u00f3ry o zmierzchu<\/em> wywo\u0142aj\u0105 na kolaudacji tyle kontrowersji.<\/p>\n KZ: Tego nie pami\u0119tam, ale z ciekawo\u015bci\u0105 sobie przypomn\u0119.<\/p>\n MD: Kolaudacja odby\u0142a si\u0119 26 czerwca 1970 roku w sali projekcyjnej Komitetu do spraw Radia i Telewizji, Woronicza 17, godzina 9:50[38]<\/a><\/sup>. Czy pan pami\u0119ta, jak ta sala projekcyjna wygl\u0105da\u0142a?<\/p>\n KZ: Chyba tak, jak dzisiaj wygl\u0105da \u2013 sala jest w podziemiach.<\/p>\n MD: Pierwsza fala krytyki dotyczy\u0142a sfery d\u017awi\u0119kowej. Kolaudanci narzekali na nisk\u0105 jako\u015b\u0107 nagranego d\u017awi\u0119ku i nieczytelno\u015b\u0107 dialog\u00f3w. W dodatku zdaniem niekt\u00f3rych zebranych bohaterowie m\u00f3wili niepoprawnie po polsku: \u201eNieprzyjemnie bowiem s\u0142ysze\u0107 te zgrzyty, w rodzaju: gdzie idziesz? Dok\u0105d idzie? I tak dalej. Trzeba te rzeczy usun\u0105\u0107, nawet je\u015bli to m\u00f3wi robotnik w \u015brodowisku inteligenckim. P\u00f3\u017aniej z tego powodu s\u0105 nieprzyjemne zarzuty, \u017ce telewizja nie przestrzega zasad gramatycznych, powstaj\u0105 niepotrzebne pretensje\u201d[39]<\/a><\/sup> \u2013 ubolewa\u0142 Stanis\u0142aw Stefa\u0144ski.<\/p>\n KZ: Wiadomo, \u017ce powinno si\u0119 m\u00f3wi\u0107 \u201edok\u0105d\u201d, ale cz\u0119sto si\u0119 m\u00f3wi przecie\u017c \u201egdzie\u201d.<\/p>\n MD: Z opini\u0105 Stefa\u0144skiego zgodzili si\u0119 inni dyskutanci: \u201eUwagi towarzysza prezesa s\u0105 s\u0142uszne. R\u00f3wnie\u017c bowiem zauwa\u017cy\u0142em, \u017ce w filmie jest za du\u017co s\u0142\u00f3w, tym bardziej \u017ce dykcja Andrzeja jest fatalna, a w tej kopii podk\u0142ad d\u017awi\u0119kowy niedobry. Jest to tym bardziej przykre, i\u017c te zgrzyty s\u0105 osadzone w pi\u0119knej, harmonijnej przyrodzie\u201d[40]<\/a><\/sup>. <\/em>Jednak ciekawsza od krytyki ze strony telewizyjnych urz\u0119dnik\u00f3w by\u0142a postawa Antoniego Bohdziewicza \u2013 re\u017cysera i kierownika Katedry Re\u017cyserii w Szkole Filmowej, czyli cz\u0142owieka, kt\u00f3ry powinien pana broni\u0107, a wybra\u0142 dla siebie inn\u0105 rol\u0119. Nie chc\u0119 powiedzie\u0107 cenzora, ale na pewnego srogiego kolaudanta. Czy to m\u00f3g\u0142 by\u0107 skutek pa\u0144skich wcze\u015bniejszych relacji z Antonim Bohdziewiczem?<\/p>\n KZ: Nasze relacje zawsze by\u0142y dosy\u0107 cierpkie. Sk\u0142ada\u0142y si\u0119 na to r\u00f3\u017cne powody. Nie by\u0142em jego pupilem i nie by\u0142em cz\u0142onkiem jego dworu, kt\u00f3ry on sobie tworzy\u0142 w Szkole Filmowej. Trzyma\u0142em si\u0119 od niego z boku i mia\u0142em pewien dystans r\u00f3wnie\u017c do jego pogl\u0105d\u00f3w, do jego teorii. Mia\u0142em poczucie, \u017ce to jest cz\u0142owiek