{"id":7202,"date":"2023-11-24T18:48:12","date_gmt":"2023-11-24T17:48:12","guid":{"rendered":"https:\/\/pleograf.pl\/?p=7202"},"modified":"2023-12-01T09:48:29","modified_gmt":"2023-12-01T08:48:29","slug":"cenzura_grzechowiak","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/cenzura_grzechowiak\/","title":{"rendered":"Kino \u201epartyjnego niepokoju\u201d z problemami na przyk\u0142adzie wybranych film\u00f3w Zespo\u0142u \u201eProfil\u201d"},"content":{"rendered":"

Uniwersytet \u0141\u00f3dzki<\/p>\n

ORCID: 0000-0002-6885-9095<\/p>\n

 <\/p>\n

doi.org\/10.56351\/PLEOGRAF.2023.3.06<\/p>\n

_________<\/p>\n

Streszczenie<\/strong><\/p>\n

Aktor Ryszard Filipski, znany m.in. z kreacji majora Henryka Dobrza\u0144skiego \u201eHubala\u201d w filmie Bohdana Por\u0119by (1973), w drugiej po\u0142owie lat 60. i w latach 70. zacz\u0105\u0142 coraz mocniej zaznacza\u0107 swoj\u0105 aktywno\u015b\u0107 r\u00f3wnie\u017c po drugiej stronie kamery. W ramach Teatru Telewizji re\u017cyserowa\u0142 spektakle oparte na monodramach wystawianych w jego teatrze \u201eeref-66\u201d, a w 1974 roku zadebiutowa\u0142 jako re\u017cyser fabularnego filmu kinowego. Jednocze\u015bnie Filipski r\u00f3wnie\u017c w latach 60. sta\u0142 si\u0119 cz\u0142onkiem PZPR, zaanga\u017cowanym w dzia\u0142alno\u015b\u0107 Komitetu Krakowskiego tej partii, wyst\u0119puj\u0105cym na jej zjazdach, r\u00f3wnie\u017c publicznie wypowiadaj\u0105cym si\u0119 na temat socjalistycznych warto\u015bci. Postawa ta doprowadzi\u0142a re\u017cysera do realizacji filmu Wysokie loty<\/em> (1978), kt\u00f3ry, mimo \u017ce by\u0142 realizowany w \u201epartyjnym\u201d Zespole Filmowym \u201eProfil\u201d, napotka\u0142 liczne problemy cenzuralne. Re\u017cyser zmuszony zosta\u0142 do licznych wyci\u0119\u0107 i przemontowa\u0144 swojej produkcji. I chocia\u017c kolaudacja przynios\u0142a niemal same pochwalne oceny dla zamierzenia Filipskiego, to uko\u0144czona produkcja musia\u0142a czeka\u0107 jeszcze kolejne kilka miesi\u0119cy, nim zosta\u0142a wprowadzona do rozpowszechniania. Artyku\u0142 odtwarza kolejne kroki powstawania Wysokich lot\u00f3w<\/em> oraz zmiany, kt\u00f3re nast\u0105pi\u0142y zar\u00f3wno w materia\u0142ach literackich, jak i w gotowym filmie na skutek cenzorskich zastrze\u017ce\u0144 i ingerencji. Autor pochyla si\u0119 r\u00f3wnie\u017c nad ingerencjami cenzorskimi dokonanymi w inny film, reprezentuj\u0105cy wzmiankowan\u0105 w tytule tendencj\u0119 \u2013 Hotel klasy lux <\/em>(re\u017c. Ryszard Ber, 1979).<\/p>\n

_________<\/b><\/p>\n

 <\/p>\n

Kino \u201epartyjnego niepokoju\u201d z problemami na przyk\u0142adzie wybranych film\u00f3w Zespo\u0142u \u201eProfil\u201d<\/strong><\/h3>\n

Kino polskie drugiej po\u0142owy lat 70. w kontek\u015bcie cenzury kojarzymy przede wszystkim z filmami z nurtu kina moralnego niepokoju. Pr\u00f3by ingerowania w najpopularniejsze filmy z tego nurtu, takie jak: Barwy ochronne <\/em>(re\u017c. Krzysztof Zanussi, 1976), Cz\u0142owiek z marmuru <\/em>(re\u017c. Andrzej Wajda, 1976) czy Aktorzy prowincjonalni <\/em>(re\u017c. Agnieszka Holland, 1978), skierowanie na p\u00f3\u0142ki debiutu Janusza Kijowskiego Indeks <\/em>(1977), filmu telewizyjnego Krzysztofa Kie\u015blowskiego Spok\u00f3j <\/em>(1976) czy dokumentu Jak \u017cy\u0107 <\/em>(1977) Marcela \u0141ozi\u0144skiego, do tego za\u015b jednoznacznie negatywne recenzje w prasie filmowej i codziennej prokurowane przez \u201edyspozycyjnych krytyk\u00f3w\u201d oraz ograniczanie liczby kopii wi\u0119kszo\u015bci film\u00f3w z tego nurtu \u2013 sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 na obraz systematycznej i wielopoziomowej opresji, kt\u00f3rej podlegali ci \u00f3wcze\u015bni re\u017cyserzy, kt\u00f3rzy coraz cz\u0119\u015bciej ujawniali w swoich filmach opozycyjny wobec w\u0142adzy \u015bwiatopogl\u0105d i spos\u00f3b my\u015blenia.<\/p>\n

Z drugiej strony \u00f3wczesne szefostwo kinematografii (przede wszystkim w osobie Janusza Wilhelmiego czy jego nast\u0119pcy \u2013 Zbigniewa So\u0142uby) kierowa\u0142o do produkcji filmy stoj\u0105ce w kontrze do kina moralnego niepokoju. Ten gatunek produkcji \u2013 film\u00f3w z wyra\u017anym zaci\u0119ciem propagandowym i politycznym \u2013 postanowi\u0142em nazwa\u0107 \u201ekinem partyjnego niepokoju\u201d. Nazwa ta odnosi si\u0119 do takich tytu\u0142\u00f3w, jak Gdzie woda czysta i trawa zielona <\/em>(re\u017c. Bohdan Por\u0119ba, 1977), Wysokie loty<\/em> (re\u017c. Ryszard Filipski, 1978), Hotel klasy lux <\/em>(re\u017c. Ryszard Ber, 1979), Na w\u0142asn\u0105 pro\u015bb\u0119<\/em> (re\u017c. Ewa i Czes\u0142aw Petelscy, 1979), a w p\u00f3\u017aniejszym okresie do Godno\u015bci <\/em>(re\u017c. Roman Wionczek, 1984) i Czasu nadziei <\/em>(re\u017c. ten\u017ce, 1986). Poj\u0119cie to rozumiem jako obraz walki sekretarzy komitet\u00f3w PZPR ni\u017cszego szczebla i\/lub przedstawicieli klasy robotniczej o pryncypia ideowe, moralno\u015b\u0107 socjalistyczn\u0105 oraz przywr\u00f3cenie warto\u015bci, kt\u00f3rymi maj\u0105 kierowa\u0107 si\u0119 cz\u0142onkowie partii, oraz zaufania do decyzji przez nich podejmowanych, pozostaj\u0105cych przy tym w zgodzie z zasadami socjalistycznego humanizmu w rozumieniu W\u0142odzimierza Sokorskiego, preferuj\u0105cym \u201erealizm w\u00a0rozumieniu proces\u00f3w \u015bwiata, lecz jednocze\u015bnie romantyzm w sensie wizji przysz\u0142o\u015bci\u201d[1]<\/a><\/sup>. By\u0142oby to wi\u0119c kino moralnego niepokoju \u00e0 rebours<\/em>, wykorzystuj\u0105ce przy tym w spos\u00f3b widoczny rozwi\u0105zania fabularne i dramaturgiczne oraz pewn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 problematyki, kt\u00f3r\u0105 w\u00a0swoich filmach prezentowali najwa\u017cniejsi autorzy tego nurtu[2]<\/a><\/sup>. Nie dziwi wi\u0119c fakt, \u017ce w recepcji prasowej cz\u0119\u015bci wspomnianych wy\u017cej produkcji pojawia\u0142y si\u0119 pr\u00f3by wpisania ich w\u00a0nurt moralnego niepokoju (zw\u0142aszcza w okresie karnawa\u0142u Solidarno\u015bci) b\u0105d\u017a poprzez zawarty w filmach zrealizowanych przez \u201eIluzjon\u201d i \u201eProfil\u201d przekaz \u015bwiatopogl\u0105dowy chciano udowodni\u0107 ich wy\u017cszo\u015b\u0107 nad produkcjami powsta\u0142ymi w zespo\u0142ach filmowych \u201eX\u201d i \u201eTor\u201d. Faktem jest, \u017ce fabu\u0142a wszystkich wymienionych na wst\u0119pie akapitu tytu\u0142\u00f3w rozgrywa\u0142a si\u0119 we wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci \u2013 w drugiej po\u0142owie lat 70.; z kolei w wypadku film\u00f3w Wionczka w okresie ostatnich tygodni przed wprowadzeniem stanu wojennego oraz pierwszych miesi\u0119cy po 13 grudnia 1981 roku. Warto r\u00f3wnie\u017c zauwa\u017cy\u0107, \u017ce filmy te nie atakowa\u0142y wprost systemu komunistycznego; stara\u0142y si\u0119 raczej zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na wynaturzenia rzeczywisto\u015bci, kieruj\u0105c si\u0119 przy tym konieczno\u015bci\u0105 obrony status quo oraz ustroju. Nie od rzeczy b\u0119dzie r\u00f3wnie\u017c doda\u0107, \u017ce realizacje zawieraj\u0105ce elementy \u201ekina partyjnego niepokoju\u201d powstawa\u0142y r\u00f3wnie\u017c we wcze\u015bniejszych dekadach; do takich produkcji mo\u017cna zaliczy\u0107 m.in. filmy: Wilczy bilet <\/em>(re\u017c. Antoni Bohdziewicz, 1964), Miejsce dla jednego <\/em>(re\u017c. Witold Lesiewicz, 1965), Niedziela sprawiedliwo\u015bci <\/em>(re\u017c. Jerzy Passendorfer, 1965), Prawdzie w oczy <\/em>(re\u017c. Bohdan Por\u0119ba, 1970) czy Linia<\/em> (re\u017c. Kazimierz Kutz, 1974), \u017ceby wymieni\u0107 tylko kilka tytu\u0142\u00f3w.<\/p>\n

Je\u015bli jednak, co oczywiste, kino moralnego niepokoju styka\u0142o si\u0119 z cz\u0119sto negatywnym przyj\u0119ciem przez w\u0142adze kinematografii (chocia\u017cby podczas posiedze\u0144 Komisji Kolaudacyjnej) i cenzur\u0119, o tyle zadziwiaj\u0105cym mo\u017ce si\u0119 wydawa\u0107 fakt, \u017ce r\u00f3wnie\u017c niekt\u00f3re produkcje \u201epartyjnego niepokoju\u201d sta\u0142y si\u0119 obiektem licznych ingerencji cenzorskich, a nawet wstrzymywania ich dystrybucji. Takie w\u0142a\u015bnie zabiegi mia\u0142y miejsce przy okazji filmu Wysokie loty <\/em>Ryszarda Filipskiego, wed\u0142ug scenariusza napisanego przez re\u017cysera wesp\u00f3\u0142 ze szczeci\u0144skim dziennikarzem W\u0142adys\u0142awem Wojciechowskim[3]<\/a><\/sup>.<\/p>\n

