Artyku\u0142 stanowi studium dzia\u0142a\u0144 peerelowskiej cenzury wobec filmu Nadz\u00f3r<\/em> (re\u017c. Wies\u0142aw Saniewski, 1983). Autor koncentruje si\u0119 na przyczynach powstania filmu oraz przygl\u0105da si\u0119 procesowi jego cenzurowania, rekonstruuj\u0105c relacje pomi\u0119dzy tw\u00f3rcami filmu a urz\u0119dnikami wydaj\u0105cymi zgod\u0119 na rozpowszechnianie. Analiza ta oparta jest na szeroko zakrojonej kwerendzie archiwalnej, kt\u00f3ra obejmuje dokumenty dot\u0105d niepublikowane.<\/p>\n __________<\/p>\n <\/p>\n Potyczki filmowc\u00f3w z peerelowsk\u0105 cenzur\u0105 opisuje si\u0119 zwykle w formule zabawnych anegdot na kartach jubileuszowych publikacji wspomnieniowych lub wywiad\u00f3w-rzek. Jak s\u0142usznie przed laty zauwa\u017cy\u0142 Marcin Adamczak, ich bohaterami s\u0105 stoj\u0105cy po przeciwnych stronach barykady niez\u0142omni re\u017cyserzy filmowi oraz reprezentuj\u0105cy w\u0142adz\u0119 nierozgarni\u0119ci cenzorzy, kt\u00f3rzy z \u0142atwo\u015bci\u0105 daj\u0105 si\u0119 zwodzi\u0107 sprytnym tw\u00f3rcom[1]<\/a><\/sup>. Opowie\u015bci te cz\u0119sto utrwalaj\u0105 mity, kt\u00f3re p\u00f3\u017aniej, niestety, funkcjonuj\u0105 w dyskursie filmoznawczym na prawach \u201eprawd objawionych\u201d. W przeciwie\u0144stwie na przyk\u0142ad do bada\u0144 literaturoznawczych[2]<\/a><\/sup> brak we wsp\u00f3\u0142czesnych polskich badaniach filmoznawczych studi\u00f3w przypadku dzia\u0142a\u0144 cenzury wobec poszczeg\u00f3lnych tw\u00f3rc\u00f3w czy konkretnych film\u00f3w opartych na badaniach \u017ar\u00f3d\u0142owych (wyj\u0105tkiem s\u0105 popularyzatorskie teksty autorstwa Piotra \u015amia\u0142owskiego publikowane od 2020 roku przez czasopismo \u201eEkrany\u201d[3]<\/a><\/sup>). Tego typu analizy pomog\u0142yby z pewno\u015bci\u0105 obali\u0107 funkcjonuj\u0105ce mity i pokaza\u0107, \u017ce relacje na linii tw\u00f3rcy filmowi \u2013 cenzorzy by\u0142y o wiele bardziej skomplikowane ani\u017celi te, o kt\u00f3rych mowa w anegdotach, b\u0119d\u0105cych nierzadko rezultatem autopromocji filmowc\u00f3w. Proponowany tekst, stanowi\u0105cy w du\u017cej mierze faktograficzne uzupe\u0142nienie do bada\u0144 nad histori\u0105 filmu polskiego, jest pr\u00f3b\u0105 wype\u0142nienia tej luki, a jego g\u0142\u00f3wny cel stanowi rekonstrukcja wieloetapowych dzia\u0142a\u0144 cenzury wobec filmu Nadz\u00f3r<\/em> (1983) Wies\u0142awa Saniewskiego.<\/p>\n Studio Filmowe im. Karola Irzykowskiego i decyzja o produkcji Nadzoru<\/em><\/strong><\/p>\n Instytucj\u0105 odpowiedzialn\u0105 za produkcj\u0119 Nadzoru<\/em> by\u0142o przeznaczone dla debiutant\u00f3w Studio Filmowe im. Karola Irzykowskiego, kt\u00f3re powsta\u0142o w okresie solidarno\u015bciowym (powo\u0142ano j\u0105 zarz\u0105dzeniem ministra kultury i sztuki z dn. 10 kwietnia 1981 roku) i funkcjonowa\u0142o na nieco innych prawach ani\u017celi zespo\u0142y filmowe. Studio Irzykowskiego by\u0142o bowiem jednostk\u0105 samorz\u0105dn\u0105, kt\u00f3rej profil programowy zale\u017ca\u0142 wy\u0142\u0105cznie od Rady Artystycznej sk\u0142adaj\u0105cej si\u0119 z pi\u0119ciu m\u0142odych filmowc\u00f3w wybranych w demokratycznych wyborach spo\u015br\u00f3d wszystkich cz\u0142onk\u00f3w Studia[4]<\/a><\/sup>. Pi\u0105tka m\u0142odych tw\u00f3rc\u00f3w decydowa\u0142a zatem o skierowaniu do produkcji scenariuszy, a nast\u0119pnie poddawa\u0142a ocenie debiuty powsta\u0142e na ich podstawie. 14 stycznia 1982 roku na mocy decyzji wiceministra kultury i sztuki Jerzego Passendorfera wprowadzono do Studia komisj\u0119 nadzorcz\u0105, kt\u00f3rej zadaniem by\u0142o recenzowanie scenariuszy zakwalifikowanych przez Rad\u0119 Artystyczn\u0105 do realizacji oraz ocena gotowych film\u00f3w[5]<\/a><\/sup>. Na czele komisji, kt\u00f3ra funkcjonowa\u0142a do ko\u0144ca 1982 roku (p\u00f3\u017aniej zn\u00f3w Studiem rz\u0105dzi\u0142a samodzielnie Rada Artystyczna a\u017c do czerwca 1984 roku) stan\u0105\u0142 Mieczys\u0142aw Wa\u015bkowski, re\u017cyser, w\u00f3wczas I sekretarz POP przy PRF \u201eZespo\u0142y Filmowe\u201d, kt\u00f3ry w\u0142a\u015bciwie pe\u0142ni\u0142 funkcj\u0119 g\u0142\u00f3wnego cenzora. Jednym z projekt\u00f3w, kt\u00f3re w 1982 roku ocenia\u0142 Wa\u015bkowski, by\u0142 w\u0142a\u015bnie Nadz\u00f3r<\/em>.<\/p>\n Il. 1. Werk przedstawiaj\u0105cy Wies\u0142awa Saniewskiego na planie zdj\u0119ciowym jego filmu\u00a0Wolny strzelec<\/em>\u00a0(w tle operator Jacek Mieros\u0142awski). Autor: Stefan Kurzyp. \u017br\u00f3d\u0142o: FINA. Prawa: FINA.