Po realizacji debiutanckiego Na wylot \u00a0<\/em>(1973) \u2013 filmu, kt\u00f3rego historia osadzona by\u0142a w okresie II Rzeczpospolitej \u2013 Grzegorz Kr\u00f3likiewicz zdecydowa\u0142 si\u0119 na prac\u0119 nad Wiecznymi pretensjami <\/em>(1975), stanowi\u0105cymi diagnoz\u0119 szarej rzeczywisto\u015bci Polski Ludowej. Temat i forma tego dzie\u0142a sta\u0142y si\u0119 powodem do szeregu zabieg\u00f3w cenzuralnych, maj\u0105cych na celu rozprawienie si\u0119 z niewygodnym filmem i r\u00f3wnie k\u0142opotliwym tw\u00f3rc\u0105. W niniejszym artykule podj\u0119to pr\u00f3b\u0119 rekonstrukcji mechanizm\u00f3w cenzury, pocz\u0105wszy od etapu produkcji, poprzez kolaudacj\u0119, ko\u0144cz\u0105c na marginalizacji filmu na etapie dystrybucji i uniemo\u017cliwieniu re\u017cyserowi tworzenia kolejnych film\u00f3w fabularnych. Praca opiera si\u0119 na analizie nieznanych i wcze\u015bniej niepublikowanych dokument\u00f3w, wspomnie\u0144 oraz relacji ostatnich \u017cyj\u0105cych \u015bwiadk\u00f3w historii.<\/p>\n __________<\/p>\n <\/p>\n Ja my\u015bl\u0119, \u017ce cenzura na mnie \u015bwietnie dzia\u0142a\u0142a. Do dzi\u015b zreszt\u0105 wszystkie przeciwno\u015bci na mnie \u015bwietnie dzia\u0142aj\u0105. Ja bym nawet bez nich chyba nie m\u00f3g\u0142 \u017cy\u0107. Ja bym si\u0119 zanudzi\u0142<\/em>[1]<\/a>.<\/p>\n Grzegorz Kr\u00f3likiewicz<\/p>\n Il. 1. Rysiek (Bogusz Bilewski) i Franek (Franciszek Trzeciak) w filmie Wieczne pretensje<\/em> (1975). Autor: Stefan Kurzyp. Prawa: WFDiF. \u0179r\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA.<\/p><\/div>\n Gdy na pocz\u0105tku 1974 r. zapytano wiceministra kultury i sztuki o nurty tematyczne wyznaczaj\u0105ce kszta\u0142t polskiej kinematografii, Mieczys\u0142aw Wojtczak odpowiedzia\u0142:<\/p>\n Przede wszystkim \u2013 wsp\u00f3\u0142czesno\u015b\u0107. Oczywi\u015bcie rozumiana szeroko, a wi\u0119c obejmuj\u0105ca histori\u0119 ogromnych przemian, kt\u00f3re przeistoczy\u0142y nasz kraj, dzieje przeobra\u017ce\u0144 socjalistycznych, wreszcie \u2013 obraz lat ostatnich. Kiedy m\u00f3wimy o konieczno\u015bci podejmowania najistotniejszych problem\u00f3w kraju buduj\u0105cego socjalizm, nie oznacza to ani zgody na uproszczony obraz rzeczywisto\u015bci, na \u0142atwy dydaktyzm, ani te\u017c rezygnacji z pi\u0119tnowania negatywnych zjawisk w naszym \u017cyciu. Warto w tym momencie przypomnie\u0107, \u017ce film polski odnosi\u0142 sukcesy w\u00f3wczas, gdy odnajdowa\u0142 w\u0142asne drogi, gdy nie stroni\u0142 od najwa\u017cniejszych i najtrudniejszych polskich spraw<\/em>[2]<\/sup><\/a>.<\/p>\n Czytaj\u0105c eksplikacj\u0119 Wiecznych pretensji<\/em> \u2013 drugiego fabularnego filmu Grzegorza Kr\u00f3likiewicza[3]<\/a> \u2013 mo\u017cna odnie\u015b\u0107 wra\u017cenie, \u017ce re\u017cyser postanowi\u0142 odpowiedzie\u0107 na wezwanie szefa kinematografii. Kr\u00f3likiewicz pisa\u0142:<\/p>\n W Polsce tradycja aktywizmu spo\u0142ecznego ma 300 lat. Komisja Edukacji Narodowej, Sejm 4-letni, romantyczna filozofia Czynu, pozytywistyczna praca organiczna, filozofia Pracy Stanis\u0142awa Brzozowskiego, program socjalistycznego wsp\u00f3\u0142zawodnictwa pracy. Jednak pr\u0105dy intelektualne nie przeora\u0142y dot\u0105d skutecznie wszystkich dziedzin odczuwania Polak\u00f3w. Szczeg\u00f3lnie dzisiaj wyst\u0119puj\u0105 u nas zjawiska paradoksalnego regresu w postawach \u2013 wynika to bezpo\u015brednio z konieczno\u015bci dokonania ogromnego skoku kulturowego na bardzo