\"\"

Il. 1. Jerzy Z\u0142otnicki i Jerzy Aleksander Braszka w filmie Wysokie loty<\/em> (re\u017c. Ryszard Filipski, 1978). Autor: Janusz Zachwajewski. Prawa: FINA. \u017br\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/p><\/div>\n

Akcja filmu rozgrywa si\u0119 w krakowskim zak\u0142adzie przemys\u0142owym Tokar. Kierownictwo obejmuje tam nowy dyrektor \u2013 Kazimierz Matusiak (Jerzy Z\u0142otnicki). Jego styl zarz\u0105dzania (liczne projekty i inwestycje, ale przy tym zwolnienia grupowe) oraz technokratyczne nastawienie powoduje konflikt z\u00a0sekretarzem zak\u0142adowej organizacji partyjnej \u2013 Wojciechem \u015aredniaw\u0105 (Jerzy Aleksander Braszka), kt\u00f3ry, tak jak Kuriata (g\u0142\u00f3wny bohater filmu Gdzie woda czysta i trawa zielona <\/em>Por\u0119by), przypomina \u201eo\u00a0podstawowych zadaniach partyjnych dzia\u0142aczy, ich po\u017c\u0105danym systemie warto\u015bci\u201d[4]<\/a><\/sup>. Niebawem si\u0119 okazuje, \u017ce Matusiak dba przede wszystkim o w\u0142asny interes \u2013 na obrze\u017cach miasta buduje sobie luksusow\u0105 will\u0119. Parapet\u00f3wka gromadzi ca\u0142\u0105 \u015bmietank\u0119 towarzysk\u0105: badylarzy, dyrektor\u00f3w, go\u015bci z zagranicy. W tej warstwie Wysokie loty<\/em> s\u0105 krytyk\u0105 \u201eszczepa\u0144szczyzny\u201d, czy szerzej: egoistycznego podej\u015bcia do \u017cycia przy jednoczesnym zanegowaniu dzia\u0142alno\u015bci spo\u0142ecznej i roli ideologii[5]<\/a><\/sup>; podejmuj\u0105 r\u00f3wnie\u017c pewne tematy znane ju\u017c z Gdzie woda czysta i trawa zielona<\/em>. Nieprzypadkowo wi\u0119c Ryszard Filipski planowa\u0142 pocz\u0105tek sekwencji ekspozycyjnej od recytacji fragmentu sztuki Nasza patetyczna<\/em> Ryszarda Gontarza. W\u00a0takiej wersji film by\u0142 pokazywany na kolaudacji (\u015bwiadczy o tym m.in. pocz\u0105tek wypowiedzi Jerzego Jesionowskiego). Ta scena zosta\u0142a jednak z filmu usuni\u0119ta. Nie by\u0142a to jedyna ingerencja w film Filipskiego. Wies\u0142aw Grzelczak, kierownik produkcji Wysokich lot\u00f3w<\/em>, w sprawozdaniu z realizacji uskar\u017ca\u0142 si\u0119 na polecenia Naczelnego Zarz\u0105du Kinematografii. W ich konsekwencji film musia\u0142<\/p>\n

przej\u015b\u0107 przez wiele \u201eretuszy\u201d (dokr\u0119tki, przekr\u0119tki, wyci\u0119cia itp.), kt\u00f3re w spos\u00f3b zdecydowany zdeformowa\u0142y jego kszta\u0142t artystyczny, a tak\u017ce w stopniu powa\u017cnym zubo\u017cy\u0142y jego warstw\u0119 my\u015blow\u0105, jak te\u017c przes\u0142anie polityczne. Na dobr\u0105 spraw\u0119 tylko uporczywo\u015b\u0107 re\u017cysera R. Filipskiego [sprawi\u0142a, \u017ce] film ten ujrza\u0142 \u015bwiat\u0142o dzienne, tzn. ukaza\u0142 si\u0119 na ekranach. Gdyby nie ta jego uporczywo\u015b\u0107, zapewne do dzisiaj zalega\u0142by, jak wiele innych interesuj\u0105cych film\u00f3w, p\u00f3\u0142ki czy te\u017c magazyny NZK[6]<\/a><\/sup>.<\/h6>\n

Grzelczak nie precyzuje w sprawozdaniu, kt\u00f3re dok\u0142adnie sceny zosta\u0142y przekr\u0119cone i przemontowane. Do dokumentu za\u0142\u0105czona jest tylko lista scen nakr\u0119conych na nowo, sporz\u0105dzona na podstawie scenopisu. Wyja\u015bnienia wymaga r\u00f3wnie\u017c fakt kilkumiesi\u0119cznego oczekiwania filmu Filipskiego na kolaudacj\u0119 (zdj\u0119cia zako\u0144czono w po\u0142owie czerwca 1978 roku, a przyj\u0119cie Wysokich lot\u00f3w<\/em> mia\u0142o miejsce 15 lutego 1979 roku). Wies\u0142aw Grzelczak t\u0142umaczy\u0142 op\u00f3\u017anienie zmianami personalnymi w Naczelnym Zarz\u0105dzie Kinematografii i Ministerstwie Kultury i Sztuki skutkuj\u0105ce brakiem osoby decyzyjnej, kt\u00f3ra mog\u0142aby zadecydowa\u0107 o\u00a0poddaniu filmu kolaudacji, ale r\u00f3wnie\u017c \u201ewymow\u0105 polityczn\u0105 filmu, kt\u00f3ra \u00f3wczesnym w\u0142adzom kinematografii nie pozwala\u0142a si\u0119 do filmu ustosunkowa\u0107\u201d[7]<\/a><\/sup>. Grzelczak wspomina\u0142 r\u00f3wnie\u017c, \u017ce w tym czasie odbywa\u0142y si\u0119 pokazy filmu m.in. dla cz\u0142onk\u00f3w Wydzia\u0142u Kultury KC PZPR, po kt\u00f3rych nak\u0142aniano Filipskiego do wyci\u0119cia lub przemontowania scen budz\u0105cych najwi\u0119ksze w\u0105tpliwo\u015bci.<\/p>\n