<\/p><\/div>\n Wies\u0142aw Saniewski scenariusz Nadzoru<\/em> z\u0142o\u017cy\u0142 w okresie solidarno\u015bciowym w zespole filmowym \u201eSilesia\u201d, kt\u00f3ry wyprodukowa\u0142 jego debiut telewizyjny \u2013 Wolnego strzelca<\/em> (1981)[6]<\/a><\/sup>. By\u0142 to w\u00f3wczas powszechny spos\u00f3b dzia\u0142ania m\u0142odego filmowca \u2013 po udanym debiucie w \u015brednim metra\u017cu tw\u00f3rca wi\u0105za\u0142 si\u0119 z danym zespo\u0142em filmowym, by zrealizowa\u0107 w nim debiut pe\u0142nometra\u017cowy. W tym przypadku na przeszkodzie stan\u0119\u0142o jednak wprowadzenie stanu wojennego. Zespo\u0142y filmowe powo\u0142ane w okresie solidarno\u015bciowym poddano ocenie politycznej. \u201eSilesia\u201d nale\u017ca\u0142a do jednej z tych grup tw\u00f3rczych, kt\u00f3re znalaz\u0142y si\u0119 na celowniku w\u0142adz. Najpierw internowano kierownika literackiego zespo\u0142u Micha\u0142a Komara (zwolniono go z internowania kilka dni p\u00f3\u017aniej \u2013 18 grudnia), a nast\u0119pnie jako wyra\u017anie kontestatorskie interpretowano stanowisko kierownika artystycznego Ernesta Brylla, kt\u00f3ry na kolaudacji Przes\u0142uchania<\/em> stan\u0105\u0142 w obronie filmu[7]<\/a><\/sup>. Jak zwraca uwag\u0119 Piotr \u015amia\u0142owski, by\u0142 to gw\u00f3\u017ad\u017a do trumny<\/em>[8]<\/a><\/sup> Silesii, kt\u00f3r\u0105, obok zespo\u0142\u00f3w filmowych \u201eX\u201d i \u201eAneks\u201d, zlikwidowano w 1983 roku. Na cenzurowanym by\u0142 tak\u017ce Saniewski, kt\u00f3ry nie przeszed\u0142 weryfikacji i w efekcie zwolniono go z pracy we wroc\u0142awskim miesi\u0119czniku \u201eOdra\u201d[9]<\/a><\/sup>. W tym sensie tw\u00f3rca Wolnego strzelca<\/em> znakomicie pasowa\u0142 do \u015brodowiska zrzeszonego wok\u00f3\u0142 Studia, kt\u00f3re sk\u0142ada\u0142o si\u0119 z os\u00f3b krytycznie nastawionych do stanu wojennego (do\u015b\u0107 powiedzie\u0107, \u017ce prac\u0119 w Studiu znalaz\u0142y te\u017c inne negatywnie zweryfikowane dziennikarki: Anna Mieszczanek i Maria Marsza\u0142ek). Co w tym kontek\u015bcie istotne, scenariusz Nadzoru<\/em> zna\u0142 Jaros\u0142aw Sander, kierownik literacki Studia, kt\u00f3ry wcze\u015bniej pracowa\u0142 w Departamencie Programowym NZK (zwolniono go w styczniu 1982 roku z przyczyn politycznych). Jak wspomina\u0142 Saniewski, na pocz\u0105tku 1982 roku Sander zaproponowa\u0142 mu realizacj\u0119 Nadzoru<\/em> w Studiu Irzykowskiego. Scenariusz zapowiada\u0142 kontrowersyjn\u0105, spo\u0142eczno-polityczn\u0105, a zarazem ciekaw\u0105 dramaturgicznie histori\u0119 m\u0142odej kobiety skazanej na do\u017cywocie za malwersacje finansowe, kt\u00f3ra rodzi dziecko w wi\u0119zieniu. Rada Artystyczna przyj\u0119\u0142a go z entuzjazmem. Brakowa\u0142o tylko zgody przewodnicz\u0105cego komisji nadzorczej Mieczys\u0142awa Wa\u015bkowskiego. Aby j\u0105 uzyska\u0107, Rada Artystyczna postanowi\u0142a podj\u0105\u0107 gr\u0119 z komisarzem Studia.<\/p>\n Cz\u0142onek Rady Artystycznej Maciej Falkowski w 1990 roku w rozmowie Ann\u0105 Mieszczanek charakteryzowa\u0142 strategi\u0119 dzia\u0142ania Rady wobec Wa\u015bkowskiego nast\u0119puj\u0105co:<\/p>\n Cynicznie dawali\u015bmy mu spreparowane scenariusze, uspokajali\u015bmy, \u017ce nie ma w nich nic, co by godzi\u0142o. Chcia\u0142 wierzy\u0107, wierzy\u0142, podpisywa\u0142. Zreszt\u0105 nie bardzo m\u00f3g\u0142 inaczej, no bo co \u2013 rewizja w Studio, zarekwirowanie scenariuszy albo jakie\u015b dochodzenia? Nie chcia\u0142 tego robi\u0107, by\u0142 na tyle taktowany, \u017ce potem t\u0142umaczy\u0142 si\u0119 na 40 bitych stronach papieru podaniowego bardzo nerwowym charakterem pisma ze swoich decyzji<\/em>[10]<\/a><\/sup>.<\/p>\n Scenariusz Nadzoru<\/em> by\u0142 w\u0142a\u015bnie jednym z tekst\u00f3w, kt\u00f3re zosta\u0142y mu pokazane w innym \u015bwietle. Wies\u0142aw Saniewski:<\/p>\n Wa\u015bkowski mia\u0142 dosta\u0107 scenariusz do czytania i wtedy w\u0142a\u015bnie z Jarkiem Sanderem w dwa dni i jedn\u0105 noc, mo\u017ce dwie, siedzieli\u015bmy i wyrzucali\u015bmy te w\u0105tki, kt\u00f3re mog\u0142y si\u0119 nie spodoba\u0107. I taki scenariusz spreparowany on dosta\u0142. Po czym Rada si\u0119 z nim spotka\u0142a i powiedzia\u0142a, \u017ce to ma by\u0107 w duchu jego filmu \u201eJej portret\u201d <\/em>[\u2026], \u017ce to ma by\u0107 taki paradokument o kobietach rodz\u0105cych w wi\u0119zieniu. On przeczyta\u0142 scenariusz i da\u0142 zielone \u015bwiat\u0142o<\/em>[11]<\/a><\/sup>.