kr\u00f3tkiej po\u0142aci czasu<\/em>[4]<\/a>. <\/em><\/p>\n W dalszej cz\u0119\u015bci re\u017cyser wyja\u015bnia\u0142 za\u0142o\u017cenia swojego filmu: \u201eWieczne pretensje\u201d \u2013 to laboratoryjne studium dwu postaw \u2013 tej zastanej pe\u0142nej bierno\u015bci i tej aktywnej, kt\u00f3ra staje si\u0119 wa\u017cna dla przysz\u0142o\u015bci. Ze sporu dwu postaci wynika dialog dwu tych postaw. Film akcentuje specyficzne dla socjalizmu zjawisko psychiczne, kt\u00f3re napawa nadziej\u0105. Jest to g\u0142\u00f3d ideowy, pragnienie sformu\u0142owania celu istnienia i prze\u017cywanie na serio dramatu przystosowani si\u0119 \u2013 poprzez prac\u0119. <\/em>W podobnym tonie brzmia\u0142a wypowied\u017a re\u017cysera z 1975 r., w kt\u00f3rej Kr\u00f3likiewicz deklarowa\u0142:<\/p>\n \u201e<\/em>Wieczne pretensje\u201d <\/em>s\u0105 dla mnie filmem prze\u0142omowym. Wierz\u0119, \u017ce kiedy\u015b uda mi si\u0119 \u2013 bez rezygnowania z poszukiwa\u0144 estetycznych, z docieka\u0144 my\u015blowych, z wysokiej temperatury uczuciowej \u2013 stworzy\u0107 film, kt\u00f3ry jednocze\u015bnie trafi do szerokiej publiczno\u015bci. Je\u017celi m\u00f3wi\u0119, \u017ce \u201e<\/em>Wieczne pretensje\u201d<\/em> stanowi\u0105 punkt zwrotny w moim my\u015bleniu i praktyce filmowej, mam na my\u015bli to, \u017ce pozwoli\u0142y mi one wybrn\u0105\u0107 z zau\u0142ka, z czego\u015b w rodzaju b\u0142\u0119dnego ko\u0142a, w jakim znalaz\u0142em si\u0119 po zrealizowaniu \u201e<\/em>Na wylot<\/em>\u201d<\/em>[5]<\/sup><\/a>. <\/em><\/p>\n Czytaj\u0105c powy\u017csze s\u0142owa, zdawa\u0107 by si\u0119 mog\u0142o, \u017ce drugi film fabularny Grzegorza Kr\u00f3likiewicza wpisze si\u0119 w oczekiwania ministerstwa, zostanie entuzjastycznie przyj\u0119ty na kolaudacji, by nast\u0119pnie trafi\u0107 do szerokiego rozpowszechniania.<\/p>\n Pierwsze – zdawa\u0142oby si\u0119: nieznacz\u0105ce – problemy mia\u0142y miejsce ju\u017c w marcu 1974 r., kiedy monta\u017cysta Zbigniew Osi\u0144ski odm\u00f3wi\u0142 wsp\u00f3\u0142pracy[6]<\/sup><\/a>. Film \u201e<\/em>Wieczne pretensje\u201d<\/em> \u2013 pisa\u0142 kierownik produkcji Tadeusz Drewno \u2013 eksperymentalny w swej formie obrazowej wymaga\u0142 szczeg\u00f3lnie niekonwencjonalnego sposobu montowania. Po bezowocnych poszukiwaniach monta\u017cysty, chc\u0105cego podj\u0105\u0107 si\u0119 tego typu pracy, re\u017cyser G. Kr\u00f3likiewicz zdecydowa\u0142 si\u0119 na samodzielne montowanie filmu\u201d<\/em>[7]<\/sup><\/a>. Prace rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 w maju 1974 r.[8]<\/sup><\/a>, na pocz\u0105tku re\u017cyserowi przy pracy asystowa\u0142a Janina Kondzio\u0142a, jej miejsce na etapie \u201e\u017cmudnych i czasoch\u0142onnych prac poch\u0142aniaj\u0105cych po kilkana\u015bcie godzin dziennie<\/em>\u201d[9]<\/sup><\/a> zaj\u0105\u0142 Eugeniusz Dmitroca. I to w\u0142a\u015bnie na etapie monta\u017cu pomi\u0119dzy re\u017cyserem a kierownictwem Zespo\u0142u \u201ePanorama\u201d, w kt\u00f3rym powstawa\u0142 film, rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 gra. Kr\u00f3likiewicz pisa\u0142: Zaczynam monta\u017c. Sam. Mam tylko asystenta. Jest to o tyle wa\u017cne, \u017ce zaczynaj\u0105 si\u0119 naloty. Leon Bach, kierownik literacki \u201ePanoramy\u201d, chcia\u0142 za moimi plecami skontrolowa\u0107 nakr\u0119cony materia\u0142. Odjecha\u0142 z kwitkiem i wiadomo\u015bci\u0105, \u017ce jestem monta\u017cyst\u0105<\/em>\u201d[10]<\/sup><\/a>. W