Odpowied\u017a na to, w jakie sceny zaingerowano, znajdziemy, poprzez por\u00f3wnanie za\u0142\u0105czonego w dokumencie wykazu ze scenopisem filmu, w poni\u017cszym zestawieniu[8]<\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n
Scena<\/strong><\/td>\nZarys sceny<\/strong><\/td>\nPrzyk\u0142adowe dialogi<\/strong><\/td>\nObecno\u015b\u0107 sceny w\u00a0filmie<\/strong><\/td>\nIngerencje w scen\u0119<\/strong><\/td>\n<\/tr>\n
1<\/td>\nfragmenty ostatniego monologu \u201eNaszej patetycznej\u201d Ryszarda Gontarza<\/td>\n<\/td>\nNIE<\/td>\n<\/td>\n<\/tr>\n
2<\/td>\nrozmowa w autobusie na temat syna \u015aredniawy, kt\u00f3ry nie dosta\u0142 si\u0119 na studia<\/td>\nkwestia kolegi \u015aredniawy: \u201eTrzeba by\u0142o popchn\u0105\u0107 w komitecie\u201d.<\/td>\nNIE<\/td>\n<\/td>\n<\/tr>\n
3<\/td>\n\u015aredniawa wysiada z\u00a0autobusu<\/td>\nscena bez dialog\u00f3w<\/td>\nTAK<\/td>\n<\/td>\n<\/tr>\n
14<\/td>\npowitanie nowego dyrektora \u201eTokaru\u201d, rozmowa muzyk\u00f3w na temat wadliwego wytwarzania produkt\u00f3w spo\u017cywczych<\/td>\n\u201e(\u2026) w kie\u0142basie jest tektura. Rozgotowana. Wag\u0119 tak si\u0119 robi\u201d.<\/td>\nTAK<\/td>\nBrak dyskusji muzyk\u00f3w.<\/td>\n<\/tr>\n
19<\/td>\nJanusz \u015aredniawa obserwuje starty samolot\u00f3w na krakowskim lotnisku.<\/td>\nscena bez dialog\u00f3w<\/td>\nTAK<\/td>\nPrzeniesiona w inne miejsce, bli\u017cej pocz\u0105tku filmu.<\/td>\n<\/tr>\n
22<\/td>\nrozmowa \u015aredniawy ze zwolnionymi pracownikami<\/td>\nkwestia Stra\u017cniczki: \u201eJak partia lud\u017ami rz\u0105dzi, to musi ludzi widzie\u0107. On jest w Partii?\u201d.<\/td>\nTAK<\/td>\nWyci\u0119cie kwestii Stra\u017cniczki: \u201eMam troje dzieci. A dyrektor ludzi wygania\u201d.<\/td>\n<\/tr>\n
28<\/td>\nrozmowa \u015aredniawy z koleg\u0105 w autobusie na temat Matusiaka<\/td>\n\u201eNic si\u0119 nie martw, ciebie te\u017c ustawi\u201d.<\/td>\nTAK<\/td>\nPrzeformu\u0142owana ca\u0142a scena dialogowa, wskazuj\u0105ca, ze strony \u015aredniawy, na konieczno\u015b\u0107 dania nowemu dyrektorowi kredytu zaufania, mimo zastrze\u017ce\u0144 do stylu pracy oraz wysokiego wynagrodzenia.<\/td>\n<\/tr>\n
32<\/td>\nprzeprowadzka do nowej willi Matusiaka<\/td>\nkwestia \u017cony dyrektora: \u201eZwr\u00f3\u0107cie uwag\u0119 panowie, \u017ce to nie s\u0105 meble z MHD tylko z\u00a0Pewexu\u201d.<\/td>\nTAK<\/td>\nBez zmian.<\/td>\n<\/tr>\n
36<\/td>\nkoniec monta\u017cu samolotu – rozmowa syna \u015aredniawy z siostr\u0105, \u015aredniawa le\u017cy za\u0142amany po dyskusji ze zwolnion\u0105 Stra\u017cniczk\u0105<\/td>\n\u201eJego dyrektor podobno tak drze wszystko pod siebie, \u017ce si\u0119 stary ruszy\u0107 nie mo\u017ce\u201d.<\/td>\nTAK<\/td>\nUsuni\u0119ta m.in. wymieniona w trzeciej kolumnie kwestia Janusza.<\/td>\n<\/tr>\n
37<\/td>\nkamienica \u015aredniawy – koniec monta\u017cu samolotu<\/td>\nscena bez dialog\u00f3w<\/td>\nTAK<\/td>\n<\/td>\n<\/tr>\n
39<\/td>\nkamienica \u015aredniawy – koniec monta\u017cu silnika samolotu<\/td>\n<\/td>\nTAK<\/td>\n<\/td>\n<\/tr>\n
42<\/td>\nko\u0144cowa scena przyj\u0119cia u Matusiaka, dyskusja na temat sytuacji w \u201eTokarze\u201d<\/td>\n\u201eNa zak\u0142adzie jest w porz\u0105dku. Zatrzasn\u0119li g\u0119by i nikt nic nie gada\u201d.<\/td>\nTAK<\/td>\nSkr\u00f3cona, mi\u0119dzy innymi o wymienion\u0105 w\u00a0trzeciej kolumnie kwesti\u0119.<\/td>\n<\/tr>\n
43<\/td>\nprzed will\u0105 Matusiaka<\/td>\nkr\u00f3tki dialog odje\u017cd\u017caj\u0105cych go\u015bci<\/td>\nTAK<\/td>\nZmieniony dialog dwojga uczestnik\u00f3w imprezy, sugeruj\u0105cy ich romans.<\/td>\n<\/tr>\n
52<\/td>\nrozmowa \u015aredniawy i\u00a0Janusza w \u0142azience na temat miejsca, kt\u00f3re mia\u0142o by\u0107 o\u015brodkiem wypoczynkowym \u201eTokaru\u201d<\/td>\n\u201e- A czemu nie ko\u0144czycie tego o\u015brodka? – Bo cegie\u0142 zabrak\u0142o\u201d.<\/td>\nNIE<\/td>\n<\/td>\n<\/tr>\n
53<\/td>\nrozmowa \u015aredniawy z robotnikami<\/td>\n\u201eNas jest tylu, \u017ce w og\u00f3le nas nie widz\u0105. (…) Skurwysyny. Nied\u0142ugo lasy drutem poowijaj\u0105\u201d.<\/td>\nNIE<\/td>\n<\/td>\n<\/tr>\n
54<\/td>\nrozmowa Janusza z\u00a0ekspertem z Instytutu Lotniczego<\/td>\n\u201eNiestety nic dla pana zrobi\u0107 nie mog\u0119\u201d.<\/td>\nTAK<\/td>\nScena bez zmian.<\/td>\n<\/tr>\n
57<\/td>\ndyskusja dw\u00f3ch lotnik\u00f3w na temat pomocy Januszowi<\/td>\n<\/td>\nNIE<\/td>\n<\/td>\n<\/tr>\n
58<\/td>\naeroklub – rozmowa ze stra\u017cnikiem Balonowskim<\/td>\n\u201e(\u2026) nienawidz\u0119 ich wszystkich… (…) Kopnie taki g\u00f3wniarz silnik i leci… A ja si\u0119 robi\u0119 taki malutki\u201d.<\/td>\nTAK<\/td>\nKosmetyczne przyci\u0119cia cz\u0119\u015bci dialog\u00f3w.<\/td>\n<\/tr>\n
60<\/td>\nrozmowa Janusza z\u00a0ekspertem z Instytutu Lotniczego po pierwszym starcie \u201eDon Kichota\u201d<\/td>\n\u201eDecyzj\u0105 Inspektoratu musi pan roz\u0142o\u017cy\u0107 samolot\u201d.<\/td>\nTAK<\/td>\nScena bez zmian.<\/td>\n<\/tr>\n
61<\/td>\naeroklub \u2013 rozmowa w trakcie rozk\u0142adania samolotu \u2013<\/td>\n\u201eto jest taki, rozumiesz, rozumiesz\u2026 cz\u0142owiek, dzi\u0119ki kt\u00f3remu paru uczciwych Polak\u00f3w unikn\u0119\u0142o krymina\u0142u\u201d.<\/td>\nTAK<\/td>\nWskazanie, \u017ce cz\u0142owiek, kt\u00f3ry mo\u017ce pom\u00f3c Januszowi \u015aredniawie, jest sekretarzem KC.<\/td>\n<\/tr>\n
68<\/td>\nrozmowa w pracowni stolarskiej na temat wyko\u0144czenia willi Matusiaka<\/td>\n\u201eSko\u0144cz\u0119 u dyrektora Paluszkiewicza, przyjd\u0119 tu\u201d.<\/td>\nTAK<\/td>\nNazwisko \u201edyrektora Paluszkiewicza\u201d zmienione na \u201edoktora Plut\u0119\u201d.<\/td>\n<\/tr>\n
70<\/td>\nrozmowa \u015aredniawy z robotnikami, kt\u00f3rzy pomagali mu w \u015bledztwie przeciwko Matusiakowi<\/td>\n\u201e\u017beby by\u0142o czarno na bia\u0142ym, \u017ce ich wille s\u0105 za nasz o\u015brodek\u201d.<\/td>\nNIE<\/td>\n<\/td>\n<\/tr>\n
71<\/td>\npo ulicach miasta biegnie radosny syn \u015aredniawy<\/td>\nscena bez dialog\u00f3w<\/td>\nTAK<\/td>\nScena przeniesiona do wcze\u015bniejszej partii filmu.<\/td>\n<\/tr>\n
72<\/td>\nkr\u00f3tka rozmowa \u015aredniawy i Janusza w \u0142azience<\/td>\n<\/td>\nNIE<\/td>\n<\/td>\n<\/tr>\n
73<\/td>\nponowny start \u201eDon Kichota\u201d w towarzystwie rodzic\u00f3w Janusza i stra\u017cnika lotniska<\/td>\n\u201eUparty, skurwiel\u201d.<\/td>\nNIE<\/td>\n<\/td>\n<\/tr>\n
75<\/td>\nrozmowa \u015aredniawy i\u00a0Matusiaka przed zebraniem partyjnym, na kt\u00f3rym maj\u0105 zosta\u0107 ujawnione jego oszustwa<\/td>\n\u201eS\u0105 sprawy, kt\u00f3re cz\u0142owiek podejmuje bez wzgl\u0119du na cen\u0119 i\u00a0zap\u0142at\u0119\u201d.<\/td>\nTAK<\/td>\nZmiany w dialogach tak, by wyostrzy\u0107 charakter dyrektora Matusiaka, jego powi\u0105zania partyjne i technokracj\u0119 oraz wra\u017cliwo\u015b\u0107 \u015aredniawy na los klasy robotniczej i m\u0142odej inteligencji.<\/td>\n<\/tr>\n
76<\/td>\nzebranie partyjne – \u015aredniawa pokazuje dowody oszustw Matusiaka<\/td>\n\u201eTe domy stoj\u0105, a dzi\u0119ki nim tak wygl\u0105da o\u015brodek wypoczynkowy, w kt\u00f3rym mieli\u015bcie wypoczywa\u0107 wy i wasze rodziny\u201d.<\/td>\nTAK<\/td>\nUsuni\u0119ta odpowied\u017a Matusiaka na zarzuty \u015aredniawy.<\/td>\n<\/tr>\n
80<\/td>\nfragmenty ostatniego monologu „Naszej patetycznej” Gontarza.<\/td>\n<\/td>\nNIE<\/td>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

Na podj\u0119ty przez Filipskiego temat zwr\u00f3cili r\u00f3wnie\u017c uwag\u0119 niekt\u00f3rzy kolaudanci. Jerzy Jesionowski m\u00f3wi\u0142:<\/p>\n

Mamy tutaj problem wysferzania si\u0119 elity, a wi\u0119c problem, o jakim m\u00f3wi si\u0119 w naszym spo\u0142ecze\u0144stwie, podkre\u015blaj\u0105c jego rozwarstwienie na grupy. To zagadnienie widzi r\u00f3wnie\u017c Komitet Centralny, bo na ten temat m\u00f3wi si\u0119 na jego posiedzeniach i chocia\u017c z tym problemem si\u0119 walczy, to ta walka przynosi s\u0142abe rezultaty na skutek skrzywie\u0144, kt\u00f3re zarysowa\u0142y si\u0119 w spo\u0142ecze\u0144stwie[9]<\/a><\/sup>.<\/h6>\n

Aleksander \u015acibor-Rylski z kolei twierdzi\u0142, \u017ce s\u0105 to sprawy bardzo wa\u017cne, szeroko komentowane, o kt\u00f3rych jednak trudno znale\u017a\u0107 jakiekolwiek wzmianki w prasie. Zabieg ten nie znalaz\u0142 uznania u Wojciecha Wierzewskiego. Zauwa\u017cy\u0142 on \u201ejaki\u015b brak umiaru [\u2026] w pokazywaniu tych spraw [\u2026]. Wiemy, \u017ce takie \u015brodowiska istniej\u0105, chcia\u0142 o nich m\u00f3wi\u0107 tw\u00f3rca, ale s\u0105 one ukazane tutaj w spos\u00f3b nadmiernie przerysowany i tyl\u00adko mi si\u0119 nasuwa por\u00f3wnanie do ukazywania w\u00a0swoim czasie w takim \u015bwietle pod\u017cegaczy wojennych \u2013 kapitalist\u00f3w\u201d[10]<\/a><\/sup>.<\/em> Trudno si\u0119 z tym stwierdzeniem nie zgodzi\u0107.<\/p>\n

\"\"

Il. 2. Tomasz Borkowy w filmie Wysokie loty<\/em> (re\u017c. Ryszard Filipski, 1978). Autor: Janusz Zachwajewski. Prawa: FINA. \u0179r\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/p><\/div>\n

Znacznie lepsze opinie zebra\u0142 drugi w\u0105tek Wysokich lot\u00f3w<\/em>. Koncentruje si\u0119 on na postaci syna \u015aredniawy, Janusza (Tomasz Borkowy). Jest on m\u0142odym, energicznym i ambitnym cz\u0142owiekiem, kt\u00f3rego fascynuje lotnictwo. Konstruuje on w\u0142asny ma\u0142y samolot \u201eDon Kichot\u201d, sk\u0142ada r\u00f3wnie\u017c w urz\u0119dach wnioski o jego seryjn\u0105 produkcj\u0119 i dopuszczenie tego modelu do lot\u00f3w. Na ka\u017cdym kroku napotyka jednak liczne biurokratyczne przeszkody. Ten w\u0105tek znalaz\u0142 uznanie m.in. w oczach Andrzeja Wajdy. Re\u017cyser Cz\u0142owieka z marmuru<\/em>, podejmuj\u0105c temat konfrontacji Wysokich lot\u00f3w<\/em> z widowni\u0105, zauwa\u017cy\u0142, \u017ce \u201ewidz ch\u0119tniej ogl\u0105da perypetie tego m\u0142odego cz\u0142owieka, \u017ce bardziej go wzrusza historia tego samolotu, i trzeba powiedzie\u0107, \u017ce ona jest z punktu widzenia kina bardziej interesuj\u0105ca, bardziej ciep\u0142a, bo zawsze ch\u0119tnie patrzymy, jak co\u015b leci w powietrzu, jak co\u015b si\u0119 udaje\u201d[11]<\/a><\/sup>. Wajda proponowa\u0142 r\u00f3wnie\u017c, by w ostatniej scenie filmu, zamiast do\u015b\u0107 d\u0142ugiej rozmowy towarzysza \u015aredniawy z towarzyszem Lewickim z Komitetu Wojew\u00f3dzkiego (Andrzej Gazdeczka), ukaza\u0107 wzbijaj\u0105cy si\u0119 w\u00a0niebo samolot Janusza. Przeciwko tej propozycji zaprotestowa\u0142 W\u0142odzimierz Sokorski. Jego zdaniem \u201ena pewno by\u0142oby to wizualnie fajne, jak widzieliby\u015bmy samolot lec\u0105cy w powietrzu, ale w gruncie rzeczy by\u0142aby to nieprawda, bo my nie lecimy w powietrzu, a grzebiemy si\u0119 w\u00a0\u015bniegu\u201d[12]<\/a><\/sup>.<\/em> Sugestia ta nie znalaz\u0142a r\u00f3wnie\u017c uznania w oczach Bohdana Por\u0119by oraz Ryszarda Filipskiego. Re\u017cyser nie chcia\u0142 pozbywa\u0107 si\u0119 tej sceny g\u0142\u00f3wnie dlatego, \u017ce zawarty jest w niej wymowny dialog ukazuj\u0105cy postawy dzia\u0142aczy partyjnych. M\u00f3wi Lewicki:<\/p>\n