bardzo inteligentny, ale nie bardzo zdolny; nie by\u0142 to tw\u00f3rca natchniony, wobec czego widzia\u0142em, \u017ce wielokro\u0107 udziela\u0142 mi opacznych porad. Zwykle m\u00f3wi\u0142o si\u0119, \u017ce jak Bohdziewicz co\u015b doradzi, to r\u00f3b odwrotnie. Za to by\u0142 \u015bwietny w takich technicznych poradach, umia\u0142 ratowa\u0107 jakie\u015b z\u0142e sklejki w monta\u017cu itd. To nadzwyczajnie mu si\u0119 udawa\u0142o, ale nie ceni\u0142em go nigdy jako pedagoga i wyk\u0142adowc\u0119 i on chyba te\u017c mnie dosy\u0107 nie lubi\u0142, st\u0105d bardzo mo\u017cliwe, \u017ce cho\u0107 by\u0142 moim szefem, to nie by\u0142 mi \u017cyczliwy.<\/p>\n MD: To by\u0142 ten czas, gdy po wydarzeniach 1968 roku w Zespole \u201eTor\u201d funkcj\u0119 kierownika artystycznego, kt\u00f3rym by\u0142 Stanis\u0142aw R\u00f3\u017cewicz, zaj\u0105\u0142 w\u0142a\u015bnie Bohdziewicz. Co znamienne, w trakcie kolaudacji G\u00f3r o zmierzchu<\/em> Bohdziewicz przyzna\u0142, \u017ce widzi pa\u0144ski film po raz pierwszy. A swoj\u0105 wypowied\u017a zacz\u0105\u0142 od serwilistycznego stwierdzenia: \u201eZgadzam si\u0119 z panem prezesem, \u017ce bardzo du\u017co traci w odbiorze g\u0142os profesora\u201d[41]<\/a><\/sup> \u2013 s\u0142owa te skierowa\u0142 do Stanis\u0142awa Stefa\u0144skiego. Chcia\u0142 r\u00f3wnie\u017c innego fina\u0142u filmu: \u201eNie wiem, czy jest potrzeba, by ona odwraca\u0142a si\u0119 od niego. W\u00f3wczas mo\u017cna na zako\u0144czenie pokaza\u0107 g\u00f3ry i wszystko b\u0119dzie bardzo \u0142adnie, pozostawione w domy\u015ble. To zako\u0144czenie wypad\u0142o w moim przekonaniu bardzo s\u0142abo i uwa\u017cam je za niepotrzebne. Inaczej r\u00f3wnie\u017c sko\u0144czy\u0142bym ten film\u201d[42]<\/a><\/sup>. Zgodzi\u0142 si\u0119 z nim kolejny kolaudant, Andrzej Cza\u0142bowski.<\/p>\n KZ: To by\u0142 taki bardzo gro\u017any cz\u0142owiek w telewizji.<\/p>\n MD: \u201eMnie si\u0119 podoba propozycja pana profesora skr\u00f3cenia sceny ko\u0144cowej filmu. Mo\u017ce rzeczywi\u015bcie zako\u0144czy\u0107 film podej\u015bciem Anny pod okno?\u201d[43]<\/a><\/sup> Czy na tym etapie omawiania kolaudacji pami\u0119ta pan, czy zako\u0144czenie G\u00f3r o zmierzchu<\/em> zosta\u0142o zmienione?<\/p>\n KZ: Nie. Nie pami\u0119tam, jaka by\u0142a historia z d\u017awi\u0119kiem, ale wydaje mi si\u0119, \u017ce od pocz\u0105tku zak\u0142adali\u015bmy, \u017ce b\u0119d\u0105 postsynchrony, czego normalnie nie znosz\u0119, ale mieli\u015bmy g\u0142o\u015bn\u0105 kamer\u0119 \u201eArriflex\u201d. Wydaje mi si\u0119, \u017ce tam warcza\u0142a kamera, wobec czego szansa, \u017ceby nagra\u0107 profesora na \u017cywo, by\u0142a \u017cadna \u2013 i dlatego wydaje mi si\u0119, \u017ce