Streszczenie <\/strong><\/p>\n Przedmiotem analizy w niniejszym artykule s\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142a znajduj\u0105ce si\u0119 w Archiwum Akt Nowych w Warszawie w zespole pn. G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk w Warszawie. Organy cenzury pa\u0144stwowej w czasie stanu wojennego w Polsce wp\u0142ywa\u0142y na spos\u00f3b recepcji polskiej kinematografii, tj. przemys\u0142u lub produkcji filmowej, poprzez kontrol\u0119 pi\u015bmiennictwa. W\u0142adze poprzez dzia\u0142alno\u015b\u0107 cenzury sugerowa\u0142y bowiem, jaki rodzaj percepcji sztuki filmowej jest niepo\u017c\u0105dana u odbiorc\u00f3w.\u00a0 Ze zgromadzonych informacji w dokumentach wy\u0142ania si\u0119 obraz strategii instytucjonalnej cenzury recepcji dotycz\u0105cej polskiego kina w latach 1981-1983.<\/p>\n __________<\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n Zaraz po zako\u0144czeniu stanu wojennego w lipcu 1983 r., tj. w sierpniu w\u0142adze nie zezwoli\u0142y na publikacj\u0119 w \u201eTygodniku Powszechnym\u201d wywiadu z Feliksem Falkiem, w kt\u00f3rym re\u017cyser w odniesieniu do \u00f3wczesnej sytuacji z pocz\u0105tku lat 80. XX wieku stwierdzi\u0142 jednoznacznie, \u017ce nie robi si\u0119 wszystkich film\u00f3w, kt\u00f3re dotykaj\u0105 problematyki aktualnej, a tak\u017ce kojarz\u0105cych si\u0119 z wydarzeniami ostatnich lat<\/em>[1]<\/a>, a za przyczyn\u0119 takiego stanu rzeczy uzna\u0142 on tak g\u0142\u0119boki podzia\u0142 mi\u0119dzy w\u0142adz\u0105 a spo\u0142ecze\u0144stwem, \u017ce nawet m\u00f3wienie prawdy obiektywnej nie by\u0142oby akceptowane przez \u017cadn\u0105 ze stron<\/em>[2]<\/a>. Wydawa\u0107 si\u0119 mo\u017ce, \u017ce \u015brodowisko zwi\u0105zane z kinematografi\u0105 w wi\u0119kszo\u015bci rozumia\u0142o potrzeb\u0119 zmian, zapocz\u0105tkowanych fal\u0105 strajk\u00f3w w sierpniu 1980 r., kt\u00f3rych \u201emotorem\u201d by\u0142 ruch spo\u0142eczny zwi\u0105zany przede wszystkim z Niezale\u017cnym Samorz\u0105dnym Zwi\u0105zkiem Zawodowym \u201eSolidarno\u015b\u0107\u201d (dalej: NSZZ \u201eSolidarno\u015b\u0107\u201d).<\/p>\n Zasadne jest wi\u0119c dokonanie dok\u0142adniejszej analizy strategii przyj\u0119tej przez cenzur\u0119 wobec dziennikarzy zajmuj\u0105cych si\u0119 polskim filmem. W wyniku dzia\u0142a\u0144 organu cenzury Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej cz\u0119\u015b\u0107 przygotowywanych do druku tekst\u00f3w nie mog\u0142a dotrze\u0107 do odbiorc\u00f3w. Bior\u0105c pod uwag\u0119 powy\u017csze, na kino polskie stanu wojennego warto r\u00f3wnie\u017c spojrze\u0107 przez pryzmat ocenzurowanego pi\u015bmiennictwa (recepcji sztuki filmowej).<\/p>\n Autor niniejszego artyku\u0142u si\u0119gn\u0105\u0142 po dokumenty z lat 1981-1983, zgromadzone w Archiwum Akt Nowych w Warszawie (dalej te\u017c: AAN) w zespole pn. G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk w Warszawie (dalej te\u017c: GUKPPiW). Znajduj\u0105 si\u0119 w nich miesi\u0119czne sprawozdania z wybranymi przyk\u0142adami ingerencji cenzorskich. Nale\u017cy wspomnie\u0107 \u017ce w omawianym okresie wspomniany organ nosi\u0142 nazw\u0119 G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Kontroli Publikacji i Widowisk (dalej te\u017c: GUKPiW). Autor artyku\u0142u przyj\u0105\u0142 co do zasady chronologiczne kryterium podzia\u0142u, uwzgl\u0119dniaj\u0105c w niniejszym tek\u015bcie wiod\u0105ce kwestie, kt\u00f3re wy\u0142oni\u0142y si\u0119 w trakcie kwerendy.<\/p>\n Strategicznym celem cenzury by\u0142o m.in. wyeliminowanie z recepcji sztuki filmowej (a w konsekwencji ze \u015bwiadomo\u015bci odbiorc\u00f3w polskiej kinematografii lub w szerszym uj\u0119ciu \u2013 polskiego spo\u0142ecze\u0144stwa) wszelkich przejaw\u00f3w polemiki wobec oficjalnej ideologii. Stosowano wi\u0119c \u015bwiadom\u0105 strategi\u0119 przemilczania niewygodnych temat\u00f3w podejmowanych przez tw\u00f3rc\u00f3w kojarzonych z opozycj\u0105. Przyj\u0119to zatem taktyk\u0119 d\u0105\u017cenia do odzyskania utraconych przez w\u0142adze pozycji poprzez wyeliminowanie wszelkich politycznych przekaz\u00f3w, b\u0119d\u0105cych kontynuacj\u0105 Sierpnia \u201880. Cenzorska strategia odbiorcza opiera\u0142a si\u0119 m.in. na za\u0142o\u017ceniu, \u017ce wszelkie aluzje, symbole oraz motywy alegoryczne odsy\u0142aj\u0105 widza do bie\u017c\u0105cego oraz konkretnego wydarzenia politycznego lub zjawiska spo\u0142ecznego i mog\u0105 w ten spos\u00f3b stanowi\u0107 niepo\u017c\u0105dan\u0105 dla w\u0142adz ich ocen\u0119 moraln\u0105. Cenzorzy pr\u00f3bowali wi\u0119c bezustannie doszukiwa\u0107 si\u0119 zwi\u0105zk\u00f3w pomi\u0119dzy kinematografi\u0105, a m\u00f3wieniem prawdy o PRL-owskiej rzeczywisto\u015bci z przekazem politycznym niezgodnym z obowi\u0105zuj\u0105c\u0105 ideologi\u0105.<\/p>\n Kontrola publicznego przekazu informacji oraz ograniczenie mo\u017cliwo\u015bci wyra\u017cania my\u015bli, jak i przekona\u0144 by\u0142o oczywi\u015bcie obecne w czasie ca\u0142ego okresu rz\u0105d\u00f3w komunist\u00f3w w Polsce. Jednak stan wojenny \u2013 wprowadzony 13 grudnia 1981 r., zawieszony 31 grudnia 1982 r.[3]<\/a>, a zniesiony w dniu 22 lipca 1983 r. to szczeg\u00f3lnie mroczny okres dla polskiego spo\u0142ecze\u0144stwa, w tym dla os\u00f3b zwi\u0105zanych z polskim filmem.