<\/p>\n W oczekiwaniu na ministerialn\u0105 kolaudacj\u0119<\/strong><\/p>\n W efekcie Nadz\u00f3r <\/em>skierowano do produkcji 24 sierpnia 1982 roku[12]<\/a><\/sup> Powy\u017cszy przyk\u0142ad pokazuje, \u017ce decyzje programowe w okresie stanu wojennego zapada\u0142y w konspiracyjnych warunkach. Podobnie przebiega\u0142 proces produkcji. Na przyk\u0142ad, gdy w okresie zdj\u0119ciowym zabrak\u0142o ta\u015bmy filmowej do nakr\u0119cenia dw\u00f3ch sekwencji filmu, zg\u0142oszono si\u0119 z pro\u015bb\u0105 o pomoc do NZK. Nowy szef Departamentu Programowego NZK Stanis\u0142aw Kuszewski uzale\u017cni\u0142 decyzj\u0119 od akceptacji scenariusza. Przedstawiono wi\u0119c dyrektorowi t\u0119 wersj\u0119 tekstu, z kt\u00f3r\u0105 wcze\u015bniej zapozna\u0142 si\u0119 Mieczys\u0142aw Wa\u015bkowski. W efekcie Studio otrzyma\u0142o pomoc od NZK w postaci barwnej ta\u015bmy marki Kodak Eastmancolor i mog\u0142o kontynuowa\u0107 produkcj\u0119[13]<\/a><\/sup>. Ten sam scenariusz otrzyma\u0142y tak\u017ce w\u0142adze Zak\u0142adu Karnego we Wronkach i finalnie zgodzi\u0142y si\u0119 na realizacj\u0119 zdj\u0119\u0107 w swoich wn\u0119trzach[14]<\/a><\/sup>. Przez kilka dni ekipa filmowa nie wzbudza\u0142a podejrze\u0144. Dopiero sz\u00f3stego dnia realizacja sceny na wi\u0119ziennym korytarzu, w kt\u00f3rej pobita i zakrwawiona wi\u0119\u017aniarka wleczona jest przez dwie stra\u017cniczki, sprawi\u0142a, \u017ce w\u0142adze wi\u0119zienia zacz\u0119\u0142y si\u0119 coraz baczniej przygl\u0105da\u0107 tw\u00f3rcom. Saniewski wspomina\u0142:<\/p>\n Pami\u0119tam, jak przerwa\u0142 nam uj\u0119cie major jaki\u015b i z takim krzykiem: \u201eCo tu si\u0119 dzieje!? Co to jest?! Dlaczego one s\u0105 pokrwawione?\u201d. Ja, szybko, w jakim\u015b amoku powiedzia\u0142em: \u201eCzemu Pan nam przerwa\u0142 zdj\u0119cia? Przecie\u017c to oczywiste, \u017ce wi\u0119\u017aniarki si\u0119 bij\u0105, tym razem si\u0119 pobi\u0142y o dziecko, kt\u00f3re jedna z nich ma urodzi\u0107\u201d<\/em>[15]<\/a><\/sup>.<\/p>\n Stra\u017cnik wi\u0119zienny pozwoli\u0142 tw\u00f3rcom na realizacj\u0119 kolejnych uj\u0119\u0107, ale zarazem nie wzi\u0105\u0142 na powa\u017cnie t\u0142umacze\u0144 re\u017cysera. Jeszcze tego samego dnia okaza\u0142o si\u0119, \u017ce zagin\u0105\u0142 jeden z trzech prawdziwych scenariuszy. Kolejnego dnia pozwolenie cofni\u0119to, tym samym przerywaj\u0105c realizacj\u0119 filmu[16]<\/a><\/sup>. Na szcz\u0119\u015bcie dla tw\u00f3rc\u00f3w Nadzoru<\/em> uda\u0142o si\u0119 nakr\u0119ci\u0107 we wn\u0119trzach naturalnych wi\u0119kszo\u015b\u0107 niezb\u0119dnych scen[17]<\/a><\/sup>.<\/p>\n Il. 2. Ewa B\u0142aszczyk (Klara) i Ewa Zi\u0119tek (Tonia). Fotos z filmu Nadz\u00f3r<\/em> (re\u017c. W. Saniewski, 1983). Autor: Krzysztof Wellman. Prawa: WFDiF. \u0179r\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA.<\/p><\/div>\n Po raz pierwszy Nadz\u00f3r<\/em> (pod roboczym tytu\u0142em Oddalenie<\/em>) pokazano na zamkni\u0119tym przegl\u0105dzie film\u00f3w Studia Irzykowskiego u schy\u0142ku stanu wojennego (13-15 czerwca 1983 roku) w sali projekcyjnej WFD[18]<\/a><\/sup>. Wydarzenie to by\u0142o skierowane do dziennikarzy filmowych oraz dzia\u0142aczy upowszechniania kultury filmowej. W prasie odnale\u017a\u0107 mo\u017cna dwie skrajne relacje z tej imprezy, \u015bwiadcz\u0105ce o recepcji pierwszych film\u00f3w. W pierwszej, autorstwa Marka Millera, utrzymanej raczej w pozytywnym tonie, mo\u017cna przeczyta\u0107:<\/p>\n Filmy, kt\u00f3re obejrza\u0142em, nie uk\u0142adaj\u0105 si\u0119 w \u017cadn\u0105 jednorodn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107, w \u017caden okre\u015blony styl. Je\u015bli istnieje co\u015b, co je \u0142\u0105czy, to jest ni\u0105 ostro\u015b\u0107 spo\u0142ecznej obserwacji, bezkompromisowo\u015b\u0107 spo\u0142ecznych diagnoz, waga poruszanych problem\u00f3w. Nie zapomnieli\u015bmy o co nam chodzi\u0142o \u2013 zdaj\u0105 si\u0119 m\u00f3wi\u0107 bohaterowie tych film\u00f3w<\/em>[19]<\/a><\/sup>.<\/p>\n W drugiej relacji, autorstwa Zbigniewa Klaczy\u0144skiego, kt\u00f3ra by\u0142a wyj\u0105tkowo krytyczna, by nie rzec: oskar\u017cycielska, znale\u017a\u0107 mo\u017cna nast\u0119puj\u0105c\u0105 opini\u0119:<\/p>\n Pomys\u0142 za\u015b, \u017ceby ze Studia uczyni\u0107 azyl dla poczyna\u0144 \u2013 delikatnie m\u00f3wi\u0105c \u2013 niech\u0119tnych naszej pa\u0144stwowo\u015bci i jej spo\u0142ecznym strukturom, nie najlepiej \u015bwiadczy o umiej\u0119tno\u015bci realistycznego my\u015blenia promotor\u00f3w Studia <\/em>[\u2026]. Niech\u017ce mi nikt nie m\u00f3wi z kolei, \u017ce idzie tu o sztuk\u0119. Przypadek to zapewne niezbyt por\u0119czny dla kierownictwa Studia, lecz dziesi\u0119\u0107 znanych mi i wyprodukowanych tu film\u00f3w prezentuje jakby zasad\u0119 odwrotnej proporcji polityki i jako\u015bci. Im wi\u0119cej polityki, tym gorsze dzie\u0142o i lichsze my\u015blenie<\/em>[20]<\/a><\/sup>.