Jakie to wszystko dla was proste. Chcieliby\u015bcie socjalizm zacz\u0105\u0107, zrobi\u0107 i sko\u0144czy\u0107. I to w ci\u0105gu jednego \u017cycia. Chcieliby\u015bcie, \u017ceby ka\u017cdy polski dom wierzy\u0142 w nas, da\u0142 si\u0119 za nas pokraja\u0107. I oczywi\u015bcie jako komunista chcecie to osi\u0105gn\u0105\u0107 w spos\u00f3b rewolucyjny.<\/h6>\n

\u015aredniawa w odpowiedzi rysuje mu portret Matusiaka, m\u00f3wi\u0105c: \u201eNie otrzymali\u015bmy go w spu\u015bci\u017anie po dawnych formacjach spo\u0142ecznych. To my\u015bmy go wychowali\u201d. Lewicki za\u015b odpowiada: \u201eZgoda. Tworz\u0105c dobre, tworzymy i z\u0142e. Inaczej by\u0107 nie mo\u017ce. Nikt za nas nie we\u017amie odpowiedzialno\u015bci. Wzi\u0105\u0107 j\u0105 musimy sami\u201d. Zastanawiaj\u0105ce jest jednak, \u017ce Andrzej Wajda by\u0142 w\u0142a\u015bciwie jedynym kolaudantem, kt\u00f3ry wypowiedzia\u0142 si\u0119 obszerniej na temat w\u0105tku \u201esamolotowego\u201d. Pozostali kolaudanci skupiali si\u0119 na ukazaniu dra\u017cliwych kwestii spo\u0142ecznych i politycznych oraz poziomu warsztatowego (dodajmy, bardzo wysoko ocenionego niemal przez wszystkich uczestnik\u00f3w posiedzenia) drugiego po Orle i reszce<\/em> (1974) filmu w dorobku re\u017cyserskim Ryszarda Filipskiego.<\/p>\n

 <\/p>\n

\"\"

Il. 3. Franciszek Trzeciak i Hugo Krzyski w filmie\u00a0Wysokie loty\u00a0<\/em>(re\u017c. Ryszard Filipski, 1978). Autor: \u00a0Janusz Zachwajewski. Prawa: FINA. \u0179r\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/p><\/div>\n

Czy zrealizowa\u0142 on film przeciwko partii? Za odpowied\u017a niech pos\u0142u\u017cy pocz\u0105tek wypowiedzi Bohdana Por\u0119by: \u201eR\u00f3wnie\u017c jest to film o Partii, ale na pewno nie jest on wymierzony przeciw Partii ani przeciw Komitetowi Central\u00adnemu, ani przeciw Komitetowi Wojew\u00f3dzkiemu, ani przeciw klasie robotniczej, bo klasa robotnicza \u2013 to jest Partia\u201d[13]<\/a><\/sup>. Istotnie, robotnicy w Wysokich lotach<\/em> s\u0105 szczerze przej\u0119ci losem swego zak\u0142adu oraz marnotrawstwem publicznych pieni\u0119dzy. Nie mog\u0105 r\u00f3wnie\u017c przej\u015b\u0107 oboj\u0119tnie wobec szybkiego bogacenia si\u0119 dyrektor\u00f3w i coraz cz\u0119stszych kradzie\u017cy. To w\u0142a\u015bnie dwaj cz\u0142onkowie za\u0142ogi Tokaru \u2013 Leo\u015b (Janusz Krawczyk) i J\u00f3zio (Tadeusz Pokrzywko; ten drugi to magister filozofii i dawny wyk\u0142adowca na AWF, kt\u00f3ry jednak zrezygnowa\u0142 z pracy naukowej, poniewa\u017c, jak twierdzi, \u201etego si\u0119 ju\u017c nie da wyk\u0142ada\u0107, nie rozumiej\u0105\u201d) \u2013 w\u0119druj\u0105 po okolicznych miejscowo\u015bciach i gromadz\u0105 dowody defraudacji Matusiaka. Filipski i Wojciechowski zestawiaj\u0105 ich postaw\u0119 z karygodnym zachowaniem koleg\u00f3w dyrektora Tokaru, kt\u00f3rych obserwujemy na zorganizowanym przez niego przyj\u0119ciu. Jeden z uczestnik\u00f3w, w\u0142a\u015bciciel szklarni (Franciszek Trzeciak), zajada si\u0119 go\u0142ymi r\u0119kami kawiorem, tocz\u0105c przy tym rozmow\u0119 ze stra\u017cnikiem willi (Hugo Krzyski), dawnym w\u0142a\u015bcicielem maj\u0105tku ziemskiego, kt\u00f3ry z pewn\u0105 gorycz\u0105 m\u00f3wi: \u201eA teraz pilnuj\u0119 dom\u00f3w. Zajmuj\u0119 si\u0119 ogrodem. Zwyczajne \u017cycie niedor\u017cni\u0119tego bur\u017cuja\u201d. Drugi kolega Matusiaka (Aleksander Bednarz), r\u00f3wnie\u017c zajmuj\u0105cy dyrektorskie stanowisko, daje mu praktyczne wskaz\u00f3wki na temat powi\u0119kszenia swojego maj\u0105tku: \u201eBudujecie du\u017cy o\u015brodek wypoczynkowy. Materia\u0142\u00f3w le\u017cy od cholery. Sam po\u017cycza\u0142em na swoj\u0105 budow\u0119. Potrzeba ci czego\u015b? Po\u017cycz\u201d. Scena libacji u dyrektora Tokaru zestawiona jest z sekwencj\u0105 monta\u017cu silnika samolotowego w mieszkaniu \u015aredniawy \u2013 zako\u0144czony sukcesem proces uczczony zostaje butelk\u0105 szampana. Portret klasy robotniczej oraz sekretarza organizacji partyjnej w Tokarze przywo\u0142uje na my\u015bl g\u0142o\u015bn\u0105 radzieck\u0105 sztuk\u0119 Premia<\/em> Aleksandra Gelmana. Autor podejmuje problem odpowiedzialno\u015bci klasy robotniczej za socjalistyczn\u0105 gospodark\u0119, robotnicy bowiem protestuj\u0105 przeciwko niekt\u00f3rym, ich zdaniem nietrafnym, posuni\u0119ciom dyrekcji jednej z fabryk. Sztuka ta w pocz\u0105tkach drugiej po\u0142owy lat 70. wystawiana by\u0142a w wielu polskich teatrach. Jedn\u0105 z inscenizacji, w Teatrze im. Stefana \u017beromskiego w Kielcach, wyre\u017cyserowa\u0142 Bohdan Por\u0119ba, wyst\u0105pili w niej za\u015b aktorzy kojarzeni z dokonaniami Zespo\u0142u Filmowego \u201eProfil\u201d \u2013 Henryk Gi\u017cycki i Janusz Rafa\u0142 Nowicki. Sporym zainteresowaniem cieszy\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c sowiecki film na podstawie sztuki Gelmana pod tym samym tytu\u0142em Premia<\/em> (\u041f\u0440\u0435\u043c\u0438\u044f<\/em>, re\u017c. Siergiej Mikaelian, 1975). Streszczaj\u0105c \u00f3w obraz na \u0142amach \u201eFilmu\u201d, krytyk Adam Horoszczak opisa\u0142 r\u00f3wnie\u017c jedn\u0105 z jego scen:<\/p>\n

Dyrektor, zr\u0119czny demagog, stara si\u0119 zbagatelizowa\u0107 ca\u0142e zaj\u015bcie z premi\u0105 i usi\u0142uje ug\u0142aska\u0107 Potapowa obietnic\u0105 stworzenia jego brygadzie warunk\u00f3w specjalnych. \u201eCzy wam to wystarcza?\u201d. \u201eNie, nie wystarcza. Dlaczego przy takim ba\u0142aganie Zjednoczenie wykona\u0142o plan? Bo zosta\u0142 zani\u017cony, bo powo\u0142ali\u015bcie si\u0119 w ministerstwie na rzekome trudno\u015bci obiektywne. Mam tu dok\u0142adne wyliczenia, ten pierwszy plan mogli\u015bmy wykona\u0107, wobec czego premi\u0119 otrzymali\u015bmy bezprawnie\u201d[14]<\/a><\/sup>.<\/h6>\n

Taki obraz klasy robotniczej znajdziemy i w Wysokich lotach<\/em>, i w Gdzie woda czysta i trawa zielona<\/em>, a jego echa r\u00f3wnie\u017c w p\u00f3\u017aniejszych produkcjach \u201eProfilu\u201d \u2013 Godno\u015bci<\/em> oraz Czasie nadziei<\/em>[15]<\/a><\/sup>.<\/p>\n

Jakie by\u0142y dalsze losy filmu po kolaudacji, na kt\u00f3rej Wysokie loty<\/em> otrzyma\u0142y I kategori\u0119 artystyczn\u0105? Przegl\u0105daj\u0105cy obraz z ramienia GUKPPiW Przemys\u0142aw Marcisz za\u017c\u0105da\u0142 wyci\u0119\u0107, kt\u00f3re skr\u00f3ci\u0142y film o kilkana\u015bcie minut. W Informacji o ingerencjach dokonanych w I-szym kwartale 1979 r. przez Zesp\u00f3\u0142 Widowisk, Radia i TV<\/em> znajduje si\u0119 zapis, \u017ce wyeliminowano<\/p>\n

z listy dialogowej szereg kwestii sarkastycznych nt. naszej rzeczywisto\u015bci oraz w obrazie: zbli\u017cenia pos\u0105gu Lenina \u201eprzys\u0142uchuj\u0105cego\u201d si\u0119 \u201enaradzie produkcyjnej\u201d, z kt\u00f3rej nic nie wynika. Skr\u00f3cili\u015bmy scen\u0119 z nagromadzonymi willami rzekomo \u201edygnitarskimi\u201d, co mog\u0142oby stanowi\u0107 przyczynek do atak\u00f3w na budownictwo domk\u00f3w jednorodzinnych[16]<\/a><\/sup>.<\/h6>\n

Zapis ten nie oddaje jednak wymowy zakwestionowanych dialog\u00f3w czy sytuacji. Po raz drugi Wysokie loty<\/em> by\u0142y przegl\u0105dane (r\u00f3wnie\u017c przez Marcisza) 6 wrze\u015bnia 1979 roku przed wy\u015bwietleniem ich na Festiwalu Polskich Film\u00f3w Fabularnych w Gda\u0144sku \u2013 film Filipskiego otrzyma\u0142 zgod\u0119 na pokaz[17]<\/a><\/sup>. Trzeci pokaz dla cenzury (ponownie z udzia\u0142em Marcisza) odby\u0142 si\u0119 24 wrze\u015bnia 1979 roku. Mo\u017cna si\u0119 domy\u015bla\u0107, \u017ce by\u0142 on zwi\u0105zany z zezwoleniem na dystrybucj\u0119 filmu w kinach. \u015awiadczy o tym fakt, \u017ce 8 pa\u017adziernika odby\u0142 si\u0119 pokaz dla Kontroli Ocen Jako\u015bci Technicznych, a 12 pa\u017adziernika 1979 roku Antoni Juniewicz podpisa\u0142 wniosek kieruj\u0105cy Wysokie loty<\/em> do rozpowszechniania[18]<\/a><\/sup>. Premiera filmu odby\u0142a si\u0119 22 lutego 1980 roku, po ponad dw\u00f3ch latach od skierowania scenariusza do produkcji.<\/p>\n