robili\u015bmy postsynchrony i \u017ce robili\u015bmy je we Wroc\u0142awiu, gdzie przyjecha\u0142 pan Jerzy Kreczmar. Do tej pory mam takie poczucie zak\u0142opotania wobec faktu, \u017ce nietaktownie zadzwoni\u0142em do pana Jerzego Kreczmara, m\u00f3wi\u0105c, \u017ce wiem, \u017ce on jest bardzo zaj\u0119ty, wi\u0119c dlatego zaproponowa\u0142em, \u017ceby jego g\u0142os pod\u0142o\u017cy\u0142 jego brat Jan Kreczmar. On odpowiedzia\u0142: \u201eOczywi\u015bcie, niech brat podk\u0142ada ten g\u0142os, z tym \u017ce ja wcale nie jestem zaj\u0119ty, tak \u017ce m\u00f3g\u0142 pan sobie oszcz\u0119dzi\u0107 takiego argumentu\u201d. Zawstydzi\u0142em si\u0119 ogromnie, bo nale\u017ca\u0142o spr\u00f3bowa\u0107 to z nim zrobi\u0107. Przypuszczam, \u017ce zrobi\u0142by to tak samo dobrze jak pan Jan. To by\u0142o z mojej strony tch\u00f3rzliwe. Nie wiem, pod czyim wp\u0142ywem ja si\u0119 tak wycofa\u0142em, ale nie s\u0105dz\u0119, \u017ceby to nagranie by\u0142o po kolaudacji.<\/p>\n MD: Wr\u00f3\u0107my na sal\u0119 kolaudacyjn\u0105. W obronie zako\u0144czenia G\u00f3r o zmierzchu<\/em> wyst\u0105pi\u0142 kierownik literacki \u201eToru\u201d Witold Zalewski: \u201eTo zako\u0144czenie, przyznaj\u0119 szczerze, najbardziej mi si\u0119 podoba z ca\u0142ego filmu\u201d[44]<\/a><\/sup>, ale jednocze\u015bnie krytykowa\u0142 g\u0142os Kreczmara: \u201eUwa\u017cam r\u00f3wnie\u017c, \u017ce jest to g\u0142os nie trafiony\u201d[45]<\/a><\/sup>. Wypowied\u017a Witolda Zalewskiego sprowokowa\u0142a Bohdziewicza do sformu\u0142owania kolejnej dobrej rady: \u201eKreczmar nie b\u0119dzie mia\u0142 innego g\u0142osu. Je\u017celi trzeba, dostarcz\u0119 dziesi\u0119\u0107 o wiele lepszych g\u0142os\u00f3w, kt\u00f3re niczego w tej sylwetce nie zmieni\u0105, a cudownie spraw\u0119 poprawi\u0105\u201d[46]<\/a><\/sup>. W dyskusji pojawi\u0142 si\u0119 jeszcze w\u0105tek wieloletniego oczekiwania na mieszkanie przez m\u0142ode ma\u0142\u017ce\u0144stwo, przez Agnieszk\u0119 i Jarka. Jak podkre\u015bla\u0142 Stanis\u0142aw Stefa\u0144ski: \u201eNie wiem, czy trzeba a\u017c tak przedstawia\u0107 spraw\u0119 oczekiwania na mieszkanie. Nie chodzi o to, \u017ce w og\u00f3le czekaj\u0105. Ale trudno wsp\u00f3\u0142czesnemu m\u0142odemu cz\u0142owiekowi zrozumie\u0107, by kto\u015b na kogo\u015b czeka\u0142 a\u017c sze\u015b\u0107 lat. To jest przecie\u017c profesor, ma jaki\u015b wp\u0142yw na te sprawy\u201d[47]<\/a><\/sup>. Co pan zrobi\u0142 z w\u0105tkiem mieszkania?<\/p>\n KZ: Nie pami\u0119tam, \u017cebym co\u015b tam wycina\u0142, wi\u0119c je\u017celiby tak by\u0142o, to uwa\u017ca\u0142em to za oboj\u0119tne, bo nie czuj\u0119 \u017cadnego b\u00f3lu w tym miejscu w og\u00f3le.