<\/p>\n Co ciekawe, obaj dziennikarze stwierdzili, \u017ce najciekawszym filmem przegl\u0105du by\u0142 Nadz\u00f3r<\/em>. <\/a>W opinii Marka Millera w filmie znakomicie procentuj\u0105 reporterskie do\u015bwiadczenia Saniewskiego \u2013 wnikliwie oddanie reali\u00f3w wi\u0119ziennego \u017cycia, pog\u0142\u0119bione o bogat\u0105 i niebanaln\u0105 obserwacj\u0119 psychologiczn\u0105<\/em>[21]<\/a><\/sup>. Klaczy\u0144skiemu przeszkadza\u0142a co prawda bohaterka siedz\u0105ca w wi\u0119zieniu za przekonania, ale jednocze\u015bnie zwr\u00f3ci\u0142 on uwag\u0119, \u017ce film mo\u017ce by\u0107 wa\u017cnym g\u0142osem w sprawie reali\u00f3w systemu penitencjarnego[22]<\/a><\/sup>. Przytaczam fragmenty obu artyku\u0142\u00f3w z co najmniej dw\u00f3ch powod\u00f3w. Po pierwsze dlatego, \u017ce s\u0105 one \u015bwiadectwem recepcji wyprodukowanego w\u0142a\u015bnie filmu (do\u015b\u0107 powiedzie\u0107, \u017ce kolejny oficjalny pokaz debiutu Saniewskiego odb\u0119dzie si\u0119 dopiero rok p\u00f3\u017aniej), pokazanego w\u0142a\u015bciwie przedpremierowo, jeszcze zanim ktokolwiek inny mia\u0142 szans\u0119 go zobaczy\u0107. Nie jest wi\u0119c tak, \u017ce zdania te s\u0105 w jakim\u015b stopniu powieleniem opinii formu\u0142owanych w festiwalowych relacjach. Po drugie wreszcie, poniewa\u017c ten pozytywny odbi\u00f3r filmu jest nieadekwatny do dzia\u0142a\u0144 cenzury, kt\u00f3re rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 kilka miesi\u0119cy p\u00f3\u017aniej. Rada Artystyczna Studia, bior\u0105c pod uwag\u0119 \u017cyczliwe przyj\u0119cie Nadzoru <\/em>na projekcji w warszawskiej WFD, zdecydowa\u0142a, \u017ce film trzeba wprowadzi\u0107 do rozpowszechniania kinowego. Zgodnie z \u00f3wcze\u015bnie funkcjonuj\u0105cym prawem ta kwestia nale\u017ca\u0142a do prerogatyw Ministra Kultury i Sztuki, kt\u00f3ry decyzj\u0119 o wprowadzeniu danego tytu\u0142u na ekrany podejmowa\u0142, bior\u0105c pod uwag\u0119 m.in. opini\u0119 ministerialnej komisji kolaudacyjnej oraz pracownik\u00f3w G\u0142\u00f3wnego Urz\u0119du Kontroli Publikacji i Widowisk (GUKPiW).<\/p>\n Dlatego te\u017c we wrze\u015bniu 1983 roku Rada Artystyczna wyst\u0105pi\u0142a do Ministerstwa z wnioskiem o ocen\u0119 filmu na ministerialnej kolaudacji. W odpowiedzi Studio otrzyma\u0142o pismo z zaleceniem zmian, kt\u00f3rych wykonanie warunkowa\u0142o dopuszczenie filmu do oceny (!)[23]<\/a><\/sup>. By\u0142o to dzia\u0142anie precedensowe, wszak zwykle w trakcie ministerialnego odbioru filmu formu\u0142owano zalecenia, kt\u00f3re nast\u0119pnie trzeba by\u0142o spe\u0142ni\u0107, aby film m\u00f3g\u0142 by\u0107 rozpowszechniany. Co wa\u017cne, brak kolaudacji powodowa\u0142, \u017ce film formalnie mia\u0142 niejasny status i m\u00f3g\u0142 zosta\u0107 w ka\u017cdej chwili zniszczony. Wies\u0142aw Saniewski wspomina\u0142:<\/p>\n Przedstawicielom Studia Irzykowskiego odm\u00f3wiono prawa do kolaudacji \u201eNadzoru\u201d<\/em>.\u00a0W praktyce by\u0142o to gro\u017aniejsze ni\u017c najgorsza, najbardziej \u201ekrwawa\u201d rozgrywka z\u00a0cenzur\u0105 i przedstawicielami panuj\u0105cego nam re\u017cimu. Oznacza\u0142o to, \u017ce filmu nie ma.\u00a0 Nie istnieje! Je\u017celi nie istnieje, to mo\u017ce np. znikn\u0105\u0107 z laboratorium negatyw i nikt nie b\u0119dzie m\u00f3g\u0142 powiedzie\u0107, \u017ce znikn\u0105\u0142. Nie mo\u017ce bowiem znikn\u0105\u0107 co\u015b, czego nie ma<\/em>[24]<\/a><\/sup>.<\/p>\n Zapewne dlatego Rada Artystyczna Studia ponownie zg\u0142osi\u0142a film[25]<\/a><\/sup>, informuj\u0105c NZK, \u017ce zosta\u0142y w nim poczynione wszystkie mo\u017cliwe do wykonania zmiany<\/em>[26]<\/a><\/sup>.<\/em> Jednocze\u015bnie stanowczo poinformowano decydent\u00f3w z NZK, \u017ce przedstawiona aktualnie wersja filmu jest <\/em>[\u2026] traktowana \u2013 niezale\u017cnie od merytorycznych decyzji Departamentu Programowego \u2013 jako ostateczna do momentu oficjalnej kolaudacji<\/em>[27]<\/a><\/sup>. <\/em><\/p>\n Co nie bez znaczenia, do pisma do\u0142\u0105czono tak\u017ce list Wies\u0142awa Saniewskiego skierowany do wiceministra kultury i sztuki Jerzego Bajdora. Re\u017cyser wyja\u015bnia\u0142 w nim, \u017ce scenariusz zosta\u0142 ju\u017c wcze\u015bniej oceniony przez departament programowy NZK (chodzi\u0142o o zgod\u0119 na przyznanie dodatkowej ta\u015bmy, kt\u00f3r\u0105 Kuszewski wyda\u0142 po przeczytaniu spreparowanej wersji scenariusza) i w zwi\u0105zku z tym powinien zosta\u0107 poddany ocenie komisji. Na pi\u015bmie tym odnajdziemy r\u0119czn\u0105 adnotacj\u0119 podpisan\u0105 przez Bajdora z kt\u00f3rej wynika, \u017ce w\u0142a\u015bnie ta informacja wp\u0142yn\u0119\u0142a na zorganizowanie kolaudacji[28]<\/a><\/sup>. Odby\u0142a si\u0119 ona 27 stycznia 1984 roku, a wi\u0119c blisko dwa miesi\u0105ce po ponownym zg\u0142oszeniu filmu do oceny[29]<\/a><\/sup>.