__________<\/p>\n
Streszczenie<\/strong><\/p>\n Tekst szczeg\u00f3\u0142owo odtwarza \u015bcie\u017ck\u0119 cenzurowania film\u00f3w w okresie, gdy Tadeusz Zaorski by\u0142 wiceministrem kultury, i analizuje te przypadki, gdy pomimo pozytywnej kolaudacji ministerialnej i akceptacji przez przedstawiciela GUKPPiW dany tytu\u0142 nie wchodzi\u0142 do kin. Na tym etapie ko\u0144czy\u0142a si\u0119 samodzielno\u015b\u0107 decyzji Zaorskiego. Urz\u0105dzano dodatkowe pokazy takiego filmu dla Biura Politycznego, dla kierownika Wydzia\u0142u Kultury KC PZPR, dla sekretarzy KC czy dla ministr\u00f3w, je\u015bli tematyka filmu dotyczy\u0142a pracy ich resortu. By\u0142y to projekcje nieformalne i ich charakter okre\u015blano jedynie jako doradczy, lecz w istocie by\u0142y one decyduj\u0105ce dla los\u00f3w kontrowersyjnego filmu. Poprzez analiz\u0119 wyboistych dr\u00f3g na ekran film\u00f3w: Zezowate szcz\u0119\u015bcie <\/em>(1959) Munka, Niewinni czarodzieje <\/em>(1960) Wajdy, G\u0142os z tamtego \u015bwiata <\/em>(1962) R\u00f3\u017cewicza, \u017bycie raz jeszcze <\/em>(1964) Morgensterna, D\u0142uga noc <\/em>(1967) Nasfetera i S\u0142o\u0144ce wschodzi raz na dzie\u0144 <\/em>(1967) Kluby artyku\u0142 przedstawia ten obszar decydowania o losach filmu, kt\u00f3ry skazywa\u0142 autora na sytuacj\u0119 szczeg\u00f3lnie trudn\u0105: nierzadko w kolejnych rozmowach o filmie nowe ustalenia sta\u0142y w sprzeczno\u015bci ze starymi, a po\u017c\u0105dan\u0105 wymow\u0119 projektu sprowadza\u0142y do absurdu.<\/p>\n __________<\/p>\n <\/p>\n Wydawa\u0142oby si\u0119, \u017ce po kolaudacji ministerialnej i akceptacji przez przedstawiciela G\u0142\u00f3wnego Urz\u0119du Kontroli Prasy Publikacji i Widowisk, droga na ekran sta\u0142a dla filmu otworem. Tymczasem zdarza\u0142o si\u0119, \u017ce w przypadku szczeg\u00f3lnie w\u0105tpliwych dla w\u0142adzy tytu\u0142\u00f3w urz\u0105dzano potem dodatkowe pokazy dla Biura Politycznego, dla kierownika Wydzia\u0142u Kultury KC PZPR, dla sekretarzy KC czy dla ministr\u00f3w, je\u015bli tematyka filmu dotyczy\u0142a pracy ich resortu. By\u0142y to projekcje nieformalne i ich charakter okre\u015blano jedynie jako doradczy, lecz w istocie decydowa\u0142y one o losach filmu.<\/p>\n Il. 1. Szef kinematografii Tadeusz Zaorski, 1961 r. Autor: Jerzy Troszczy\u0144ski. Prawa: FINA. \u00a0\u0179r\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA.<\/p><\/div>\n Tadeusz Zaorski, \u00f3wczesny wiceminister kultury i sztuki oraz szef kinematografii[1]<\/a>, zosta\u0142 zapami\u0119tany jako urz\u0119dnik przychylny filmowcom, sk\u0142onny i\u015b\u0107 im na r\u0119k\u0119, je\u015bli nie proponowali fabu\u0142y jawnie obrazoburczej wobec \u00f3wczesnej sytuacji politycznej. Stanis\u0142aw R\u00f3\u017cewicz pisa\u0142 na przyk\u0142ad: Zaorski \u2013 szef kinematografii zdecydowanie inny od poprzednich. Tolerancyjny, nie by\u0142 graczem politycznym, by\u0142 przyjacielem polskiego filmu[2]<\/strong><\/a>. <\/em>A Tadeusz Chmielewski m\u00f3wi\u0142: [O] ile (\u2026) cz\u0119sto dostawa\u0142em ci\u0119gi od r\u00f3\u017cnych dzia\u0142aczy od kultury, to bardzo dobre relacje mia\u0142em z ich szefem (\u2026) Tadeuszem Zaorskim. (\u2026) Nie zna\u0107 by\u0142o w nim urz\u0119dnika. (\u2026) Poza J\u00f3zefem Tejchm\u0105 Zaorski by\u0142 chyba jedynym ministrem kultury, kt\u00f3ry sta\u0142 po stronie tw\u00f3rc\u00f3w, a nie w\u0142adzy[3]<\/strong><\/a>.<\/em><\/p>\n Od decyzji Zaorskiego zale\u017ca\u0142o du\u017co. Zwykle kierowa\u0142 film do rozpowszechniania, je\u015bli autor wprowadzi\u0142 poprawki zalecone przez niego samego lub przez cenzora. Przebieg procesu cenzurowania filmu i rola poszczeg\u00f3lnych urz\u0119dnik\u00f3w nie zosta\u0142y jednak dot\u0105d w pe\u0142ni rozpoznane, dlatego pokusz\u0119 si\u0119 o pewien jego zarys, by tym bardziej uwypukli\u0107 potem, jak trudne by\u0142y przypadki tych film\u00f3w, kt\u00f3re przesz\u0142y formalnie przez cenzorskie sito, a mimo to nie trafia\u0142y od razu na ekran. Skupi\u0119 si\u0119 oczywi\u015bcie na opisie zjawiska cenzury zewn\u0119trznej[4]<\/a>, pomijaj\u0105c ju\u017c etap wcze\u015bniejszy, gdy w projekt m\u00f3g\u0142 ingerowa\u0107 kierownik artystyczny Zespo\u0142u, w kt\u00f3rym toczy\u0142a si\u0119 produkcja[5]<\/a>.<\/p>\n Zaorski w swoich zaleceniach pokolaudacyjnych nie ogranicza\u0142 si\u0119 zwykle tylko do ingerencji natury politycznej. Uwagi formu\u0142owa\u0142 tak\u017ce w odniesieniu do stricte<\/em> artystycznej strony filmu. Na przyk\u0142ad w propozycjach dotycz\u0105cych zmian w filmie M\u00f3j drugi o\u017cenek <\/em>(re\u017c. Zbigniew Ku\u017ami\u0144ski, 1963) znalaz\u0142a si\u0119 zar\u00f3wno sugestia, by rozwa\u017cy\u0107 mo\u017cliwo\u015b\u0107 przegrania monologu wewn\u0119trznego Marcina w innej konwencji d\u017awi\u0119kowej<\/em> jak i polecenie, by skr\u00f3ci\u0107 lub cz\u0119\u015bciowo wyeliminowa\u0107 sceny ko\u015bcielne<\/em> i uwypukli\u0107, \u017ce ch\u0142opi nie zdradzaj\u0105 bli\u017cszego zainteresowania dla spraw religijnych, bo w czasie procesji lub nabo\u017ce\u0144stwa za\u0142atwiaj\u0105 swoje sprawy<\/em>[6]<\/a>. Podobnie w przypadku filmu Bumerang <\/em>(re\u017c. Leon Jeannot, 1966) uwagi mia\u0142y dwojaki charakter. Polityczny, gdy Zaorski poleca\u0142: Ustawi\u0107 ja\u015bniej posta\u0107 ojca (Karczewskiego), by by\u0142o zrozumia\u0142ym, \u017ce post\u0119powanie jego uzasadnione nie tylko prze\u017cyciami wojennymi, ale i obecnym stanem politycznym i roszczeniami Niemc\u00f3w pod naszym adresem<\/em>. Artystyczny, gdy sugerowa\u0142: Zdynamizowa\u0107 tempo cz\u0119\u015bci pierwszej filmu dla wydobycia lepszego nastroju<\/em>[7]<\/a>. Tego rodzaju zalecenia wynika\u0142y nie tylko z osobistych preferencji szefa kinematografii, ale bywa\u0142y tak\u017ce summ\u0105 uwag, jakie pad\u0142y podczas kolaudacji z ust dyskutant\u00f3w.<\/p>\n W momencie gdy re\u017cyser danego filmu dokona\u0142 wskazanych poprawek lub gdy wyjedna\u0142 u Zaorskiego jakie\u015b ust\u0119pstwa, dochodzi\u0142o do pokazu dla cenzora. Od 1 wrze\u015bnia 1958 r. naczelnikiem Wydzia\u0142u Widowisk GUKPPiW by\u0142 Maksymilian Russinow[8]<\/a> i to jego nazwisko figuruje na wielu protoko\u0142ach z przegl\u0105d\u00f3w film\u00f3w fabularnych dokonanych przez G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Kontroli Prasy Publikacji i Widowisk<\/em> (zwanych potocznie kartami cenzorskimi[9]<\/a>) z tamtego czasu. By\u0142 on jednak cenzorem do\u015b\u0107 \u0142agodnym, niezbyt cz\u0119sto zg\u0142aszaj\u0105cym jakiekolwiek uwagi, co pokazuje tylko, jak rozwini\u0119ty by\u0142 system ingerencji w filmy na wcze\u015bniejszych etapach produkcji. Co istotne, Russinow nie bywa\u0142 najcz\u0119\u015bciej na kolaudacjach ministerialnych. Urz\u0105dzano dla niego osobny pokaz. Lecz w roku 1966 zast\u0105pi\u0142 go Henryk Olszewski[10]<\/a>, kt\u00f3ry 1 sierpnia zosta\u0142 mianowany dyrektorem Departamentu Widowisk GUKPPiW i sta\u0142 si\u0119 prze\u0142o\u017conym Russinowa. Olszewski, w przeciwie\u0144stwie do Russinowa, przychodzi\u0142 na kolaudacje ministerialne i by\u0142 cenzorem zdecydowanie bardziej ostrym i mocniej ingeruj\u0105cym w filmy.