maju 1974 r. odby\u0142 si\u0119 kontrolny pokaz dla zespo\u0142u, na pro\u015bb\u0119 szefa \u201ePanoramy\u201d Jerzego Passendorfera, uczestniczy\u0142 w nim tak\u017ce dyrektor Zespo\u0142u Programu i Rozpowszechniania Film\u00f3w (ZPiRF) Jerzy Bajdor. Kilka dni p\u00f3\u017aniej, na pocz\u0105tku czerwca, do Wroc\u0142awia przyby\u0142 sam Leon Bach, kt\u00f3ry wedle sprawozdania kierownika produkcji Tadeusza Drewno: obejrza\u0142 pozosta\u0142y nakr\u0119cony materia\u0142 i przekaza\u0142 re\u017cyserowi uwagi Zespo\u0142u odno\u015bnie ostatecznego kszta\u0142tu filmu<\/em>[11]<\/sup><\/a>. Grzegorz Kr\u00f3likiewicz relacjonowa\u0142 to nieco inaczej: Kiedy by\u0142em w Cannes <\/em>[z filmem Na wylot<\/em> \u2013 dop. M.D.], do Wroc\u0142awia zn\u00f3w zjecha\u0142 Leon Bach z tajn\u0105 misj\u0105. Ale materia\u0142y zosta\u0142y przeniesione, w tajemnicy przed Tadziem Drewno, do innej monta\u017cowni przez mojego asystenta<\/em>[12]<\/sup><\/a>. Przepychanka na linii Grzegorz Kr\u00f3likiewicz \u2013 kierownictwo Zespo\u0142u \u201ePanorama\u201d trwa\u0142a dalej.<\/p>\n Il. 2. Ryszard Lenczewski (operator kamery), Bogdan Dziworski (autor zdj\u0119\u0107) i re\u017cyser Grzegorz Kr\u00f3likiewicz na planie filmu Wieczne pretensje<\/em>. Autor: Stefan Kurzyp. Prawa: WFDiF. \u0179r\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA.<\/p><\/div>\n W trakcie postprodukcji Wiecznych pretensji<\/em> Kr\u00f3likiewicz nie tylko promowa\u0142 sw\u00f3j debiutancki film Na wylot<\/em> na festiwalu w Cannes, ale r\u00f3wnocze\u015bnie w krakowskiej telewizji pracowa\u0142 nad Topornym<\/em> (1974), teatraln\u0105 adaptacj\u0105 Ta\u0144cz\u0105cego jastrz\u0119bia<\/em> Juliana Kawalca. W zwi\u0105zku z nat\u0142okiem obowi\u0105zk\u00f3w zmiksowanie muzyki do Wiecznych pretensji<\/em> tw\u00f3rca powierzy\u0142 kompozytorowi Henrykowi Ku\u017aniakowi, a sam uda\u0142 si\u0119 na zdj\u0119cia do Krakowa[13]<\/sup><\/a>. Zgrany pod nadzorem Ku\u017aniaka film przewieziono do stolicy. W ministerstwie odby\u0142a si\u0119 projekcja, po kt\u00f3rej interweniowa\u0142 re\u017cyser: W Warszawie przegl\u0105dam kopi\u0119 robocz\u0105 ze zgranym d\u017awi\u0119kiem. Wiem, \u017ce ten film b\u0119dzie w k\u0142opotach. Ale w tej wersji ja mam k\u0142opoty ze zrozumieniem utworu, kt\u00f3rego jestem autorem. To nie opowie\u015b\u0107, ale jaki\u015b musical!<\/em>[14]<\/sup><\/a>. Re\u017cyser powr\u00f3ci\u0142 do Wroc\u0142awia i zarz\u0105dzi\u0142 kolejne zgranie d\u017awi\u0119ku[15]<\/sup><\/a>. W lipcu zesp\u00f3\u0142 \u201ePanorama\u201d zg\u0142osi\u0142 film na kolaudacj\u0119 w ministerstwie[16]<\/sup><\/a>. Tu\u017c po tym fakcie, w warszawskiej kawiarni Mozaika, dosz\u0142o do spotkania szefostwa \u201ePanoramy\u201d z Grzegorzem Kr\u00f3likiewiczem. Re\u017cyser zapisa\u0142: Pochodz\u0119 z impetem do stolika, gdzie siedzi Passendorfer z Leonem Bachem. Passendorfer, przekonany, \u017ce uderz\u0119 go, zas\u0142ania si\u0119 ramionami. Bach inscenizuje „daleko id\u0105ce obawy przed brutalem”. Odst\u0119puj\u0119 od stolika. Proponuj\u0119 wsp\u00f3lny przegl\u0105d filmu, a oni: „ale my\u015bmy to ju\u017c obejrzeli<\/em>„[17]<\/sup><\/a>. Niebawem, ponownie bez udzia\u0142u re\u017cysera, odby\u0142 si\u0119 zamkni\u0119ty pokaz filmu z obecno\u015bci\u0105 szefa kinematografii Mieczys\u0142awa Wojtczaka. Kierownik zespo\u0142u doszed\u0142 do wniosku, \u017ce re\u017cyser nie uwzgl\u0119dni\u0142 zalece\u0144 