__________<\/p>\n
Streszczenie<\/strong><\/p>\n Artyku\u0142 przedstawia perypetie filmu Jerzego Skolimowskiego R\u0119ce do g\u00f3ry<\/em>, ze szczeg\u00f3lnym uwzgl\u0119dnieniem proces\u00f3w kontroli ze strony w\u0142adz kinematografii, cenzury i Partii. Autor uzupe\u0142nia kanoniczn\u0105 histori\u0119 filmu, ukonstytuowan\u0105 na podstawie wypowiedzi re\u017cysera, o nowe w\u0105tki, rekonstruowane na podstawie dokumentacji archiwalnej. Analizie poddane zosta\u0142y protoko\u0142y posiedze\u0144 cia\u0142 doradczych NZK: Komisji Ocen Scenariuszy (posiedzenie w 1966 r.), a tak\u017ce Komisji Kolaudacyjnej (posiedzenia z 1967 i 1981 r.). Ponadto autor por\u00f3wnuje dwie dost\u0119pne wersje filmu (wersja monta\u017cowa z 1967 r., kt\u00f3ra wesz\u0142a na ekrany w 1985 r, oraz wersja re\u017cyserska z 1981 r., kt\u00f3ra zosta\u0142a wydana na DVD w 2008 r.).<\/p>\n __________<\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n Film R\u0119ce do g\u00f3ry<\/em> Jerzego Skolimowskiego \u2013 opowie\u015b\u0107 o pi\u0105tce lekarzy, kt\u00f3rzy zjazd absolwent\u00f3w ko\u0144cz\u0105 popijaw\u0105 w wagonie kolejowym, konfrontuj\u0105c si\u0119 z w\u0142asnymi aspiracjami i zaniechaniami, maj\u0105cymi swe \u017ar\u00f3d\u0142o w realiach doby stalinizmu \u00a0\u2013 by\u0142 rzadko wzmiankowany w opracowaniach powsta\u0142ych w Polsce Ludowej. Po 1990 r. sta\u0142 si\u0119 natomiast przedmiotem kilku analiz, prowadzonych w powi\u0105zaniu z kultur\u0105 literack\u0105 epoki, zjawiska kina kontestacyjnego lub poetyki nowofalowej[1]<\/a>. Jak dot\u0105d nie po\u015bwi\u0119cono jednak nale\u017cytej uwagi kwestiom zwi\u0105zanym z cenzur\u0105 i rozpowszechnianiem tego filmu. W popularyzatorskich gaw\u0119dach, kt\u00f3rych sporo w internecie, redukowane s\u0105 one cz\u0119sto do informacji o tym, \u017ce w 1967 r. zosta\u0142 on zatrzymany przez cenzur\u0119, i na swoj\u0105 premier\u0119 musia\u0142 czeka\u0107 do po\u0142owy lat 80.\u00a0 Bardziej rozbudowana \u2013 obecna w opracowaniach podr\u0119cznikowych \u2013 historia tego filmu sk\u0142ada si\u0119 z sze\u015bciu komponent\u00f3w, kt\u00f3re mo\u017cna stre\u015bci\u0107 w nast\u0119puj\u0105cy spos\u00f3b: 1) w 1967 r. Skolimowski zrealizowa\u0142 film, w kt\u00f3rym retrospekcje mia\u0142y charakter rozliczeniowy wobec stalinizmu; 2) zmontowany ju\u017c materia\u0142 zosta\u0142 zatrzymany przez cenzur\u0119, 3) licz\u0105c na nagrod\u0119 na festiwalu w Wenecji, Skolimowski stara\u0142 si\u0119 bezskutecznie interweniowa\u0107 u w\u0142adz partyjnych; 4) poniewa\u017c od Zenona Kliszki, nieformalnego zast\u0119pcy W\u0142adys\u0142awa Gomu\u0142ki, us\u0142ysza\u0142 \u201eSzerokiej drogi!\u201d, wyjecha\u0142 z kraju, 5) w 1981 r. dokr\u0119ci\u0142 wsp\u00f3\u0142czesny prolog, 6) ale film wszed\u0142 na ekrany dopiero w 1985 r. w wersji pierwotnej.<\/p>\n Wiele wskazuje na to, \u017ce tak przedstawiona opowie\u015b\u0107 jest zgodna z prawd\u0105, zawiera jednak nieco uproszcze\u0144, wymaga dopowiedze\u0144 i zniuansowania szczeg\u00f3\u0142\u00f3w. Pr\u00f3ba taka zostanie podj\u0119ta w niniejszym tek\u015bcie, bazuj\u0105cym na \u015bwiadectwach pisemnych: wywiadach drukowanych w prasie, a tak\u017ce \u2013 a raczej: przede wszystkim \u2013 na dokumentach z Filmoteki Narodowej \u2013 Instytutu Audiowizualnego, Archiwum Akt Nowych (zespo\u0142y: Naczelny Zarz\u0105d Kinematografii oraz Wydzia\u0142 Kultury KC PZPR), a tak\u017ce Archiwum Pa\u0144stwowego w Warszawie \u2013 Oddzia\u0142 w Milan\u00f3wku[2]<\/a>. Za punkt ci\u0119\u017cko\u015bci obieram oryginalny pomys\u0142 filmu, co oznacza, \u017ce rezygnuj\u0119 z bardziej szczeg\u00f3\u0142owych odniesie\u0144 do prologu z 1981 r.<\/p>\n W poni\u017cszej opowie\u015bci szczeg\u00f3lnie istotne dla historyka filmu s\u0105 rozmaite warianty \u2013 faktyczne i koncepcyjne \u2013 fabu\u0142y opowiedzianej w R\u0119kach do g\u00f3ry<\/em>. Dla uporz\u0105dkowania wywodu, poszczeg\u00f3lnie \u201estany skupienia\u201d tego materia\u0142u oznaczone s\u0105 cyframi (w porz\u0105dku chronologicznym, gdzie 1 oznacza wersj\u0119 najwcze\u015bniejsz\u0105) oraz literami: F \u2013 oznacza wersj\u0119 filmow\u0105, L \u2013 projekt zapisany w j\u0119zyku naturalnym, P \u2013 wariant potencjalny, wyobra\u017ceniowo rekonstruowany na podstawie danych pochodz\u0105cych z wywiad\u00f3w lub