<\/p>\n Wydaje si\u0119, \u017ce ta zmiana wcze\u015bniejszego zwyczaju osobnej projekcji filmu dla cenzora podyktowana by\u0142a coraz mniej restrykcyjnym podej\u015bciem w\u0142adz do zasady, \u017ce re\u017cyser tylko w sporadycznych przypadkach mia\u0142 mie\u0107 mo\u017cliwo\u015b\u0107 osobistej z nim rozmowy. Przed 1966 r. o nakazach wyci\u0119\u0107 informowany by\u0142 zesp\u00f3\u0142, w kt\u00f3rym film powsta\u0142, i to jego kierownik artystyczny m\u00f3g\u0142 prowadzi\u0107 negocjacje w Ministerstwie Kultury i Sztuki lub bezpo\u015brednio w cenzurze, by jak\u0105\u015b kontrowersyjn\u0105 scen\u0119 uratowa\u0107. Obecno\u015b\u0107 cenzora Olszewskiego podczas kolaudacji ministerialnych troch\u0119 zmienia\u0142a t\u0119 procedur\u0119. Dlatego ta posta\u0107 zapisa\u0142a si\u0119 w pami\u0119ci \u015brodowiska filmowego, a Russinowa nie, bo po prostu nikt z tw\u00f3rc\u00f3w go nie spotyka\u0142 i nie m\u00f3g\u0142 z nim bezpo\u015brednio porozmawia\u0107.<\/p>\n Zreszt\u0105 nie tylko filmowcy nie mieli swego czasu mo\u017cliwo\u015bci rozmowy z cenzorem. Jan J\u00f3zef Szczepa\u0144ski opisywa\u0142 absurdaln\u0105 sytuacj\u0119, gdy chc\u0105c wyda\u0107 sw\u00f3j Pojedynek <\/em>(1957), musia\u0142 prowadzi\u0107 rozmow\u0119 z cenzorem przez redaktora Wydawnictwa Literackiego, cho\u0107 cenzor ten siedzia\u0142 dos\u0142ownie w pokoju obok. Redaktor przekazywa\u0142 pisarzowi karteczki z instrukcjami[11]<\/a>. By\u0142a to jednak \u2013 b\u0105d\u017a co b\u0105d\u017a \u2013 jaka\u015b mo\u017cliwo\u015b\u0107 negocjacji, kt\u00f3rej re\u017cyserzy do po\u0142owy lat 60. praktycznie nie mieli. Fakt, \u017ce od pewnego momentu mogli z Olszewskim osobi\u015bcie pertraktowa\u0107, dawa\u0142 im poczucie jakiej\u015b sprawczo\u015bci, bezpo\u015bredniego udzia\u0142u w zabiegach o jako\u015b\u0107 filmu. Z perspektywy badawczej z kolei pozwala to dzi\u015b zrozumie\u0107, jak okre\u015blone negocjacje zapami\u0119tane przez re\u017cysera zosta\u0142y zapisane w dokumentach i na czym polega mi\u0119dzy nimi r\u00f3\u017cnica. Kazimierz Kutz wspomina\u0142 na przyk\u0142ad ingerencj\u0119 w S\u00f3l ziemi czarnej <\/em>(1969):<\/p>\n Zachowane pismo na temat tej ingerencji ka\u017ce sprostowa\u0107 wspomnienie re\u017cysera. Wies\u0142aw Bo\u017cym, dyrektor Zjednoczonych Zespo\u0142\u00f3w Realizator\u00f3w Filmowych pisa\u0142 do Zespo\u0142u Programu i Rozpowszechniania Film\u00f3w Naczelnego Zarz\u0105du Kinematografii: Zawiadamiamy o wykonaniu polecenia GUKPPiW i usuni\u0119ciu z filmu fabularnego \u201eS\u00f3l ziemi czarnej\u201d kwestii wypowiedzianej przez Erwina \u2013 \u201eal<\/em>bo nos niychce, skoro \u0142odwr\u00f3ci\u0142a si\u0119 od nas plecami\u201d<\/em>[13]<\/a>. <\/em>W ostatecznej wersji filmu pozosta\u0142a odpowied\u017a Erwina: Sam si\u0119 nad tym zastanawiam. Wida\u0107 ma wi\u0119kszy frasunek na g\u0142owie<\/em>, po kt\u00f3rej nast\u0119puje trudno zauwa\u017calne ci\u0119cie.<\/p>\n Na kartach cenzorskich podpisanych przez Russinowa pod jego nazwiskiem figuruje nierzadko parafka L. Sytnerowej, kt\u00f3ra by\u0142a pracowniczk\u0105 Zespo\u0142u Produkcji i Techniki Filmowej NZK. Nie uda\u0142o mi si\u0119 dot\u0105d ustali\u0107 jej imienia[14]<\/a>, cho\u0107 jej nazwisko pojawia si\u0119 bardzo cz\u0119sto tak\u017ce w stenogramach Komisji Ocen Film\u00f3w i Scenariuszy, kt\u00f3ra w pierwszej po\u0142owie 1957 r. zosta\u0142a podzielona na Komisj\u0119 Ocen Scenariuszy i Komisj\u0119 Kolaudacyjn\u0105.\u00a0 Sytnerowa, cho\u0107 obecna na zebraniach, nigdy nie zabiera\u0142a g\u0142osu. Z bardzo du\u017cym prawdopodobie\u0144stwem mo\u017cna stwierdzi\u0107, \u017ce by\u0142a osob\u0105, kt\u00f3ra protoko\u0142owa\u0142a dyskusje[15]<\/a>, ale przede wszystkim z ramienia NZK czuwa\u0142a tak\u017ce nad wprowadzaniem poprawek w kolejnych etapach produkcji filmu[16]<\/a>. Sytnerowa notowa\u0142a zapewne podczas obrad KOS, jakie re\u017cyser otrzyma\u0142 zalecenia zmian w scenariuszu, by potem podczas kolaudacji sprawdzi\u0107, czy si\u0119 do nich zastosowa\u0142 w materiale filmowym. Gdy z kolei po kolaudacji szef kinematografii wysy\u0142a\u0142 do Zespo\u0142u, w kt\u00f3rym powstawa\u0142 film, swoj\u0105 list\u0119 ingerencji, re\u017cyser mia\u0142 obowi\u0105zek wprowadzi\u0107 je przed pokazem dla cenzury. Sytnerowa w tym celu uczestniczy\u0142a r\u00f3wnie\u017c w pokazie dla Russinowa, by sprawdzi\u0107, czy Zesp\u00f3\u0142 i re\u017cyser rzeczywi\u015bcie dokonali wymaganych ci\u0119\u0107 i zmian.<\/p>\n Niestety, nie uda\u0142o mi si\u0119 dot\u0105d dotrze\u0107 do \u017cadnego d\u0142u\u017cszego raportu, kt\u00f3rzy sporz\u0105dza\u0142a Sytnerowa. By\u0107 mo\u017ce ich nie robi\u0142a, ale jej podpis na karcie cenzorskiej, obok podpisu Russinowa, oznacza\u0142, \u017ce kolaudowana wersja filmu zawiera wymagane poprawki. Czasem Sytnerow\u0105 zast\u0119powa\u0142 urz\u0119dnik z NZK nazwiskiem Goldberg. Po 1966 r., gdy Olszewski ju\u017c na sta\u0142e zast\u0105pi\u0142 Russinowa i przychodzi\u0142 na kolaudacje ministerialne, na karcie cenzorskiej Sytnerowa podpisywa\u0142a si\u0119 du\u017co rzadziej. Najcz\u0119\u015bciej obok Olszewskiego jako przedstawiciela GUKPPiW podpisywa\u0142 si\u0119 w kolejnych latach szef kinematografii Czes\u0142aw Wi\u015bniewski, kt\u00f3ry w czerwcu 1968 r. zast\u0105pi\u0142 na tym stanowisku Tadeusza Zaorskiego, lub Leon Bach z Zespo\u0142u Programu i Rozpowszechniania NZK.<\/p>\n Procedura akceptacji gotowego filmu znacznie si\u0119 komplikowa\u0142a, gdy brali go pod lup\u0119 decydenci partyjni wysokiego szczebla. W\u00f3wczas Zaorski m\u00f3g\u0142 ju\u017c jedynie po\u015bredniczy\u0107 w rozmowach tw\u00f3rc\u00f3w z urz\u0119dnikami jeszcze wy\u017cszej rangi ni\u017c on. Legendarne sta\u0142y si\u0119 perypetie Andrzeja Munka i Jerzego Stefana Stawi\u0144skiego z zako\u0144czeniem ich Zezowatego szcz\u0119\u015bcia <\/em>(1959)[17]<\/a>, w kt\u00f3rym Piszczyk doznawa\u0142 publicznego upokorzenia w zak\u0142adowej toalecie, fa\u0142szywie oskar\u017cony o napisanie na drzwiach jednej z kabin wulgarnego, antypa\u0144stwowego has\u0142a. Zezowate szcz\u0119\u015bcie <\/em>zosta\u0142o uko\u0144czone wczesn\u0105 jesieni\u0105 1959 r.[18]<\/a> Kolaudacja odby\u0142a si\u0119 20 listopada 1959 r.[19]<\/a> 7 grudnia odby\u0142 si\u0119 pokaz dla cenzury, lecz Russinow nie zg\u0142osi\u0142 \u017cadnych uwag[20]<\/a>, wi\u0119c 28 grudnia szef kinematografii Tadeusz Zaorski skierowa\u0142 Zezowate szcz\u0119\u015bcie <\/em>do rozpowszechniania[21]<\/a>.