zespo\u0142u, dlatego trzeba wycofa\u0107 zg\u0142oszenie do ministerialnej kolaudacji[18]<\/sup><\/a>. We wrze\u015bniu Zesp\u00f3\u0142 \u201ePanorama\u201d ponownie zg\u0142osi\u0142 Wieczne pretensje<\/em> do kolaudacji[19]<\/sup><\/a>, nast\u0105pi\u0142o to po dokonaniu poprawek monta\u017cowych[20]<\/sup><\/a> (informacj\u0119 podaj\u0119 za sprawozdaniem z produkcji Tadeusza Drewno). Nied\u0142ugo przed kolaudacj\u0105 Grzegorz Kr\u00f3likiewicz przeczuwa\u0142, \u017ce film czeka trudna przeprawa. No, c\u00f3\u017c. Smok ten po\u017cre Szewczyka Dratewk\u0119. By\u0107 po\u017cartym \u2013 w jakim stylu?<\/em>[21]<\/sup><\/a>; Pierwsza kolaudacja „<\/em>Na wylot”<\/em> to by\u0142a igraszka w por\u00f3wnaniu z tym, co mi szykuj\u0105 teraz<\/em>[22]<\/sup><\/a> \u2013 pisa\u0142.<\/p>\n Il. 3. Czy Smok ten po\u017cre Szewczyka Dratewk\u0119. By\u0107 po\u017cartym \u2013 w jakim stylu<\/em>. Grzegorz Kr\u00f3likiewicz. Autor: Stefan Kurzyp. Prawa: WFDiF. \u0179r\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA.<\/p><\/div>\n Kolaudacja Wiecznych pretensji <\/em>to wydarzenie, wok\u00f3\u0142 kt\u00f3rego naros\u0142o szereg przek\u0142ama\u0144 i niedom\u00f3wie\u0144. Bodaj jako pierwszy zacz\u0105\u0142 je fabrykowa\u0107 jeden z dziennikarzy: Kolaudacja sko\u0144czy\u0142a si\u0119 skandalem \u2013 przeciw by\u0142o nie tylko Ministerstwo Kultury, ale nawet Stowarzyszenie Filmowc\u00f3w Polskich. Film ocenzurowano, a Kr\u00f3likiewicz zosta\u0142 odsuni\u0119ty od wykonywania zawodu<\/em>[23]<\/sup><\/a>. W kolejnych latach informacj\u0119 o ocenzurowaniu filmu powielono w publikacjach naukowych. Jak zapewnia\u0142 Kuba Mikurda: \u201eWieczne pretensje\u201d<\/em> (1974) \u2013 film Kr\u00f3likiewicza wywo\u0142a\u0142 skandal na kolaudacji i do 1990 r. funkcjonowa\u0142 wy\u0142\u0105cznie w wersji ocenzurowanej<\/em>[24]<\/sup><\/a>. Z kolei zdaniem Marcusa Stigleggera: \u201e<\/em>Wieczne pretensje\u201d <\/em>(1974) pad\u0142y ofiar\u0105 cenzury i bardzo p\u00f3\u017ano mia\u0142y swoj\u0105 premier\u0119<\/em>[25]<\/sup><\/a>.\u00a0 Kolejny mit narodzi\u0142 si\u0119 w 2011 r., gdy jeden z publicyst\u00f3w zreferowa\u0142 fragment, kt\u00f3ry mia\u0142 pochodzi\u0107 jakoby z kolaudacji filmu: W zapisie kolaudacji <\/em>\u201eWiecznych pretensji\u201d<\/em> (1975) mo\u017cna przeczyta\u0107, \u017ce tw\u00f3rca jest chory psychicznie i ma brata psychiatr\u0119 w Gdyni, do kt\u00f3rego je\u017adzi si\u0119\u00a0leczy\u0107<\/em>\u201d[26]<\/sup><\/a>. Podobnie jak mia\u0142o to miejsce we wcze\u015bniejszych przypadkach, dziennikarz nie wskaza\u0142 \u017ar\u00f3d\u0142a cytowanego fragmentu. Co znamienne, kilka lat p\u00f3\u017aniej, ten publicystyczny komentarz zosta\u0142 ju\u017c usankcjonowany w pracy naukowej: Po stronie atakuj\u0105cej trzeba przywo\u0142a\u0107 retoryk\u0119 uruchomion\u0105 w czasie kolaudacji \u201e<\/em>Wiecznych pretensji\u201d<\/em> (1975). Mo\u017cna przeczyta\u0107, \u017ce jest to film „schizofrenika dla schizofrenik\u00f3w”, a jego tw\u00f3rca „jest chory psychicznie i ma brata psychiatr\u0119 w Gdyni, do kt\u00f3rego je\u017adzi si\u0119 leczy\u0107”<\/em>[27]<\/sup><\/a>. Nied\u0142ugo po \u015bmierci Grzegorza Kr\u00f3likiewicza w audycji Polskiego Radia powiedziano: Gdy w 1974 <\/em>r. <\/em>nakr\u0119ci\u0142 <\/em>[Grzegorz Kr\u00f3likiewicz \u2013 M.D.] \u201e<\/em>Wieczne pretensje\u201d<\/em>, PRL-owska komisja kolaudacyjna, po zapoznaniu si\u0119 z tym filmem, poradzi\u0142a mu podobno wizyt\u0119 u psychiatry<\/em>[28]<\/sup><\/a>. Na tle tych i innych wci\u0105\u017c innych pokutuj\u0105cych przek\u0142ama\u0144 warto si\u0119 bli\u017cej przyjrze\u0107, jakie formy przyj\u0119\u0142a cenzura, kt\u00f3rej autorami nie byli os\u0142awieni cenzorzy z ulicy Mysiej, ale przedstawiciele \u015brodowiska filmowego i w\u0142adz polskiej kinematografii.