<\/p>\n Prawa obywatelskie w konstytucji lipcowej a instytucjonalna cenzura pa\u0144stwowa<\/strong><\/p>\n Polska Rzeczpospolita Ludowa mia\u0142a zapewnia\u0107 wszechstronny rozw\u00f3j nauki i kultury narodowej[4]<\/a>. Jak wskazano w art. 73 Konstytucji uchwalonej przez Sejm Ustawodawczy w dniu 22 lipca 1952 r. (z p\u00f3\u017aniejszymi zmianami), obywatele PRL-u posiadali prawo do korzystania ze zdobyczy kultury i do tw\u00f3rczego udzia\u0142u w rozwoju kultury narodowej[5]<\/a>, co mia\u0142 zapewnia\u0107 coraz szerszy rozw\u00f3j i udost\u0119pnienie ludowi pracuj\u0105cemu miast i wsi bibliotek, ksi\u0105\u017cek, prasy, radia, kin (…) i pobudzanie tw\u00f3rczo\u015bci kulturalnej mas ludowych i rozwoju talent\u00f3w tw\u00f3rczych<\/em>[6]<\/a>. Zgodnie z art. 75 ustawy zasadniczej Polska Rzeczpospolita Ludowa troszczy\u0142a si\u0119 o rozw\u00f3j literatury i sztuki, wyra\u017caj\u0105cych potrzeby i d\u0105\u017cenia narodu, ale jednocze\u015bnie odpowiadaj\u0105cych \u2013 z punktu widzenia w\u0142adzy \u2013 najlepszym post\u0119powym tradycjom tw\u00f3rczo\u015bci polskiej[7]<\/a> (ukazuj\u0105cej wyzwalanie si\u0119 mas pracuj\u0105cych spod ucisku kapitalist\u00f3w). W art. 83 rzeczonego aktu prawnego stwierdzono, i\u017c pa\u0144stwo polskie zapewnia swoim obywatelom (tj. \u201eludowi pracuj\u0105cemu\u201d i jego organizacjom) wolno\u015b\u0107 s\u0142owa, druku, zgromadze\u0144 i wiec\u00f3w, pochod\u00f3w i manifestacji[8]<\/a>. Nale\u017cy podkre\u015bli\u0107, \u017ce podstawowe prawa i obowi\u0105zki obywateli uj\u0119to dopiero w rozdziale 8 konstytucji lipcowej, co bezspornie wskazywa\u0142o na ich zale\u017cno\u015b\u0107 w stosunku do wcze\u015bniej zapisanych \u2013 zgodnie ze stalinowskimi standardami \u2013 naczelnych zasad\u00a0 pa\u0144stwa\u00a0 socjalistycznego[9]<\/a>.<\/p>\n Ustawa konstytucyjna w rzeczywisto\u015bci w znacznym stopniu ogranicza\u0142a obywatelom korzystanie z wolno\u015bci, gdy\u017c w praktyce by\u0142a interpretowana oraz stosowana z uwzgl\u0119dnieniem ideologii marksistowsko-leninowskiej. Przejawem tego by\u0142a dzia\u0142alno\u015b\u0107 G\u0142\u00f3wnego Urz\u0119du Kontroli Publikacji i Widowisk, kt\u00f3ry \u201edba\u0142\u201d o to, aby obywatele korzystali jedynie ze zdobyczy \u201epost\u0119powej\u201d kultury i sztuki. A zatem na wolno\u015b\u0107 s\u0142owa wyra\u017con\u0105 w art. 83 konstytucji lipcowej nale\u017cy spojrze\u0107 przez pryzmat j\u0119zyka doby PRL-u.<\/p>\n Okre\u015blone procedury, tj. organizacja oraz technika i metody pracy, obowi\u0105zuj\u0105ce ka\u017cdego cenzora w toku post\u0119powania nad dan\u0105 publikacj\u0105, by\u0142y w zasadzie identyczne przez ca\u0142y okres istnienia urz\u0119du kontroluj\u0105cego udost\u0119pnianie informacji. Zmienia\u0142y si\u0119 wy\u0142\u0105cznie okoliczno\u015bci polityczne, sytuacja spo\u0142eczno-gospodarcza, kadra, lecz system cenzury stosowa\u0142 ca\u0142y czas zbli\u017cone metody, jak i zasady pracy nad zg\u0142oszonym tekstem z redakcjami oraz autorami. Cenzorzy stosowali zasad\u0119, \u017ce z ograniczonej wolno\u015bci s\u0142owa mog\u0105 korzysta\u0107 wy\u0142\u0105cznie ci, kt\u00f3rzy przyjmuj\u0105 do wiadomo\u015bci istnienie przyj\u0119tego uk\u0142adu politycznego, nie zamierzaj\u0105 z nim walczy\u0107, uznaj\u0105c socjalizm za jedyny w\u0142a\u015bciwy ustr\u00f3j spo\u0142eczny. Dostosowywano si\u0119 tylko do sytuacji zwi\u0105zanych z kolejnymi \u201ezakr\u0119tami\u201d w polskiej historii, cho\u0107 podstawow\u0105 zasad\u0105 by\u0142o zawsze bezwzgl\u0119dne stosowanie instrukcji i wytycznych komunistycznych w\u0142adz partyjnych. Dopuszcza\u0142y one ograniczon\u0105 krytyk\u0119, ale nie aktualnych rz\u0105d\u00f3w, lecz jedynie ekip zwi\u0105zanych z poprzednimi sekretarzami. Rzeczywiste zasady funkcjonowania instytucjonalnej cenzury, jak r\u00f3wnie\u017c szczeg\u00f3\u0142owe zadania co do jej pracy, zale\u017ca\u0142y tylko od organu kierowniczego partii komunistycznej. Obowi\u0105zuj\u0105ce w\u00f3wczas w Polsce prawo by\u0142o zatem fikcj\u0105, gdy\u017c interpretowano je w cyniczny spos\u00f3b, aby s\u0142u\u017cy\u0142o interesom jednej partii. Urz\u0105d cenzury \u2013 w ca\u0142ym okresie swojego istnienia \u2013 sta\u0142 si\u0119 zatem wa\u017cnym narz\u0119dziem autorytarnej w\u0142adzy, sprawuj\u0105cej piecz\u0119 nad systemem blokuj\u0105cym niewygodne dla siebie tre\u015bci, kt\u00f3re nie mog\u0142y by\u0107 podane do publicznej wiadomo\u015bci[10]<\/a>.<\/p>\n W czasie stanu wojennego podstaw\u0105 ingerencji GUKPiW w \u017cycie kulturalne by\u0142a przede wszystkim Ustawa z dnia 31 lipca 1981 r. o kontroli publikacji i widowisk. Nale\u017cy podkre\u015bli\u0107, \u017ce w trakcie prac sejmowych nad niniejszym aktem prawnym w\u0142adze nie uwzgl\u0119dni\u0142y cz\u0119\u015bci propozycji[11]<\/a>, cho\u0107 strona spo\u0142eczna osi\u0105gn\u0119\u0142a z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 sukces, gdy\u017c do pewnego stopnia doprecyzowano nieostre do tej pory zasady dotycz\u0105ce ingerencji cenzorskich. Ostatecznie w my\u015bl aktu prawnego, kt\u00f3ry wszed\u0142 w \u017cycie 1 pa\u017adziernika 1981 r., wolno\u015b\u0107 s\u0142owa nie by\u0142a prawem jednostki, lecz wynika\u0142a z nadania pa\u0144stwa. Jednocze\u015bnie organy pa\u0144stwa zobowi\u0105zano do ochrony wolno\u015bci s\u0142owa, kt\u00f3ra mia\u0142a by\u0107 regulowana wy\u0142\u0105cznie na podstawie ustawy[12]<\/a>.<\/p>\n Pose\u0142 sprawozdawca projektu ustawy, Zdzis\u0142aw Czeszejko-Sochacki, na posiedzeniu Sejmu 31 lipca 1981 r. stwierdzi\u0142 wprost, \u017ce konstytucyjny nakaz zapewnienia wolno\u015bci s\u0142owa i druku wymaga jednocze\u015bnie okre\u015blenia materialno-prawnych gwarancji oraz warunk\u00f3w funkcjonowania instytucjonalnej cenzury. Cenzura mia\u0142a sta\u0107 na stra\u017cy realizacji cel\u00f3w i idei socjalistycznego pa\u0144stwa oraz spo\u0142ecze\u0144stwa, a ponadto chroni\u0107 ich interesy[13]<\/a>.<\/p>\n W art. 2 aktu prawnego wydanego 31 lipca 1981 r. wskazano, m.in., \u017ce korzystaj\u0105c z wolno\u015bci s\u0142owa i druku w publikacjach i widowiskach, nie mo\u017cna:<\/p>\n \u2013 godzi\u0107 w niepodleg\u0142o\u015b\u0107 lub integralno\u015b\u0107 terytorialn\u0105 Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej;<\/p>\n \u2013 nawo\u0142ywa\u0107 do obalenia, l\u017cy\u0107, wyszydza\u0107 lub poni\u017ca\u0107 konstytucyjny ustr\u00f3j Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej;<\/p>\n \u2013 godzi\u0107 w konstytucyjne zasady polityki zagranicznej Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej i jej sojusze;<\/p>\n \u2013 uprawia\u0107 propagandy wojennej;<\/p>\n \u2013 nawo\u0142ywa\u0107 do pope\u0142nienia przest\u0119pstwa lub je pochwala\u0107[14]<\/a>.