dokument\u00f3w, w tym:\u00a0 dzie\u0142o zaginione, o kt\u00f3rym mamy prawo domniemywa\u0107, \u017ce faktycznie istnia\u0142o, ale z czasem uleg\u0142o zniszczeniu, b\u0105d\u017a spoczywa w miejscu, kt\u00f3re w momencie przygotowywania niniejszego artyku\u0142u pozostaje nieznane. Ostatnia kategoria wymaga doprecyzowania. Wariant potencjalny \u2013 to kognitywna \u201einstrukcja obs\u0142ugi\u201d fenomenu konstruowanego na podstawie danych ujawnionych w \u017ar\u00f3dle. Cho\u0107 ka\u017cdy czytelnik dokona jej wyobra\u017ceniowej aktualizacji nieco inaczej, niezb\u0119dny dla takiego \u201ewariantu potencjalnego\u201d jest placet intencji autorskiej (np. wypowied\u017a re\u017cysera), lub dzia\u0142anie instytucjonalnego dysponenta praw do dzie\u0142a (np. decyzja o skierowaniu do rozpowszechniania\u00a0 w konkretnym kszta\u0142cie)[3]<\/a>.<\/p>\n Od pomys\u0142u do scenariusza (do po\u0142owy listopada 1966 r.)<\/strong><\/p>\n Jak wynika z \u201elisty plac\u201d zamieszczonej w filmie, a tak\u017ce ze wspomnie\u0144 re\u017cysera, wsp\u00f3\u0142autorem scenariusza by\u0142 Andrzej Kostenko, z kt\u00f3rym Skolimowski wcze\u015bniej pracowa\u0142 przy scenariuszu Bariery <\/em>i Startu<\/em>. W wywiadzie-rzece z 1990 r. Skolimowski wskazuje na literacki pierwowz\u00f3r (wariant 1-L-P):<\/p>\n B\u0119d\u0105c cz\u0142onkiem ZLP mia\u0142em zaproszenia do r\u00f3\u017cnych zamkni\u0119tych konkurs\u00f3w. I by\u0142 konkurs literacki na sztuk\u0119 wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 o czym\u015b tam. Jako osoba zaproszona dosta\u0142em zaliczk\u0119 na poczet honorarium; termin oddania prac wyznaczono na 31 grudnia 1966 r. Ockn\u0105\u0142em si\u0119 31 grudnia rano, \u017ce nie mam napisanej \u017cadnej sztuki. Koszmar. Nie poddaj\u0119 si\u0119 jednak \u0142atwo. Zadzwoni\u0142em do Andrzeja Kostenki oraz do maszynistki z Zespo\u0142\u00f3w Filmowych, pani Sobi\u015b; wynaj\u0105\u0142em dwa pokoje w hotelu MDM. I powiedzia\u0142em tak do maszynistki: niech pani tylko nas\u0142uchuje, o czym jest mowa w drugim pokoju. Kiedy jaki\u015b dialog zacznie si\u0119 powtarza\u0107, albo gdy zaczniemy g\u0142o\u015bniej m\u00f3wi\u0107, to niech pani pisze. Zacz\u0119li\u015bmy prac\u0119 po po\u0142udniu, a kilkana\u015bcie minut przed p\u00f3\u0142noc\u0105 by\u0142em na poczcie g\u0142\u00f3wnej z maszynopisem obj\u0119to\u015bci 70 stron[4]<\/a>.<\/p>\n Wizja re\u017cysera, kt\u00f3ry w sylwestra wynajmuje dwa pokoje w hotelu w centrum Warszawy, dok\u0105d nakazuje stawi\u0107 si\u0119 pani Sobi\u015b (z maszyn\u0105? nie bacz\u0105c, \u017ce 31 grudnia 1966 r. to sobota?), kt\u00f3ra nast\u0119pnie ma nas\u0142uchiwa\u0107, co si\u0119 dzieje w pokoju obok \u2013 to opowie\u015b\u0107, doprawdy, niebywa\u0142a. Pewne jej elementy pojawiaj\u0105 si\u0119 w innej relacji re\u017cysera, zanotowanej w 1981 r. Brzmi ona tak: \u201eW dzie\u0144 sylwestra 1966 r. przypomnia\u0142em sobie o umowie, jak\u0105 podpisa\u0142em na scenariusz telewizyjny, pobieraj\u0105c zaliczk\u0119. Musia\u0142bym j\u0105 zwr\u00f3ci\u0107, gdyby tekst nie zosta\u0142 wys\u0142any z dat\u0105 31 grudnia. Wspom\u00f3g\u0142 mnie Andrzej Kostenko i w ten wiecz\u00f3r napisali\u015bmy konspekt\u201d[5]<\/a>. Zwr\u00f3\u0107my uwag\u0119: w obu relacjach zgadza si\u0119 data oraz nazwisko wsp\u00f3\u0142autora; tym jednak razem mowa jest o umowie na scenariusz telewizyjny.<\/p>\n Wiarygodno\u015b\u0107 opowie\u015bci o kreatywnej nocy sylwestrowej jest nieco os\u0142abiana przez to, \u017ce scenariusz R\u0105k do g\u00f3ry<\/em>, kt\u00f3ry zachowa\u0142 si\u0119 w Filmotece Narodowej, datowany jest na listopad 1966 r. i jest o po\u0142ow\u0119 kr\u00f3tszy ni\u017c materia\u0142 wspomniany przez re\u017cysera w wypowiedzi z 1990 r. Oczywi\u015bcie, nie jest wykluczone, \u017ce Skolimowski w swej relacji pomyli\u0142 lata (mo\u017ce chodzi\u0142o o sylwester 1965 r.?). Ci\u0105g dalszy jego opowie\u015bci brzmi tak:<\/p>\n Pokaza\u0142em to Wohlowi, kt\u00f3ry by\u0142 szefem zespo\u0142u \u201eSyrena\u201d; on stwierdzi\u0142, \u017ce to \u015bwietny materia\u0142 na film, i zach\u0119ca\u0142 mnie, bym nad tym popracowa\u0142. Nie pami\u0119tam, czy nad tym pracowa\u0142em, czy znowu zda\u0142em si\u0119 na improwizacj\u0119. Kostenko by\u0142 ju\u017c zaj\u0119ty przy filmie Leszczy\u0144skiego, zosta\u0142em wi\u0119c sam. Chyba rzeczywi\u015bcie co\u015b pozmienia\u0142em, dopisa\u0142em ca\u0142\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 stalinowsk\u0105, bo sztuka zawiera\u0142a tylko jazd\u0119 poci\u0105giem [6]<\/a>.