<\/p>\n Il. 3. Wok\u00f3\u0142 kolaudacji Wiecznych pretensji<\/em> naros\u0142o wiele mit\u00f3w. Pierwsza strona stenogramu kolaudacji. Archiwum Grzegorza Kr\u00f3likiewicza.<\/p><\/div>\n Zacznijmy od fakt\u00f3w: kolaudacja Wiecznych pretensji<\/em> mia\u0142a miejsce 30 wrze\u015bnia 1974 r., jej stenogram liczy a\u017c 34 strony[29]<\/a>. Wzi\u0119\u0142y w niej udzia\u0142 22 osoby, reprezentuj\u0105ce r\u00f3\u017cne \u015brodowiska. Przedstawicielem w\u0142adzy by\u0142 szef kinematografii Mieczys\u0142aw Wojtczak, towarzyszyli mu Jerzy Bajdor (dyrektor Zespo\u0142u Programu i Rozpowszechniania Naczelnego Zarz\u0105du Kinematografii), Leon Bach (Naczelnik Wydzia\u0142u Programowego Film\u00f3w Fabularnych i Telewizyjnych) oraz Andrzej Ola\u0144ski (pe\u0142nomocnik dyrektora PRF „Zespo\u0142y Filmowe” do spraw organizacji przedsi\u0119biorstwa \u015brodk\u00f3w inscenizacyjnych). Z ramienia Stowarzyszenia Filmowc\u00f3w Polskich w kolaudacji wzi\u0105\u0142 udzia\u0142 prezes SFP, re\u017cyser Jerzy Kawalerowicz, a tak\u017ce wiceprezes, re\u017cyser Krzysztof Zanussi[30]<\/sup><\/a>. \u015arodowisko filmowc\u00f3w reprezentowali r\u00f3wnie\u017c partyjni tw\u00f3rcy: re\u017cyserka Wanda Jakubowska i Mieczys\u0142aw Wa\u015bkowski. Z Zespo\u0142u \u201ePanorama\u201d obecni byli kierownik artystyczny Jerzy Passendorfer, Stanis\u0142aw Daniel (kierownik do spraw produkcji) oraz Grzegorz Kr\u00f3likiewicz. Na kolaudacj\u0119 zaproszeni zostali tak\u017ce przedstawiciele \u015brodowisk naukowych \u2013 filozof Marian Flieger i znany z kolaudacji Na wylot <\/em>Maciej Morawiec (koordynator prac komitet\u00f3w naukowych PAN). Do oceny Wiecznych pretensji <\/em>powo\u0142ano te\u017c pi\u0119ciu krytyk\u00f3w filmowych. A\u017c czterech z nich (redaktor naczelny Zygmunt Chrzanowski, Jacek Fuksiewicz, Zbigniew Klaczy\u0144ski, Wojciech Wierzewski) pracowa\u0142o w czasopi\u015bmie \u201eFilm\u201d; z \u201eEkranu\u201d by\u0142 jedynie redaktor naczelny Benedykt Nosal (wcze\u015bniejszy recenzent scenariusza Wiecznych pretensji<\/em>); zabrak\u0142o przedstawicieli innych filmowych czasopism. W\u015br\u00f3d kolaudant\u00f3w znale\u017ali si\u0119 r\u00f3wnie\u017c pisarz i scenarzysta Jerzy Jesionowski oraz osoby niekryj\u0105ce swojego negatywnego nastawienia do tw\u00f3rczo\u015bci Grzegorza Kr\u00f3likiewicza: Aleksander \u015acibor-Rylski[31]<\/sup><\/a>, scenarzysta, re\u017cyser, kierownik artystyczny Zespo\u0142u „Pryzmat” (znany Kr\u00f3likiewiczowi cho\u0107by z krytyki w trakcie kolaudacji Na wylot<\/em>) czy Zbigniew Za\u0142uski (pu\u0142kownik LWP, dzia\u0142acz PZPR, pisarz), kt\u00f3ry na I Krajowej Konferencji PZPR[32]<\/sup><\/a> pot\u0119pi\u0142 debiut Kr\u00f3likiewicza.