<\/p>\n Natomiast w rozdziale II Dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym<\/em> wprowadzono dalsze ograniczenia praw obywateli. W art. 17 ust. 1 rzeczonego aktu wskazano, i\u017c rozpowszechnianie publikacji i widowisk za pomoc\u0105 druku, obrazu lub \u017cywego s\u0142owa wymaga uprzedniego uzyskania zezwolenia organ\u00f3w kontroli publikacji i widowisk, z wyj\u0105tkiem niekt\u00f3rych publikacji i widowisk okre\u015blonych w art. 4 ust. 1 przywo\u0142anej ju\u017c wcze\u015bniej ustawy z dnia 31 lipca 1981 r. Jednocze\u015bnie w ust. 3 wspomnianego artyku\u0142u stwierdzono, \u017ce Prezes G\u0142\u00f3wnego Urz\u0119du Kontroli Publikacji i Widowisk \u2013 za zgod\u0105 Prezesa Rady Ministr\u00f3w \u2013 w drodze zarz\u0105dzenia okre\u015bli zasady i tryb udzielania zezwole\u0144 oraz post\u0119powania w tych sprawach[15]<\/a>. Ostatecznie w \u201eMonitorze Polskim\u201d ukaza\u0142o si\u0119 Zarz\u0105dzenie<\/em> Prezesa GUKPiW z dnia 12 grudnia 1981 r. w sprawie zasad i trybu udzielania zezwole\u0144 na rozpowszechnianie publikacji i widowisk oraz post\u0119powania przy u\u017cytkowaniu zak\u0142ad\u00f3w, urz\u0105dze\u0144 i aparat\u00f3w poligraficznych w czasie obowi\u0105zywania stanu wojennego<\/em>[16]<\/a>. W niniejszym akcie prawnym \u2013 w randze tylko zarz\u0105dzenia \u2013 znalaz\u0142o si\u0119 uregulowanie, \u017ce decyzja odmawiaj\u0105ca wydania zezwolenia na podstawie jej zapis\u00f3w jest ostateczna i nie mo\u017ce by\u0107 zaskar\u017cona do s\u0105du administracyjnego. Warto nadmieni\u0107, \u017ce zmiany wprowadzone w 1981 roku wywo\u0142a\u0142y problemy w\u015br\u00f3d cenzor\u00f3w w zakresie opanowania w wystarczaj\u0105cym stopniu formalno-prawnej strony swojej pracy. Wynika\u0142o to prawdopodobnie z nieodpowiedniej organizacji cz\u0119\u015bci kursu[17]<\/a>.<\/p>\n Problem z repertuarem kin<\/strong><\/p>\n Wprowadzenie stanu wojennego sprawi\u0142o, \u017ce w kinach nie wy\u015bwietlano niekt\u00f3rych polskich film\u00f3w. W latach 1981\u20131982 polska kinematografia wyprodukowa\u0142a 74 filmy, lecz 16 z nich wycofano lub nie dopuszczono do dystrybucji[18]<\/a>. W repertuarach kinowych w ca\u0142ej Polsce zabrak\u0142o takich tytu\u0142\u00f3w fabularnych jak: Cz\u0142owiek z marmuru <\/em>(re\u017c. Andrzej Wajda, 1976), Dreszcze<\/em> (re\u017c. Wojciech Marczewski, 1981), Dziecinne pytania<\/em> (re\u017c. Janusz Zaorski, 1981), Gor\u0105czka <\/em>(re\u017c. Agnieszka Holland, 1980), Gry i zabawy<\/em> (re\u017c. Tadeusz Junak, 1982), Noc po\u015blubna w bia\u0142y dzie\u0144<\/em> (re\u017c. Jerzy Gruza, 1982), Przes\u0142uchanie<\/em> (re\u017c. Ryszard Bugajski, 1982), Przypadek<\/em> (re\u017c. Krzysztof Kie\u015blowski, 1981) czy R\u0119ce do g\u00f3ry<\/em> (re\u017c. Jerzy Skolimowski, 1967, nowa wersja, wy\u015bwietlona na Kongresie Kultury Polskiej tu\u017c przed wprowadzeniem stanu wojennego[19]<\/a>).<\/p>\n Warto przeanalizowa\u0107, w jaki spos\u00f3b w pi\u015bmiennictwie odniesiono si\u0119 do tej sytuacji i w jakich tytu\u0142ach prasowych dziennikarze pr\u00f3bowali bezskutecznie, w wyniku cenzury instytucjonalnej, przedstawi\u0107 swoje stanowisko. Jak wskazuj\u0105 materia\u0142y G\u0142\u00f3wnego Urz\u0119du Kontroli Publikacji i Widowisk w sprawie ingerencji w kwietniu 1982 r., nie zezwolono na publikacj\u0119 fragment\u00f3w felietonu w dzienniku \u201eG\u0142os Wybrze\u017ca\u201d, wydawanym przez Komitet Wojew\u00f3dzki Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (dalej te\u017c: PZPR). Z jednego z numer\u00f3w wyeliminowano uwagi, \u017ce kto wie, czy ponownie nie wyro\u015bnie nam garb w postaci \u00bbp\u00f3\u0142kownik\u00f3w\u00ab anno 1981 (…) Pr\u0119dzej czy p\u00f3\u017aniej publiczno\u015b\u0107 upomni si\u0119 o \u00bble\u017cakuj\u0105ce\u00ab i problem wr\u00f3ci gwa\u0142town\u0105 czkawk\u0105<\/em>[20]<\/a>. Pr\u00f3ba publikacji takich tre\u015bci w organie prasowym PZPR mo\u017ce by\u0107 pewnym zaskoczeniem. Z drugiej strony nale\u017cy pami\u0119ta\u0107, \u017ce gazeta swoim zasi\u0119giem obejmowa\u0142a obszar, kt\u00f3ry by\u0142 jednym z g\u0142\u00f3wnych o\u015brodk\u00f3w ruchu spo\u0142ecznego zwi\u0105zanego z NSZZ \u201eSolidarno\u015b\u0107\u201d, a sztucznie t\u0142umione napi\u0119cia doprowadzi\u0142y by\u0107 mo\u017ce do masakry na Wybrze\u017cu w grudniu 1970 r.<\/p>\n Z kolei w sierpniu 1982 r. G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Kontroli Publikacji i Widowisk w poufnym sprawozdaniu przyzna\u0142, i\u017c dokonano kilku ingerencji w materia\u0142ach, w kt\u00f3rych omawiano \u017cycie filmowe w Polsce (m.in. przygotowanych na \u0142amy \u201eTygodnika Powszechnego\u201d oraz tygodnika spo\u0142eczno-politycznego \u201eTu i Teraz\u201d, do kt\u00f3rego swego czasu pisywa\u0142 nawet Jerzy Urban[21]<\/a>). Ze sprawozda\u0144 GUKPiW wynika, i\u017c w pi\u015bmiennictwie pojawi\u0142y si\u0119 wr\u0119cz alarmuj\u0105ce opinie o dogorywaj\u0105cym polskim kinie, w kt\u00f3rym zawali\u0142o si\u0119 ju\u017c niemal wszystko. Nie ma w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce stan wojenny jeszcze z wi\u0119ksz\u0105 moc\u0105 ukaza\u0142 podzia\u0142y polityczne w \u015brodowisku filmowym, kt\u00f3re przed 13 grudnia 1981 r. pr\u00f3bowa\u0142o mimo wszystko jeszcze podj\u0105\u0107 wsp\u00f3\u0142prac\u0119 w zasadniczych kwestiach, tj. reformy polskiej kinematografii. Nie bez znaczenia w tym kontek\u015bcie by\u0142 fakt zawieszenia Stowarzyszenia Filmowc\u00f3w Polskich, w kt\u00f3rym coraz wi\u0119ksz\u0105 rol\u0119 po wydarzeniach 1980 r. zacz\u0119\u0142y odgrywa\u0107 osoby, g\u0142osz\u0105ce warto\u015bci demokratyczne. Jednak najwi\u0119kszy wp\u0142yw na sytuacj\u0119, jak wcze\u015bniej wspomniano, mia\u0142o niedopuszczenie wielu film\u00f3w do dystrybucji i odci\u0119cie w ten spos\u00f3b tw\u00f3rc\u00f3w od mo\u017cliwo\u015bci rozwoju, a przy okazji od \u015brodk\u00f3w finansowych[22]<\/a>.