<\/p>\n Przywo\u0142any fragment warto zapami\u0119ta\u0107 z co najmniej dw\u00f3ch powod\u00f3w. Po pierwsze, wskazuje na wsparcie udzielone przez Stanis\u0142awa Wohla (co znajduje potwierdzenie w dokumentacji). Po drugie za\u015b, re\u017cyser m\u00f3wi o dopisaniu partii stalinowskiej \u2013 tu myli si\u0119 jednak b\u0105d\u017a odnosi do innej wersji scenariusza ni\u017c ta, kt\u00f3ra zachowa\u0142a si\u0119 w Filmotece Narodowej (wariant 2-L-P); w niej bowiem partii stalinowskiej \u2013 nie ma. Aby sprawy ju\u017c w tym miejscu wywodu nieco skomplikowa\u0107, warto wspomnie\u0107 s\u0142owa Skolimowskiego, kt\u00f3ry na posiedzeniu Komisji Ocen Scenariuszy w 1966 r. (o czym b\u0119dzie jeszcze mowa) zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119, \u017ce tekst R\u0105k do g\u00f3ry<\/em> \u201es\u0142u\u017cy\u0142 za podstaw\u0119 widowiska telewizyjnego, kt\u00f3re ju\u017c si\u0119 ukaza\u0142o do\u015b\u0107 dawno\u201d[7]<\/a> (wariant 3-F-P[8]<\/a>) \u2013 ta cz\u0119\u015b\u0107 wypowiedzi cz\u0119\u015bciowo potwierdza wcze\u015bniej przytoczon\u0105 relacj\u0119 o scenariuszu dla telewizji. Wi\u0119cej w\u0105tpliwo\u015bci wytwarza dalszy ci\u0105g wspomnienia z wywiadu udzielonego Uszy\u0144skiemu:<\/p>\n Nie pami\u0119tam dok\u0142adnie, jak to by\u0142o. To zosta\u0142o tak szybko skierowane do produkcji\u2026 Nie jestem pewien, czy ja \u2013 je\u015bli si\u0119 odby\u0142a jaka\u015b komisja kwalifikacyjna \u2013 przedstawia\u0142em t\u0119 cz\u0119\u015b\u0107 stalinowsk\u0105. Chyba opar\u0142em si\u0119 tylko na sztuce, kt\u00f3ra zawiera\u0142a jazd\u0119 poci\u0105giem[9]<\/a>.<\/p>\n Re\u017cyser zas\u0142ania si\u0119 niepami\u0119ci\u0105, ale sugeruje, \u017ce materia\u0142 przed\u0142o\u017cony na potrzeby \u201ejakiej\u015b komisji\u201d \u2013 zapewne chodzi\u0142o o Komisj\u0119 Ocen Scenariuszy \u2013 nie zawiera\u0142 sceny ze Stalinem. Mowa jest te\u017c o szybkim skierowaniu materia\u0142u do produkcji \u2013 podobn\u0105 informacj\u0119 opublikowano w po\u0142owie 1967 r. na \u0142amach \u201eFilmu\u201d: w reporta\u017cu ze zdj\u0119\u0107 mo\u017cna by\u0142o przeczyta\u0107, \u017ce \u201escenariusz R\u0119ce do g\u00f3ry!<\/em> zosta\u0142 zatwierdzony w trybie wyj\u0105tkowym, na podstawie kilkunastostronicowego szkicu\u201d[10]<\/a>.<\/p>\n \u201eSzkic\u201d \u00f3w \u2013 zatytu\u0142owany Scenariusz<\/em> (wariant 4-L), a podpisany wy\u0142\u0105cznie przez Jerzego Skolimowskiego (bez Kostenki) \u2013 mia\u0142 38 stron, z czego pierwsze pi\u0119\u0107 stanowi\u0142o eksplikacj\u0119, a pozosta\u0142e zaj\u0105\u0142 opis wydarze\u0144 i dialog\u00f3w[11]<\/a>. W cz\u0119\u015bci \u201eeksplikacyjnej\u201d re\u017cyser napisa\u0142 wprost, i\u017c przedk\u0142ada Komisji \u201etekst odbiegaj\u0105cy nieco od przyj\u0119tych norm obszerno\u015bci i precyzji zapisu\u201d[12]<\/a>, co t\u0142umaczy metod\u0105 tw\u00f3rcz\u0105 akcentuj\u0105c\u0105 improwizacj\u0119. \u201eKa\u017cdy z aktor\u00f3w podaje pomys\u0142y \u2013 prosi\u0142 ich o to Skolimowski\u201d \u2013 przeczyta\u0107 mo\u017cna w przywo\u0142anym reporta\u017cu[13]<\/a>. Tak\u017ce w czterostronicowej eksplikacji Skolimowski wyja\u015bnia[14]<\/a>, \u017ce przy projekcie R\u0105k do g\u00f3ry<\/em> tak jak w dotychczasowych filmach stara si\u0119 \u201etw\u00f3rczo wci\u0105ga\u0107 do wsp\u00f3\u0142pracy wszystkich cz\u0142onk\u00f3w ekipy i w ten spos\u00f3b gros tak zwanych \u00abpomys\u0142\u00f3w\u00bb powstaje ju\u017c przy opracowaniu scenopisu i w trakcie zdj\u0119\u0107\u201d[15]<\/a>. Poniewa\u017c wielu scen, kt\u00f3re znalaz\u0142y si\u0119 w nakr\u0119conym materiale, nie ma ani w scenariuszu, ani w scenopisie, trzeba przyj\u0105\u0107, i\u017c faktycznie powsta\u0142y one na planie zdj\u0119ciowym.