<\/p>\n Do premiery jednak w\u00f3wczas nie dosz\u0142o. Kopia filmu kr\u0105\u017cy\u0142a ju\u017c po r\u00f3\u017cnych pokazach dla partyjnych notabli. W ko\u0144cu urz\u0105dzono projekcj\u0119 dla \u015bcis\u0142ego kierownictwa partii, z I sekretarzem KC W\u0142adys\u0142awem Gomu\u0142k\u0105 i premierem J\u00f3zefem Cyrankiewiczem na czele. Przebieg dyskusji Stawi\u0144ski zna\u0142 dzi\u0119ki siostrze Munka, Joannie, w latach 1940-1946 \u017conie Cyrankiewicza: podobno ogl\u0105daj\u0105cym znacznie bardziej podoba\u0142a si\u0119 satyra na czasy sanacji ni\u017c stalinizmu. Gomu\u0142k\u0119 zez\u0142o\u015bci\u0142a scena w klozecie, jasne sta\u0142o si\u0119 wi\u0119c, \u017ce co\u015b b\u0119dzie trzeba z ni\u0105 zrobi\u0107. Sprawa ci\u0105gn\u0119\u0142a si\u0119 kilkana\u015bcie tygodni. W ko\u0144cu Munk i Stawi\u0144ski na spotkaniu z ministrem kultury Tadeuszem Gali\u0144skim zostali poinformowani, \u017ce ich film z wersj\u0105 zako\u0144czenia w klozecie nie wejdzie na ekrany i \u017ce musz\u0105 je zmieni\u0107; \u017ce w wydanej w Wydawnictwie Iskry ksi\u0105\u017cce Sze\u015b\u0107 wciele\u0144 Jana Piszczyka <\/em>(1959) takie zako\u0144czenie mog\u0142o zosta\u0107 zaakceptowane, w filmie \u2013 ju\u017c nie. Stawi\u0144ski \u2013 mimo w\u0105tpliwo\u015bci, czy ulec \u2013 w ci\u0105gu dw\u00f3ch dni napisa\u0142 now\u0105 wersj\u0119 sceny, w kt\u00f3rej upadek Piszczyka rozgrywa si\u0119 ju\u017c nie w klozecie[22]<\/a>.<\/p>\n W eksplikacji do nowej wersji zako\u0144czenia autorzy pisali m.in.:<\/p>\n Na maszynopisie tych wyja\u015bnie\u0144 widnieje odr\u0119czny dopisek: akcept ustny min. Gali\u0144skiego 18 II 1960<\/em>[24]<\/a>. Munk m\u00f3g\u0142 wi\u0119c niebawem rozpocz\u0105\u0107 dokr\u0119tki, a nowa wersja Zezowatego szcz\u0119\u015bcia <\/em>wesz\u0142a do kin w kwietniu 1960 r. Zdaniem Stawi\u0144skiego wyeliminowanie z fina\u0142u Zezowatego szcz\u0119\u015bcia <\/em>wszelkich akcent\u00f3w politycznych i antystalinowskich wynika\u0142o st\u0105d, \u017ce prawo do krytyki stalinizmu mieli tylko ludzie ideologicznie pewni i z partyjnymi legitymacjami w kieszeni[25]<\/a>. To oczywi\u015bcie prawda. Lecz l\u0119k decydent\u00f3w przed przywo\u0142ywaniem konkretnych obraz\u00f3w i zjawisk tamtego okresu mia\u0142 g\u0142\u0119bsze motywacje: gdy ucich\u0142 entuzjazm po pa\u017adziernikowym prze\u0142omie i gdy sta\u0142o si\u0119 jasne, \u017ce Gomu\u0142ka ko\u0144czy odwil\u017cowy kurs, stalinizm jako zjawisko sta\u0142 si\u0119 w j\u0119zyku kultury niebezpieczny, poniewa\u017c m\u00f3g\u0142 kojarzy\u0107 si\u0119 ze wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci\u0105[26]<\/a>.<\/p>\n Il. 2 Scena niewykorzystana w filmie, Krystyna Stypu\u0142kowska w filmie Niewinni czarodzieje<\/em> (re\u017c. Andrzej Wajda, 1960). Autor: Wies\u0142aw Zdort. Prawa: WFDiF. \u0179r\u00f3d\u0142o: FINA.<\/p><\/div>\n Nie mniej legendarne sta\u0142o si\u0119 zakwestionowane zako\u0144czenie Niewinnych czarodziei <\/em>(re\u017c. Andrzej Wajda, 1960). Rozgrywa\u0142o si\u0119 w szkole, do kt\u00f3rej Andrzej-Bazyli trafia\u0142 w poszukiwaniu Magdy-Pelagii. Widzia\u0142 w\u00f3wczas ca\u0142\u0105 klas\u0119 dziewczyn \u0142udz\u0105co do niej podobnych. Ten fina\u0142 wywo\u0142a\u0142 jednak bardzo nieprzychylne reakcje podczas kolaudacji filmu, kt\u00f3ra odby\u0142a si\u0119 30 pa\u017adziernika 1959 r. Bohaterom zarzucono cynizm i zakwestionowano zako\u0144czenie[27]<\/a>. Wajda 23 listopada nakr\u0119ci\u0142 nowy fina\u0142[28]<\/a>: wyci\u0105\u0142 sceny szkolne, ujawniaj\u0105ce, kim jest Magda, i w to miejsce wstawi\u0142 kr\u00f3tk\u0105 scen\u0119, w kt\u00f3rej dziewczyna wraca do ch\u0142opaka: po tym, gdy rankiem spotykaj\u0105 si\u0119 po raz drugi w mieszkaniu Andrzeja i wiedz\u0105c ju\u017c, \u017ce si\u0119 w sobie zakochali, nadal nie potrafi\u0105 zrzuci\u0107 masek. Magda wychodzi. Dokr\u0119cona scenka pokazywa\u0142a j\u0105, gdy na klatce schodowej zawraca i z delikatnym u\u015bmiechem zbli\u017ca si\u0119 do drzwi Andrzeja, naciska klamk\u0119 i wchodzi[29]<\/a>. Przegl\u0105d poprawionej wersji filmu nast\u0105pi\u0142 30 listopada 1959 r.[30]<\/a> Mimo to w\u0142adza nie mia\u0142a pomys\u0142u, co z filmem zrobi\u0107. W li\u015bcie do Jerzego Andrzejewskiego ze stycznia 1960 r. Wajda pisa\u0142:<\/p>\n Niewinni czarodzieje <\/em>nie tylko wzbudzili powa\u017cne obiekcje decydent\u00f3w, ale tak\u017ce l\u0119k, jak taki film mo\u017ce by\u0107 zrozumiany i odebrany przez publiczno\u015b\u0107. Jak wynika z relacji Wincentego Kra\u015bki, \u00f3wczesnego kierownika Wydzia\u0142u Kultury KC, w\u0142adze urz\u0105dzi\u0142y zamkni\u0119ty pokaz Niewinnych czarodziei<\/em> dla grona pedagogicznego. Nauczyciele w pierwszej fazie wyra\u017cali zachwyt, ale potem dochodzili do wniosku, \u017ce lepiej m\u0142odzie\u017cy do lat 18-tu filmu nie pokazywa\u0107, a potem, \u017ce mo\u017ce lepiej film pokazywa\u0107, ale rodzicom, mimo, \u017ce jest to rzekomo \u201earcydzie\u0142o\u201d filmowe<\/em>[32]<\/a>. S\u0142owa Kra\u015bki brzmi\u0105 autentycznie, mo\u017cna s\u0105dzi\u0107, \u017ce g\u0142osy nauczycieli nie by\u0142y odg\u00f3rnie sterowane. 16 marca 1960 r. Tadeusz Karpowski, dyrektor Zespo\u0142u Produkcji Filmowej, wnioskowa\u0142, by Niewinnych czarodziei <\/em>nie kierowa\u0107 do rozpowszechniania[33]<\/a>, a dzie\u0144 p\u00f3\u017aniej Tadeusz Zaorski rzeczywi\u015bcie odes\u0142a\u0142 film na p\u00f3\u0142k\u0119[34]<\/a>.<\/p>\n Kra\u015bko natomiast by\u0142 najwyra\u017aniej oburzony, \u017ce Niewinni czarodzieje <\/em>mog\u0105 si\u0119 komukolwiek podoba\u0107. On sam podczas narady filmowc\u00f3w w Spale w pa\u017adzierniku 1960 r. t\u0142umaczy\u0142:<\/p>\n Trudno si\u0119 nie u\u015bmiechn\u0105\u0107, bo pomijaj\u0105c ocen\u0119 Kra\u015bki dotycz\u0105c\u0105 zachowania Andrzeja-Bazylego (kt\u00f3ry notabene<\/em> nie jest studentem), jego wypowied\u017a mo\u017cna strawestowa\u0107 tak: w Polsce jest ci\u0119\u017cko i nie mo\u017cna pokazywa\u0107, \u017ce ludzie chc\u0105 \u017cy\u0107 inaczej, lepiej. Szare, ci\u0119\u017ckie \u017cycie mia\u0142o by\u0107 udzia\u0142em obywateli PRL. Wydawa\u0142oby si\u0119 zreszt\u0105, \u017ce Kra\u015bko m\u00f3wi o Niewinnych czarodziejach<\/em>, jakby ich los by\u0142 ju\u017c przes\u0105dzony. Tymczasem 17 grudnia 1960 r. dosz\u0142o do nag\u0142ej premiery (a wi\u0119c ponad rok po kolaudacji). Potem film by\u0142 pokazywany tylko w du\u017cych miastach \u2013\u2013 zapewne dlatego, by nie deprawowa\u0142 ma\u0142omiasteczkowej i wiejskiej m\u0142odzie\u017cy, czego obawia\u0142 si\u0119 Kra\u015bko[36]<\/a>.<\/p>\n Trudno jednak w pe\u0142ni wyja\u015bni\u0107, co zadecydowa\u0142o o premierze kinowej Czarodziei<\/em>.\u00a0 By\u0107 mo\u017ce gdyby chodzi\u0142o o innego re\u017cysera ni\u017c Wajda, film pozosta\u0142by na p\u00f3\u0142ce na d\u0142u\u017cej. Jednak po Popiele i diamencie <\/em>(1958) pozycja tego tw\u00f3rcy w\u015br\u00f3d widz\u00f3w i w \u015brodowisku filmowym by\u0142a na tyle mocna, \u017ce w\u0142adza musia\u0142a si\u0119 z tym liczy\u0107. Tym bardziej, \u017ce o Niewinnych czarodziejach <\/em>sporo pisano w prasie i sprawy tego filmu nie da\u0142o si\u0119 przemilcze\u0107. Dlatego cicha premiera by\u0142a prawdopodobnie rozwi\u0105zaniem najmniej dla w\u0142adzy dokuczliwym.