<\/p>\n Bior\u0105c pod uwag\u0119 powy\u017csze, nawet w og\u00f3lnopolskim tygodniku literacko-spo\u0142ecznym \u201e\u017bycie Literackie\u201d (czasopismo to w czasach Polski Ludowej odwa\u017cy\u0142o si\u0119 na swoich \u0142amach drukowa\u0107 emigracyjn\u0105 tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Czes\u0142awa Mi\u0142osza[23]<\/a>, ale jego redakcja popar\u0142a wprowadzenie stanu wojennego[24]<\/a>) pr\u00f3bowano bezskutecznie zaprezentowa\u0107 opini\u0119, i\u017c z dnia na dzie\u0144 wszystko, co istnia\u0142o w naszym repertuarze, sta\u0142o si\u0119 podejrzane, zmuszaj\u0105ce do ponownego przebadania. Z dnia na dzie\u0144 znikn\u0119\u0142y filmy przynosz\u0105ce cho\u0107by cie\u0144 my\u015bli<\/em>[25]<\/a>.<\/p>\n Jeszcze w listopadzie 1982 r. z tygodnika spo\u0142eczno-kulturalnego \u201eOdg\u0142osy\u201d wydawanego w \u0141odzi przez Robotnicz\u0105 Sp\u00f3\u0142dzielni\u0119 Wydawnicz\u0105 \u201ePrasa-Ksi\u0105\u017cka-Ruch\u201d (dalej te\u017c: RSW \u201ePrasa-Ksi\u0105\u017cka-Ruch\u201d)[26]<\/a>, usuni\u0119to artyku\u0142, w kt\u00f3rym dziennikarz pr\u00f3bowa\u0142 podj\u0105\u0107 problem pustych miejsc w polskim kinie, jak r\u00f3wnie\u017c stara\u0142 si\u0119 zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, i\u017c nie ma okre\u015blonych film\u00f3w. Na okre\u015blone tematy. Okre\u015blonych re\u017cyser\u00f3w<\/em>[27]<\/a>, a ponadto przypomnia\u0142 o znikni\u0119ciu z repertuar\u00f3w film\u00f3w zaliczonych do tzw. \u201ekina moralnego niepokoju\u201d. W zakwestionowanym tek\u015bcie autor przy okazji recenzji w\u0119gierskiego filmu politycznego Stracone \u017cycie<\/em> (Kett\u00e9v\u00e1lt mennyezet<\/em>, re\u017c. P\u00e1l G\u00e1bor, 1982), kt\u00f3ry w\u00f3wczas trafi\u0142 na polskie ekrany, stwierdza\u0142, \u017ce nasza socjalistyczna historia pierwszych lat budowy zr\u0119b\u00f3w nowego ustroju, jak\u017ce podobna jest w wypaczeniach, b\u0142\u0119dach do historii w\u0119gierskiej, wi\u0119c polscy tw\u00f3rcy nie powinni<\/em> pozostawa\u0107 g\u0142usi na spo\u0142eczne oczekiwania<\/em>[28]<\/a>. Jednak w tym wypadku stwierdzenie dziennikarza trudno uzna\u0107 za trafne. Tw\u00f3rcy kina polskiego w czasie stanu wojennego mieli problem z podj\u0119ciem wielu temat\u00f3w i nie wynika\u0142o to bynajmniej z ich braku ch\u0119ci, a najcz\u0119\u015bciej z ogranicze\u0144 instytucjonalnych.<\/p>\n Il. 1. Wojciech Pszoniak w filmie Przeprowadzka<\/em> (re\u017c. Jerzy Gruza, 1982). \u00a0Autor: \u00a0Jerzy Troszczy\u0144ski. Prawa: FINA. \u0179r\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA.<\/p><\/div>\n <\/p>\n Cenzura wobec recenzji filmowych<\/strong><\/p>\n W dniu 31 grudnia 1982 r. w\u0142adze zawiesi\u0142y stan wojenny. Jednak nie oznacza\u0142o to \u201epoluzowania\u201d cenzury. W styczniu 1983 r. w\u0142adze zakwestionowa\u0142y recenzj\u0119 filmu Przeprowadzka<\/em> (re\u017c. Jerzy Gruza, 1972), przygotowan\u0105 do druku w miesi\u0119czniku spo\u0142eczno-kulturalnym wydawanym przez jezuit\u00f3w. Nie pozwolono na ukazanie si\u0119 wspomnianego tekstu w \u201ePrzegl\u0105dzie Powszechnym\u201d, kt\u00f3ry na pocz\u0105tku lat 80. XX wieku sta\u0142 si\u0119 miejscem wyra\u017cania opinii i pogl\u0105d\u00f3w przez przedstawicieli opozycji lub osoby sympatyzuj\u0105ce z podziemiem stanu wojennego, a pisywa\u0142 do niego m.in. Andrzej Wajda[29]<\/a>. Nale\u017cy przypomnie\u0107, \u017ce komedia Gruzy przez wiele lat nie mog\u0142a by\u0107 rozpowszechniana, a swoj\u0105 premier\u0119 mia\u0142a dopiero w 1982 r.[30]<\/a> Jednak w pi\u015bmiennictwie przedmiotowy film fabularny znalaz\u0142 odniesienia do wydarze\u0144 poprzedzaj\u0105cych okres, w kt\u00f3rym zacz\u0105\u0142 by\u0107 oficjalnie wy\u015bwietlany. Cenzura ingerowa\u0142a bowiem w om\u00f3wienie Przeprowadzki<\/em>, gdy\u017c recenzent pisa\u0142 m.in., \u017ce dla g\u0142\u00f3wnego bohatera nie mieszcz\u0105cego si\u0119 w \u201eciasnocie realnego socjalizmu\u201d\u00a0 (\u2026) nie ma ucieczki. Jedyne wyj\u015bcie prowadzi przez okno z wysokiego pi\u0119tra. W \u015blad za zdesperowanym magistrem wszyscy\u015bmy pr\u00f3bowali wyj\u015b\u0107 przez to okno dziewi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej, a cud, \u017ce\u015bmy sobie nie skr\u0119cili karku. Oto pot\u0119ga sztuki: film, kt\u00f3ry w momencie powstania wygl\u0105da\u0142 na dekadencki wybryk okaza\u0142 sie prorocz\u0105 wizj\u0105 przysz\u0142o\u015bci narodu<\/em>[31]<\/a>.<\/p>\n G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Kontroli Publikacji i Widowisk eliminowa\u0142 r\u00f3wnie\u017c teksty, kt\u00f3re nawi\u0105zywa\u0142y wprost do NSZZ \u201eSolidarno\u015b\u0107\u201d i decyzji politycznych w\u0142adz w zakresie wprowadzenia stanu wojennego. W maju 1983 r. cenzura nie pozwoli\u0142a na przedruk w miesi\u0119czniku \u201eFilm na \u015awiecie\u201d (wydawanym przez Polsk\u0105 Federacj\u0119 Dyskusyjnych Klub\u00f3w Filmowych) recenzji z angielskiego czasopisma (z wrze\u015bnia 1982 r.) brytyjskiego filmu, cho\u0107 stworzonego przez polskiego tw\u00f3rc\u0119, tj. Fuchy <\/em>(Moonlighting<\/em>, re\u017c. Jerzy Skolimowski, 1982). W informacji miesi\u0119cznej o ingerencjach GUKPiW zwr\u00f3cono uwag\u0119 na opini\u0119 angielskiego recenzenta zawart\u0105 w planowanym przedruku, \u017ce nawet kto\u015b kto nigdy nie s\u0142ysza\u0142 o Solidarno\u015bci i nie odczytywa\u0142 zawartego w filmie przes\u0142ania \u2013 m\u00f3g\u0142by odczyta\u0107 ten film (…) jako studium na temat stosunk\u00f3w mi\u0119dzyludzkich pod naciskiem spo\u0142ecznych nakaz\u00f3w<\/em>[32]<\/a>.