<\/p>\n Cz\u0119\u015b\u0107 eksplikacyjna jest intryguj\u0105ca z uwagi na opisane \u201epomys\u0142y, kt\u00f3rych realizacja nie zawsze udaje si\u0119 w tej formie, w jakiej zostaj\u0105 zanotowane\u201d[16]<\/a>. Dotycz\u0105 one przestrzeni filmowej R\u0105k do g\u00f3ry<\/em>. Pisze Skolimowski: \u201ewagon powinien mie\u0107 zmienny kszta\u0142t w zale\u017cno\u015bci od subiektywizacji spojrzenia i napi\u0119cia emocjonalnego sceny \u2013 czasem zw\u0119\u017ca si\u0119, tworz\u0105c nieko\u0144cz\u0105cy si\u0119 korytarz, czasem rozrasta si\u0119 do rozmiar\u00f3w sali balowej, czasem zacie\u015bnia si\u0119 do rozmiar\u00f3w kom\u00f3rki, w kt\u00f3rej z trudem mieszcz\u0105 si\u0119 bohaterowie\u201d[17]<\/a>. W nakr\u0119conym filmie (tak\u017ce w wersji okrojonej) idea ta zosta\u0142a cz\u0119\u015bciowo zrealizowana pod koniec sekwencji \u201ewagonowej\u201d. Drugi z pomys\u0142\u00f3w \u2013 ten nie pojawia si\u0119 w \u017cadnej z wersji nakr\u0119conego filmu \u2013 dotyczy sceny mi\u0142osnej, \u201ew ta\u0144cu na lodzie, ale nie pokazuj\u0105c, i\u017c bohaterowie poruszaj\u0105 si\u0119 na \u0142y\u017cwach \u2013 by\u0142oby to niedostrzegalne przej\u015bcie monta\u017cowe z dekoracji na lodowisko z fragmentem \u015bciany wagonu w tle i r\u00f3wnie niedostrzegalny powr\u00f3t dekoracji\u201d[18]<\/a>.<\/p>\n Wed\u0142ug scenariusza, ca\u0142y materia\u0142 okalany mia\u0142 by\u0107 ram\u0105 kompozycyjn\u0105. W pierwszej scenie \u201eLancet chirurga wykonuje najd\u0142u\u017csze ci\u0119cie na ciele ludzkim \u2013 od karku, poprzez ca\u0142e plecy, a\u017c do ko\u015bci ogonowej\u201d[19]<\/a>; film ko\u0144czy\u0142o analogiczne uj\u0119cie, ale ze zdj\u0119ciami wstecz[20]<\/a>. Ostatecznie pomys\u0142 ten zosta\u0142 przeniesiony do \u201ewn\u0119trza\u201d filmu, do sceny, w kt\u00f3rej Zastawa przecina lancetem gipsowy \u201epancerz\u201d Wartburga (przy czym zdj\u0119cia z planu zdj\u0119ciowego sugeruj\u0105, \u017ce pr\u00f3bowano tak\u017ce wersji z\u2026 siekier\u0105[21]<\/a>). W filmie brak zatem ramy kompozycyjnej; niemniej, scenariusz zawiera sekwencje zasadniczo zgodne z uk\u0142adem wydarze\u0144 wsp\u00f3\u0142czesnych w nakr\u0119conym filmie (od balu, przez poczekalni\u0119 dworca, po wagon i parking); nie zawiera natomiast retrospekcji. Pojawia si\u0119 jedynie niejasna sugestia pewnego przykrego wydarzenia z historii:<\/p>\n REKORD: Ty wierzysz, \u017ce kto\u015b z nas pojedzie? Prosz\u0119, ja mog\u0119 losowa\u0107. Jak to by\u0142o \u2013 ka\u017cdy na karteczce pisa\u0142 swoje nazwisko?<\/p>\n ZASTAVA: I ka\u017cdy zamiast swojego napisa\u0142 jego. I to by\u0142 Tw\u00f3j pomys\u0142.<\/p>\n REKORD: I ty\u015b si\u0119 na to zgodzi\u0142.<\/p>\n Il. 2. Nie skalpelem, lecz siekier\u0105. Werk z filmu <\/span>R\u0119ce do g\u00f3ry <\/em>(prawa: WFDiF, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA)<\/span><\/p><\/div>\n Gdy natomiast idzie o sekwencj\u0119 \u201ewagonow\u0105\u201d, do filmu przeniesiono wymow\u0119 ideow\u0105 poszczeg\u00f3lnych sekwencji i g\u0142\u00f3wne koncepty dramaturgiczne. Identyczny jest cel wyprawy (wywo\u0142anej listem rzekomego kolegi z prowincji), rozbudowany w\u0105tek zagipsowania najbardziej nietrze\u017awego i nieco agresywnego pasa\u017cera, nast\u0119pnie: swoiste curriculum vitae ka\u017cdego z balangowicz\u00f3w (w scenariuszu nie ma jeszcze pomys\u0142u \u201epigu\u0142ki prawdy\u201d), wreszcie \u2013 ni to zabawa, ni to psychoza spowodowana przez przyr\u00f3wnanie sytuacji pasa\u017cer\u00f3w do transportu wi\u0119\u017ani\u00f3w z lat II wojny \u015bwiatowej, zwie\u0144czona odkryciem, \u017ce wagon ca\u0142y czas sta\u0142 na bocznicy.<\/p>\n Fragmenty tej wersji scenariusza zosta\u0142y przedrukowane w \u201eEkranie\u201d (w numerze z czerwca 1967 r., a zatem w czasie, gdy trwa\u0142y zdj\u0119cia do filmu); materia\u0142 ten zawiera tak\u017ce kilka fragment\u00f3w storyboardu[22]<\/a>. Mo\u017cna si\u0119 wi\u0119c przekona\u0107, \u017ce w por\u00f3wnaniu z nakr\u0119conym materia\u0142em istotna zmiana dotyczy imion (pseudonim\u00f3w) protagonist\u00f3w. Bohater zagrany w filmie przez Bogumi\u0142a Kobiel\u0119 zwie si\u0119 w scenariuszu Rekord, natomiast posta\u0107 grana przez Adama Hanuszkiewicza w scenariuszu to Trabant (i to ten bohater jest weterynarzem); nie ma te\u017c informacji o tym, i\u017c jest ma\u0142\u017conkiem Alfy. Bardziej rozbudowane s\u0105 natomiast sugestie dotycz\u0105ce dawnej relacji Alfy i Zastavy (w scenariuszu zapis z \u201ev\u201d). Gdy wchodz\u0105 do wagonu, bohater obejmuje Alf\u0119 za kolana, \u201eprzez chwile trwaj\u0105 w tym zbli\u017ceniu, Alfa delikatnie dotyka w\u0142os\u00f3w Zastavy\u201d[23]<\/a>. Nied\u0142ugo potem bohater domaga