<\/p>\n Jako pierwszy w dyskusji zabra\u0142 g\u0142os w\u0142a\u015bnie pu\u0142kownik Za\u0142uski: Mnie si\u0119 wydaje, \u017ce dyskusji nie b\u0119dzie, kolega Kr\u00f3likiewicz musia\u0142by wsta\u0107 i opowiedzie\u0107, o czym jest film, bo nic z niego nie zrozumia\u0142em. Zobaczy\u0142em film bardzo dziwny, mo\u017cna si\u0119 czego\u015b domy\u015bla\u0107, ale to jest film zrobiony jak przez schizofrenika, o schizofrenii i o schizofreniku, to znaczy jest to film gorszy od poprzedniego<\/em>[33]<\/sup><\/a>. Swoje w\u0105tpliwo\u015bci wyrazi\u0142 Benedykt Nosal, kt\u00f3ry okre\u015bli\u0142 Wieczne pretensje<\/em> jako film poetycki, jednocze\u015bnie zarzuci\u0142 mu brak ambicji politycznych, brak ulokowania w okre\u015blonym kontek\u015bcie wsp\u00f3\u0142czesnym<\/em>[34]<\/sup><\/a> oraz szalon\u0105 nieczytelno\u015b\u0107<\/em>[35]<\/sup><\/a>. Ten film mnie chwilami porusza\u0142 w spos\u00f3b szczery, tym niemniej, dochodz\u0105c do wniosk\u00f3w generalnych, trudno by\u0142oby si\u0119 w spos\u00f3b jednoznaczny na temat tego filmu wypowiada\u0107, chocia\u017c niew\u0105tpliwie daje on wiele do my\u015blenia, jest prowokacj\u0105 do dyskusji, co dla mnie osobi\u015bcie ju\u017c co\u015b znaczy<\/em>[36]<\/sup><\/a> \u2013 podkre\u015bla\u0142. Jako trzeci zabra\u0142 g\u0142os Maciej Morawiec, kt\u00f3ry stara\u0142 si\u0119 wyt\u0142umaczy\u0107, o czym, jego zdaniem, jest omawiana produkcja: Dla mnie jest to film o artystycznym przetworzeniu pracy i o autokreacji, chocia\u017c jest to pozycja niezmiernie skomplikowana, trudna do zrozumienia, ale film, kt\u00f3ry zajmuje si\u0119 takim problemem, nie mo\u017ce by\u0107 filmem \u0142atwym, bo odwo\u0142uje si\u0119 w du\u017cym stopniu do intelektu cz\u0142owieka, do jego wewn\u0119trznych prze\u017cy\u0107, do jego jestestwa, a wi\u0119c do tego wszystkiego, do czego sprowadza si\u0119 problem bycia cz\u0142owiekiem. Grzegorz Kr\u00f3likiewicz stan\u0105\u0142 przed powa\u017cnym problemem, kt\u00f3ry stara\u0142 si\u0119 w filmie zrealizowa\u0107 w spos\u00f3b artystyczny<\/em>[37]<\/sup><\/a>. Analiza dokonana przez Macieja Morawca nie przekona\u0142a Jerzego Jesionowskiego, przyzna\u0142 on, \u017ce podobnie jak pu\u0142kownik Za\u0142uski nie rozumie filmu[38]<\/sup><\/a>, w zwi\u0105zku z powy\u017cszym bez ogr\u00f3dek stwierdzi\u0142, \u017ce nale\u017cy maksymalnie ograniczy\u0107 dystrybucj\u0119 Wiecznych pretensji<\/em>:<\/p>\n Obawiam si\u0119, \u017ce ten film spotka los podobny jak \u201e<\/em>Na wylot\u201d<\/em>, \u017ce ludzie b\u0119d\u0105 wychodzi\u0107 z sali kinowej i \u017c\u0105da\u0107 zwrotu pieni\u0119dzy za bilet. Nie jestem za tym, aby ten film skierowa\u0107 decyzj\u0105 oficjaln\u0105 na p\u00f3\u0142ki, ale wydaje mi si\u0119, \u017ce powinien by\u0107 skierowany do najw\u0119\u017cszego rozpowszechniania. Takie posuni\u0119cie nosi w sobie bardzo du\u017ce niebezpiecze\u0144stwo, bo pewna cz\u0119\u015b\u0107 krytyki filmowej mo\u017ce zechcie\u0107 potraktowa\u0107 ten film jako nowe zjawisko w sztuce filmowej. Jestem za uznaniem dla pewnych walor\u00f3w tego filmu, ale wydaje mi si\u0119, \u017ce jest niejasny, niezrozumia\u0142y, niepotrzebny i szkodliwy<\/em>[39]<\/sup><\/a>.<\/p>\n \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Wojciech Wierzewski skojarzy\u0142 Wieczne pretensje<\/em> z niemym filmem Strajk <\/em>(Staczka<\/em>, re\u017c. Sergiej Eisenstein, 1925). Przekonywa\u0142:<\/p>\n Tam mamy strajkuj\u0105cych robotnik\u00f3w, kt\u00f3rzy wchodz\u0105 na dziwne konstrukcje, a policja dostaje si\u0119 do nich przy pomocy trapez\u00f3w. W pewnej chwili policja wje\u017cd\u017ca na koniach po schodach, s\u0105 sceny bujania w powietrzu, (\u2026) stosowanie obecnie takich rozwi\u0105za\u0144 jest nieporozumieniem<\/em>[40]<\/sup><\/a>. Ten film jest strza\u0142em w pr\u00f3\u017cni\u0119 i rozmija si\u0119 z podstawowym celem: przecie\u017c my w Polsce nie mamy strajk\u00f3w, wi\u0119c te sztuczne sytuacje s\u0105 wydumane<\/em>[41]<\/sup><\/a>.