<\/p>\n W I po\u0142owie 1983 r. cenzura zakwestionowa\u0142a najwi\u0119cej informacji o francusko-polskim filmie Danton<\/em> (re\u017c. Andrzej Wajda, 1983). Produkcj\u0119 dramatu politycznego rozpocz\u0119to w Polsce, ale ostatecznie zosta\u0142a ona przeniesiona do Francji. Trudno bowiem by\u0142o sobie wyobrazi\u0107, aby w \u00f3wczesnej sytuacji w PRL-u Wajda m\u00f3g\u0142 w pe\u0142ni swobodnie realizowa\u0107 film o g\u0142\u0119bokich zmianach polityczno-spo\u0142ecznych, mechanizmach obalenia oraz sprawowania w\u0142adzy (propaganda, k\u0142amstwa polityczne). Ponadto w rzeczywisto\u015bci stanu wojennego, w czasie kt\u00f3rego wprowadzono zakaz publicznych zgromadze\u0144 powy\u017cej pi\u0119ciu os\u00f3b, niemo\u017cliwe sta\u0142o si\u0119 nakr\u0119cenie scen z udzia\u0142em ludu (ukazuj\u0105cych m.in. kolejki za chlebem)[33]<\/a>.<\/p>\n Il. 2. Gerard Depardieu w filmie Danton<\/em> (re\u017c. Andrzej Wajda, 1982). Autor: Renata Pajchel. Prawa: WFDiF. \u00a0\u0179r\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA.<\/p><\/div>\n <\/p>\n Film musia\u0142 wi\u0119c wywo\u0142a\u0107 du\u017ce poruszenie w\u015br\u00f3d recenzent\u00f3w, co by\u0142o widoczne w informacjach o ingerencjach GUKPiW szczeg\u00f3lnie w I po\u0142owie 1983 r. Om\u00f3wienie oraz ocen\u0119 Dantona<\/em> przygotowano m.in. w redakcji czasopisma \u201e\u0141ad\u201d zwi\u0105zanego z O\u015brodkiem Dokumentacji i Studi\u00f3w Spo\u0142ecznych oraz zarejestrowanym na pocz\u0105tku 1981 r. og\u00f3lnopolskim stowarzyszeniem, Polskim Zwi\u0105zkiem Katolicko-Spo\u0142ecznym (dalej te\u017c: PZKS)[34]<\/a>.<\/p>\n Jak wskazano w materia\u0142ach G\u0142\u00f3wnego Urz\u0119du Kontroli Publikacji i Widowisk, autor tekstu (kt\u00f3rego imi\u0119 i nazwisko nie widnieje w \u017ar\u00f3d\u0142ach archiwalnych) stwierdzi\u0142 i\u017c:<\/p>\n Wajda stawia pytania daleko wychodz\u0105ce poza konkretne historie. Czy\u017c pytanie o sens Rewolucji nie jest pytaniem uniwersalnym? Wajda zmusza nas do odpowiedzi na pytanie o wymiar moralny rewolucji, o granice jej mo\u017cliwo\u015bci burzenia i budowania, o z\u0142u kt\u00f3re niesie w imi\u0119 zniszczenia zastanego z\u0142a (\u2026), o metody dochodzenia do cel\u00f3w (\u2026), o nieostro\u015bci podzia\u0142\u00f3w na ofiary i sprawc\u00f3w i jego celowo\u015bci, o przyczynach, skutkach i sensie gwa\u0142townych zmian, po kt\u00f3rych spo\u0142ecze\u0144stwa d\u0142ugo nie mog\u0105 przyj\u015b\u0107 do siebie<\/em>[35]<\/a>.<\/p>\n Jednocze\u015bnie nale\u017cy wspomnie\u0107, \u017ce w tym samym czasie dokonano licznych ingerencji w recenzje Dantona<\/em> w innych pismach, eliminuj\u0105c nawi\u0105zania do \u00f3wczesnej sytuacji spo\u0142eczno-politycznej. GUKPiW nie pozwoli\u0142 r\u00f3wnie\u017c na publikacj\u0119 w \u201eTygodniku Powszechnym\u201d oceny, \u017ce o wielkiej warto\u015bci \u201eDantona\u201d decydowa\u0107 b\u0119dzie spos\u00f3b demaskatorskiego obna\u017cenia z mitotw\u00f3rczej przes\u0142ony, modelowy, wzorcowy (\u2026) spos\u00f3b prezentacji alienuj\u0105cych si\u0119 mechanizm\u00f3w rewolucyjnego terroru<\/em>[36]<\/a>. W czasopi\u015bmie wydawanym w Krakowie nie pozwolono te\u017c na przedstawienie pogl\u0105du, \u017ce Wajda da\u0142 pioniersk\u0105 wizj\u0119 spo\u0142ecze\u0144stwa bez polityki, ustroju zamro\u017conego, rz\u0105dz\u0105cego si\u0119 ob\u0142udnym frazesem moralnym. Szyderstwo z tego utopijnego, lecz gro\u017anego ustroju (…) ma z pewno\u015bci\u0105 swoje znaczenie polityczne<\/em>[37]<\/a>.<\/p>\n Usuni\u0119to tak\u017ce opinie o filmie Wajdy z prasy wydawanej przez Stowarzyszenie PAX, kt\u00f3re promowa\u0142o wsp\u00f3\u0142prac\u0119 \u015brodowisk katolickich z komunistycznymi w\u0142adzami i co istotne nie mia\u0142o oficjalnej aprobaty Episkopatu Polski dla swojej dzia\u0142alno\u015bci wydawniczej[38]<\/a>. Z tytu\u0142\u00f3w, b\u0119d\u0105cych w gestii Boles\u0142awa Piaseckiego, wyeliminowano oceny o filmie, i\u017c jest to ponadczasowa analiza pewnych zjawisk dokonana (\u2026) przez pryzmat naszych, polskich do\u015bwiadcze\u0144”<\/em>[39]<\/a> (z \u0142am\u00f3w og\u00f3lnopolskiego dziennika \u201eS\u0142owo Powszechne\u201d) lub do\u015bwiadcze\u0144 z lat ostatnich i wcze\u015bniejszych<\/em>[40]<\/a> (tygodnik \u201eKierunki\u201d).<\/p>\n Organem administruj\u0105cym Polsk\u0105 w czasie stanu wojennego by\u0142a Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego (WRON), posiadaj\u0105ca cechy dyktatury wojskowej. Komuni\u015bci byli zatem przewra\u017cliwieni na punkcie kwestii buntu spo\u0142ecze\u0144stwa przeciwko panuj\u0105cej w\u0142adzy. Na \u0142amach miesi\u0119cznika spo\u0142eczno-kulturalnego \u201eOdra\u201d nie ukaza\u0142 si\u0119 wi\u0119c tekst, \u017ce przed rokiem 1918 Lenin powo\u0142ywa\u0142 si\u0119 przede wszystkim na Dantona<\/em>, poniewa\u017c tak jak on chcia\u0142 obali\u0107 pa\u0144stwo (…). Po roku 1918 Lenin cytowa\u0142 ju\u017c tylko Robespierra[41]<\/strong><\/a><\/em>, bo mia\u0142 ku temu powody, tj. chcia\u0142 utrzyma\u0107 w\u0142adz\u0119<\/em>[42]<\/a>. Maj\u0105c na uwadze powy\u017csze, cenzura zakwestionowa\u0142a ponadto recenzj\u0119 filmu Wajdy, kt\u00f3ra mia\u0142a si\u0119 ukaza\u0107 w przywo\u0142ywanym ju\u017c wcze\u015bniej miesi\u0119czniku wydawanym przez jezuit\u00f3w, tj. \u201ePrzegl\u0105dzie Powszechnym\u201d. Autor tekstu odwa\u017cy\u0142 si\u0119 bowiem m.in. napisa\u0107, \u017ce re\u017cyser mia\u0142 a\u017c nadto powod\u00f3w, \u017ceby pod pretekstem ekranizacji \u00bbDantona\u00ab przedstawi\u0107 w\u0142asny pogl\u0105d na zjawisko zwane rewolucj\u0105 (…). Chcia\u0142 przypomnie\u0107, ku czemu dzieje toczy\u0107 si\u0119 powinny, co ma si\u0119 osta\u0107, gdy ust\u0105pi za\u015blepienie walk\u0105, jakich warto\u015bci nie wolno gubi\u0107 na drodze do szcz\u0119\u015bcia ludzko\u015bci<\/em>[43]<\/a>.