<\/p>\n Cenzorzy oraz kolaudanci i brak wsp\u00f3lnego stanowiska<\/strong><\/p>\n Protesty prawie wszystkich zabieraj\u0105cych g\u0142os kolaudant\u00f3w zasadniczo wzbudzi\u0142y dwie kwestie. Pierwsz\u0105, najbardziej dyskutowan\u0105, by\u0142a d\u0142ugo\u015b\u0107 wyroku, jaki na\u0142o\u017cono na g\u0142\u00f3wn\u0105 bohaterk\u0119. Re\u017cyser Jan Rybkowski m\u00f3wi\u0142: To jest kara bardzo wielka i chyba jest w tym jaki\u015b b\u0142\u0105d. Poza tym trzeba by\u0142oby uzasadni\u0107 tak wielki wyrok, jaki ona uzyska\u0142a<\/em>[30]<\/a><\/sup>. Podobne w\u0105tpliwo\u015bci mia\u0142 Janusz Morgenstern:<\/p>\n Razi mnie ten wyrok do\u017cywocia. Nie wiem, dlaczego ta bohaterka dosta\u0142a a\u017c tak wielki wyrok s\u0105dowy, bo wyobra\u017cam sobie, \u017ce musia\u0142aby ona kogo\u015b zamordowa\u0107, aby dosta\u0107 do\u017cywocie. Pami\u0119tam, \u017ce za afery by\u0142y dwa wyroki \u015bmierci <\/em>[\u2026], ale a\u017ceby dziewczyna dosta\u0142a do\u017cywocie, to musia\u0142a zrobi\u0107 co\u015b rzeczywi\u015bcie bardzo du\u017cego. Fakt, \u017ce nie wiemy, na czym polega\u0142y jej przest\u0119pstwa, ci\u0105\u017cy niekorzystnie na ca\u0142ym filmie, kt\u00f3ry jest zrobiony wspaniale, ale radzi\u0142bym, a\u017ceby re\u017cyser si\u0119 nad tym zastanowi\u0142<\/em>[31]<\/a><\/sup>.<\/p>\n Z kolei historyk prof. Jan Baszkiewicz pyta\u0142: Czy sta\u0142oby si\u0119 co\u015b z\u0142ego, gdyby ta bohaterka dosta\u0142a 15 lat wi\u0119zienia?<\/em>[32]<\/a><\/sup>. <\/em>Na to pytanie odpowiedzia\u0142 redaktor Janusz Gazda:<\/p>\n Widz ma obecnie \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce ta bohaterka jest cz\u0142owiekiem, kt\u00f3ry nie ma szans na normalne \u017cycie, je\u017celi nawet do\u017cywocie zostaje zamienione na 25 lat wi\u0119zienia i to niew\u0105tpliwie decyduje o stosunku widz\u00f3w do bohaterki. Druga rzecz polega na tym, \u017ce gdyby wcze\u015bniej scenarzysta wymy\u015bli\u0142 sobie, \u017ce bohaterka w wi\u0119zieniu sp\u0119dzi 15 lat, to inaczej ustawi\u0142by pewne rzeczy<\/em>[33]<\/a><\/sup>.<\/p>\n Na problemy dramaturgiczne zwi\u0105zane ze zmian\u0105 wyroku zwraca\u0142 uwag\u0119 tak\u017ce Jerzy Kawalerowicz:<\/p>\n W momencie kiedy mnie powiedziano, \u017ce ta dziewczyna dostaje do\u017cywocie, to staram si\u0119 w to uwierzy\u0107, przyj\u0105\u0107 to wydarzenie w proponowanej konwencji dramaturgicznej i nie staram si\u0119 korzysta\u0107 z mojej wiedzy pozaekranowej, chocia\u017c na pewno skala prawdopodobie\u0144stwa jest wa\u017cna i dlatego wola\u0142bym, aby pewne sprawy zosta\u0142y uprawdopodobnione, ale zastanawiam si\u0119, czy przez to nie zosta\u0142by zak\u0142\u00f3cony m\u00f3j odbi\u00f3r emocjonalny i czy sta\u0142oby si\u0119 to dobrze w imi\u0119 dramaturgii tego filmu<\/em>[34]<\/a><\/sup>.<\/p>\n Z d\u0142ugo\u015bci\u0105 wyroku zwi\u0105zana by\u0142a tak\u017ce scena aresztowania na weselu, kt\u00f3ra r\u00f3wnie\u017c budzi\u0142a mieszane uczucia. Zwi\u0105zany z KC literat Kazimierz Ko\u017aniewski radzi\u0142 nawet, \u017ceby re\u017cyser prze\u0142o\u017cy\u0142 aresztowanie na inny dzie\u0144: Nie wiem, czy nie mo\u017cna by\u0142o poczeka\u0107 dzie\u0144 czy dwa dni, bo takie aresztowanie w trakcie wesela jest du\u017c\u0105 brutalno\u015bci\u0105, a w ka\u017cdym razie takie post\u0119powanie powinno by\u0107 uzasadnione, bo inaczej mo\u017ce by\u0107 ta sprawa zakwestionowana<\/em>[35]<\/a><\/sup>.<\/p>\n Po drugie, sprzeciw cz\u0142onk\u00f3w komisji budzi\u0142 niejednoznacznie okre\u015blony czas akcji. W odczuciu kolaudant\u00f3w zosta\u0142 on ca\u0142kowicie zaburzony przez w\u0105tek studentki Justyny \u2013 drugoplanowej bohaterki aresztowanej za kolporta\u017c ulotek. Kazimierz Ko\u017aniewski m\u00f3wi\u0142:<\/p>\n Ja odebra\u0142em te sprawy w taki spos\u00f3b, \u017ce t\u0119 studentk\u0119 aresztowano w roku 1981 czy 1982. To jest rzecz bardzo istotna, bo film nie ma \u017cadnych napis\u00f3w, nigdzie nie jest powiedziane, w jakiej epoce historycznej rozgrywa si\u0119 jego akcja, ale zapewniam, \u017ce je\u017celi jest to aresztowana studentka, je\u017celi zarzuca si\u0119 jej rozpowszechnianie ulotek, to jest rok 1981, albo 1982<\/em>[36]<\/a><\/sup>.<\/p>\n Wt\u00f3rowa\u0142 mu redaktor Bogumi\u0142 Drozdowski: Rzuci\u0142o mi si\u0119 w oczy to, o czym m\u00f3wi\u0142 red. Ko\u017aniewski, bo by\u0142em przekonany, \u017ce akcja filmu rozgrywa si\u0119 w latach osiemdziesi\u0105tych, bo dla mnie ta studentka jest typow\u0105 \u201esolidarno\u015bci\u00f3wk\u0105\u201d, bo bardzo wiele powiedzia\u0142a mi ta piosenka przez ni\u0105 wykonywana. S\u0105dz\u0119, \u017ce w jaki\u015b spos\u00f3b nale\u017ca\u0142oby zaznaczy\u0107, w jakim okresie rozgrywa si\u0119 akcja tego filmu, bo dopiero w zako\u0144czeniu zorientowa\u0142em si\u0119, \u017ce nie chodzi o rok 1980 czy 1982<\/em>[37]<\/a><\/sup>. R\u00f3wnie\u017c w podsumowaniu przewodnicz\u0105cy zebrania Stanis\u0142aw Goszczurny (zast\u0105pi\u0142 Stanis\u0142awa Kuszewskiego na stanowisku Dyrektora Departamentu programowego NZK) zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119, \u017ce w\u0105tek studentki budzi najwi\u0119ksze kontrowersje:<\/p>\n Sprawa najwa\u017cniejsza dotyczy Justyny. Wszyscy zrozumieli t\u0119 posta\u0107 w ten spos\u00f3b, \u017ce razem z ni\u0105 wprowadzony zostaje do filmu w\u0105tek polityczny, ale nie jest to powiedziane wyra\u017anie, tego si\u0119 domy\u015blamy, ale te\u017c nie wiemy, za co zosta\u0142a ona aresztowana, jakie winy ma na sumieniu, a nawet nie mo\u017cemy si\u0119 zorientowa\u0107, w jakim okresie mia\u0142o miejsce to aresztowanie. Jest w pewnym momencie mowa o tym, \u017ce zajmowa\u0142a si\u0119 ona kolporta\u017cem jakich\u015b ulotek, to mia\u0142o si\u0119 dzia\u0107 w roku 1968, ale raczej odbieramy to w ten spos\u00f3b, \u017ce aresztowanie Justyny mia\u0142o miejsce na pocz\u0105tku lat osiemdziesi\u0105tych<\/em>[38]<\/a><\/sup>.