<\/p>\n Jego zdaniem to film ugotowany na szpilce<\/em>[42]<\/sup><\/a>, brak w nim pozytywnych odniesie\u0144 spo\u0142ecznych<\/em>[43]<\/sup><\/a>. Na koniec swojej wypowiedzi podzieli\u0142 si\u0119 z zebranymi jeszcze jednym negatywnym oddzia\u0142ywaniem Wiecznych pretensji<\/em>: Moje wyst\u0105pienie by\u0142o chaotyczne, bo ka\u017cda dyskusja bezpo\u015brednio po obejrzeniu filmu nie jest \u0142atwa, musi nie\u015b\u0107 w sobie elementy chaosu, a ten film do precyzyjnego m\u00f3wienia o nim nie sk\u0142ania. Jest chaosem i sk\u0142ania mnie do chaosu<\/em>[44]<\/sup><\/a>. Wierzewskiego wspar\u0142 Zbigniew Klaczy\u0144ski, tak\u017ce zwi\u0105zany z czasopismem \u201eFilm\u201d. Zarzuci\u0142 dzie\u0142u Kr\u00f3likiewicza brak komunikatywno\u015bci<\/em>[45]<\/sup><\/a>, niezborno\u015b\u0107 i pogmatwanie<\/em>[46]<\/sup><\/a>, zastanawia\u0142 si\u0119, czy obraz tak nieczytelny mo\u017cna nazywa\u0107 jeszcze filmem[47]<\/sup><\/a>. Wedle Klaczy\u0144skiego film nie przystaje do niczego, chyba \u017ce do \u017cycia w obozie o\u015bwi\u0119cimskim<\/em>[48]<\/sup><\/a>, zagra przeciwko sobie i przeciwko re\u017cyserowi<\/em>[49]<\/sup><\/a>. Klaczy\u0144ski nie szcz\u0119dzi\u0142 gorzkich s\u0142\u00f3w tak\u017ce w zako\u0144czeniu swojej wypowiedzi: W tym filmie nie znajduj\u0119 niczego, co pobudza\u0142oby mnie do refleksji, do dyskusji, bo uwa\u017cam, \u017ce jest to wszystko be\u0142kotem, a be\u0142kot nie rodzi refleksji. \u017bycie jest za kr\u00f3tkie, aby traci\u0107 je na co\u015b takiego. Dno<\/em>[50]<\/sup><\/a>.<\/p>\n Il. 4. Kolaudanci bezpardonowo zaatakowali Wieczne pretensje<\/em> Grzegorza Kr\u00f3likiewicza. Rysiek (Bogusz Bilewski) i Laborantka (Lucyna Winnicka).\u00a0 Autor: Roman Sumik. Prawa: FINA. \u0179r\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA.<\/p><\/div>\n Nast\u0119pnie g\u0142os w dyskusji zabra\u0142 Aleksander \u015acibor-Rylski. Zacz\u0105\u0142 od osobistej refleksji, podkre\u015bli\u0142, \u017ce Grzegorz Kr\u00f3likiewicz nie nale\u017cy do jego ulubionych re\u017cyser\u00f3w, pomimo to wzi\u0105\u0142\u00a0 Wieczne pretensje <\/em>w obron\u0119[51]<\/sup><\/a>: Patrzy\u0142em na film, jak patrz\u0119 na nowoczesne malarstwo, czy s\u0142ucham nowoczesnej muzyki. To robi na mnie wra\u017cenie. Doszed\u0142em do wniosku, \u017ce wyobra\u017ania Kr\u00f3likiewicza jest rozszala\u0142a, okrutna, a zarazem fascynuj\u0105ca<\/em>[52]<\/sup><\/a>. Kierownik zespo\u0142u \u201ePryzmat\u201d uzna\u0142, \u017ce film nie powinien trafi\u0107 do szerokiego grona widz\u00f3w \u2013 Obawiam si\u0119, \u017ce w szerokim rozpowszechnianiu ten film nie b\u0119dzie dobrze przyj\u0119ty. Osobi\u015bcie nie widzia\u0142bym mo\u017cliwo\u015bci szerokiego rozpowszechniania, mimo \u017ce jest tu szereg rzeczy znakomitych. Samemu by\u0142o mi przykro, \u017ce min\u0119\u0142o ju\u017c p\u00f3\u0142torej godziny i film si\u0119 sko\u0144czy\u0142<\/em>[53]<\/sup><\/a>. Jako kolejny wypowiedzia\u0142 si\u0119 Jerzy Passendorfer; podzieli\u0142 si\u0119 on z zebranymi wspomnieniami z okresu produkcji filmu: Jako kierownik Zespo\u0142u stoczy\u0142em z kol. Kr\u00f3likiewiczem szereg potyczek, a wiadomo, \u017ce walka z takim przeciwnikiem jest niebezpieczna. Doszli\u015bmy do rezultatu, jaki