<\/p>\n Tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Tadeusza Konwickiego w materia\u0142ach cenzury<\/strong><\/p>\n Sytuacja w Polsce na pocz\u0105tku lat 80. XX wieku nie spowodowa\u0142a zupe\u0142nego zaprzestania pracy tw\u00f3rczej w polskim filmie. W tym okresie ekranizacji powie\u015bci Czes\u0142awa Mi\u0142osza Dolina Issy<\/em> podj\u0105\u0142 si\u0119 re\u017cyser Tadeusz Konwicki, cho\u0107 w\u0142adze komunistyczne nie ukrywa\u0142y swojej dezaprobaty dla dzie\u0142 pierwszego ze wspomnianych pisarzy[44]<\/a>. Na pocz\u0105tku 1981 roku przygotowano ju\u017c scenariusz adaptacji, a zdj\u0119cia do niej zako\u0144czono jeszcze przed wprowadzeniem stanu wojennego. Prace nad filmem, przede wszystkim monta\u017cowe, trwa\u0142y r\u00f3wnie\u017c p\u00f3\u017aniej, o czym \u015bwiadczy oficjalny rok produkcji, tj. 1982. Ekranizacja powie\u015bci zosta\u0142a dopuszczona do oficjalnej dystrybucji w okresie, w kt\u00f3rym wiele innych produkcji obj\u0119to zakazem wy\u015bwietlania. W dodatku film Dolina Issy<\/em> (re\u017c. Tadeusz Konwicki, 1982) by\u0142 wy\u015bwietlany poza granicami kraju, w tym w polskich przedstawicielstwach dyplomatycznych oraz o\u015brodkach kultury. Re\u017cyser nie mia\u0142 na to wp\u0142ywu, ale sytuacja ta mog\u0142a wywo\u0142a\u0107 wra\u017cenie, i\u017c Konwicki poniek\u0105d uznaje dzia\u0142ania \u00f3wczesnych w\u0142adz pa\u0144stwowych, z czego on sam zdawa\u0142 sobie te\u017c spraw\u0119[45]<\/a>.<\/p>\n <\/p>\n Il. 3. Maciej Mazurkiewicz i Ewa Wi\u015bniewska w filmie Dolina Issy<\/em> (re\u017c. Tadeusz Konwicki, 1982). Autor: Romuald Pie\u0144kowski. Prawa: FINA. \u0179r\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA.<\/p><\/div>\n Jednak tego utworu filmowego nie mo\u017cna poddawa\u0107 analizie wy\u0142\u0105cznie poprzez pryzmat kwestii formalnych zwi\u0105zanych z jego dystrybucj\u0105. Ekranizacj\u0105 powie\u015bci pt. \u201eDolina Issy\u201d Konwicki zdo\u0142a\u0142 bowiem zaprezentowa\u0107 nowe \u2013 inne, ni\u017c zrobi\u0142 to w swoim literackim dziele Mi\u0142osz \u2013 odczytanie tzw. toposu arkadyjskiego. \u015awiat w filmie, jak przysta\u0142o na re\u017cysera, zosta\u0142 przedstawiony w konwencji \u201eapokalipsy spe\u0142nionej\u201d, czyli odmiennie ni\u017c uczyni\u0142 to Mi\u0142osz, co zupe\u0142nie uniemo\u017cliwi\u0142o pocieszenie w trudnej sytuacji. Ponadto, zdaniem Nataszy Korczarowskiej, dla wnikliwego obserwatora tw\u00f3rczo\u015bci Konwickiego jest jasne, i\u017c re\u017cyser w filmie nie odnosi si\u0119 wy\u0142\u0105cznie do przesz\u0142ych prze\u017cy\u0107, ale odwo\u0142uje si\u0119 r\u00f3wnie\u017c do aktualnych wydarze\u0144, tj. terroru stanu wojennego, co stanowi pr\u00f3b\u0119 uwik\u0142ania Mi\u0142osza w histori\u0119<\/em>[46]<\/a>.<\/p>\n Dzie\u0142o filmowe Konwickiego sta\u0142o si\u0119 w styczniu 1983 r. przedmiotem relacji ze spotkania Patriotycznego Ruchu Odrodzenia Narodowego (dalej te\u017c: PRON), tj. organizacji politycznej, kt\u00f3ra w okresie stanu wojennego mia\u0142a propagowa\u0107 rzekome powszechne poparcie spo\u0142ecze\u0144stwa dla w\u0142adz PRL-u. Z materia\u0142\u00f3w G\u0142\u00f3wnego Urz\u0119du Kontroli Publikacji i Widowisk wynika, \u017ce przewodnicz\u0105cy obradom PRON w listopadzie 1982 roku Jan Dobraczy\u0144ski w spos\u00f3b bezpardonowy zaatakowa\u0142 tw\u00f3rc\u00f3w filmu \u00bbDolina Issy\u00ab oraz propagowanie w kraju tw\u00f3rczo\u015bci Cz. Mi\u0142osza. Pomijaj\u0105c tutaj spraw\u0119 zasadno\u015bci takiego ataku, warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na jego paradoksalne umiejscowienie w czasie obrad, kt\u00f3re mia\u0142y by\u0107 symbolem i zarazem konkretnym przyk\u0142adem dialogu, mia\u0142y przekonywa\u0107 niezdecydowanych o mo\u017cliwo\u015bci porozumienia<\/em>[47]<\/a>. Jednak cenzura wyeliminowa\u0142a niniejszy tekst z\u00a0 tygodnika spo\u0142eczno-politycznego \u201eWalka M\u0142odych\u201d. Czasopismo to by\u0142o w\u00f3wczas organem prasowym komunistycznego Zwi\u0105zku Socjalistycznej M\u0142odzie\u017cy Polskiej[48]<\/a>. Nie by\u0142 to jedyny przypadek, kiedy Konwicki znalaz\u0142 si\u0119 w materia\u0142ach cenzury w odniesieniu do tw\u00f3rczo\u015bci filmowej. W lipcu 1983 r. z \u201ePrzegl\u0105du Powszechnego\u201d wyeliminowano szkic o powie\u015bciach oraz filmach Konwickiego, gdy\u017c autor tekstu charakteryzowa\u0142 jego tw\u00f3rczo\u015b\u0107 jako pozostaj\u0105c\u0105 blisko ziemi, buduj\u0105c\u0105 uog\u00f3lnienia z reali\u00f3w \u015bci\u015ble krajowych<\/em> i z tego powodu bardziej realny kszta\u0142t przybiera wizja katastrofy<\/em>[49]<\/a> w jego utworach.<\/p>\n Problem z drukiem materia\u0142\u00f3w zwi\u0105zanych z realizacj\u0105 film\u00f3w<\/strong><\/p>\n Jak ju\u017c wcze\u015bniej wspomniano, stan wojenny mia\u0142 wp\u0142yw r\u00f3wnie\u017c na losy filmu Przypadek<\/em> (re\u017c. Krzysztof Kie\u015blowski, 1981). Nie wydano zgody na jego rozpowszechnianie, cho\u0107 w okresie tzw. karnawa\u0142u Solidarno\u015bci Ministerstwo Kultury i Sztuki zatwierdzi\u0142o go, co pozwoli\u0142o skierowa\u0107 scenariusz do produkcji[50]<\/a>. Natomiast w kwietniu 1982 r. ze zg\u0142oszonego przez Wydawnictwo Literackie zbioru \u201eScenariuszy filmowych\u201d Krzysztofa Kie\u015blowskiego (planowany nak\u0142ad 10 tysi\u0119cy egzemplarzy) cenzura nakaza\u0142a usun\u0105\u0107 scenariusz filmu Przypadek<\/em>[51]<\/a>.<\/p>\n Nie pozwolono na wydrukowanie utworu, kt\u00f3rego akcja rozgrywa si\u0119 w okresie od 1977 r. do lipca 1980 r. W czasie stanu wojennego trudno by\u0142o si\u0119 spodziewa\u0107, aby \u015bwiat\u0142o dzienne ujrza\u0142 cho\u0107by literacki projekt dzie\u0142a filmowego, w kt\u00f3rym bohater staje w sytuacji dokonania wyboru drogi \u017cyciowej w rzeczywisto\u015bci pocz\u0105tku lat 80. XX wieku. Pracownicy urz\u0119du cenzury pa\u0144stwowej zapoznali si\u0119 z tekstem scenariusza przewiduj\u0105cego trzy mo\u017cliwo\u015bci los\u00f3w bohatera: tj. dzia\u0142acza organizacji m\u0142odzie\u017cowej albo aktywnego uczestnika nielegalnego ruchu wydawniczo-o\u015bwiatowego, albo robi\u0105cego karier\u0119 zawodow\u0105 i naukow\u0105 lekarza. W dwu pierwszych przypadkach pojawia\u0142 si\u0119 motyw nielegalnej drukarni: zadenuncjowanej (w pierwszej wersji) przez bohatera \u2013 dzia\u0142acza organizacji m\u0142odzie\u017cowej, natomiast w drugiej opcji, bohater po przyj\u0119ciu chrztu i zaanga\u017cowaniu si\u0119 w prac\u0119 spo\u0142eczn\u0105 Ko\u015bcio\u0142a sam dopuszcza si\u0119 dzia\u0142a\u0144 niezgodnych z obowi\u0105zuj\u0105cym prawem, w tym rozpowszechnianiem nielegalnych druk\u00f3w. W dodatku cenzorzy z przed\u0142o\u017conego przez Wydawnictwo Literackie zbioru, z cz\u0119\u015bci obejmuj\u0105cej scenariusz filmu Przypadek<\/em>, dowiedzieli si\u0119, \u017ce bohater jest jednocze\u015bnie s\u0142uchaczem potajemnych wyk\u0142ad\u00f3w tzw. lataj\u0105cego uniwersytetu, a ponadto po\u015bredniczy w przekazywaniu pieni\u0119dzy zbieranych na wolne zwi\u0105zki zawodowe[52]<\/a>.