<\/p>\n Z w\u0105tkiem Justyny zwi\u0105zana jest tak\u017ce scena w radiow\u0119\u017ale, gdzie ma miejsce bunt wi\u0119\u017aniarek. Zdaniem Goszczurnego scena ta jest tylko po to, aby stra\u017cniczka mog\u0142a skatowa\u0107 Justyn\u0119 i wybi\u0107 jej z\u0119by<\/em>[39]<\/a><\/sup>. Z kolei wed\u0142ug dyrektora Departamentu Programowego NZK ten fakt \u015bwiadczy o tym, \u017ce wyst\u0119puje ona w charakterze ofiary, a wszystkie wydarzenia, kt\u00f3re maj\u0105 miejsce wok\u00f3\u0142, s\u0105 przyczyn\u0105 jej \u015bmierci.<\/p>\n W stenogramie z kolaudacji nie znajdziemy tak\u017ce \u017cadnej deklaracji, czy film b\u0119dzie skierowany do rozpowszechniania. Co wi\u0119cej, podsumowuj\u0105ca dyskusj\u0119 wypowied\u017a przewodnicz\u0105cego komisji Stanis\u0142awa Goszczurnego sugeruje, \u017ce Nadz\u00f3r<\/em> prawdopodobnie zostanie przyj\u0119ty. Tymczasem ju\u017c dziesi\u0119\u0107 dni p\u00f3\u017aniej do Studia trafia pismo podpisane przez Goszczurnego, w kt\u00f3rym znajduje si\u0119 informacja, \u017ce zdecydowa\u0142 on nie przedk\u0142ada\u0107 wniosku o przyj\u0119cie filmu wiceministrowi kultury i sztuki ds. kinematografii. Powodem tej decyzji by\u0142a obecno\u015b\u0107 szeregu kontrowersyjnych scen, kt\u00f3rych re\u017cyser nie wyci\u0105\u0142, mimo i\u017c taki zabieg uznano za wym\u00f3g dopuszczenia obrazu do kolaudacji. W\u015br\u00f3d nich s\u0105 te, kt\u00f3re budzi\u0142y zastrze\u017cenia kolaudant\u00f3w, oraz kilka dodatkowych (scena pobicia wi\u0119\u017aniarki w \u0142a\u017ani, sztuczne karmienie Klary na tle zakrwawionej poduszki czy metaforyczna scena z go\u0142\u0105bkiem na czerwonej wst\u0105\u017cce)[40]<\/a><\/sup>. Zdaje si\u0119, \u017ce Departament Programowy najbardziej rozdra\u017cni\u0142a \u201enieczysta\u201d gra Studia z w\u0142adzami kinematografii, mianowicie niezgodne z prawd\u0105 deklaracje Rady Artystycznej i re\u017cysera o poczynionych zmianach oraz z\u0142o\u017cenie do oceny w NZK scenariusza, kt\u00f3ry ca\u0142kowicie marginalizuje kontrowersyjny w\u0105tek Justyny[41]<\/a><\/sup>. W pi\u015bmie do Studia pisano bowiem:<\/p>\n a) zrealizowany film nie jest w pe\u0142ni zgodny ze scenariuszem. W\u0105tek Justyny, w scenariuszu tylko drugoplanowo zaakcentowany \u2013 w filmie zosta\u0142 wyeksponowany na pierwsze miejsce i ma zasadnicze znaczenie dla ca\u0142o\u015bci; b) mimo poprzednio przeprowadzonych rozm\u00f3w w Departamencie Programowym, re\u017cyser W. Saniewski nie dokona\u0142 w filmie wa\u017cnych z punktu widzenia zmian<\/em>[42]<\/a><\/sup>.<\/p>\n Z tego kontekstu m\u00f3g\u0142 nie zdawa\u0107 sobie sprawy Marek Birnbach[43]<\/a><\/sup>, kt\u00f3ry tu\u017c przed kolaudacj\u0105 filmu Saniewskiego zosta\u0142 nowym szefem Zespo\u0142u Widowisk Radia i TV Okr\u0119gowego Urz\u0119du Kontroli Publikacji i Widowisk (OUKPiW) w Warszawie. W dokumencie pokolaudacyjnym stwierdzi\u0142 on co prawda, \u017ce film narusza postanowienia ustawy o kontroli publikacji i widowisk, niemniej po zmianach mo\u017ce zosta\u0107 dopuszczony do rozpowszechniania. Tym samym potraktowa\u0142 obraz Saniewskiego nieco \u0142agodniej ani\u017celi urz\u0119dnicy NZK. Uwagi Birnbacha, podobnie jak przedstawicieli komisji i NZK, w wi\u0119kszo\u015bci dotyczy\u0142y postaci Justyny. Cenzor zaleci\u0142 skr\u00f3cenie sceny w radiow\u0119\u017ale tak, by wyeliminowa\u0107 tekst wyg\u0142oszonego tam komunikatu, uj\u0119\u0107 bicia studentki przez wychowawczyni\u0119 oraz prowadzenia pobitej na oddzia\u0142 dyscyplinarny. Skr\u00f3ceniu mia\u0142y ulec tak\u017ce sceny samob\u00f3jstwa Justyny, buntu wi\u0119\u017aniarek oraz g\u0142od\u00f3wki Klary i jej przymusowego karmienia. Ponadto cenzor postulowa\u0142 zmian\u0119 wysoko\u015bci wyroku i jednoznaczne osadzenie akcji w ko\u0144cu lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych[44]<\/a><\/sup>.<\/p>\n Jeszcze w lutym Saniewski przyst\u0105pi\u0142 do rozm\u00f3w z Birnbachem. Re\u017cyser w jednym z felieton\u00f3w pisa\u0142:<\/p>\n Dok\u0142adnie pami\u0119tam, \u017ce by\u0142o to 14 lutego 1984 roku, poniewa\u017c cenzor ogl\u0105da\u0142 w telewizji relacj\u0119 z pogrzebu Jurija Andropowa, sekretarza generalnego Komunistycznej Partii Zwi\u0105zku Radzieckiego. Na jego miejsce spodziewano si\u0119 wyboru Michai\u0142a Gorbaczowa, dlatego atmosfera \u201eodwil\u017cy\u201d udzieli\u0142a si\u0119 r\u00f3wnie\u017c mojemu interlokutorowi. By\u0142 wi\u0119cej ni\u017c \u201ewyrozumia\u0142y\u201d, a rozmowa mia\u0142a do\u015b\u0107 \u0142agodny przebieg<\/em>[45]<\/a><\/sup>.