<\/p>\n Cho\u0107 dokumentacja dotycz\u0105ca produkcji film\u00f3w powsta\u0142ych u schy\u0142ku lat 50. i p\u00f3\u017aniej jest do\u015b\u0107 obfita (w przeciwie\u0144stwie do projekt\u00f3w wcze\u015bniejszych), obszar cenzurowania film\u00f3w, kt\u00f3ry opisuj\u0119, a kt\u00f3ry sytuuje si\u0119 gdzie\u015b poza ministerialn\u0105 kolaudacj\u0105 i pokazami dla cenzury, czasem bardzo trudno odtworzy\u0107. Przyk\u0142adem jest tutaj cho\u0107by problem z raczej apolitycznym filmem G\u0142os z tamtego \u015bwiata <\/em>(re\u017c. Stanis\u0142aw R\u00f3\u017cewicz, 1962), z kt\u00f3rego wyci\u0119to ca\u0142\u0105 wiejsk\u0105 sekwencj\u0119: oszust Aksamitowski, udaj\u0105cy lekarza i asystuj\u0105ca mu Wiktoria trafiaj\u0105 tu na wie\u015b do chorego ch\u0142opa. Wprawdzie zachowa\u0142a si\u0119 notatka, \u017ce 31 sierpnia 1962 r. odby\u0142a si\u0119 kolaudacja G\u0142osu <\/em>i \u017ce film przyj\u0119to bez uwag natury kolaudacyjnej<\/em>[37]<\/a>. Przedstawiciele cenzury, kt\u00f3rzy z kolei obejrzeli G\u0142os<\/em> 25 wrze\u015bnia, tak\u017ce nie mieli do\u0144 \u017cadnych uwag. Co\u015b musia\u0142o by\u0107 jednak na rzeczy, skoro \u2013 co by\u0142o ewenementem \u2013 oceny dokonywa\u0142o a\u017c pi\u0119ciu cenzor\u00f3w: Gutkowski, Sztraser, Osiowski, Kania i Russinow, a z ramienia NZK towarzyszy\u0142a im zwyczajowo Sytnerowa[38]<\/a>. Wiele wskazuje na to, \u017ce na jakim\u015b innym pokazie (albo podczas powt\u00f3rnej projekcji w Zespole, albo w trakcie jakiej\u015b jeszcze innej z udzia\u0142em przedstawicieli Ministerstwa Kultury) re\u017cyserowi narzucono konieczno\u015b\u0107 wyci\u0119cia sekwencji wiejskiej.<\/p>\n Il. 3 Scena niewykorzystana w filmie, Kazimierz Rudzki i Franciszek Pieczka na planie filmu G\u0142os z tamtego \u015bwiata<\/em> (re\u017c. Stanis\u0142aw R\u00f3\u017cewicz, 1962). Autor: Franciszek K\u0105dzio\u0142ka.Prawa: WFDiF. \u0179r\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA.<\/p><\/div>\n Aksamitowski dawa\u0142 w niej rodzinie ch\u0142opa nadziej\u0119, ka\u017c\u0105c naciera\u0107 cia\u0142o chorego specjalnym p\u0142ynem w ka\u017cdy poniedzia\u0142ek, \u015brod\u0119 i pi\u0105tek. Za p\u0142yn i za wizyt\u0119 inkasowa\u0142 gruby plik banknot\u00f3w<\/em>[39]<\/a>, kt\u00f3rego nie ma opor\u00f3w przyj\u0105\u0107, bo wie, \u017ce wi\u0119cej si\u0119 na tej wsi nie pojawi, a za ewentualn\u0105 \u015bmier\u0107 starego ch\u0142opa i tak nikt go nie b\u0119dzie obwinia\u0142. Natomiast je\u015bli mu si\u0119 polepszy (co jest jednak praktycznie niemo\u017cliwe) \u2013 reputacja Aksamitowskiego mo\u017ce na tym tylko zyska\u0107. M\u0142ody ch\u0142op m\u00f3wi otwarcie Aksamitowskiemu, gdy na podw\u00f3rku wr\u0119cza mu sowit\u0105 zap\u0142at\u0119: Dla niego by\u0142oby lepiej, panie doktorze, \u017ceby ju\u017c si\u0119 nie m\u0119czy\u0142, \u017ceby umar\u0142. Dla niego, panie doktorze i dla wszystkich (\u2026) To ju\u017c nie cz\u0142owiek<\/em>[40]<\/a>. Stanis\u0142aw R\u00f3\u017cewicz musia\u0142 spodziewa\u0107 si\u0119 problem\u00f3w, skoro powsta\u0142y dwie wersje scenopisu G\u0142osu z tamtego \u015bwiata<\/em>: jedna zawieraj\u0105ca wiejsk\u0105 sekwencj\u0119 i druga jej pozbawiona[41]<\/a>. Mo\u017ce re\u017cyser si\u0119 waha\u0142, czy w og\u00f3le j\u0105 kr\u0119ci\u0107? A mo\u017ce nie umie\u015bci\u0142 jej w scenopisie, by po prostu nie dra\u017cni\u0107 dodatkowo zatwierdzaj\u0105cych (w tym przypadku decydenci za\u017c\u0105dali dodatkowego wgl\u0105du w scenopis[42]<\/a>), a i tak planowa\u0142 swoje? Przy pisaniu scenopis\u00f3w by\u0142 to do\u015b\u0107 cz\u0119sty wybieg wielu re\u017cyser\u00f3w. Przecie\u017c jednak R\u00f3\u017cewicz nakr\u0119ci\u0142 t\u0119 wiejsk\u0105 sekwencj\u0119, zachowuj\u0105c ca\u0142\u0105 jej ostro\u015b\u0107. Aktorka Barbara Wa\u0142k\u00f3wna, kt\u00f3ra zagra\u0142a w niej m\u0142od\u0105 ch\u0142opk\u0119, a prywatnie przyja\u017ani\u0142a si\u0119 ze Stanis\u0142awem R\u00f3\u017cewiczem, zapami\u0119ta\u0142a rozmow\u0119 telefoniczn\u0105 z re\u017cyserem. R\u00f3\u017cewicz dzwoni\u0142 do niej zm\u0119czony wszystkimi korowodami kolaudacyjnymi, przepraszaj\u0105c, \u017ce jej rola z przyczyn od niego niezale\u017cnych nie znajdzie si\u0119 w filmie. Doda\u0142 przy tym, \u017ce straci\u0142 ju\u017c serce do G\u0142osu z tamtego \u015bwiata<\/em>[43]<\/a>.<\/p>\n Wyrzucenie tej sceny mog\u0142o by\u0107 elementem szerszej polityki pa\u0144stwa, kt\u00f3re ju\u017c od powojnia kszta\u0142towa\u0142o oficjalny wizerunek polskiej wsi. Temat wsi zosta\u0142 przez socrealizm skrajnie skompromitowany, a ca\u0142e zjawisko poczu\u0142 sam R\u00f3\u017cewicz, kr\u0119c\u0105c swoj\u0105 debiutanck\u0105 Trudn\u0105 mi\u0142o\u015b\u0107 <\/em>(1953). Po prze\u0142omie pa\u017adziernikowym trudno by\u0142o temat wiejski odczarowa\u0107, a fiaska film\u00f3w Ziemia <\/em>(re\u017c. Jerzy Zarzycki, 1956) czy Po\u017cegnanie z diab\u0142em <\/em>(re\u017c. Wanda Jakubowska, 1953) tylko to potwierdzi\u0142y. Do wiejskich w\u0105tk\u00f3w podchodzono wi\u0119c bardzo ostro\u017cnie, ca\u0142y czas oczekuj\u0105c jakiej\u015b formy koloryzacji \u017cycia na prowincji. Umiem sobie wyobrazi\u0107, \u017ce tym, kt\u00f3rzy ostatecznie zadecydowali o usuni\u0119ciu tej wiejskiej sekwencji z G\u0142osu z tamtego \u015bwiata<\/em>, musia\u0142o w momencie, gdy syn chorego wr\u0119cza Aksamitowskiemu gruby plik banknot\u00f3w<\/em>, za\u015bwita\u0107 pytanie: sk\u0105d ci ch\u0142opi maj\u0105 tyle pieni\u0119dzy? Wprawdzie w\u0142adza wynios\u0142a t\u0119 klas\u0119 spo\u0142eczn\u0105 na sztandary i deklarowa\u0142a trosk\u0119 o jej dobrobyt, ale w rzeczywisto\u015bci by\u0142 to prawie wy\u0142\u0105cznie chwyt propagandowy. Gruby plik banknot\u00f3w sugerowa\u0142by jakie\u015b pok\u0105tne interesy tych ch\u0142op\u00f3w, kt\u00f3rzy w normalnych warunkach nie mogliby si\u0119 a\u017c tak wzbogaci\u0107.<\/p>\n Tego rodzaju perturbacje z niepo\u017c\u0105danymi sekwencjami filmowymi komplikowa\u0142y \u017cycie nie tylko tw\u00f3rcy, ale tak\u017ce samemu Zaorskiemu. Jako wiceminister kultury i szef kinematografii odpowiada\u0142 przed zwierzchnikami za to, \u017ce film, kt\u00f3ry wcze\u015bniej skierowa\u0142 do produkcji, znaj\u0105c jego scenariusz i opini\u0119 KOS, okazywa\u0142 si\u0119 nieprawomy\u015blny wed\u0142ug kryteri\u00f3w \u00f3wczesnej w\u0142adzy. I dlatego w niekt\u00f3rych momentach m\u00f3wi\u0142 rzeczy trudne dzi\u015b do obrony, a kt\u00f3re w\u00f3wczas mia\u0142y go t\u0142umaczy\u0107. Jednym z wi\u0119kszych fenomen\u00f3w w historii polskiego kina pozostaje fakt, \u017ce zrealizowano film \u017bycie raz jeszcze<\/em> (re\u017c. Janusz Morgenstern, 1964), kt\u00f3ry by\u0142 wa\u017cn\u0105 i jedn\u0105 z pierwszych pr\u00f3b rozrachunku ze stalinizmem. Tymczasem Zaorski w 1965 r., ju\u017c po jego premierze, m\u00f3wi\u0142 zwodniczo, \u017ce problematyka obrachunkowa nie jest ju\u017c centralnym zagadnieniem dnia dzisiejszego[44]<\/strong><\/a><\/em>, by w 1967 r. doda\u0107:<\/p>\n Chcia\u0142oby si\u0119 zapyta\u0107: kiedy partia pozwoli\u0142a wybrzmie\u0107 rozliczeniom ze stalinizmem i kiedy wcze\u015bniej mo\u017cna by\u0142o pr\u00f3bowa\u0107 taki film nakr\u0119ci\u0107, skoro nie powiod\u0142y si\u0119 pr\u00f3by adaptacji Morza Sargassa <\/em>(1955) Aleksandra \u015acibora-Rylskiego przez Wojciecha Jerzego Hasa w 1956 roku, ani Cz\u0142owieka z marmuru <\/em>(1963) tego\u017c autora przez Andrzeja Wajd\u0119 w roku 1963? Dlatego, gdy w 1964 roku pojawi\u0142 si\u0119 projekt Rachunku sumienia <\/em>Juliana Dziedziny, opartego o minipowie\u015b\u0107 Ryszarda Liskowackiego Dzie\u0144 si\u00f3dmy i znowu pierwszy <\/em>(1963), m\u00f3wi\u0142o si\u0119 o nim jako o pierwszym filmie tego typu<\/em>[46]<\/a> i poddawano w trakcie realizacji szczeg\u00f3lnie wnikliwej analizie krytycznej. Czekano jednak na ten film, bo wszyscy jednocze\u015bnie czuli \u2013 jak to uj\u0105\u0142 Krzysztof Teodor Toeplitz \u2013 \u017ce istnieje presja na zrobienie czego\u015b rozrachunkowego<\/em>[47]<\/a>.