<\/p>\n Ostatecznie nie dopuszczono do rozpowszechniania filmu, jak r\u00f3wnie\u017c ukazania si\u0119 drukiem scenariusza. Akcja utworu toczy\u0142a si\u0119 przed wprowadzeniem stanu wojennego, ale jego bohater w przypadku wyboru okre\u015blonej drogi \u017cyciowej zgodnie z obowi\u0105zuj\u0105cymi w\u00f3wczas przepisami prawa wr\u0119cz nawo\u0142ywa\u0142 do obalenia konstytucyjnego ustroju pa\u0144stwa lub pope\u0142nienia przest\u0119pstwa, a ponadto nie respektowa\u0142 regulacji prawnych w zakresie zak\u0142ad\u00f3w, urz\u0105dze\u0144 i aparat\u00f3w poligraficznych.<\/p>\n W materia\u0142ach G\u0142\u00f3wnego Urz\u0119du Kontroli Publikacji i Widowisk z maja 1983 r. mo\u017cna odnale\u017a\u0107 r\u00f3wnie\u017c informacje o filmie Gry i zabawy<\/em> (re\u017c. Tadeusz Junak, 1982)[53]<\/a>, kt\u00f3ry dopiero 14 wrze\u015bnia 2009 r. w Kino-Galerii Charlie w \u0141odzi doczeka\u0142 si\u0119 oficjalnej premiery[54]<\/a>. Pomimo braku publicznej dystrybucji w latach 80. XX wieku, film wzbudza\u0142 zainteresowanie w m\u0142odym pokoleniu. Scenopis Gier i zabaw<\/em> mia\u0142 si\u0119 ukaza\u0107 w biuletynie \u201ePowi\u0119kszenie\u201d, wydawanym przez Rad\u0119 Naczeln\u0105 Zrzeszenia Student\u00f3w Polskich przy Studenckim Centrum Kultury \u201eRotunda\u201d w Krakowie. Jednak organ cenzury pa\u0144stwowej zakwestionowa\u0142 publikacj\u0119 technicznego planu realizacji filmu autorstwa Junaka oraz Ryszarda Lenczewskiego[55]<\/a>.<\/p>\n Z przed\u0142o\u017conego cenzurze scenopisu wynika\u0142o, \u017ce akcja filmu rozgrywa si\u0119 na prze\u0142omie wiosny i lata 1980 roku w mie\u015bcie wojew\u00f3dzkim w atmosferze narastaj\u0105cego niepokoju. Plan realizacji filmu zawiera\u0142 m.in. opis zebrania w komitecie partii, na kt\u00f3rym mia\u0142o doj\u015b\u0107 do intrygi, doprowadzaj\u0105cej do zmian na wa\u017cnych stanowiskach. W tle tych zdarze\u0144 w radiu zostaj\u0105 podane wiadomo\u015bci o powtarzaj\u0105cych si\u0119 przestojach i przerwach w pracy r\u00f3\u017cnych zak\u0142ad\u00f3w pracy.<\/p>\n Zgodnie ze scenopisem Gier i zabaw<\/em> przed\u0142o\u017conym cenzurze jednym z uczestnik\u00f3w obrad jest w\u0142a\u015bciciel luksusowej willi (by\u0142y funkcjonariusza Urz\u0119du Bezpiecze\u0144stwa) do kt\u00f3rej jego syn \u2013 student zaprasza kilkoro przyjaci\u00f3\u0142. Jednocze\u015bnie w tym samym czasie grupa ch\u0142opc\u00f3w oraz dziewcz\u0105t ze \u015brodowiska robotniczego \u017cegna koleg\u0119 powo\u0142anego do wojska. Spotkanie obu grup wyzwala negatywne emocje z obu stron. Poborowy zostaje uprowadzony przez rozpasane towarzystwo studenckie do willi i obezw\u0142adniony, a nast\u0119pnie poddany swoistemu \u00bbbadaniu socjologicznemu\u00ab przypominaj\u0105cemu przes\u0142uchanie milicyjne<\/em>[56]<\/a>.<\/p>\n <\/p>\n Il. 4. Leon Niemczyk, Irena Kownas, Miros\u0142aw Szonert w filmie Gry i zabawy<\/em> (re\u017c. Tadeusz Junak, 1982). Autor: El\u017cbieta Szmidt.Prawa: nieustalone. \u00a0\u0179r\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA.<\/p><\/div>\n Scenopis zawiera\u0142 r\u00f3wnie\u017c opis scen przygotowa\u0144 do napadu na luksusow\u0105 will\u0119 organizowanego przez by\u0142ego akowca, torturowanego po II wojnie \u015bwiatowej przez obecnego prominenta. Dochodzi do napadu, w czasie kt\u00f3rego studenci zachowuj\u0105 si\u0119 potulnie, cho\u0107 do oporu bezskutecznie wzywa ich zwi\u0105zany robotnik, kt\u00f3ry w efekcie zostaje postrzelony przez uczestnika napadu. Wszyscy uciekaj\u0105, z wyj\u0105tkiem dawnego akowca, kt\u00f3ry spotyka si\u0119 z nadchodz\u0105cym w\u0142a\u015bcicielem willi. Podaj\u0105 sobie oni r\u0119ce, a napastnik odchodzi, nie b\u0119d\u0105c niepokojonym przez prominenta[57]<\/a>.<\/p>\n W filmie poruszono kwestie mechanizm\u00f3w sprawowania w\u0142adzy, pochodzenia elit politycznych, trudnych powojennych los\u00f3w cz\u0142onk\u00f3w Armii Krajowej, pojmowania godno\u015bci ludzkiej, ale tak\u017ce pojednania. By\u0142y to tematy poruszane te\u017c przez opozycj\u0119 zwi\u0105zan\u0105 z \u00a0NSZZ \u201eSolidarno\u015b\u0107\u201d, ale wszak stan wojenny by\u0142 wprowadzony po to, aby wszelkie dyskusje w tym zakresie uci\u0105\u0107 lub przynajmniej moderowa\u0107 w kierunku po\u017c\u0105danym dla w\u0142adz. Jednak pomimo wszystko m\u0142ode pokolenie filmowc\u00f3w pr\u00f3bowa\u0142o si\u0119 przebi\u0107 przez cenzur\u0119.<\/p>\n Mi\u0119dzynarodowy Festiwal Film\u00f3w Kr\u00f3tkometra\u017cowych w Krakowie<\/strong><\/p>\n Wa\u017cne tematy zwi\u0105zane m.in. sierpniem \u201880 i z powstaniem Niezale\u017cnego Samorz\u0105dnego Zwi\u0105zku Zawodowego \u201eSolidarno\u015b\u0107\u201d podj\u0119to w takich filmach dokumentalnych jak: Narodziny Solidarno\u015bci<\/em> (re\u017c. Bohdan Kosi\u0144ski, 1981), Wzywamy Was <\/em>(re\u017c. Bohdan Kosi\u0144ski, 1981), I zacz\u0119li m\u00f3wi\u0107 ch\u0142opi<\/em> (re\u017c. Lubomir Zaj\u0105c, 1981), Pomnik wielkiej nadziei<\/em> (re\u017c. Andrzej Szczygie\u0142, 1981) oraz Tego nie da si\u0119 zatrzyma\u0107<\/em> (re\u017c. Zbigniew Raplewski, 1981). Swoje miejsce w historii polskiego dokumentu ma r\u00f3wnie\u017c Oczekiwanie<\/em> (re\u017c. Marek Hamera, 1981) zrealizowane we wroc\u0142awskim Akademickim Klubie Filmowym \u201ePa\u0142acyk\u201d, a b\u0119d\u0105ce reporterskim zapisem strajku g\u0142odowego kolejarzy we Wroc\u0142awiu jesieni\u0105 1980 r. Jednak z powodu decyzji G\u0142\u00f3wnego Urz\u0119du Kontroli Publikacji i Widowisk filmy te nie mog\u0142y by\u0107 rozpowszechniane i w konsekwencji nie sta\u0142y si\u0119 przedmiotem szerokiej dyskusji w pi\u015bmiennictwie.