<\/p>\n W dokumencie Tren na \u015bmier\u0107<\/em> cenzora<\/em> (re\u017c. Krzysztof Magowski, 1992) Saniewski wspomina\u0142, \u017ce id\u0105c na to spotkanie, przyj\u0105\u0142 strategi\u0119 negocjacyjn\u0105, zak\u0142adaj\u0105c\u0105 wym\u0119czenie przeciwnika, kt\u00f3rej celem by\u0142o ochronienie filmu przed ci\u0119ciami. W rozmowie ze mn\u0105 za\u015b potwierdzi\u0142, \u017ce zapewne obrona by si\u0119 nie powiod\u0142a, gdyby nie przychylno\u015b\u0107 urz\u0119dnika Okr\u0119gowego Urz\u0119du Kontroli Publikacji i Widowisk (OUKPiW) w Warszawie. Re\u017cyser wspomina:<\/p>\n Cenzor razem ze mn\u0105 analizowa\u0142 sceny, kt\u00f3re chcia\u0142 wyrzuci\u0107. Na przyk\u0142ad nie podoba\u0142o mu si\u0119 aresztowanie w czasie wesela. Ja mu m\u00f3wi\u0119 na to, \u017ce tam nie ma \u017cadnego aresztowania <\/em>[\u2026]. Przyje\u017cd\u017caj\u0105 ludzie, pokazuj\u0105 co\u015b, pismo albo legitymacje, jest ci\u0119cie i bohaterka jest w wi\u0119zieniu. By\u0107 mo\u017ce przywie\u017ali jej jakie\u015b wezwanie na przes\u0142uchanie. On na to m\u00f3wi: \u201ema pan racj\u0119\u201d. Zapisa\u0142 sobie moje t\u0142umaczenie i przeszli\u015bmy do kolejnej sceny \u2013 karmienie przez rurk\u0119 na zakrwawionej poduszce. On m\u00f3wi\u0142 mi, \u017ce ta scena mo\u017ce spowodowa\u0107 bunt w wi\u0119zieniach. Ja m\u00f3wi\u0119: \u201eprosz\u0119 pana, czy to znaczy, \u017ce film b\u0119dzie rozpowszechniany w wi\u0119zieniach?\u201d. On na to: \u201enie, w wi\u0119zieniu na pewno nie b\u0119dziemy go pokazywa\u0107\u201d. I ta scena te\u017c zosta\u0142a<\/em>[46]<\/a><\/sup>.<\/p>\n Autorowi Nadzoru<\/em> uda\u0142o si\u0119 tak\u017ce przekona\u0107 cenzora do pozostawienia scen w radiow\u0119\u017ale oraz samob\u00f3jstwa Justyny[47]<\/a><\/sup>. Ponadto nie zmieniono r\u00f3wnie\u017c wyroku do\u017cywocia g\u0142\u00f3wnej bohaterki (to przede wszystkim z przyczyn dramaturgicznych; wspominali o tym tak\u017ce kolaudanci). W zamian Saniewski zgodzi\u0142 si\u0119 wprowadzi\u0107 plansz\u0119 jednoznacznie wskazuj\u0105c\u0105 koniec lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych jako czas akcji oraz usun\u0105\u0107 fragment dialogu, w kt\u00f3rym Justyna informuje wsp\u00f3\u0142wi\u0119\u017aniarki, \u017ce zosta\u0142a zatrzymana za roznoszenie ulotek (z wymiany zda\u0144: \u2013 Za co siedzisz? \u2013 Za ulotki. \u2013 Jeste\u015b studentk\u0105? \u2013 Ju\u017c nie<\/em>, usuni\u0119to odpowied\u017a na pierwsze pytanie)[48]<\/a><\/sup>. Skr\u00f3cona zosta\u0142a tak\u017ce scena z wr\u00f3blem na czerwonej wst\u0105\u017ceczce. Z poczynionych zmian mo\u017cna wysnu\u0107 wniosek, \u017ce cenzorowi zale\u017ca\u0142o przede wszystkim na tym, aby film zosta\u0142 pozbawiony jakichkolwiek odniesie\u0144 do rzeczywisto\u015bci stanu wojennego.<\/p>\n Il. 3. Ewa B\u0142aszczyk (Klara), Ewa Szykulska (Stacha) i El\u017cbieta Zaj\u0105c\u00f3wna (Ala). Fotos z filmu Nadz\u00f3r<\/em> (re\u017c. Wies\u0142aw Saniewski, 1983). Autor: Krzysztof Wellman. Prawa: WFDiF. \u0179r\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA.<\/p><\/div>\n Opisywane powy\u017cej spotkanie z urz\u0119dnikiem cenzury nie spowodowa\u0142o, \u017ce film otrzyma\u0142 zgod\u0119 na rozpowszechnianie. W dokumentacji odnajdziemy informacj\u0119, \u017ce od lutego do czerwca trwa\u0142y jeszcze negocjacje pomi\u0119dzy cenzur\u0105 a re\u017cyserem, Rad\u0105 Artystyczn\u0105 Studia i Stowarzyszeniem Filmowc\u00f3w Polskich o dopuszczenie obrazu do dystrybucji[49]<\/a><\/sup>. W jednej z niepodpisanych notatek s\u0142u\u017cbowych (urz\u0119dnik\u00f3w OUKPiW w Warszawie lub NZK) mo\u017cna przeczyta\u0107 tak\u017ce, i\u017c re\u017cyser 14 lutego 1984 roku (dzie\u0144 spotkania z cenzorem) poinformowa\u0142 o dokonaniu wi\u0119kszo\u015bci zmian zaleconych przez OUKPiW, a pismem z 25 czerwca 1984 r. o wykonaniu wszystkich zalece\u0144 OUKPiW<\/em>[50]<\/a><\/sup>. Ze \u017ar\u00f3de\u0142 archiwalnych kszta\u0142tuje si\u0119 zatem zupe\u0142nie inny obraz ani\u017celi ze wspomnie\u0144 Saniewskiego. W archiwaliach cenzura jawi si\u0119 jako instytucja nieust\u0119pliwa, kt\u00f3ra wydaje zgod\u0119 na rozpowszechnianie dopiero wtedy, gdy re\u017cyser godzi si\u0119 na wprowadzenie zmian (za\u015bwiadcza o tym tak\u017ce zachowane pismo z 26 czerwca 1984 roku podpisane przez Saniewskiego, w kt\u00f3rym re\u017cyser informuje, \u017ce wykona\u0142 wszystkie zalecenia urz\u0119du cenzury)[51]<\/a><\/sup>.