si\u0119 od koleg\u00f3w zwrotu 500 z\u0142otych d\u0142ugu; gdy Alfa chce si\u0119 do\u0142o\u017cy\u0107, Zastava oponuje: \u201eChyba wci\u0105\u017c jeszcze ja ci jestem winien\u201d[24]<\/a> (w scenopisie w\u0105tek ten przybierze posta\u0107 banknotu 500-z\u0142otowego, kt\u00f3ry w partii retrospekcyjnej Zastawa podrze na dwie cz\u0119\u015bci, przekazuj\u0105c jedn\u0105 z nich Alfie). Z drugiej strony, w scenariuszu Alfa nie jest \u2013 jak w filmie \u2013 indagowana o dzieci; brak te\u017c informacji o zabiegu chirurgicznym, jaki w okolicach jej podbrzusza wykona\u0142 Rekord (by\u0107 mo\u017ce obie informacje nale\u017cy ze sob\u0105 logicznie powi\u0105za\u0107).<\/p>\n Pozosta\u0142e r\u00f3\u017cnice pomi\u0119dzy scenariuszem a nakr\u0119conym i zmontowanym materia\u0142em dotycz\u0105 fragment\u00f3w partii dialogowych. W filmie mniej jest zabaw literackich (\u201e\u015alepa kiszka \u2013 \u015blepa uliczka\u201d[25]<\/a>, zastawki, kt\u00f3re si\u0119 nie domykaj\u0105 Zastavie[26]<\/a>, czy \u201e\u017bycia szmat\u2026 Jak to? My szmaty?\u201d[27]<\/a>). W scenariuszu pojawia si\u0119 te\u017c kilkakrotnie fraza \u201eRuki w wierch\u201d (tu\u017c po \u201eH\u00e4nde hoch\u201d)[28]<\/a> \u2013 co nie umkn\u0119\u0142o uwadze jednego z cz\u0142onk\u00f3w gremium, kt\u00f3re ocenia\u0142o materia\u0142.<\/p>\n Posiedzenie Komisji Ocen Scenariuszy (w po\u0142owie listopada 1966)<\/strong><\/p>\n Komisja Ocen Scenariuszy zebra\u0142a si\u0119 18 listopada 1966 r.[29]<\/a>. Wzi\u0119\u0142o w niej udzia\u0142 17 os\u00f3b (w tym re\u017cyser); g\u0142os zabiera\u0142o 10 cz\u0142onk\u00f3w Komisji[30]<\/a>. Wyj\u0105tkowy charakter spotkania ju\u017c na pocz\u0105tku zaznaczy\u0142 prowadz\u0105cy, wiceminister Zaorski (\u201eKomisja jest szczeg\u00f3lna, bo w\u0142a\u015bciwie scenariusza nie otrzymali\u015bmy, a otrzymali\u015bmy co\u015b, co nazywa kol. Skolimowski konspektem scenariusza\u201d)[31]<\/a>. Posiedzenie rozpocz\u0119\u0142o si\u0119 od odczytania trzech opinii zewn\u0119trznych. Pierwszy z recenzent\u00f3w, Zdzis\u0142aw Skowro\u0144ski[32]<\/a>, rekomendowa\u0142 skierowanie konspektu do produkcji. Wykaza\u0142 si\u0119 tak\u017ce znakomitym rozpoznaniem zadania, jakie mu zlecono: \u201emoje poczucie odpowiedzialno\u015bci cz\u0142onka Komisji Ocen Scenariuszy zamykam raczej ze wzgl\u0119d\u00f3w formalnych w pytaniu, kt\u00f3re sobie zada\u0142em: czy scenariusz posiada jak\u0105\u015b deformacj\u0119 typu \u2018politycznego\u2019, czy zawiera jakie\u015b tre\u015bci, kt\u00f3re mog\u0142yby by\u0107 kwestionowane z tzw. punktu politycznego? Odpowied\u017a jest chyba jasna \u2013 nie\u201d[33]<\/a>. W drugiej recenzji Jerzy Bossak zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119, \u017ce ca\u0142o\u015b\u0107 przed\u0142o\u017conego materia\u0142u jest \u201emniej naszpikowania atrakcjami zbytecznymi ni\u017c Bariera<\/em>\u201d[34]<\/a> (p\u00f3\u017aniej dopowie, \u017ce cz\u0119\u015b\u0107 pomys\u0142\u00f3w usuni\u0119tych z wcze\u015bniejszego swojego filmu, na przyk\u0142ad motyw zabanda\u017cowanej g\u0142owy, Skolimowski przeni\u00f3s\u0142 do R\u0105k do g\u00f3ry<\/em>), a tak\u017ce podzieli\u0142 si\u0119 \u201eszczeg\u00f3lnym niepokojem\u201d: \u201efilm wydaje mi si\u0119 w tej chwili bardzo kr\u00f3tki. Istnieje wi\u0119c szansa, \u017ce Skolimowski go nafaszeruje atrakcjami, jakie ma w zanadrzu, albo jakie objawi\u0105 mu si\u0119 w trakcie realizacji. Radz\u0119 uwa\u017ca\u0107 mu na r\u0119ce\u201d[35]<\/a>. Autor trzeciej recenzji, Jan Gerhard[36]<\/a>, przyzna\u0142 si\u0119 za\u015b do kompletnego niezrozumienia pomys\u0142u. Wspomniawszy, \u017ce w Pary\u017cu widzowie Zesz\u0142ego roku w Marienbadzie<\/em> (L’ann\u00e9e derni\u00e8re \u00e0 Marienbad<\/em>, re\u017c. Alain Robbe-Grillet, 1961) otrzymywali ulotk\u0119 z wyja\u015bnieniem intencji tw\u00f3rc\u00f3w, konkludowa\u0142: \u201ePrzekazuj\u0119 jako sw\u00f3j pierwszy wniosek panu Skolimowskiemu przede wszystkim, a w\u0142adzom kinematografii w drugiej kolejno\u015bci, by nie \u017ca\u0142owa\u0142y fundusz\u00f3w na taki przewodnik po filmie\u201d[37]<\/a>.