<\/p>\n Niestety, Dziedzina sw\u00f3j film zepsu\u0142, prze\u0142adowuj\u0105c go rozbudowanymi retrospekcjami, zamiast w prosty spos\u00f3b opowiedzie\u0107 o powojennym \u017cyciu by\u0142ego akowca, kt\u00f3ry w\u0142\u0105cza si\u0119 w odbudow\u0119 Szczecina, lecz wkr\u00f3tce zostaje fa\u0142szywie oskar\u017cony o zamordowanie pepeerowca u schy\u0142ku wojny. Ambitne zamierzenie zniweczy\u0142y jednak tak\u017ce dwie powa\u017cne ingerencje dokonane na polecenia Zaorskiego. Szef kinematografii kaza\u0142 Dziedzinie na nowo nakr\u0119ci\u0107 scen\u0119 przes\u0142uchania bohatera w UB, poniewa\u017c w pierwszej wersji by\u0142a rzekomo zbyt brutalna, a funkcjonariuszy UB zagrali aktorzy o zbyt z\u0142owrogim obliczu: Bohdan Janiszewski i Jerzy W\u0105sowicz. Dziedzina nakr\u0119ci\u0142 t\u0119 scen\u0119 ponownie z udzia\u0142em aktor\u00f3w o du\u017co bardziej dobrotliwych twarzach \u2013 Jana Machulskiego i Mieczys\u0142awa Mileckiego. Gdy zaprezentowa\u0142 now\u0105 wersj\u0119 podczas drugiej kolaudacji, efekt okaza\u0142 si\u0119 groteskowy, ale scena musia\u0142a ju\u017c w filmie zosta\u0107. Re\u017cyser musia\u0142 ponadto doda\u0107 nowe zako\u0144czenie, kt\u00f3re sugerowa\u0142o, \u017ce bohater po wyj\u015bciu z wi\u0119zienia wr\u00f3ci do normalnego \u017cycia \u2013 w\u0142a\u015bciwie tak, jakby nic si\u0119 nie sta\u0142o[48]<\/a>. Tymczasem w ksi\u0105\u017cce i w scenariuszu fina\u0142 mia\u0142 mniej jednoznaczny charakter: bohater chce wprawdzie wierzy\u0107, \u017ce nie wszystko jeszcze stracone<\/em> i \u017ce spr\u00f3buje \u017cy\u0107<\/em>[49]<\/a>, ale krzywda, kt\u00f3r\u0105 mu wyrz\u0105dzono, nie zostanie przez niego zapomniana.<\/p>\n Rachunek sumienia, <\/em>nie przynosz\u0105c artystycznego spe\u0142nienia, uton\u0105\u0142 w odm\u0119tach historii polskiego kina, lecz ingerencje, jakie poczyniono w filmie Dziedziny na wniosek Zaorskiego, warte s\u0105 uwagi, gdy\u017c Janusz Morgenstern, realizuj\u0105c nad wyraz udane \u017bycie raz jeszcze<\/em>, musia\u0142 zmienia\u0107 i wycina\u0107 sceny dotykaj\u0105ce dok\u0142adnie tych samych kwestii, co usuni\u0119te sekwencje Rachunku sumienia<\/em>. Pokazanie cho\u0107by cz\u0119\u015bci prawdy o przes\u0142uchaniach w UB i wi\u0119zieniach wi\u0105za\u0142o si\u0119 z ods\u0142oni\u0119ciem ca\u0142ej brutalno\u015bci \u00f3wczesnego aparatu pa\u0144stwowego i braku poszanowania prawa. Lecz zmiany fina\u0142\u00f3w obu film\u00f3w pokazywa\u0142y w istocie, \u017ce w pierwszej po\u0142owie lat 60. niemo\u017cliwa sta\u0142a si\u0119 debata o wymiarze i trwa\u0142o\u015bci pa\u017adziernikowych przemian. W streszczeniu projektu Bratnego i Morgensterna (niepodpisanym i niedatowanym) sporz\u0105dzonym dla Ministerstwa Kultury i Sztuki starano si\u0119 uprzedzi\u0107 i omin\u0105\u0107 problemy cenzuralne na przyk\u0142ad poprzez takie kuriozalne sformu\u0142owania:<\/p>\n By\u0142o to klasyczne zaklinanie rzeczywisto\u015bci, kt\u00f3re okaza\u0142o si\u0119 nieskuteczne, skoro w\u0142adza i tak uzna\u0142a fina\u0142 filmu \u017bycie raz jeszcze <\/em>za zbyt ma\u0142o optymistyczny. Morgenstern rzeczywi\u015bcie zrobi\u0142 wszystko, \u017ceby narzucone, pozytywne zako\u0144czenie wypad\u0142o jak najmniej banalnie, cho\u0107 po latach m\u00f3wi\u0142: D\u0142ugo walczy\u0142em o mo\u017cliwo\u015b\u0107 zachowania pierwotnej wersji, lecz musia\u0142em w ko\u0144cu ulec, bo inaczej film w og\u00f3le nie ujrza\u0142by \u015bwiat\u0142a dziennego. Przekonywali mnie, \u017ce 1956 rok to czas pozytywnych zmian, wiele os\u00f3b wysz\u0142o w\u00f3wczas z wi\u0119zienia, wi\u0119c jak mogli by\u0107 nieszcz\u0119\u015bliwi? Dokr\u0119ci\u0142em nowe zako\u0144czenie, kt\u00f3re nastrojem odr\u00f3\u017cnia\u0142o si\u0119 jednak wyra\u017anie od ca\u0142ego filmu<\/em>[51]<\/a>. Wyczuwa si\u0119 sztuczno\u015b\u0107 tego zako\u0144czenia. W powie\u015bci Romana Bratnego oraz w pierwszej wersji scenariusza pierwotne zako\u0144czenie ods\u0142ania\u0142o tragizm ludzi okaleczonych przez stalinizm, kt\u00f3rzy wcale nie zaczn\u0105 tak \u0142atwo \u017cycia raz jeszcze. Lotnik Grajewski opuszcza wi\u0119zienie, a kochaj\u0105ca go Anna odnajduje go w szkole w D\u0119blinie. Nie dochodzi jednak do spotkania. Kobieta stoi przy siatce lotniska i patrzy. Ci\u0105g dalszy brzmia\u0142 tak:<\/p>\n Il. 4. Ewa Wi\u015bniewska w filmie \u017bycie raz jeszcze<\/em> (re\u017c. Janusz Morgenstern, 1964). Autor: Mieczys\u0142aw Lewandowski. Prawa: WFDiF. \u0179r\u00f3d\u0142o: FINA.<\/p><\/div>\n Scenariusz z t\u0105 wersj\u0105 zako\u0144czenia przeszed\u0142 przez obrady KOS, a film zosta\u0142 skierowany do realizacji 14 sierpnia 1963 r. Ewa Wi\u015bniewska, kt\u00f3ra zagra\u0142a Ann\u0119, pami\u0119ta jednak, \u017ce nie nakr\u0119cono w og\u00f3le tej wersji zako\u0144czenia. Morgenstern nie zd\u0105\u017cy\u0142 zreszt\u0105 zrealizowa\u0107 wszystkich zdj\u0119\u0107, zanim 9 stycznia 1964 r. Zaorski nie wstrzyma\u0142 produkcji a\u017c do odwo\u0142ania[53]<\/a>. Bratny pisa\u0142, \u017ce za t\u0105 decyzj\u0105 stali sekretarz KC PZPR Artur Starewicz i Zenon Kliszko, \u00f3wczesny numer 2 w partii: \u00f3wczesny \u201eNumer 2\u201d czyta scenopis. Potem znowu dyskusja i w ko\u0144cu warunek: film b\u0119dzie, ale zako\u0144czenie musi by\u0107 zmienione<\/em>[54]<\/a>. Kliszko wym\u00f3g\u0142 takie, w kt\u00f3rym Anna i Grajewski szcz\u0119\u015bliwie si\u0119 odnajduj\u0105<\/em>[55]<\/a>. 5 marca 1964 roku wznowiono zdj\u0119cia, a Morgenstern zrealizowa\u0142 fina\u0142 proponowany przez Kliszk\u0119 i w tej wersji film by\u0142 kolaudowany. Sztuczno\u015b\u0107 zako\u0144czenia wywar\u0142a na kolauduj\u0105cych fatalne wra\u017cenie. Przytocz\u0119 kilka najwa\u017cniejszych g\u0142os\u00f3w. Wincenty Kra\u015bko: Zako\u0144czenie przeci\u0105gni\u0119te, cukierkowate. Czy nie mo\u017cna by\u0142oby przerwa\u0107 w chwili, kiedy ona biegnie do niego?