Krytyka jednak przyj\u0119\u0142a Wysokie loty<\/em> ch\u0142odno, zarzucaj\u0105c Filipskiemu nadmiar publicystyki, uproszczone i schematyczne postaci oraz przerysowane kontrastowe sytuacje i\u00a0zestawienia. Mocno wybrzmia\u0142o to w recenzji Tadeusza Szymy; dziennikarz \u201eTygodnika Powszechnego\u201d, odnosz\u0105c si\u0119 do postaci \u015aredniawy, stwierdzi\u0142, \u017ce \u201ejest on postaci\u0105 sztuczn\u0105 i schematycznie wyidealizowan\u0105, za\u015b wstr\u0119tne typy, z kt\u00f3rymi walczy przy pomocy jedynie w\u0142a\u015bciwych metod, zarysowane s\u0105 karykaturaln\u0105 a\u017c do przesady krech\u0105. Technika prymitywnego kontrastu \u2013 daje to efekty niesmaczne\u201d[19]<\/a><\/sup>. Podobne uwagi pojawi\u0142y si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w recenzjach Jerzego P\u0142a\u017cewskiego (\u201etw\u00f3rca nagina \u017cycie do powzi\u0119tych z g\u00f3ry tez i \u0142atwo popada w demagogi\u0119: zar\u00f3wno formy [\u2026], jak i tre\u015bci\u201d[20]<\/a><\/sup>) oraz Cezarego Wi\u015bniewskiego[21]<\/a><\/sup>. Wysokie loty<\/em> bez entuzjazmu przyj\u0119\u0142a tak\u017ce cz\u0119\u015b\u0107 krytyk\u00f3w \u201epartyjnych\u201d. Zbigniew Klaczy\u0144ski mia\u0142 za z\u0142e Filipskiemu, \u017ce nie pog\u0142\u0119bi\u0142 sprawy malwersacji i kradzie\u017cy dokonywanych przez dyrektora Matusiaka oraz \u017ce wprowadzi\u0142 nieprzekonuj\u0105cy w\u0105tek syna \u015aredniawy:<\/p>\n

Doprawdy, nie wiem, co s\u0105dzi\u0107 o pomy\u015ble budowania samolotu w M-3 czy M-4. \u017be niby mia\u0142a to by\u0107 walka o prawo do marze\u0144, do wysokich lot\u00f3w? Jak na motyw symboliczny \u2013 nazbyt to konkretne. Jak na konkret \u2013 za ma\u0142o no\u015bne ideowo. Film p\u0119k\u0142. A szkoda.<\/h6>\n

Nie zawi\u00f3d\u0142 tylko Janusz Skwara, kt\u00f3ry trzykrotnie (w \u201eFilmie\u201d, \u201eKinie\u201d i w \u201eBarwach\u201d) przyj\u0105\u0142 film niemal\u017ce bezkrytycznie. W pierwszej recenzji por\u00f3wna\u0142 go do Linii <\/em>Kazimierza Kutza oraz do wspomnianego filmu Por\u0119by Gdzie woda czysta i trawa zielona<\/em>, uznaj\u0105c jednak prymat autora Wysokich lot\u00f3w<\/em> poprzez stwierdzenie, \u017ce \u201eFilipski [\u2026] pokazuje wzajemne zwi\u0105zki sekretarza z robotnikami w spos\u00f3b wyrazisty i przekonywaj\u0105cy. Dzi\u0119ki temu racje moralne bohatera s\u0105 podbudowane si\u0142\u0105 moraln\u0105 otoczenia\u201d[22]<\/a><\/sup>. Recenzja zamieszczona w \u201eKinie\u201d umieszcza\u0142a film Filipskiego w szerszym pejza\u017cu polskiego kina drugiej po\u0142owy lat 70. Tak bowiem nale\u017cy rozumie\u0107 nast\u0119puj\u0105ce passusy:<\/p>\n

W warstwie krytycznej Wysokie loty<\/em> stawiaj\u0105 ostre diagnozy spo\u0142eczne. Ukazuj\u0105 bezradno\u015b\u0107 w\u0142adzy i przyczyny schorze\u0144, kt\u00f3re mo\u017cna przezwyci\u0119\u017cy\u0107 jedynie w\u00a0oparciu o robotnicz\u0105 solidarno\u015b\u0107. Kto o tym nie wie, pozostaje jedynie na pozycjach moralnego niepokoju, z kt\u00f3rego nie wynikaj\u0105 jeszcze \u017cadne perspektywy spo\u0142eczne. [\u2026] Je\u015bli wi\u0119c z okazji film\u00f3w Kijowskiego, Holland czy Falka m\u00f3wi si\u0119, i\u017c otrzymujemy nie jak\u0105\u015b sytuacj\u0119 spo\u0142eczn\u0105, lecz g\u0142\u00f3wnie pr\u00f3b\u0119 jej interpretacji z pozycji niepokoju moralnego, to Filipski ustawia histori\u0119 ojca i syna w szerszej perspektywie. Nie ograniczaj\u0105c si\u0119 do prezentowania w\u0142asnych, autorskich s\u0105d\u00f3w, wci\u0105ga do dialogu o naszej wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci rzesze odbiorc\u00f3w[23]<\/a><\/sup>.<\/p>\n

W \u201eBarwach\u201d za\u015b doceni\u0142 re\u017cysera za stworzenie frapuj\u0105cych i oryginalnych postaci przedstawicieli klasy robotniczej, kt\u00f3rzy w Wysokich lotach<\/em> \u201eczynnie uczestnicz\u0105 w dramacie, kszta\u0142tuj\u0105 go na r\u00f3wni z sekretarzem i dyrektorem\u201d[24]<\/a><\/sup>. Filipski wi\u0119c, w oczach Skwary, wygra\u0142 na wszystkich frontach.<\/p>\n

Zagadnienie \u201ekina partyjnego niepokoju\u201d oraz jego reprezentacje w filmach Zespo\u0142u \u201eProfil\u201d wywo\u0142uj\u0105 do tablicy cenzorskie problemy filmu Hotel klasy lux<\/em> Ryszarda Bera, zrealizowanego na podstawie powie\u015bci pod tym samym tytu\u0142em autorstwa Micha\u0142a Jagie\u0142\u0142y.<\/p>\n

Ju\u017c sama posta\u0107 autora pierwowzoru literackiego jest bardzo ciekawa. Urodzony 23 sierpnia 1941 roku w ma\u0142ej wsi pod Krakowem, Jagie\u0142\u0142o pod koniec lat 50. rozpocz\u0105\u0142 studia polonistyczne na Uniwersytecie Jagiello\u0144skim. W 1966 roku zosta\u0142 cz\u0142onkiem Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Jak sam wspomina\u0142: \u201eZ pomoc\u0105 starych PPS-owc\u00f3w pr\u00f3bowa\u0142em zaczadzi\u0107 si\u0119 \u00bbhumanizmem socjalistycznym\u00ab po to, \u017ceby otrzyma\u0107 paszport na wypraw\u0119 alpinistyczn\u0105 do Francji. Bo ju\u017c raz mi nie dano\u201d[25]<\/a><\/sup>. Przez kolejnych kilka lat pracowa\u0142 m.in. w Muzeum Tatrza\u0144skim w Zakopanem, r\u00f3wnocze\u015bnie publikuj\u0105c recenzje literackie, m.in. w \u201eLiteraturze\u201d i \u201ePolityce\u201d. Od 1975 roku by\u0142 zatrudniony w Pa\u0144stwowym Wydawnictwie Literackim, nast\u0119pnie, od 1978 roku, wsp\u00f3\u0142tworzy\u0142 (razem z Januszem Rolickim) Studio Faktu i Sensacji Telewizji Polskiej. Po tym kr\u00f3tkim epizodzie, 13 grudnia 1980 roku, zosta\u0142 zast\u0119pc\u0105 kierownika Wydzia\u0142u Kultury KC PZPR[26]<\/a><\/sup>.<\/p>\n

Hotel klasy lux<\/em> by\u0142 jedn\u0105 z pierwszych pr\u00f3b literackich Jagie\u0142\u0142y. Na kartach powie\u015bci autor zarysowa\u0142 konflikty psychologiczne i refleksje dw\u00f3ch wysoko postawionych cz\u0142onk\u00f3w PZPR oraz sprzyjaj\u0105cego partii dziennikarza, kt\u00f3rych losy splata\u0142y si\u0119 kilkukrotnie ju\u017c wcze\u015bniej. Teraz za\u015b wszyscy trzej spotykaj\u0105 si\u0119 na otwarciu tytu\u0142owej inwestycji, usytuowanej w Zakopanem. Sata\u0142a (Ignacy Gogolewski), niegdy\u015b sekretarz komitetu miejskiego PZPR, kilka lat wcze\u015bniej deklarowa\u0142 si\u0119 jako przeciwnik budowy hotelu; podczas zebrania partyjnego by\u0142 jednak skutecznie zakrzykiwany przez energicznego i ambitnego dziennikarza, Micha\u0142a Wojtana (Krzysztof Kolberger). Ten z kolei szybko si\u0119 pi\u0105\u0142 po szczeblach kariery; opu\u015bci\u0142 rodzinne miasto i przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Warszawy, gdzie szybko zdoby\u0142 s\u0142aw\u0119 i pozycj\u0119. W dniu otwarcia hotelu, kt\u00f3ry przypada w sylwestra, oczekuje w\u0142a\u015bnie na informacj\u0119 o zdobyciu stanowiska redaktora naczelnego jednej z gazet. Wojtan by\u0142 koleg\u0105 obecnego sekretarza miejskiego, Tadeusza Sobola (Maciej G\u00f3raj) \u2013 dzia\u0142acza partyjnego pochodz\u0105cego z tego samego pokolenia, reprezentuj\u0105cego typ nowoczesnego technokraty. Teoretycznie powinien by\u0107 zadowolony, gdy\u017c r\u00f3wnie\u017c dzi\u0119ki jego dzia\u0142aniom hotel powsta\u0142, a jednak budowa zawa\u017cy\u0142a na jego \u017cyciu prywatnym \u2013 podczas prac dosz\u0142o do gro\u017anego wypadku, za kt\u00f3ry odpowiedzialno\u015b\u0107 ponios\u0142a in\u017cynier El\u017cbieta (Liliana G\u0142\u0105bczy\u0144ska), z kt\u00f3r\u0105 Sobol pozostawa\u0142 w za\u017cy\u0142ych relacjach. Sylwestrowa noc oraz zorganizowane z powodu zako\u0144czenia prac wystawne przyj\u0119cie sprzyja nie tylko pija\u0144stwu, ale te\u017c rozpami\u0119tywaniu starych spraw oraz podsumowywaniu swoich karier. Dotyczy to tak\u017ce dyrektora hotelu, Piotra Komorowskiego (Piotr Garlicki), kt\u00f3ry ma za sob\u0105 nieczysty epizod w \u017cyciorysie. Kilka lat temu przyjaciel poprosi\u0142 go o pomoc w przerzuceniu materia\u0142\u00f3w opozycyjnych, co skutkowa\u0142o ostatecznie przes\u0142uchaniem przez S\u0142u\u017cb\u0119 Bezpiecze\u0144stwa. Komorowski podczas rozmowy z oficerem SB odci\u0105\u0142 si\u0119 od przyjaciela i prezentowanych przez niego pogl\u0105d\u00f3w. Przesz\u0142o\u015b\u0107 wraca r\u00f3wnie\u017c do Sata\u0142y, kt\u00f3ry karier\u0119 partyjn\u0105 rozpoczyna\u0142 tu\u017c po wojnie jako oficer Milicji Obywatelskiej. Ten podczas otwarcia hotelu spotyka g\u00f3rala Jarz\u0105bka (Andrzej Gazdeczka), kt\u00f3ry by\u0142 jego ideowym przeciwnikiem i zosta\u0142 przez niego aresztowany. Wojtan z kolei musi zmaga\u0107 si\u0119 z oskar\u017ceniami ze strony rze\u017abiarza Zubera (Zdzis\u0142aw Wardejn), sugeruj\u0105cego, \u017ce za sukcesem m\u0119\u017cczyzny stoi jego zwi\u0105zek z Iren\u0105 (Emilia Krakowska), artystk\u0105 odnosz\u0105c\u0105 najwi\u0119ksze sukcesy w okresie socrealizmu.<\/p>\n