zosta\u0142 zaprezentowany na ekranie. Przyznam, \u017ce dzisiaj ten film ogl\u0105da mi si\u0119 du\u017co lepiej ni\u017c za pierwszym razem<\/em>[54]<\/sup><\/a>. Jako argument przemawiaj\u0105cy za filmem przytoczy\u0142 prawo tw\u00f3rcy do eksperymentu, na kt\u00f3ry powinno by\u0107 miejsce w kinematografii Polski Ludowej. Przekonywa\u0142: Mo\u017cna zrobi\u0107 czasem rzecz denerwuj\u0105c\u0105, mo\u017ce nie ca\u0142kiem zrozumia\u0142\u0105, ale nios\u0105c\u0105 w sobie nowe warto\u015bci, zawieraj\u0105c\u0105 nowe podej\u015bcie do problemu\u201d<\/em>[55]<\/sup><\/a>. <\/em>W konkluzji podkre\u015bla\u0142, \u017ce od\u0142o\u017cenie Wiecznych pretensji <\/em>na p\u00f3\u0142k\u0119, bowiem film powinien spotka\u0107 si\u0119 z publiczno\u015bci\u0105, przez co Grzegorz Kr\u00f3likiewicz m\u00f3g\u0142by wyci\u0105gn\u0105\u0107 wnioski na przysz\u0142o\u015b\u0107<\/em>[56]<\/sup><\/a>.<\/p>\n Po kierowniku \u201ePanoramy\u201d przem\u00f3wi\u0142 redaktor naczelny \u201eFilmu\u201d Zygmunt Chrzanowski. Uzna\u0142, \u017ce od strony realizacji Wieczne pretensje <\/em>s\u0105 dzie\u0142em interesuj\u0105cym, dziennikarza zaniepokoi\u0142o jednak wprowadzenie do filmu ideologii mocnego cz\u0142owieka<\/em>[57]<\/sup><\/a>, no\u015bnikiem kt\u00f3rej mia\u0142a by\u0107 posta\u0107 filmowego Ry\u015bka (Bogusz Bilewski). Chrzanowskiemu nie odpowiada\u0142 r\u00f3wnie\u017c filmowy wizerunek pracownik\u00f3w rze\u017ani, kt\u00f3rzy dopiero w chwili upokorzenia kobiet przez Franka (Franciszek Trzeciak) zaczynaj\u0105 reagowa\u0107. Czy obecny stan samowiedzy pozwala na takie jednostronne widzenie tych zagadnie\u0144? Wydaje mi si\u0119, \u017ce nie tak nale\u017cy patrze\u0107 na te sprawy w Polsce wsp\u00f3\u0142czesnej<\/em>[58]<\/sup><\/a> \u2013 zapewnia\u0142. Strategi\u0119 podobn\u0105 do Zygmunta Chrzanowskiego zastosowa\u0142 przewodnicz\u0105cy Stowarzyszenia Filmowc\u00f3w Polskich, szef zespo\u0142u \u201eKadr\u201d, re\u017cyser Jerzy Kawalerowicz. Na wst\u0119pie przyzna\u0142, \u017ce jest poch\u0142oni\u0119ty niezwyk\u0142\u0105 inno\u015bci\u0105 tego filmu<\/em>[59]<\/sup><\/a>, aczkolwiek, mimo ca\u0142ego entuzjazmu, odkry\u0142 w Wiecznych pretensjach <\/em>niebezpieczne aluzje polityczne. Powo\u0142a\u0142 si\u0119 na scen\u0119 w cyrku i s\u0142owa Franka: Polacy! Rodacy! Jestem nieszcz\u0119\u015bliwy! Ludzie, jestem nieszcz\u0119\u015bliwy!<\/em>[60]<\/sup><\/a>. Zdaniem przewodnicz\u0105cego SFP:<\/p>\n Je\u015bli nawet czasem s\u0142yszymy prowincjonalne wo\u0142anie \u201ePolacy\u201d, to ja osobi\u015bcie wola\u0142bym s\u0142ysze\u0107 s\u0142owo \u201eludzie\u201d. S\u0142owo \u201ePolacy\u201d zaczyna we mnie budzi\u0107 podsk\u00f3rne obawy o nacjonalizm, tak jak kult mocnego cz\u0142owieka. Razi mnie to tym bardziej \u017ce w konsekwencji re\u017cyser stworzy\u0142 dzie\u0142o, kt\u00f3re w jaki\u015b spos\u00f3b mnie ujmuje, a tu czuj\u0119 si\u0119 hipnotyzowany prawicowymi echami hase\u0142<\/em>Wieczne pretensje cenzury? Przypadek Wiecznych pretensji<\/em> Grzegorza Kr\u00f3likiewicza<\/h3>\n
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/1-F-1872-337-1500x.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/1-F-1872-218-1500x.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/1-F-1872-248-1500x.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/Wieczne-pretensje-kolaudacja-30-IX-1976.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/1-F-1872-55-1500x.jpg\")