<\/em>[56]<\/a>. Jerzy Bossak: [Z]gadzam si\u0119, \u017ce to jest widoczkowe zako\u0144czenie. Lepiej niech on zdejmuje he\u0142m, a ona niech biegnie do niego i wi\u0119cej nic<\/em>[57]<\/a>. Jan Rybkowski: To jest nie na miar\u0119 zamierzonego filmu ten happy end<\/em>[58]<\/a>. Wanda Jakubowska: Zako\u0144czenie zupe\u0142nie [jak] z jakiego\u015b filmu ameryka\u0144skiego<\/em>[59]<\/a>. Jedynie Tadeusz Konwicki i Stanis\u0142aw Wohl uznali happy end za interesuj\u0105cy<\/em>. Skoro jednak powsta\u0142 na zam\u00f3wienie Kliszki, nie mo\u017cna go ju\u017c by\u0142o kolejny raz zmieni\u0107[60]<\/a>. Podczas kolaudacji filmu Morgensterna, kt\u00f3ra pomimo uwag wobec nowego zako\u0144czenia, wypad\u0142a pomy\u015blnie, Wincenty Kra\u015bko rzuci\u0142 w\u0142a\u015bciwie jeszcze mimochodem: Teraz sprawa wi\u0119zienia. Po co te sugestie. Wiecie, jak prze\u017cywa\u0142 to kraj. Mog\u0105 by\u0107 skojarzenia, ale raczej nale\u017cy tego nie pokazywa\u0107<\/em>[61]<\/a>. Zaorski musia\u0142 si\u0119 jako\u015b do tego odnie\u015b\u0107, co pokazywa\u0142o jego zale\u017cno\u015b\u0107 od Kra\u015bki i niech\u0119\u0107 do wchodzenia w konflikt:<\/p>\n Morgenstern wspomina\u0142, \u017ce nakr\u0119ci\u0142 nie tylko scen\u0119, gdy Grajewski pluje krwi\u0105 po przes\u0142uchaniu, ale tak\u017ce \u2013 sekwencj\u0119 samego przes\u0142uchania. Przyznawa\u0142 jednak, \u017ce ich usuni\u0119cie mia\u0142 wliczone w realizacj\u0119 filmu[63]<\/a>. I rzeczywi\u015bcie, w ostatecznej wersji \u017bycia raz jeszcze <\/em>nie pojawia si\u0119 \u017cadna scena przes\u0142uchania, czy cho\u0107by jakie\u015b uj\u0119cie sugeruj\u0105ce torturowanie wi\u0119\u017ani\u00f3w przez UB. Wi\u0119zienie jawi si\u0119 wi\u0119c Grajewskiemu jako rodzaj \u017cyciowego zawieszenia, jako trwanie w bezczasie, kt\u00f3re musi wytrzyma\u0107, by jeszcze kiedy\u015b spotka\u0107 Ann\u0119. W efekcie wszystkich zmian \u017bycie raz jeszcze <\/em>nie mog\u0142o przekaza\u0107 tego, co by\u0142o pierwotnym zamierzeniem tw\u00f3rc\u00f3w: \u017ce wp\u0142yw epoki stalinowskiej na \u017cycie i spos\u00f3b my\u015blenia ludzi by\u0142 bardziej g\u0142\u0119boki i dalekosi\u0119\u017cny, ni\u017c stara\u0142a si\u0119 to wm\u00f3wi\u0107 ekipa rz\u0105dz\u0105ca po odwil\u017cy. Dopiero du\u017co p\u00f3\u017aniejszy film Matka Kr\u00f3l\u00f3w <\/em>(1982) Janusza Zaorskiego pokaza\u0142 ludzi, kt\u00f3rzy ani nie zostali przywr\u00f3ceni do \u0142ask wraz z nastaniem Pa\u017adziernika, ani nie przestali nagle cierpie\u0107, jak za dotkni\u0119ciem czarodziejskiej r\u00f3\u017cd\u017cki[64]<\/a>.<\/p>\n W tym, jaki film b\u0119dzie poddany szczeg\u00f3lnej kontroli, mo\u017cna dostrzec pewn\u0105 prawid\u0142owo\u015b\u0107: je\u015bli ju\u017c w obradach Komisji Ocen Scenariuszy uczestniczy\u0142 kto\u015b spoza \u015brodowiska filmowego, kto zajmowa\u0142 eksponowane stanowisko partyjne, wiadomo by\u0142o, \u017ce potem, po projekcji dla Komisji Kolaudacyjnej i dla cenzury, dojdzie najprawdopodobniej do pokaz\u00f3w dla w\u0105skiej grupy notabli. Nierzadko podczas obrad KOS obecny by\u0142 Stanis\u0142aw Trepczy\u0144ski, kierownik Kancelarii Sekretariatu KC PZPR. W przypadku projektu filmu S\u0142o\u0144ce wschodzi raz na dzie\u0144 <\/em>(1967) Wies\u0142awa Dymnego i Henryka Kluby dosz\u0142o a\u017c do dw\u00f3ch zebra\u0144 KOS. Podczas drugiego zebrania KOS Trepczy\u0144ski broni\u0142 tekstu[65]<\/a>. A Stanis\u0142aw Wohl jako kieruj\u0105cy Zespo\u0142em \u201eSyrena\u201d, w kt\u00f3rym projekt by\u0142 rozwijany, naciska\u0142 Zaorskiego, by zgodzi\u0142 si\u0119 na opracowanie scenopisowe utworu Dymnego. Zaorski waha\u0142 si\u0119, wiedzia\u0142 jak niebezpieczne jest kr\u0119cenie filmu, pr\u00f3buj\u0105cego pokaza\u0107 prawd\u0119 o formowaniu si\u0119 w\u0142adzy w 1945 r. Dlatego za\u017c\u0105da\u0142 najpierw eksplikacji, kt\u00f3r\u0105 Dymny z Klub\u0105 bardzo szybko napisali. Takie eksplikacje by\u0142y dla filmowc\u00f3w zmor\u0105, jako \u017ce musieli oni w istocie napisa\u0107 to, co w\u0142adze kinematografii chcia\u0142y przeczyta\u0107. Nieraz robili wszystko, by ukry\u0107 prawdziwe intencje scenariusza. Nie inaczej by\u0142o w tym przypadku. \u201e<\/em>S\u0142o\u0144ce wchodzi raz na dzie\u0144\u201d <\/em>\u2013 pisali Dymny i Kluba \u2013 ma by\u0107 w naszej intencji spotkaniem si\u0119, a dalej dopasowywaniem si\u0119 ludu i w\u0142adzy rewolucyjnej, ma by\u0107 nie tyle dialogiem (co sugerowa\u0142oby statyczno\u015b\u0107 obu stron), ale przede wszystkim pokazem zro\u015bni\u0119cia si\u0119 ludu, jego instynktu rewolucyjnego, jego spontanicznego socjalizmu z rewolucj\u0105 i nowymi formami w\u0142adzy ludowej<\/em>[66]<\/a>. W eksplikacji padaj\u0105 poza tym sformu\u0142owania w rodzaju dopu\u015bcili\u015bmy do jednostronnych uproszcze\u0144<\/em>[67]<\/a>, charakterystyczne dla samokrytyki. Dymny i Kluba wiedzieli, \u017ce rozpoczynaj\u0105 co\u015b w rodzaju partii szach\u00f3w. Gotowi byli straci\u0107 pojedyncze pionki i p\u00f3j\u015b\u0107 na pewne ust\u0119pstwa po to, by co najmniej zremisowa\u0107 ca\u0142\u0105 parti\u0119. Ich propozycje zmian zawiera\u0142y w sobie zapewnienia, \u017ce reprezentuj\u0105cy w\u0142adz\u0119 Ma\u0142y stanie si\u0119 postaci\u0105 r\u00f3wnorz\u0119dn\u0105 samozwa\u0144czemu przyw\u00f3dcy ch\u0142opskiemu Haratykowi i wyka\u017ce mu bezsens uporu i walki.<\/p>\n Zygmunt Konieczny, autor muzyki do S\u0142o\u0144ca…<\/em>, zapami\u0119ta\u0142 wstrz\u0105saj\u0105ce wra\u017cenie, jakie zrobi\u0142o na nim pierwotnie nakr\u0119cone zako\u0144czenie, w kt\u00f3rym Haratyk po latach wi\u0119zienia wraca\u0142 do rodzinnego Odkrzasu: jawi\u0142 si\u0119 w nim jako strz\u0119p cz\u0142owieka \u2013 posiwia\u0142y, ot\u0119pia\u0142y, oboj\u0119tny na rzeczywisto\u015b\u0107. Wcielaj\u0105cy si\u0119 w Haratyka Franciszek Pieczka zosta\u0142 do tych scen odpowiednio postarzony, ufarbowano mu w\u0142osy na siwo, ale inny by\u0142 przede wszystkim spos\u00f3b jego gry \u2013 wyciszony, jakby zal\u0119kniony. Wra\u017cenie by\u0142o tym mocniejsze, \u017ce we wszystkich wcze\u015bniejszych scenach Haratyk w wykonaniu Pieczki wydawa\u0142 si\u0119 kim\u015b absolutnie niepokonanym[68]<\/a>.<\/p>\n Henryk Kluba tak m\u00f3wi\u0142 o tym zako\u0144czeniu: Najpierw zaniepokoi\u0142o ono Stanis\u0142awa Wohla, kt\u00f3ry by\u0142 naszym kibicem i opiekunem. Po projekcji powtarza\u0142 tylko \u201eRany boskie, rany boskie\u201d. Siedzia\u0142em obok niego i by\u0142o mi bardzo przykro, \u017ce tak to odbiera\u0142, ale on mia\u0142 widocznie bardziej wyostrzony podgl\u0105d, s\u0142uch na te sprawy<\/em>[69]<\/a>. Re\u017cyser doda\u0142, \u017ce ten wariant szybko wyeliminowano. Wynika\u0142oby z tego, \u017ce to Stanis\u0142aw Wohl jako kierownik artystyczny Zespo\u0142u \u201eSyrena\u201d, w trakcie kolaudacji zespo\u0142owej, zadecydowa\u0142 o wyci\u0119ciu nakr\u0119conego pierwotnie fina\u0142u, bo podczas kolaudacji ministerialnej omawiano ju\u017c S\u0142o\u0144ce… <\/em>z nowym zako\u0144czeniem, nakr\u0119conym w listopadzie 1967 r. Ten nowy fina\u0142 by\u0142, niestety, zaprzeczeniem wymowy ca\u0142ego filmu. Haratyk wraca\u0142 z wi\u0119zienia do modernizuj\u0105cego si\u0119 Odkrzasu i spotyka\u0142 Ma\u0142ego. A Ma\u0142y zaprasza\u0142 go do nowej wsp\u00f3lnoty, zapewniaj\u0105c go, \u017ce je\u015bli we\u017amie si\u0119 uczciwie do pracy, ludzie zapomn\u0105 mu dawne przewinienia. Partia mu wybaczy\u0142a<\/em> \u2013 jak celnie to uj\u0105\u0142 Piotr Zwierzchowski[70]<\/a>.