Niemniej i powie\u015bciowy, i filmowy Hotel klasy lux <\/em>nie jest utworem opisuj\u0105cym wy\u0142\u0105cznie pogmatwane \u017cyciorysy protagonist\u00f3w, chocia\u017c zajmuj\u0105 one w filmie sporo miejsca, lecz s\u0105 przede wszystkim przyczynkiem do rozwa\u017ca\u0144 na temat \u017cyciowych postaw, umiej\u0119tno\u015bci podejmowania trudnych decyzji, wypowiedzenia s\u0142\u00f3w protestu w odpowiednich momentach albo s\u0142abo\u015bci charakter\u00f3w. Ryszard Ber w przedpremierowym wywiadzie twierdzi\u0142: \u201e\u017beby sprawowa\u0107 w\u0142adz\u0119, trzeba mie\u0107 charakter do\u015b\u0107 silny, by nie ulec pokusom tej w\u0142adzy. Niezale\u017cnie od ustroju i sposobu rz\u0105dzenia jest to wci\u0105\u017c jeszcze problem\u201d[27]<\/a><\/sup>. Chodzi zar\u00f3wno o profity, jak i o ciemniejsze strony \u017cycia cz\u0142owieka postawionego na wysokim stanowisku w strukturach partyjnych. Pod tym wzgl\u0119dem najja\u015bniejsz\u0105 postaci\u0105 staje si\u0119 \u201eStary\u201d (Zygmunt H\u00fcbner), zas\u0142u\u017cony dzia\u0142acz partyjny, niegdy\u015b dzia\u0142aj\u0105cy \u201ew terenie\u201d, w\u00a0regionie, w kt\u00f3rym rozgrywa si\u0119 akcja filmu, obecnie pracuj\u0105cym \u201ew Warszawie\u201d. Jest on cz\u0142owiekiem wyrozumia\u0142ym dla ludzkich s\u0142abo\u015bci, popieraj\u0105cym m\u0142odego towarzysza Sobola i pomagaj\u0105cym mu w trudnych chwilach, a przy tym cz\u0142onkiem partii nieboj\u0105cym si\u0119 trudnych decyzji oraz otwartym na dialog z lud\u017ami o przeciwnych \u015bwiatopogl\u0105dach. Posta\u0107 ta ma jasno wytyczone zasady i stara si\u0119 ich przestrzega\u0107 w\u00a0ka\u017cdej sytuacji. Nie ocenia r\u00f3wnie\u017c innych ludzi, jak bowiem m\u00f3wi o nim Zuber w jednej ze scen,<\/p>\n

nikt nie mo\u017ce przyznawa\u0107 sobie patentu na ferowanie wyrok\u00f3w o ludziach. [\u2026] Nikt nie ma. A przynajmniej nie powinien mie\u0107. A przynajmniej nie na zawsze. Co za cz\u0142owiek. Ja mam dla niego du\u017co szacunku za to, \u017ce gdy by\u0142y te rozruchy, nie skorzysta\u0142 z samolotu. Zosta\u0142.<\/h6>\n

Rzeczywi\u015bcie, w momencie gdy przed komitetem miejskim dosz\u0142o do strajku, \u201eStary\u201d nie opu\u015bci\u0142 budynku i by\u0142 got\u00f3w na trudne spotkania z uczestnikami protest\u00f3w. Niezale\u017cnie od tego Ber i Jagie\u0142\u0142o akcentowali r\u00f3wnie\u017c jedn\u0105 rzecz: \u017ce dzia\u0142acze PZPR \u201es\u0105 takimi samymi lud\u017ami jak wszyscy inni, nie s\u0105 pozbawieni s\u0142abo\u015bci\u201d[28]<\/a><\/sup>.<\/p>\n

A jednak kolaudacja filmu przebieg\u0142a zar\u00f3wno pod znakiem niewielkiej liczby wypowiedzi, jak i g\u0142os\u00f3w sprzecznych ze sob\u0105. Wysoka ocena Hotelu klasy lux<\/em> przez Jerzego Jesionowskiego kontrastowa\u0142a ze stwierdzeniem Danieli Czarskiej, kt\u00f3ra uzna\u0142a, \u017ce \u201eautor filmu nie zauwa\u017cy\u0142 zjawisk, kt\u00f3re zachodz\u0105 w naszej kinematografii, a je\u017celi nawet je zauwa\u017cy\u0142, to nie wyci\u0105gn\u0105\u0142 z nich w\u0142a\u015bciwych wniosk\u00f3w\u201d[29]<\/a><\/sup>, oraz ze stanowiskiem towarzysza Janika, kwestionuj\u0105cym spos\u00f3b przedstawienia protagonist\u00f3w filmu. Produkcja nie ustrzeg\u0142a si\u0119 r\u00f3wnie\u017c ingerencji cenzorskich, zw\u0142aszcza w obszernej scenie \u201ewi\u0105\u017c\u0105cej wsp\u00f3\u0142czesne \u017cycie polskiej prowincji z obrazem \u00bbchocholego ta\u0144ca\u00ab, r\u00f3wnie\u017c w ca\u0142o\u015bci<\/s> [przekre\u015blenie oryginalne \u2013 przyp. m\u00f3j: J.G.] piosenk\u0119 \u00bbo kapitanach z\u00a0Titanica\u00ab adresowan\u0105 do miejscowego aktywu<\/s> [przekre\u015blenie oryginalne \u2013 przyp. m\u00f3j: J.G.] kierownictwa polityczno-administracyjnego\u201d[30]<\/a><\/sup>. Alina Faflik, monta\u017cystka filmu, wspomina\u0142a, \u017ce<\/p>\n

to by\u0142 najwi\u0119kszy punkt niezgody, absolutnie, kolaudant\u00f3w. Nie chcieli si\u0119 na to zgodzi\u0107 i\u00a0kazali to wyrzuci\u0107. Bez tego to ten film bardzo by\u0142 okaleczony, niestety jego w\u00a0og\u00f3le potwornie okaleczyli. I to, co w\u0142a\u015bciwie monta\u017cysta musia\u0142 zrobi\u0107, bo to by\u0142y zalecenia pokolaudacyjne, no to by\u0142o bardzo przykre. Bo cz\u0142owiek widzia\u0142, \u017ce ten film z jednego ci\u0119cia na drugie traci w\u0142a\u015bciwie ca\u0142\u0105 swoj\u0105 wymow\u0119 i sens. By\u0142 jaki\u015b pokaz w Warszawie. I wiem, \u017ce na ten pokaz powiedzieli, \u017cebym t\u0105 scen\u0119 przyklei\u0142a. I ja j\u0105 przykleja\u0142am w\u0142a\u015bciwie w kabinie, w ostatniej chwili. I to posz\u0142o. I by\u0142am strasznie szcz\u0119\u015bliwa, \u017ce wreszcie to za\u0142atwili i\u00a0chocia\u017c to ocaleje. I co si\u0119 potem okaza\u0142o? \u017be po tej projekcji odci\u0119li z\u00a0powrotem to, ale jeszcze dw\u00f3ch \u201esmutnych pan\u00f3w\u201d przysz\u0142o do Wydzia\u0142u Obr\u00f3bki Ta\u015bmy [Wytw\u00f3rni Film\u00f3w Fabularnych w \u0141odzi \u2013 przyp. m\u00f3j: J.G.], kazali sobie wyda\u0107 negatyw. A\u00a0ten negatyw tej sceny te\u017c by\u0142 odci\u0119ty osobno, bo zawsze m\u00f3wili\u015bmy: \u201eto wr\u00f3ci, to na razie jest wyci\u0119te, ale to wr\u00f3ci\u201d. No wi\u0119c kazali sobie wyda\u0107 i tak si\u0119 sko\u0144czy\u0142o. Bardzo przykre to by\u0142o[31]<\/a><\/sup>.<\/p>\n

Ingerencje urz\u0119dnik\u00f3w GUKPPiW zosta\u0142y tak\u017ce wprowadzone do kilku artyku\u0142\u00f3w na temat filmu Bera. Z recenzji Janusza Zatorskiego, wydrukowanej w \u201eKulturze\u201d, usuni\u0119to wszystkie sformu\u0142owania typu \u201ew\u0142adza\u201d i \u201esprawowanie w\u0142adzy\u201d. Po tych wykre\u015bleniach wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce Hotel klasy lux<\/em> by\u0142 filmem o ludziach, a nie o ludziach sprawuj\u0105cych w\u0142adz\u0119. Z recenzji wypad\u0142o ponadto stwierdzenie, i\u017c re\u017cyser \u201ewykona\u0142 \u015bwietn\u0105 robot\u0119, polegaj\u0105c\u0105 na tym, \u017ce wyrazi\u015bcie, a bez uproszcze\u0144, bez natr\u0119tnych tez wprowadzi\u0142 na ekran to, o czym kino nasze zwyk\u0142o m\u00f3wi\u0107 eufemizmami i pseudoszyframi\u201d[32]<\/a><\/sup>. Obiektem zainteresowania cenzury sta\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c artyku\u0142 Tadeusza Szymy, sam w sobie niezwykle krytyczny wobec Hotelu\u2026<\/em>, w kt\u00f3rym pojawi\u0142o si\u0119 stwierdzenie, \u017ce film nie zainteresuje nikogo \u201epoza doborowym gronem samych przedstawicieli prowincjonalnej \u00bbkracji\u00ab\u201d[33]<\/a><\/sup>. Krytycy w wi\u0119kszo\u015bci chwalili Jagie\u0142\u0142\u0119 i Bera za wyb\u00f3r trudnego tematu, a jednocze\u015bnie ganili ich za nie zawsze szcz\u0119\u015bliwe decyzje adaptacyjne oraz dr\u0119twe, schematyczne dialogi.<\/p>\n