<\/p>\n MD: Rozmawiamy o fragmencie rozgrywaj\u0105cym si\u0119 w g\u00f3rskim schronisku. Jarek \u2013 bohater grany przez Marka Perepeczk\u0119 \u2013 idzie do toalety. W tym czasie Agnieszka (Maja Komorowska) \u017cali si\u0119 na m\u0119\u017ca Andrzejowi (Andrzej Zawada), po czym m\u00f3wi: \u201eWszyscy koledzy ju\u017c si\u0119 jako\u015b pourz\u0105dzali, dorobili\u2026 A my \u00f3smy rok dusimy si\u0119 w jednej sublokatorskiej klitce, bo on powiedzia\u0142, \u017ce nie b\u0119dzie prosi\u0142\u2026\u201d[48]<\/a><\/sup>.<\/em> I ten fragment pan usun\u0105\u0142. Kiedy si\u0119 ogl\u0105da uwa\u017cnie ten moment, wida\u0107, \u017ce tam jest wyra\u017ane ci\u0119cie.<\/p>\n KZ: Widocznie musia\u0142em to wyci\u0105\u0107…<\/p>\n MD: Poza tym by\u0142 pan tym odrobin\u0119 poruszony podczas kolaudacji. M\u00f3wi\u0142 pan: \u201eTroch\u0119 z podnoszonych zarzut\u00f3w wobec filmu dotar\u0142o do mojego przekonania. Mo\u017ce o niekt\u00f3rych sprawach powiem. Sprawa mieszkania. Sam czeka\u0142em na mieszkanie przez siedem lat, mam w tej sprawie inne do\u015bwiadczenie \u017cyciowe. Ale rozumiem, \u017ce s\u0105 w tej sprawie wy\u017csze wzgl\u0119dy, kt\u00f3re ka\u017c\u0105 omin\u0105\u0107 t\u0119 dra\u017cliw\u0105 histori\u0119\u201d[49]<\/a><\/sup>.<\/p>\n KZ: To wszystko prawda. Na mieszkanie czeka\u0142em d\u0142u\u017cej ni\u017c siedem lat. Jako\u015b, wida\u0107, to mnie nie do\u015b\u0107 zabola\u0142o, bo zawsze by\u0142o to skupienie, czy puszcz\u0105, czy nie puszcz\u0105, a ju\u017c za jak\u0105 cen\u0119, nie by\u0142o to kluczowe. Bezradno\u015b\u0107 bohatera granego przez Perepeczk\u0119 jest w filmie obecna, wi\u0119c to, \u017ce jeden nawr\u00f3t tego tematu si\u0119 zgubi\u0142, nie rozchwia\u0142o filmu.<\/p>\n MD: Jak nietrudno si\u0119 domy\u015bli\u0107, pa\u0144ski pryncypa\u0142 Antoni Bohdziewicz nie broni\u0142 pa\u0144skiego filmu, ale akceptowa\u0142 cenzorskie zmiany. Puentuj\u0105c je s\u0142owami: \u201eTo stanie si\u0119 bez wielkiej szkody dla filmu\u201d![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/1.-Krzysztof-Zanussi-czyta-stenogram-z-kolaudacji.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/1-F-3185-44-scaled.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/3.-Smierc-prowincjala-okazal-sie.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/1-F-1822-1-1500x.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/1-F-1822-9-1500x.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/P6311-1_mini.jpeg\")
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/1-F-1764-39-1500x.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/1-F-1764-145-1500x.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/9.-Zalecenia-po-kolaudacji-Struktury-krysztalu.jpg\")