<\/p>\n Kolaudacja S\u0142o\u0144ca…<\/em>, kt\u00f3ra odby\u0142a si\u0119 10 stycznia 1968 r., mia\u0142a do\u015b\u0107 niepozorny przebieg. Oczywi\u015bcie podnoszono problem, jak S\u0142o\u0144ce…<\/em> zostanie odebrane przez widz\u00f3w i czy nie b\u0119d\u0105 oni za bardzo sympatyzowa\u0107 z Haratykiem, lecz bardzo cz\u0119sto pada\u0142o z r\u00f3\u017cnych ust okre\u015blenie, \u017ce jest to film wybitny. Film wybitny, ale<\/em> \u2013 tak mo\u017cna by stre\u015bci\u0107 t\u0119 dyskusj\u0119. Wszystkich dyskutant\u00f3w zakasowa\u0142 Tadeusz Konwicki, kt\u00f3ry w charakterystyczn\u0105 dla siebie, zjadliw\u0105 ironi\u0105 powiedzia\u0142, \u017ce w tym filmie wyra\u017ana jest jedna my\u015bl polegaj\u0105ca na tym, \u017ce rz\u0105dz\u0105cy powinni si\u0119 odrobin\u0119 liczy\u0107 z rz\u0105dzonymi<\/em>[71]<\/a>. Prosi\u0142, by powstrzyma\u0107 si\u0119 od drobiazgowych uwag i ingerencji. Dokr\u0119cone zako\u0144czenie wzbudzi\u0142o opory przez fakt, \u017ce pada w nim precyzyjna informacja o pobycie Haratyka w wi\u0119zieniu: 15 lat i trzy miesi\u0105ce. Akcja filmu rozgrywa\u0142a si\u0119 w latach 1945-1947, a je\u015bli do tego dodano te 15 lat odsiadki Haratyka, robi\u0142 si\u0119 rok 1962, tym samym fina\u0142 niebezpiecznie zbli\u017ca\u0142 si\u0119 do wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci. Cenzor Olszewski m\u00f3wi\u0142: Raczej wyobra\u017ca\u0142bym sobie, \u017ce taki Haratyk by\u0142by zwolniony po Pa\u017adzierniku<\/em>[72]<\/a>. Z kolei Zaorski, podsumowuj\u0105c dyskusj\u0119, przyznawa\u0142, \u017ce jego zdaniem zako\u0144czenie nie jest dostatecznie zharmonizowane z cz\u0119\u015bci\u0105 poprzedni\u0105, kt\u00f3ra jest (\u2026) przerysowana i st\u0105d uczucie zaskoczenia. Na pewno nie chodzi o stron\u0119 my\u015blow\u0105, bo zako\u0144czenie pod tym wzgl\u0119dem odebra\u0142em prawid\u0142owo i pozytywnie i uwa\u017cam, \u017ce tylko tak ten film m\u00f3g\u0142 si\u0119 sko\u0144czy\u0107<\/em> [73]<\/a>.<\/p>\n Trepczy\u0144ski by\u0142 tak\u017ce obecny podczas kolaudacji \u2013 zreszt\u0105 bardzo chwali\u0142 gotowy film. Mimo to Zaorski nie mia\u0142 ju\u017c w\u00f3wczas na tyle mocnej pozycji, by zadecydowa\u0107 o losach S\u0142o\u0144ca\u2026.<\/em> Zw\u0142aszcza, \u017ce atmosfera polityczna w kraju stawa\u0142a si\u0119 coraz bardziej napi\u0119ta. Po wybuchu wojny sze\u015bciodniowej pomi\u0119dzy Izraelem a Egiptem w czerwcu 1967 r. pa\u0144stwa bloku wschodniego zerwa\u0142y stosunki z Izraelem, a Gomu\u0142ka \u2013 w trakcie VI Kongresu Zwi\u0105zk\u00f3w Zawodowych \u2013 okre\u015bli\u0142 \u017byd\u00f3w mieszkaj\u0105cych w Polsce mianem pi\u0105tej kolumny<\/em>[74]<\/a>. Od tamtego momentu wzbiera\u0142a w kraju fala rozbudzonego antysemityzmu. Na dodatek w listopadzie 1967 r. w Teatrze Narodowym odby\u0142a si\u0119 premiera Dziad\u00f3w<\/em> Adama Mickiewicza, w re\u017cyserii Kazimierza Dejmka. Spektakl wywo\u0142ywa\u0142 \u017cywio\u0142owe reakcje widowni i odbierany by\u0142 jako antyradziecki, wskutek czego ju\u017c 3 stycznia 1968 r. w\u0142adza zadecydowa\u0142a o zawieszeniu wystawiania Dziad\u00f3w<\/em>. 30 stycznia mia\u0142o si\u0119 odby\u0107 ostatnie przedstawienie. Nie wiadomo by\u0142o, co z tego wyniknie. Oczywi\u015bcie nie mia\u0142o to na razie bezpo\u015bredniego zwi\u0105zku z filmem Kluby, niemniej dla tw\u00f3rc\u00f3w S\u0142o\u0144ca\u2026 <\/em>zaczyna\u0142 si\u0119 w\u0142a\u015bnie nowy rozdzia\u0142 zabieg\u00f3w o ich film w\u015br\u00f3d zawirowa\u0144 politycznych, niesprzyjaj\u0105cych jakimkolwiek negocjacjom.<\/p>\n Ju\u017c dwa dni po kolaudacji, a wi\u0119c 12 stycznia 1968 r., Henryk Kluba i Stanis\u0142aw Wohl wzi\u0119li udzia\u0142 w zebraniu z Zaorskim i Pastuszk\u0105. Zostali zobowi\u0105zani do wprowadzenia do filmu szeregu zmian. By\u0142o ich 11. Notatka z tego zebrania jest d\u0142uga, wi\u0119kszo\u015b\u0107 punkt\u00f3w przytaczam w przypisie, tutaj skupi\u0119 si\u0119 tylko na wci\u0105\u017c nierozwi\u0105zanej w\u00f3wczas kwestii zako\u0144czenia. Punkt 5. m\u00f3wi\u0142, \u017ce re\u017cyser usunie kwesti\u0119 Haratyka, z kt\u00f3rej wynika, \u017ce przesiedzia\u0142 on w wi\u0119zieniu 15 lat i trzy miesi\u0105ce<\/em>[75]<\/a>. Ta zmiana by\u0142a prosta do wykonania, wystarczy\u0142o, \u017ceby Franciszek Pieczka w jednym z padaj\u0105cych z ekranu zda\u0144 dogra\u0142 inny postsynchron. Haratyk m\u00f3wi\u0142 wi\u0119c ostatecznie, \u017ce przesiedzia\u0142 te par\u0119 lat i trzy miesi\u0105ce<\/em>. Nawet jednak ta drobna zmiana stawia\u0142a w\u0142adz\u0119 w lepszym \u015bwietle: bandyta, jakim w jej mniemaniu by\u0142 Haratyk, nie zosta\u0142 a\u017c tak surowo ukarany i dosta\u0142 szans\u0119 do\u015b\u0107 szybkiego naprawienia swoich b\u0142\u0119d\u00f3w. Du\u017co wi\u0119kszym problemem by\u0142 jednak nastr\u00f3j tego zako\u0144czenia. Punkt 11. notatki m\u00f3wi\u0142 bowiem:<\/p>\n Kluba dogra\u0142 d\u017awi\u0119ki t\u0119tni\u0105cej \u017cyciem budowy do zako\u0144czenia, ale postaci Hanki ju\u017c do tej dokr\u0119conej sceny nie wprowadza\u0142. Zaorski 8 lutego 1968 r. uzna\u0142 film za przyj\u0119ty po przegl\u0105dzie poprawionej wersji<\/em>[77]<\/a>, a 25 marca zadecydowa\u0142 o skierowaniu go do rozpowszechniania[78]<\/a>. Wobec Marca 1968 r. jego decyzja nie nabra\u0142a jednak mocy. Nie ruszy\u0142 w\u00f3wczas nawet proces wykonania kopii pokazowych. Wiadomo ju\u017c by\u0142o, \u017ce zmieni si\u0119 kierownictwo kinematografii. Zwierzchnicy Zaorskiego zarzucali mu m.in., \u017ce zbyt pochopnie kierowa\u0142 do produkcji kontrowersyjne projekty i \u017ce zanadto sk\u0142ania\u0142 si\u0119 ku koprodukcjom z Niemcami Zachodnimi. Los S\u0142o\u0144ca\u2026 <\/em>nadal by\u0142 niepewny. Urz\u0105dzano projekcje filmu dla kolejnych decydent\u00f3w i dla robotnik\u00f3w. Na jednym z takich pokaz\u00f3w robotnicy podnosili okrzyki, \u017ce\u00a0nie mo\u017ce \u017byd Kluba wciela\u0107 si\u0119 w\u00a0filmie w\u00a0polskiego biskupa!<\/em>[79]<\/a>, bo rzeczywi\u015bcie re\u017cyser taki epizod u\u00a0siebie zagra\u0142. Ka\u017cdy, kto ogl\u0105da\u0142 film Kluby, mia\u0142 swoje uwagi, kt\u00f3re cz\u0119sto wyklucza\u0142y si\u0119 z tymi dokonanymi uprzednio. 1 kwietnia poprawion\u0105 wersj\u0119 S\u0142o\u0144ca\u2026<\/em> obejrzeli kierownik Wydzia\u0142u Kultury KC PZPR Wincenty Kra\u015bko oraz krytyk filmowy i pracownik Wydzia\u0142u Kultury Ryszard Koniczek. Stwierdzili, \u017ce pomimo wprowadzenia wielu pozytywnych zmian, wymowa filmu nadal budzi w\u0105tpliwo\u015bci i zalecili dalsze poprawki, w tym: wyci\u0119cie sceny skacz\u0105cych dzieci na tle napis\u00f3w 3 x tak; scen\u0119 t\u0119 widzi Haratyk jad\u0105cy na zebranie w miasteczku<\/em>\u00a0 oraz wyci\u0119cie sceny \u017co\u0142nierzy z psami, kt\u00f3rych wida\u0107 przed wybuchem przygotowanych przez grup\u0119 Haratyka \u0142adunk\u00f3w; scena wyra\u017anie kojarzy si\u0119 z gestapo<\/em>Mi\u0119dzy ministerialn\u0105 kolaudacj\u0105 a premier\u0105 kinow\u0105. Nieformalne i nieoczywiste ingerencje w wybrane filmy powsta\u0142e w latach 1957-1968, za kadencji wiceministra kultury i sztuki Tadeusza Zaorskiego<\/strong><\/h4>\n