<\/p>\n W dyskusji jako pierwszy zabra\u0142 g\u0142os m\u0142ody w\u00f3wczas cz\u0142onek KC, Stefan Olszowski. Rozpocz\u0105\u0142 od \u015bmia\u0142ego postulatu: \u201ezaproponowa\u0142bym zdj\u0119cie tej sprawy z Komisji, nierozpatrywanie jej na Komisji, a zwr\u00f3cenie si\u0119 (\u2026) do Ministra Zaorskiego o okre\u015blenie pewnego rodzaju subsydium na zrealizowanie takiego obrazu\u201d[38]<\/a>. Postulat ten uzasadnia\u0142 ryzkiem powstania precedensu \u2013 \u201e\u017ceby potem ka\u017cdy nie uwa\u017ca\u0142, \u017ce ma prawo przychodzenia na Komisj\u0119 tylko z pomys\u0142em i zwracania si\u0119 z pro\u015bb\u0105 o skierowanie go do produkcji\u201d[39]<\/a>. Dyskusja nad tym postulatem zdominowa\u0142a znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 posiedzenia. Ludwik Starski, niech\u0119tny projektowi Skolimowskiego (kt\u00f3ry okre\u015bli\u0142 jako \u201efilm dla fachowc\u00f3w\u201d [40]<\/a> b\u0105d\u017a \u201edla znawc\u00f3w\u201d[41]<\/a>), pozosta\u0142 sceptyczny wobec propozycji Olszowskiego \u2013 \u201ebo po Skolimowskim doskonale sobie wyobra\u017cam, \u017ce mo\u017ce przyj\u015b\u0107 Konwicki i nie powiemy mu nie\u201d[42]<\/a>. Obaj dyskutanci w toku posiedzenia kilkakrotnie powracali do g\u0142osu, za ka\u017cdym razem podtrzymuj\u0105c sw\u00f3j sprzeciw wobec projektu maj\u0105cego kosztowa\u0107 4 milion\u00f3w z\u0142otych. Kwot\u0119 t\u0119 Olszowski oceni\u0142 jako zbyt wysok\u0105[43]<\/a>, Starski za\u015b \u2013 jako niemo\u017cliw\u0105 do faktycznego oszacowania na podstawie konceptu[44]<\/a>. Ich argumenty przeciw finansowaniu R\u0105k do g\u00f3ry<\/em>, cho\u0107 zbie\u017cne w konkluzji, by\u0142y jednak skrajnie inne.<\/p>\n Starski wypowiada si\u0119 jako typowy przedstawiciel \u201ebran\u017cy\u201d, dbaj\u0105cej o jako\u015b\u0107 produktu ukierunkowanego na pozyskanie jak najwi\u0119kszej widowni. Jedna z jego wypowiedzi uciele\u015bnia znany od rewolucji bolszewickiej sp\u00f3r w marksistowskim podej\u015bciu do tw\u00f3rczo\u015bci: czy marksista powinien wspiera\u0107 awangard\u0119, jako instytucj\u0119 sprzeciwiaj\u0105c\u0105 si\u0119 klasycznym stylom, jakoby wspieraj\u0105cym w\u0142adz\u0119 bur\u017cuazji, czy te\u017c odrzuci\u0107 eksperymenty formalne, jako arystokratyczne dziwactwa, i wspiera\u0107 wytwarzanie propagandowych komunikat\u00f3w \u0142atwo absorbowanych przez widowni\u0119: \u201e\u017byjemy w spo\u0142ecze\u0144stwie, gdzie m\u00f3wi si\u0119 o sztuce dla mas. O przemawianiu do najwi\u0119kszych warstw spo\u0142ecze\u0144stwa, a robi si\u0119 co\u015b wr\u0119cz odwrotnego\u201d[45]<\/a>. O\u015bmieli\u0142 si\u0119 wr\u0119cz postawi\u0107 pytanie \u201eCzy w og\u00f3le filmy, zrobione przez Skolimowskiego, przemawiaj\u0105 do normalnego widza?\u201d[46]<\/a>. W opinii Starskiego \u201eudziwnienia\u201d s\u0105 domen\u0105 tw\u00f3rc\u00f3w niedojrza\u0142ych; jako wz\u00f3r do na\u015bladowania przedstawi\u0142 natomiast Pola\u0144skiego, \u201ekt\u00f3ry od Ludzi z szaf\u0105<\/em>[47]<\/a> przeszed\u0142 do innych film\u00f3w i zacz\u0105\u0142 przemawia\u0107 do publiczno\u015bci i okaza\u0142o si\u0119, \u017ce umie on do publiczno\u015bci przemawia\u0107. Je\u017celi chodzi o umiej\u0119tno\u015b\u0107 nawi\u0105zania kontakt\u00f3w z publiczno\u015bci\u0105, to Skolimowski w swoich scenariuszach, a przede wszystkim w Niewinnych czarodziejach<\/em> wskaza\u0142, \u017ce umie r\u00f3wnie\u017c nawi\u0105zywa\u0107 kontakt z publiczno\u015bci\u0105. Wracaj\u0105c do tego pomys\u0142u, wydaje mi si\u0119, \u017ce otrzymaliby\u015bmy film w rodzaju Bariery<\/em>\u201d[48]<\/a>. Zwr\u00f3ci\u0142 tak\u017ce uwag\u0119 na przesadn\u0105 literacko\u015b\u0107 dialog\u00f3w, cho\u0107 uwag\u0119 t\u0119 uj\u0105\u0142 w specyficzny spos\u00f3b: \u201eTu jest du\u017co scen, w kt\u00f3rych wyst\u0119puj\u0105 polskie szmoncesy. Maj\u0105 one chyba podkre\u015bli\u0107 jak\u0105\u015b autoironi\u0119, maj\u0105 one s\u0142u\u017cy\u0107 jakim\u015b autosugestiom. Dla mnie te powiedzenia niekt\u00f3re s\u0105 szmoncesami typowymi dla Lawi\u0144skiego czy Krukowskiego, a tego w tak nowoczesnym filmie powinni\u015bmy si\u0119 wystrzega\u0107\u201d[49]<\/a>. Zdaniem Starskiego, \u201eJe\u015bli w\u0142adze dojd\u0105 do wniosku, \u017ce mo\u017cna scenariusze pisa\u0107 na skrawku papieru, to b\u0119dziemy si\u0119 musieli zgodzi\u0107, ale obawiam si\u0119, czy z tego nie wyniknie jaka\u015b u\u0142omno\u015b\u0107 naszej produkcji\u201d[50]<\/a>. Dzia\u0142ania takie okre\u015bli\u0142 jako \u201epolityk\u0119 samob\u00f3jcz\u0105\u201d[51]<\/a>, a w swej obszernej wypowiedzi wielokrotnie podkre\u015bla\u0142, \u017ce \u201enie mo\u017cna produkcji zawodowej miesza\u0107 z produkcj\u0105 eksperymentaln\u0105\u201d[52]<\/a>.