Kolaudacyjne i cenzorskie problemy film\u00f3w \u201epartyjnego niepokoju\u201d (ukazane na przyk\u0142adzie Wysokich lot\u00f3w<\/em> i Hotelu klasy lux<\/em>) wskazuj\u0105, \u017ce w autorytarnym pa\u0144stwie ingerencje natury ideologicznej mog\u0142y dotyczy\u0107 r\u00f3wnie\u017c utwor\u00f3w zrealizowanych \u201epo linii\u201d, stanowi\u0105cych rozwini\u0119cie \u00f3wczesnej polityki kulturalnej i powsta\u0142ych w kontrze do postaw i \u015bwiatopogl\u0105du re\u017cyser\u00f3w zwi\u0105zanych z kinem moralnego niepokoju. Nawet realizacja film\u00f3w w obronie partii i jej idei, poruszanie si\u0119 w ramach \u201edozwolonej krytyki\u201d, zwracanie uwagi na problemy poruszane nawet w partyjnych organach prasowych (jak w przypadku obrazu Filipskiego) nie by\u0142y argumentami za udost\u0119pnieniem filmu publiczno\u015bci. Warto r\u00f3wnie\u017c zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, i\u017c re\u017cysera Wysokich lot\u00f3w<\/em> nie spotka\u0142y \u017cadne konsekwencje za realizacj\u0119 obrazu, kt\u00f3ry wzbudzi\u0142 tak wielkie opory pracownik\u00f3w GUKPPiW. W tym samym czasie pracowa\u0142 on nad dwucz\u0119\u015bciowym filmem historycznym pt. Zamach stanu<\/em>, a kr\u00f3tko po premierze otrzyma\u0142 mo\u017cliwo\u015b\u0107 kierowania nowym Zespo\u0142em Filmowym \u201eKrak\u00f3w\u201d, w kt\u00f3rym zrealizowa\u0142 sw\u00f3j \u015bwiatopogl\u0105dowy manifest \u2013 cykl film\u00f3w telewizyjnych Kto ty jeste\u015b <\/em>(1981).<\/p>\n

 <\/p>\n

Artyku\u0142 jest cz\u0119\u015bci\u0105 grantu Narodowego Centrum Nauki Kino polskich \u201ezespo\u0142\u00f3w partyjnych\u201d w latach 1977-1991<\/em> (decyzja nr 2019\/35\/N\/HS2\/02161).<\/p>\n

_________<\/p>\n

Bibliografia<\/strong><\/p>\n

Materia\u0142y archiwalne:<\/strong><\/p>\n

Filipski R., Wysokie loty. Scenopis filmu fabularnego<\/em>, Archiwum Filmoteki Narodowej \u2013 Instytutu Audiowizualnego, sygn. S-34507.<\/p>\n

Informacja nr 12 o bie\u017c\u0105cych ingerencjach<\/em>, Archiwum Akt Nowych, zesp\u00f3\u0142 G\u0142\u00f3wnego Urz\u0119du Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk, sygn. 35.<\/p>\n

Informacja nr 9 o bie\u017c\u0105cych ingerencjach<\/em>, Archiwum Akt Nowych, zesp\u00f3\u0142 G\u0142\u00f3wnego Urz\u0119du Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk, sygn. 3646.<\/p>\n

Informacja o ingerencjach dokonanych w III-cim kwartale 1979 r. przez Zesp\u00f3\u0142 Widowisk, Radia i TV<\/em>, Archiwum Akt Nowych, zesp\u00f3\u0142 G\u0142\u00f3wnego Urz\u0119du Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk, sygn. 3306.<\/p>\n

Informacja o ingerencjach dokonanych w I-szym kwartale 1979 r. przez Zesp\u00f3\u0142 Widowisk, Radia i TV<\/em>, Archiwum Akt Nowych, zesp\u00f3\u0142 G\u0142\u00f3wnego Urz\u0119du Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk, sygn. 3305.<\/p>\n

Korespondencja dotycz\u0105ca filmu Wysokie loty<\/em>, Archiwum Filmoteki Narodowej \u2013 Instytutu Audiowizualnego, sygn. A-344, poz. 184a.<\/p>\n

Sprawozdanie ekonomiczno-produkcyjne z realizacji filmu fabularnego pt. \u201eWysokie loty\u201d<\/em>, Archiwum Dokumentacji Osobowej i P\u0142acowej, zesp\u00f3\u0142 Zespo\u0142y Polskich Producent\u00f3w Filmowych, sygn. 817.<\/p>\n

Stenogram z posiedzenia Komisji Kolaudacyjnej Film\u00f3w Fabularnych w dniu 15 lutego 1979 roku<\/em>, Archiwum Filmoteki Narodowej \u2013 Instytutu Audiowizualnego, sygn. A-344, poz. 184.<\/p>\n

Stenogram z posiedzenia Komisji Kolaudacyjnej Film\u00f3w Fabularnych w dniu 13 sierpnia 1979 r.<\/em>, Archiwum Filmoteki Narodowej \u2013 Instytutu Audiowizualnego, sygn. A-344, poz. 203.<\/p>\n

Opracowania:<\/strong><\/p>\n

Ber R., Pokusy w\u0142adzy<\/em>, rozm. przepr. E. Doli\u0144ska, \u201eFilm\u201d 1979, nr 48.<\/p>\n

Czachowska J., Sza\u0142agan A. (red.), Wsp\u00f3\u0142cze\u015bni polscy pisarze i badacze literatury<\/em>. Tom trzeci G-J<\/em>, Warszawa 1994.<\/p>\n

Dabert D., Z poetyki kina moralnego niepokoju<\/em> [w:] Kino moralnego niepokoju. Wok\u00f3\u0142 wybranych problem\u00f3w poetyki i etyki<\/em>, Pozna\u0144 2003.<\/p>\n

Filipski R., Tutaj i teraz<\/em>, rozm. przepr. S. Kryska, \u201eSztandar M\u0142odych\u201d 1978, nr 5\/6.<\/p>\n

Horoszczak A., Premia<\/em>, \u201eFilm\u201d 1975, nr 26.<\/p>\n

Klaczy\u0144ski Z. Wysokie loty<\/em> \u201eTrybuna Ludu\u201d 1980, nr 69.<\/p>\n

Skwara J., Dramat obywatelskiej troski<\/em>, \u201eKino\u201d 1980, nr 1.<\/p>\n

Ten\u017ce, Loty R. Filipskiego<\/em>, \u201eBarwy\u201d 1980, nr 3.<\/p>\n

Ten\u017ce, \u015aredniawa walczy o prawd\u0119<\/em>, \u201eFilm\u201d 1980, nr 10.<\/p>\n

Sokorski W\u0142., Realizm i romantyzm w kulturze polskiej<\/em>, \u201eNowe Drogi\u201d 1975, nr 3.<\/p>\n

Suchodolski B., Humanistyczne cele socjalizmu<\/em>, \u201eNowe Drogi\u201d 1978, nr 7.<\/p>\n

Szyma T. Wysokie loty<\/em> \u201eTygodnik Powszechny\u201d 1980, nr 13.<\/p>\n

Kornatowska M., Wodzireje i amatorzy<\/em>, Warszawa 1990.<\/p>\n

Lubelski T., Historia kina polskiego 1895-2014<\/em>, Krak\u00f3w 2015.<\/p>\n

(p) (P\u0142a\u017cewski J.), Wysokie loty<\/em>, \u201eKultura\u201d 1980, nr 10.<\/p>\n

Tora\u0144ska T., Byli<\/em>, Warszawa 2006.<\/p>\n

Wi\u015bniewski C., Wysokie loty<\/em>, \u201eSztandar M\u0142odych\u201d 1980, nr 88.<\/p>\n

Zwierzchowski P., Filmowe reprezentacje PZPR<\/em>, Bydgoszcz 2022.<\/p>\n

 <\/p>\n

_________<\/p>\n

The cinema of \u2018party anxiety\u2019 with problems on the example of selected films of Profil Film Unit<\/h5>\n

 <\/p>\n

Abstract<\/strong><\/p>\n

Ryszard Filipski, actor known for his portrayal of Major Henryk Dobrza\u0144ski 'Hubal’ in Bohdan Por\u0119ba’s film (1973), became increasingly active on the other side of the camera in the second half of the 1960s and in the 1970s. As part of the Television Theatre, he directed TV spectacles based on the monodramas staged in his 'eref-66′ theatre and in 1974 he debuted as a director of a feature film. At the same time, Filipski became a member of the Polish United Workers’ Party, appearing at its conventions, also publicly speaking out on socialist values. This attitude led the director to make the film High Flights<\/em> (1978), which, despite being produced by the 'party’ Profil Film Unit, encountered numerous censorship problems. The director was forced to make numerous cuts and re-edits to his production. Although the audition brought almost nothing but praise for Filipski’s intention, the finished production had to wait another few months before it was released in cinemas. The article reconstructs the successive steps in the making of High Flights<\/em> and the changes that occurred in both the literary materials and the finished film as a result of censorship objections and interference. The text also focuses on the censorship interference made in another film representing the trend mentioned in the title \u2013 Four-Star Hotel<\/em> (dir. Ryszard Ber, 1979).<\/p>\n

 <\/p>\n

Keywords<\/strong><\/p>\n

censorship, pre-release screening, Profil Film Unit, cinema of party anxiety, party activist<\/p>\n

 <\/p>\n

Biogram<\/strong><\/p>\n

Jaros\u0142aw Grzechowiak \u2013 doktor nauk humanistycznych w zakresie filmoznawstwa specjalizuj\u0105cy si\u0119 w historii filmu polskiego. Wyk\u0142adowca Uniwersytetu \u0141\u00f3dzkiego oraz Pa\u0144stwowej Wy\u017cszej Szko\u0142y Filmowej, Telewizyjnej i Teatralnej im. Leona Schillera w \u0141odzi. W latach 2018-2022 pracownik Filmoteki Narodowej \u2013 Instytutu Audiowizualnego. Wsp\u00f3\u0142autor ksi\u0105\u017cki Rozpowszechnianie film\u00f3w w Polsce Ludowej w latach 1944-1956<\/em>, autor artyku\u0142\u00f3w publikowanych m.in. w \u201eKinie\u201d i \u201eKwartalniku Filmowym\u201d. Organizator przegl\u0105d\u00f3w i wydarze\u0144 filmowych. Wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142 m.in. z Zach\u0119t\u0105 \u2013 Narodow\u0105 Galeri\u0105 Sztuki, Muzeum Kinematografii w \u0141odzi, Lubuskim Latem Filmowym czy z \u0142\u00f3dzkim kinem Charlie.<\/p>\n