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/1-F-326-235-1500x.jpg\")
Jeden (\u2026) fragment musia\u0142em usun\u0105\u0107 \u2013 gdy w ko\u0144c\u00f3wce do Erwina podchodzi Olo \u0141ukaszewicz, czyli Gabriel, i pyta: \u201eCzemu nam Polska nie pomog\u0142a?\u201d. Erwin si\u0119 chwil\u0119 zastanawia i m\u00f3wi: \u201eAlbo ma co\u015b innego na g\u0142owie albo mo nos kaj\u015b. Czyli w dupie\u201d. Po pierwszej projekcji dostaj\u0119 list od cenzora tej mniej wi\u0119cej tre\u015bci: Panie Kazimierzu, gratuluj\u0119\u2026 itd., lecz zwracam panu uwag\u0119, \u017ce Polska jest faktem tak wysublimowanym, i\u017c nie mo\u017ce mie\u0107 dupy. Ten fragment nale\u017ca\u0142oby usun\u0105\u0107. C\u00f3\u017c, Polska nie ma dupy, to jest jaki\u015b argument \u2013 pomy\u015bla\u0142em. No i wyci\u0105\u0142em<\/em>[12]<\/a>.<\/h5>\n
Wyeliminowanie sceny klozetowej.<\/em> Na miejsce jej wprowadzony zostaje epizod przy gazetce \u015bciennej, przy czym w nowej wersji uda\u0142o si\u0119 omin\u0105\u0107 wszelkie akcenty polityczne. R\u00f3wnocze\u015bnie uda\u0142o si\u0119 w powa\u017cnym stopniu odci\u0105\u017cy\u0107 personalnego (cz\u0119\u015b\u0107 odium przerzucono na Kozienickiego, przy czym w nowej wersji nie ma ju\u017c \u017cadnych w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce autorem napisu jest w\u0142a\u015bnie Kozienicki). Zamiast has\u0142a antypa\u0144stwowego mamy obecnie niewinny i g\u0142upi napis przeciwko personalnemu<\/em>[23]<\/a>. <\/em><\/h5>\n
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/1-F-283-78-1500x.jpg\")
Pytasz o premier\u0119 \u201eNiewinnych czarodziei\u201d, tymczasem film w og\u00f3le przepad\u0142 i nie ma nadziei, a\u017ceby m\u00f3g\u0142 wej\u015b\u0107 na ekrany. Zarzuty doprawdy dziwne i zupe\u0142nie niesprecyzowane. My\u015bl\u0119 raczej, \u017ce chodzi\u0142o o przyk\u0142ad, o wywarcie jakiej\u015b presji na \u015brodowisko. My\u015bl\u0119 poza tym, \u017ce ten film jest troch\u0119, niewiele, lepszy ni\u017c go sami ocenili\u015bmy. Z zarzut\u00f3w mog\u0142em to najlepiej wywnioskowa\u0107. Nie robi\u0105 nic, a\u017ceby zmieni\u0107 decyzj\u0119, bo to beznadziejne<\/em>[31]<\/a>.<\/h5>\n
[C]o widz sobie pomy\u015bli, jak widzi na ekranie m\u0142odego cz\u0142owieka, kt\u00f3ry ma wszystko, ma mieszkanie zaopatrzone w najnowocze\u015bniejsz\u0105 technik\u0119, ma skuter, jest znudzony dziewcz\u0119tami, one go nudz\u0105. Zgodz\u0119 si\u0119, \u017ce s\u0105 w tym filmie momenty interesuj\u0105ce, przypomina mi si\u0119 \u201eNowa mi\u0142o\u015b\u0107\u201d Iwaszkiewicza, ale przecie\u017c ten m\u0142ody cz\u0142owiek ma \u017cycie bardzo \u0142atwe i bardzo atrakcyjne, a tak u nas nie jest. (\u2026) Film ten przyjedzie do ma\u0142ego miasteczka i m\u0142odzie\u017c z zazdro\u015bci\u0105 b\u0119dzie my\u015ble\u0107 o Warszawie, b\u0119dzie my\u015bla\u0142a o tym: jak tam cudownie si\u0119 studiuje, jak tam cudownie si\u0119 \u017cyje, bo student ma i skuter, i mieszkanie, i pe\u0142no \u201ebabek\u201d<\/em>[35]<\/a>.<\/h5>\n
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/1-F-1691-167-1500x.jpg\")
\u201e\u017bycie raz jeszcze\u201d wprowadzone na ekrany na pocz\u0105tku roku 1965, by\u0142o ju\u017c przedmiotem oceny (\u2026). Film ten zosta\u0142 oceniony jako udany artystycznie. Jednak\u017ce nie spe\u0142ni\u0142 on swojej roli dlatego, gdy\u017c pojawi\u0142 si\u0119 o wiele lat za p\u00f3\u017ano. Porusza\u0142 sprawy, kt\u00f3re w przekonaniu spo\u0142ecznym sama Partia i \u017cycie za\u0142atwi\u0142o ju\u017c znacznie wcze\u015bniej<\/em>[45]<\/a>.<\/h5>\n
W okresie, gdy z tak r\u00f3\u017cnych dzi\u015b o\u015brodk\u00f3w wrogiej propagandy p\u0142yn\u0105 ku nam zapewnienia, \u017ce okres b\u0142\u0119d\u00f3w i wypacze\u0144 nie m\u00f3g\u0142 si\u0119 sko\u0144czy\u0107, gdy\u017c jest on rzekomo nieod\u0142\u0105czny od samej istoty socjalizmu \u2013 znaczenie tego filmu powinno by\u0107 tym powa\u017cniejsze. Dalekie od efekciarstwa potraktowanie tematu pozwala \u017cywi\u0107 przekonanie, \u017ce widz odbierze ten obraz z point\u0105 pe\u0142nego optymizmu, kt\u00f3r\u0105 akcentuje nie tylko tytu\u0142, lecz sens ca\u0142ego scenariusza<\/em>[50]<\/a>.<\/h5>\n
Potem cisza. Potem le\u017ca\u0142a na plecach z szeroko otwartymi oczami, patrzy\u0142a na wypisan\u0105 na bezchmurnym niebie ob\u0142oczn\u0105, niezrozumia\u0142\u0105 drog\u0119 niewidocznego samolotu. Potem, po jakim\u015b czasie, wsta\u0142a i na prze\u0142aj ruszy\u0142a z powrotem w stron\u0119 szosy, od kt\u00f3rej nios\u0142o powszedni pracowity szum motor\u00f3w ci\u0105gn\u0105cych szybko ci\u0119\u017car\u00f3wki, nad kt\u00f3r[ymi] co jaki\u015b czas stawa\u0142 nieprzeparty, nieprzejrzysty ci\u0119\u017cki tuman wnoszonego ko\u0142ami szumu<\/em>[52]<\/a>.<\/h5>\n
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/1-F-1813-59-1500x.jpg\")
Tow[arzysz] Kra\u015bko zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119 na sprawy wi\u0119zienia. Ja tego nie odebra\u0142em \u2013 tego faktu, \u017ce on przychodzi, ma usta pe\u0142ne krwi i spluwa. Je\u017celi tak jest, to trzeba przejrze\u0107 t\u0119 scen\u0119, bo ka\u017cdy wulgaryzm, tylko szkodzi sztuce, a nie pomaga. Osobi\u015bcie nie odebra\u0142em tego tak, ale by\u0107 mo\u017ce<\/em>[62]<\/a>.<\/h5>\n
Zako\u0144czenie wymaga zmiany, gdy\u017c jest pesymistyczne, nie wida\u0107 w nim potwierdzenia racji politycznych Ma\u0142ego. Re\u017cyser widzi nast\u0119puj\u0105ce mo\u017cliwo\u015bci zmian: <\/em><\/h5>\n
– w dialogu Haratyk-Ma\u0142y mo\u017cna uzupe\u0142ni\u0107 kwesti\u0119 Ma\u0142ego tak, by brzmia\u0142a ona: \u201eMusia\u0142em Ci\u0119 zast\u0119powa\u0107. Tak, dzi\u015b ty by\u0142by\u015b tu dyrektorem\u201d, wzgl\u0119dnie: \u201edzi\u015b ty kierowa\u0142by\u015b tym wszystkim\u201d (teksty rybkowe).<\/em><\/h5>\n
– mo\u017cna wzbogaci\u0107 sekwencj\u0119 ko\u0144cow\u0105 przez pod\u0142o\u017cenie efekt\u00f3w d\u017awi\u0119kowych budowy, co usunie wra\u017cenie martwoty.\u00a0 <\/em><\/h5>\n
– mo\u017cna uzupe\u0142ni\u0107 zako\u0144czenie dodatkow\u0105 scen\u0105 ko\u0144cow\u0105 (re\u017cyser posiada odpowiedni materia\u0142 zdj\u0119ciowy): Haratyk z ma\u0142ym schodz\u0105 z budowy, deszcz przestaje pada\u0107, na Haratyka czeka Hanka. W tr\u00f3jk\u0119 ruszaj\u0105 przez plac budowy rozmawiaj\u0105c.<\/em><\/h5>\n
Postanowiono: re\u017cyser przedstawi nowy wariant zako\u0144czenia w dniu 13 I. Postanowiono te\u017c, \u017ce \u017cadnych dokr\u0119tek do filmu nie b\u0119dzie si\u0119 realizowa\u0142o, gdy\u017c takie dokr\u0119tki by\u0142yby mo\u017cliwe dopiero w maju, co op\u00f3\u017ani\u0142oby o wiele miesi\u0119cy uko\u0144czenie filmu i przekazanie go do rozpowszechniania<\/em>[76]<\/a>.<\/h5>\n