<\/p>\n W podobny spos\u00f3b oceni\u0142 materia\u0142 Olszowski (\u201eten scenariusz jest klinicznym przyk\u0142adem scenariusza filmu eksperymentalnego\u201d[53]<\/a>), cho\u0107 by\u0142by sk\u0142onny przyzna\u0107 dofinansowanie w ramach specjalnie wydzielonego funduszu. Z drugiej strony, propozycja taka mog\u0142a by\u0107 pu\u0142apk\u0105 zastawion\u0105 na Zaorskiego, bowiem w kolejnej swej wypowiedzi Olszowski ujawni\u0142 jednoznacznie niech\u0119tn\u0105 opini\u0119 o projekcie: \u201ejestem ca\u0142kowicie przeciw i konsekwentnie przeciw skierowaniu tego filmu do produkcji. Dlaczego? W ekspozycji, kt\u00f3ra jest za\u0142\u0105czona do scenariusza jest powiedziane, \u017ce m\u0142ode pokolenie jest stracone dlatego, \u017ce ka\u017cde pokolenie musi mie\u0107 mo\u017cliwo\u015bci zaanga\u017cowania si\u0119\u201d[54]<\/a>. Nie spodoba\u0142 mu si\u0119 zreszt\u0105 sam pomys\u0142 dramaturgiczny: \u201epija\u0144stwa w naszych filmach jest za du\u017co\u201d[55]<\/a>, \u201ete wszystkie sprawy w \u015brodowisku lekarskim nie znajduj\u0105 pokrycia w pewnej okre\u015blonej rzeczywisto\u015bci\u201d[56]<\/a>. G\u0142os w tej sprawie zabra\u0142 tak\u017ce minister Zaorski: \u201eto \u015brodowisko jest po prostu pretekstem i niezale\u017cnie od tego, w jakim \u015brodowisku by\u015bmy ten sprawy pokazali, to czu\u0142oby si\u0119 ono dotkni\u0119te. Jest kwestia, czy nie mo\u017cna by tego \u015brodowiska zr\u00f3\u017cnicowa\u0107. Zr\u00f3\u017cnicowanie postaw przyczyni\u0142oby si\u0119 do tego, \u017ce film by\u0142by odbierany lepiej\u201d[57]<\/a>. Odni\u00f3s\u0142 si\u0119 tak\u017ce do poziomu zamo\u017cno\u015bci bohater\u00f3w: \u201eJe\u015bli chodzi o spraw\u0119 samochod\u00f3w, to jestem przekonany, \u017ce je\u017celi w roku 1970 uka\u017c\u0105 si\u0119 na rynku polskie Fiaty, to b\u0119dzie ich mn\u00f3stwo i nie b\u0119dzie mo\u017cna traktowa\u0107 samochodu jak luksusu\u201d[58]<\/a>.<\/p>\n Na ostatni z tych aspekt\u00f3w zwraca\u0142 uwag\u0119 tak\u017ce Jerzy Putrament[59]<\/a>. \u201eZnam dosy\u0107 dobrze \u015brodowisko lekarskie i wiem, \u017ce lekarze w Warszawie nawet w 10 lat po uko\u0144czeniu studi\u00f3w nie s\u0105 dobrze sytuowani, nie ma mowy o tym, aby mieli samochody (\u2026) nie razi\u0142yby mnie te elementy, gdyby\u015bmy mieli do czynienia ze \u015brodowiskiem podwarszawskich badylarzy, ewentualnie widzia\u0142bym mo\u017cliwo\u015bci takiego trybu \u017cycia u dzieci naszych dziennikarzy\u201d[60]<\/a>. Do scenariuszowego pretekstu dramaturgicznego o lekarzu, kt\u00f3ry doje\u017cd\u017ca 15 km w jedn\u0105 stron\u0119 czy 20 km w drug\u0105 stron\u0119<\/em> odni\u00f3s\u0142 si\u0119 w nast\u0119puj\u0105cy spos\u00f3b: \u201eobecnie karetki pogotowia sanitarnego docieraj\u0105 do bardzo odleg\u0142ych miejscowo\u015bci i dlatego opisana sytuacja jest przesadzona\u201d[61]<\/a>. Pomimo tych zarzut\u00f3w, Putrament popar\u0142 projekt, argumentuj\u0105c to popularno\u015bci\u0105 Skolimowskiego za granic\u0105 (\u201ew ci\u0105gu ostatniego roku ze wszystkich film\u00f3w polskich jedynie filmy Skolimowskiego sz\u0142y z jakim takim powodzeniem na ekranach kin paryskich\u201d[62]<\/a>).<\/p>\n Stanowisko Putramenta wspar\u0142 Krzysztof Teodor Toeplitz: \u201eSkolimowski wpisa\u0142 swoje nazwisko na list\u0119 re\u017cyser\u00f3w, o kt\u00f3rych si\u0119 m\u00f3wi w \u015bwiatowej produkcji filmowej\u201d[63]<\/a>. W obszernej przemowie stara\u0142 si\u0119 odeprze\u0107 zar\u00f3wno zarzuty przedstawiciela KC (\u201enie odczyta\u0142em tych negatywnych element\u00f3w, o kt\u00f3rych m\u00f3wi\u0142 tow. Olszowski. Ten scenariusz nak\u0142ania do postaw ideowych poprzez ukazanie brak\u00f3w. To jest znany w literaturze \u015bwiatowej chwyt, kt\u00f3rego d\u0105\u017ceniem jest doprowadzenie do udoskonalenia wielu odbiorc\u00f3w poprzez pokazanie braku warto\u015bciowych postaw i braku perspektyw. Ju\u017c na ten temat rzuca\u0142 uwagi Gorki\u201d[64]<\/a>), jak i Starskiego. W odniesieniu do uwag tego ostatniego, KTT broni\u0142 \u201ekonspektowego\u201d charakteru przed\u0142o\u017conego przez Skolimowskiego materia\u0142u (\u201ewszystkie scenariusze nawet napisane najbardziej szczeg\u00f3\u0142owo kierujemy do produkcji na zasadzie weksla in blanco<\/em>, bo niejednokrotnie przekonujemy si\u0119, \u017ce na Komisji Kolaudacyjnej ze scenariusza wychodzi zupe\u0142nie co innego ni\u017c sobie wyobra\u017cali\u015bmy\u201d[65]<\/a>), a tak\u017ce sprzeciwi\u0142 si\u0119 opinii o rzekomej niekomunikatywno\u015bci stylu autora Bariery<\/em> (\u201enasza publiczno\u015b\u0107 coraz bardziej przyzwyczaja si\u0119 do ogl\u0105dania film\u00f3w wsp\u00f3\u0142czesnych, o czym \u015bwiadczy zainteresowanie Czerwon\u0105 pustyni\u0105<\/em> czy Za\u0107mieniem<\/em>\u201d[66]<\/a>).