<\/p>\n Dzia\u0142ania G\u0142\u00f3wnego Urz\u0119du Kontroli Publikacji i Widowisk mia\u0142y bezpo\u015bredni lub po\u015bredni wp\u0142yw na wydarzenia artystyczne, gdy\u017c \u015brodowisko filmowe zdawa\u0142o sobie spraw\u0119 z dzia\u0142a\u0144 w\u0142adz i oczekiwa\u0144 z tym zwi\u0105zanych. Z materia\u0142\u00f3w organu cenzury pa\u0144stwowej z czerwca 1982 r. wynika, \u017ce z \u201eGazety Festiwalowej\u201d usuni\u0119to fragment wypowiedzi jednego z cz\u0142onk\u00f3w jury Mi\u0119dzynarodowego Festiwalu Film\u00f3w Kr\u00f3tkometra\u017cowych w Krakowie, w kt\u00f3rym stwierdzi\u0142 on, i\u017c na wspomnianym wydarzeniu brakowa\u0142o mu film\u00f3w o dramacie g\u00f3rnik\u00f3w w kopalni Ziemowit i internowanych<\/em> oraz portret\u00f3w ludzi rozdartych i \u00bbnieugi\u0119cie walcz\u0105cych o nadrz\u0119dne racje\u00ab<\/em>[58]<\/a>.<\/p>\n Natomiast rok p\u00f3\u017aniej problem doboru repertuaru na festiwal w Krakowie pr\u00f3bowano wyra\u017anie wyartyku\u0142owa\u0107 w polskiej prasie, co ostatecznie wymaga\u0142o interwencji GUKPiW. W relacjach z Festiwalu Film\u00f3w Kr\u00f3tkometra\u017cowych w Krakowie cenzura usuwa\u0142a teksty podnosz\u0105ce zarzuty, i\u017c komisja selekcyjna nie dopu\u015bci\u0142a do przegl\u0105du niekt\u00f3rych utwor\u00f3w filmowych. Nawet og\u00f3lnopolski dziennik \u201eSztandar M\u0142odych\u201d \u2013 wydawany przez Zarz\u0105d G\u0142\u00f3wny Zwi\u0105zku M\u0142odzie\u017cy Polskiej \u2013 podkre\u015bla\u0142, \u017ce na przedmiotowej imprezie artystycznej zabrak\u0142o film\u00f3w pokazuj\u0105cych niekt\u00f3re sytuacje i prze\u017cycia wynikaj\u0105ce z wprowadzenia stanu wojennego<\/em>[59]<\/a>. Podobn\u0105 opini\u0119 planowano r\u00f3wnie\u017c wyrazi\u0107 na \u0142amach tygodnika, kt\u00f3ry trudno by\u0142o pos\u0105dza\u0107 o jednoznaczn\u0105 antyrz\u0105dow\u0105 postaw\u0119, tj. \u201eTu i Teraz\u201d, ale fragment tekstu, \u017ce na festiwalowy ekran nie trafi\u0142 ani jeden film traktuj\u0105cy o tym, jakby nie by\u0142o, istotnym dla historii kraju okresie<\/em>[60]<\/a> organ cenzury pa\u0144stwowej nakaza\u0142 usun\u0105\u0107.<\/p>\n Jak wynika z materia\u0142\u00f3w GUKPiW z czerwca 1983 r., bardzo krytycznie o repertuarze festiwalu w Krakowie wypowiedzia\u0142y si\u0119 tak\u017ce inne redakcje, kt\u00f3re\u00a0 podkre\u015bla\u0142y, \u017ce jednym ze \u201eskrzywie\u0144\u201d festiwalu by\u0142a egzotyka spo\u0142eczna, kulturowa wygl\u0105daj\u0105ca na \u015bwiadomie zastosowan\u0105 selekcj\u0119 tematyczn\u0105<\/em>, jednocze\u015bnie dodaj\u0105c, i\u017c nie po raz pierwszy egzotyka stanowi\u0142a wybrany program \u00bbodwr\u00f3cenia uwagi od chwili bie\u017c\u0105cej\u00ab<\/em>[61]<\/a> (tygodnik \u201e\u017bycie Literackie\u201d), a przecie\u017c zatykanie wentyla bezpiecze\u0144stwa jeszcze niczego nie uchroni\u0142o przed eksplozj\u0105<\/em>[62]<\/a> (miesi\u0119cznik \u201eKino\u201d). Jednak uwagi takie zosta\u0142y zakwestionowane przez organ cenzury pa\u0144stwowej i docelowy odbiorca nie m\u00f3g\u0142 si\u0119 z nimi zapozna\u0107, cho\u0107 dla os\u00f3b ze \u015brodowiska filmowego problem by\u0142 oczywisty i stanowi\u0142 element rzeczywisto\u015bci okresu stanu wojennego.<\/p>\n Konkluzje<\/strong><\/p>\n W zakresie szeroko poj\u0119tej kultury konstytucja lipcowa formalnie uprawnia\u0142a obywateli do korzystania z jej d\u00f3br, w tym z prasy oraz kina, zapewniaj\u0105c przy tym o wszechstronnym popieraniu i pobudzaniu przez pa\u0144stwo tw\u00f3rczo\u015bci kulturalnej mas ludowych i rozwoju talent\u00f3w tw\u00f3rczych<\/em>[63]<\/a>. Jednak klasowe uj\u0119cie wolno\u015bci oznacza\u0142o prawo rozwoju literatury i sztuki pod warunkiem, \u017ce spe\u0142nia\u0142y one kryterium nawi\u0105zywania do \u201epost\u0119powych tradycji\u201d w rozumieniu ideologii marksistowsko-leninowskiej. Taka interpretacja prawa powodowa\u0142a, i\u017c wszelkie gwarancje wolno\u015bci by\u0142y iluzoryczne i mog\u0142y by\u0107 traktowane przez w\u0142adze instrumentalnie. Dowodem na to by\u0142a dzia\u0142alno\u015b\u0107 G\u0142\u00f3wnego Urz\u0119du Kontroli Publikacji i Widowisk, kt\u00f3ra ogranicza\u0142a w wielu przypadkach prawa obywateli do korzystania w pe\u0142ni ze zdobyczy kultury oraz wolno\u015bci s\u0142owa. Jednak opozycja musia\u0142a dzia\u0142a\u0107, bior\u0105c pod uwag\u0119 \u00f3wczesn\u0105 sytuacj\u0119 polityczn\u0105. By\u0142a w stanie jedynie przeforsowa\u0107 wprowadzenie w lipcu 1981 r. przepis\u00f3w, respektuj\u0105cych do pewnego stopnia uprawnienia kontrolowanych oraz nak\u0142adaj\u0105cych okre\u015blone obowi\u0105zki na urz\u0105d cenzury. Ta ostatnia w dalszym ci\u0105gu mia\u0142a chroni\u0107 konstytucyjny ustr\u00f3j PRL-u. A zatem to organ pa\u0144stwa by\u0142 dysponentem wolno\u015bci s\u0142owa i druku, a ponadto mia\u0142 dba\u0107 o to, aby nie by\u0142a ona nadu\u017cywana, tj. aby nie podwa\u017ca\u0142a istniej\u0105cego ustroju. Cenzura by\u0142a traktowana przez w\u0142adze komunistyczne jako rzekomy wsp\u00f3\u0142czynnik gwarancji realizowania prawa konstytucyjnego[64]<\/a>.<\/p>\nIngerencje G\u0142\u00f3wnego Urz\u0119du Kontroli Publikacji i Widowisk w czasie stanu wojennego w pi\u015bmiennictwo dotycz\u0105ce polskiego filmu \u2013 wybrane przyk\u0142ady<\/strong><\/h3>\n
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/1-F-398-7-1500x.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/1-F-235-14-1500x.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/1-F-234-32-1500x.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/1-F-4365-2-1500x.jpg\")