<\/p>\n Saniewski nie wprowadza jednak \u017cadnych nowych zmian. Wersja filmu, kt\u00f3ra trafia na ekrany, zawiera wszystkie kontrowersyjne sceny (skr\u00f3ceniu uleg\u0142 tylko wspomniany dialog Justyny z kole\u017cankami z celi i uj\u0119cie z go\u0142\u0105bkiem na czerwonej nitce) oraz plansz\u0119 informuj\u0105c\u0105, \u017ce akcja filmu rozgrywa si\u0119 w 1967 roku. Mo\u017cna wi\u0119c przypuszcza\u0107, \u017ce o\u015bwiadczenie podpisane przez Saniewskiego by\u0142o blefem, a czas, jaki min\u0105\u0142 od jego listu informuj\u0105cego o wykonaniu wszystkich zmian do decyzji o przyj\u0119ciu filmu (trzy dni robocze)[52]<\/a><\/sup> sprawi\u0142, \u017ce decydenci nie zapoznali si\u0119 z now\u0105 wersj\u0105 i uwierzyli re\u017cyserowi. Na korzy\u015b\u0107 takiej interpretacji przemawia fakt, \u017ce to w\u0142a\u015bnie w tym czasie Saniewski zdecydowa\u0142 si\u0119 wyci\u0105\u0107 z Nadzoru<\/em> trwaj\u0105c\u0105 ponad 20 minut sekwencj\u0119 prezentuj\u0105c\u0105 wydarzenia maj\u0105ce miejsce po wyj\u015bciu Klary z wi\u0119zienia[53]<\/a><\/sup>. Fabu\u0142a by\u0142a zatem kr\u00f3tsza o trzy akty, a wi\u0119c bez organizowania projekcji sta\u0142o si\u0119 jasne, \u017ce dokonano znacz\u0105cych skr\u00f3t\u00f3w[54]<\/a><\/sup>. Nie istnia\u0142 ani jeden pow\u00f3d, aby nie wierzy\u0107 w deklaracj\u0119 Saniewskiego.<\/p>\n Dzi\u0119ki temu fortelowi Nadz\u00f3r<\/em> pokazano oficjalnie na Lubuskim Lecie Filmowym w \u0141agowie. Jak wynika z programu imprezy, projekcj\u0119 kinowego debiutu Saniewskiego zaplanowano na 30 czerwca 1984 roku o godzinie 22 w amfiteatrze, a zatem cztery dni po decyzji o przyj\u0119ciu filmu[55]<\/a><\/sup>. Ostatecznie obraz wy\u015bwietlono tego samego dnia, lecz z samego rana w sali kina \u015awite\u017a na dw\u00f3ch seansach[56]<\/a><\/sup>. Przeniesienie projekcji z du\u017cego amfiteatru do niewielkiego \u0142agowskiego kina mo\u017cna r\u00f3wnie\u017c poczytywa\u0107 za form\u0119 cenzury. Do\u015b\u0107 powiedzie\u0107, \u017ce w\u00f3wczas w \u0141agowie, Nadz\u00f3r<\/em> by\u0142 jednym z najbardziej oczekiwanych film\u00f3w, a Saniewski pod szczeg\u00f3ln\u0105 kontrol\u0105 S\u0142u\u017cby Bezpiecze\u0144stwa[57]<\/a><\/sup> po tym jak cenzura stwierdzi\u0142a, \u017ce przygotowywany przez niego spektakl Nienasycenie<\/em> we wroc\u0142awskim Teatrze Wsp\u00f3\u0142czesnym mo\u017ce wywo\u0142a\u0107 zachowania i odczucia zmierzaj\u0105ce do dyskredytacji ustroju konstytucyjnego PRL i spowodowa\u0107 niech\u0119tny stosunek do systemu spo\u0142eczno-politycznego, kt\u00f3ry stanowi o tym, \u017ce Polska jest krajem socjalistycznym<\/em>[58]<\/a><\/sup>. Mimo tego Polska Federacja Dyskusyjnych Klub\u00f3w Filmowych zdecydowa\u0142a si\u0119 podj\u0105\u0107 odwa\u017cn\u0105 decyzj\u0119 i nagrodzi\u0142a film Saniewskiego Don Kichotem[59]<\/a><\/sup>. Co wi\u0119cej, Z\u0142ote Grono (nagroda g\u0142\u00f3wna) otrzyma\u0142o Studio Irzykowskiego za zestaw film\u00f3w zrealizowanych przez m\u0142odych tw\u00f3rc\u00f3w oraz za wypracowanie nowych metod produkcji<\/em>[60]<\/a><\/sup>.<\/p>\n Szerokie zainteresowanie \u0142agowskim pokazem pracownik\u00f3w resortu MSW mog\u0142o wp\u0142yn\u0105\u0107 na kolejne decyzje Ministerstwa Kultury i Sztuki. 10 lipca 1984 roku film skierowano do rozpowszechniania, lecz wy\u0142\u0105cznie w sieci DKF-\u00f3w w liczbie pi\u0119ciu kopii[61]<\/a><\/sup>. Mia\u0142o to oczywi\u015bcie jeden cel: uczyni\u0107 obraz Saniewskiego trudno dost\u0119pnym, ale nie niedost\u0119pnym, tak aby nie tworzy\u0107 kolejnego legendarnego \u201ep\u00f3\u0142kownika\u201d, kt\u00f3ry kr\u0105\u017cy\u0142by w nielegalnym obiegu, jak to si\u0119 sta\u0142o w przypadku przegranego na kasety wideo filmu Przes\u0142uchanie<\/em>, wzbudzaj\u0105cego o wiele wi\u0119cej skrajnych emocji. Zdawa\u0142oby si\u0119, \u017ce Saniewski i Studio Irzykowskiego wyszli zwyci\u0119sko z pojedynku z w\u0142adz\u0105, doprowadzaj\u0105c po d\u0142ugiej walce do oficjalnych projekcji, tymczasem by\u0142o zupe\u0142nie inaczej.<\/p>\n Il. 4 Plakat filmu Nadz\u00f3r.<\/em> Autor: Mieczys\u0142aw Wasilewski. \u0179r\u00f3d\u0142o: FINA.<\/p><\/div>\n Protesty Ministerstwa Spraw Wewn\u0119trznych i Ministerstwa Sprawiedliwo\u015bci <\/strong><\/p>\n W pa\u017adzierniku 1984 roku rozszerzono dystrybucj\u0119 Nadzoru<\/em> o kina studyjne (mimo tej decyzji liczba kopii \u2013 pi\u0119\u0107! \u2013 pozosta\u0142a niezmieniona)Filmowc\u00f3w gry z cenzur\u0105. \u00a0<\/strong>Przypadek\u00a0Nadzoru<\/em>\u00a0Wies\u0142awa Saniewskiego<\/strong><\/h3>\n
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/1-F-2124-52-1500x-1.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/1-F-529-2-1500x.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/1-F-529-6-1500x.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/P17537-1_mini.jpeg\")