    \n
  1. W. Sokorski, Realizm i romantyzm w kulturze polskiej<\/em>, \u201eNowe Drogi\u201d 1975, nr 3, s. 95. \u2191<\/a><\/li>\n
  2. Por. M. Kornatowska, Wodzireje i amatorzy<\/em>, Warszawa 1990, D. Dabert, Z poetyki kina moralnego niepokoju<\/em> [w:] tej\u017ce, Kino moralnego niepokoju. Wok\u00f3\u0142 wybranych problem\u00f3w poetyki i etyki<\/em>, Wydawnictwo Naukowe UAM, Pozna\u0144 2003, T. Lubelski, Historia kina polskiego 1895-2014<\/em>, Towarzystwo Autor\u00f3w i Wydawc\u00f3w \u201eUniversitas\u201d, Krak\u00f3w 2015, s. 464. \u2191<\/a><\/li>\n
  3. Wojciechowski, urodzony w 1928 roku, przez wiele lat pracowa\u0142 w Rozg\u0142o\u015bni Szczeci\u0144skiej Polskiego Radia, w latach 70. pe\u0142ni\u0142 r\u00f3wnie\u017c funkcj\u0119 zast\u0119pcy redaktora naczelnego tamtejszego o\u015brodka telewizyjnego. Co ciekawe, jak wynika z materia\u0142\u00f3w Instytutu Pami\u0119ci Narodowej, w 1977 roku wyst\u0119powa\u0142 on przeciwko oficjalnej wersji \u015bmierci Stanis\u0142awa Pyjasa. (Por. https:\/\/katalog.bip.ipn.gov.pl\/informacje\/586702 [dost\u0119p: 5.09.2023]). \u2191<\/a><\/li>\n
  4. P. Zwierzchowski, Filmowe reprezentacje PZPR<\/em>, Wydawnictwo UKW, Bydgoszcz 2022, s. 226. \u2191<\/a><\/li>\n
  5. Niemal w tym samym czasie podobne uwagi poczyni\u0142 Bogdan Suchodolski, filozof i pedagog, wieloletni profesor Uniwersytetu Warszawskiego, w latach 80. cz\u0142onek Rady Krajowej PRON i pose\u0142 na Sejm PRL. W jednym z\u00a0artyku\u0142\u00f3w pisa\u0142: \u201eObserwujemy \u2013 tak\u017ce i u nas \u2013 wzrost orientacji egoistycznych i postaw izoluj\u0105cych od zada\u0144 i odpowiedzialno\u015bci spo\u0142ecznej. [\u2026] Jest jasne, i\u017c cywilizacja dobrobytu, dla kt\u00f3rej przyrost dobrobytu staje si\u0119 nieustaj\u0105co wa\u017cnym i jedynym celem, nie jest cywilizacj\u0105 godn\u0105 cz\u0142owieka\u201d (B. Suchodolski, Humanistyczne cele socjalizmu<\/em>, \u201eNowe Drogi\u201d 1978, nr 7, s. 150). \u2191<\/a><\/li>\n
  6. Sprawozdanie ekonomiczno-produkcyjne z realizacji filmu fabularnego pt. \u201eWysokie loty\u201d<\/em>, Archiwum Dokumentacji Osobowej i P\u0142acowej, zesp\u00f3\u0142 Zespo\u0142y Polskich Producent\u00f3w Filmowych, sygn. 817, k.\u00a012. \u2191<\/a><\/li>\n
  7. Sprawozdanie ekonomiczno-produkcyjne\u2026<\/em>, dz. cyt., k.\u00a015. \u2191<\/a><\/li>\n
  8. Por. <\/a>R. Filipski, \u201eWysokie loty, Scenopis filmu fabularnego<\/em>, Archiwum Filmoteki Narodowej \u2013 Instytutu Audiowizualnego, sygn. S-34507. \u2191<\/a><\/li>\n
  9. <\/a>Stenogram z posiedzenia Komisji Kolaudacyjnej Film\u00f3w Fabularnych w dniu 15 lutego 1979 roku<\/em>, Archiwum Filmoteki Narodowej \u2013 Instytutu Audiowizualnego, sygn. A-344, poz. 184, k. 6-7. \u2191<\/a><\/li>\n
  10. Tam\u017ce, k. 14. \u2191<\/a><\/li>\n
  11. Tam\u017ce, k. 5. \u2191<\/a><\/li>\n
  12. Tam\u017ce, k. 15. \u2191<\/a><\/li>\n
  13. Tam\u017ce, k. 18. \u2191<\/a><\/li>\n
  14. A<\/a>. Horoszczak, Premia<\/em>, \u201eFilm\u201d 1975, nr 26, s. 18. \u2191<\/a><\/li>\n
  15. Warto doda\u0107, \u017ce sam Filipski, mimo \u017ce nie wystawi\u0142 tej sztuki w kierowanym przez siebie Teatrze Ludowym, by\u0142 szczerze uj\u0119ty jej przes\u0142aniem. W wywiadzie dla \u201eSztandaru M\u0142odych\u201d m\u00f3wi\u0142: \u201e[\u2026] jestem przekonany, \u017ce, przyk\u0142adowo, sztuka Gelmana \u00bbPremia\u00ab niejednemu widzowi ukaza\u0142a w pe\u0142ni niedoskona\u0142o\u015bci przer\u00f3\u017cnych mechanizm\u00f3w i tych gospodarczych, i tych moralnych. \u00bbPremia\u00ab zapewne uczyni\u0142a niejednego cz\u0142owieka gor\u0105cym wobec tego, co dzieje si\u0119 wok\u00f3\u0142\u201d (R<\/a>. Filipski, Tutaj i teraz<\/em>, rozm. przepr. S. Kryska, \u201eSztandar M\u0142odych\u201d 1978, nr 5\/6, s. 6). Wywiadu tego re\u017cyser udzieli\u0142 kr\u00f3tko przed rozpocz\u0119ciem zdj\u0119\u0107 do Wysokich lot\u00f3w<\/em>. \u2191<\/a><\/li>\n
  16. <\/a>Informacja o ingerencjach dokonanych w I-szym kwartale 1979 r. przez Zesp\u00f3\u0142 Widowisk, Radia i TV<\/em>, Archiwum Akt Nowych, zesp\u00f3\u0142 G\u0142\u00f3wnego Urz\u0119du Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk, sygn. 3305, k. 3. \u2191<\/a><\/li>\n
  17. Por. <\/a>Korespondencja dotycz\u0105ca filmu Wysokie loty<\/em>, Archiwum Filmoteki Narodowej \u2013 Instytutu Audiowizualnego, sygn. A-344, poz. 184a, k. nlb. \u2191<\/a><\/li>\n
  18. Tam\u017ce. \u2191<\/a><\/li>\n
  19. T. Szyma, Wysokie loty<\/em>, \u201eTygodnik Powszechny\u201d 1980, nr 13, s. 6. \u2191<\/a><\/li>\n
  20. (p), Wysokie loty<\/em>, \u201eKultura\u201d 1980, nr 10, s. 12. \u2191<\/a><\/li>\n
  21. Por. C. Wi\u015bniewski, Wysokie loty<\/em>, \u201eSztandar M\u0142odych\u201d 1980, nr 88. \u2191<\/a><\/li>\n
  22. J. Skwara, \u015aredniawa walczy o prawd\u0119<\/em>, \u201eFilm\u201d 1980, nr 10, s. 9. \u2191<\/a><\/li>\n
  23. J. Skwara, Dramat obywatelskiej troski<\/em>, \u201eKino\u201d 1980, nr 1, s. 15, 17. \u2191<\/a><\/li>\n
  24. J. Skwara, Loty R. Filipskiego<\/em>, \u201eBarwy\u201d 1980, nr 3, s. 8. \u2191<\/a><\/li>\n
  25. T. Tora\u0144ska, Byli<\/em>, \u015awiat Ksi\u0105\u017cki, Warszawa 2006, s. 209-210. \u2191<\/a><\/li>\n
  26. Biogram Micha\u0142a Jagie\u0142\u0142y przygotowany na podstawie: Wsp\u00f3\u0142cze\u015bni polscy pisarze i badacze literatury<\/em>. Tom trzeci G-J<\/em>, red. J. Czachowska, A. Sza\u0142agan, Warszawa 1994, s. 341-342, T. Tora\u0144ska, dz. cyt., s. 197-230. \u2191<\/a><\/li>\n
  27. <\/a>R. Ber, Pokusy w\u0142adzy<\/em>, rozm. przepr. E. Doli\u0144ska, \u201eFilm\u201d 1979, nr 48, s. 9. \u2191<\/a><\/li>\n
  28. P. Zwierzchowski, Filmowe\u2026<\/em>, dz. cyt., s. 218. \u2191<\/a><\/li>\n
  29. <\/a>Stenogram z posiedzenia Komisji Kolaudacyjnej Film\u00f3w Fabularnych w dniu 13 sierpnia 1979 r.<\/em>, Archiwum Filmoteki Narodowej \u2013 Instytutu Audiowizualnego, sygn. A-344, poz. 203, k. 2. Czarska wypowiada\u0142a te s\u0142owa w kontek\u015bcie produkcji zakwalifikowanych na Koszali\u0144ski Festiwal Debiut\u00f3w Filmowych \u201eM\u0142odzi i Film\u201d. Czarska bra\u0142a udzia\u0142 w tym wydarzeniu, podczas kt\u00f3rego nagrody zdoby\u0142y takie tytu\u0142y, jak Aktorzy prowincjonalni<\/em>, Amator <\/em>(re\u017c. Krzysztof Kie\u015blowski, 1979) czy Aria dla atlety <\/em>(re\u017c. Filip Bajon, 1979), a wi\u0119c filmy w wi\u0119kszo\u015bci wpisuj\u0105ce si\u0119 w nurt kina moralnego niepokoju. \u2191<\/a><\/li>\n
  30. <\/a>Informacja o ingerencjach dokonanych w III-cim kwartale 1979 r. przez Zesp\u00f3\u0142 Widowisk, Radia i TV<\/em>, Archiwum Akt Nowych, zesp\u00f3\u0142 G\u0142\u00f3wnego Urz\u0119du Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk, sygn. 3306, k. 19. Niestety, w \u017cadnych \u017ar\u00f3d\u0142ach nie uda\u0142o mi si\u0119 znale\u017a\u0107 tekstu tej piosenki. \u2191<\/a><\/li>\n
  31. <\/a>Oczami Mistrz\u00f3w (Notacje Archiwalne SFP) \u2013 Alina Faflik<\/em>, https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=k9faQnJ_2-M<\/a> [dost\u0119p: 6.09.2023]. \u2191<\/a><\/li>\n
  32. <\/a>Informacja nr 12 o bie\u017c\u0105cych ingerencjach<\/em>, Archiwum Akt Nowych, zesp\u00f3\u0142 G\u0142\u00f3wnego Urz\u0119du Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk, sygn. 35, k. 116-117. Recenzja zosta\u0142a opublikowana w: \u201eKierunki\u201d 1980, nr 3. \u2191<\/a><\/li>\n
  33. <\/a>Informacja nr 9 o bie\u017c\u0105cych ingerencjach<\/em>, Archiwum Akt Nowych, zesp\u00f3\u0142 G\u0142\u00f3wnego Urz\u0119du Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk, sygn. 3646, k. 85. \u2191<\/a><\/li>\n<\/ol>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Uniwersytet \u0141\u00f3dzki ORCID: 0000-0002-6885-9095   doi.org\/10.56351\/PLEOGRAF.2023.3.06 _________ Streszczenie Aktor Ryszard Filipski, znany m.in. z kreacji majora Henryka Dobrza\u0144skiego \u201eHubala\u201d w filmie Bohdana Por\u0119by (1973), w drugiej po\u0142owie lat 60. i w latach 70. zacz\u0105\u0142 coraz mocniej zaznacza\u0107 swoj\u0105 aktywno\u015b\u0107 r\u00f3wnie\u017c po drugiej stronie kamery. W ramach Teatru Telewizji re\u017cyserowa\u0142 spektakle oparte na monodramach wystawianych w… Czytaj wi\u0119cej »Kino \u201epartyjnego niepokoju\u201d z problemami na przyk\u0142adzie wybranych film\u00f3w Zespo\u0142u \u201eProfil\u201d<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"off","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[1878],"tags":[551,1901,1900,1160,1899],"ppma_author":[1078],"class_list":["post-7202","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-pleograf-2023-nr-3","tag-cenzura","tag-dzialacz-partyjny","tag-kino-partyjnego-niepokoju","tag-kolaudacja","tag-zespol-filmowy-profil"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t