<\/p>\n G\u0142os ten wspar\u0142 publicysta \u201eTrybuny Ludu\u201d, Jan Alfred Szczepa\u0144ski: \u201em\u00f3wimy o tym, \u017ce filmy Skolimowskiego s\u0105 filmami dla fachowc\u00f3w, \u017ce nie b\u0119d\u0105 one mie\u0107 powodzenia. To nie jest prawda, bo ju\u017c obecnie mo\u017cna stwierdzi\u0107, \u017ce filmy Antonioniego maj\u0105 powodzenie i o tym \u015bwiadczy fakt, \u017ce s\u0105 one w Warszawie odbierane przez kilkadziesi\u0105t tysi\u0119cy os\u00f3b\u201d[67]<\/a>. Przypomnia\u0142, \u017ce swego czasu Wesele<\/em> Wyspia\u0144skiego \u201euwa\u017cano za zupe\u0142n\u0105 abre-kadabr\u0119\u201d[68]<\/a>. Zarazem podda\u0142 krytyce konkretne fragmenty dialog\u00f3w: \u201ebardzo nieprzyjemnie uderzy\u0142o mnie to dwukrotne powt\u00f3rzenie \u2013 r\u0119ce do g\u00f3ry. To przy szalonej sugestywno\u015bci podawania pewnych rzeczy przez Skolimowskiego mo\u017ce zabrzmie\u0107 bardzo mocno i obawia\u0142bym si\u0119, aby tu nie zabrzmia\u0142o to powiedzenie w stosunku do r\u00f3\u017cnorodnych zjawisk, w stosunku do kt\u00f3rych nie powinno by\u0107 tego wyd\u017awi\u0119ku\u201d[69]<\/a> (Szczepa\u0144ski nie powiedzia\u0142 wprawdzie o s\u0105siaduj\u0105cych ze sob\u0105 okrzykach \u201eH\u00e4nde hoch\u201d i \u201eRuki w wierch\u201d, ale ewidentnie chodzi\u0142o o \u201eten wyd\u017awi\u0119k\u201d). G\u0142os za realizacj\u0105 filmu odda\u0142 tak\u017ce Tadeusz Karpowski (cho\u0107 zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119 na pewn\u0105 monotoni\u0119: \u201eto wszystko wygl\u0105da na to, jakby by\u0142a prowadzona rozmowa jednego cz\u0142owieka z samym sob\u0105\u201d[70]<\/a>), a tak\u017ce Czes\u0142aw Petelski (\u201eby\u0142bym za szerokim otworzeniem furtki\u201d[71]<\/a>).<\/p>\n Mo\u017cna przypuszcza\u0107, \u017ce szal\u0119 przewa\u017cy\u0142a obrona projektu przez Stanis\u0142awa Wohla, kt\u00f3ry o\u015bwiadczy\u0142: \u201estawiaj\u0105c ten scenariusz jako Kierownik Artystyczny Zespo\u0142u nie tylko \u017cyruj\u0119 jaki\u015b weksel, ale go wsp\u00f3lnie wystawiam i bior\u0119 odpowiedzialno\u015b\u0107 zar\u00f3wno za jako\u015b\u0107 artystyczn\u0105 tego filmu, jak i za jego wymow\u0119 ideow\u0105\u201d[72]<\/a>. Podkre\u015bli\u0142 zarazem promocyjny aspekt przedsi\u0119wzi\u0119cia (\u201esprawa naszej gospodarno\u015bci nie jest w pe\u0142ni wymierna w z\u0142ot\u00f3wkach (\u2026) istnieje pewna warto\u015b\u0107 niewymierna i warto\u015b\u0107, kt\u00f3r\u0105 tworzy\u0107 trzeba\u201d[73]<\/a>), wykazuj\u0105c przy tym bardzo dobr\u0105 orientacj\u0119 w uwarunkowaniach \u00f3wczesnej produkcji \u015bwiatowej (\u201eProducent, kt\u00f3ry dba o dobre imi\u0119 swojej firmy i kt\u00f3ry zarabia du\u017ce pieni\u0105dze na Bondzie, kt\u00f3ry robi filmy komercjalne musi od czasu do czasu zrobi\u0107 film artystyczny, nawet film eksperymentalny, kt\u00f3ry we\u017amie udzia\u0142 w festiwalu w Cannes\u201d[74]<\/a>). Po nim g\u0142os zabra\u0142 Skolimowski. Zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119, \u017ce Komisja Ocen Scenariuszy \u201enie jest ostatni\u0105 instancj\u0105, kt\u00f3ra mo\u017ce ingerowa\u0107 w sprawy nowo powsta\u0142ego filmu, bo istnieje jeszcze etap scenopisu, istnieje kontrola Zespo\u0142u, kt\u00f3ra ma miejsce podczas zdj\u0119\u0107 i monta\u017cu, a poza tym istnieje Komisja Kolaudacyjna\u201d[75]<\/a>.<\/p>\n Sp\u00f3r pomi\u0119dzy uczestnikami dyskusji rozstrzygn\u0105\u0142 minister Zaorski. W swym podsumowaniu zaakcentowa\u0142 zw\u0142aszcza aspekt promocji mi\u0119dzynarodowej:<\/p>\n gdyby nie te par\u0119 film\u00f3w, to mia\u0142aby miejsce taka sytuacja, \u017ce kinematografia polska odsta\u0142aby od czo\u0142\u00f3wki \u015bwiatowej. Trzeba pami\u0119ta\u0107 o tym, \u017ce jeste\u015bmy r\u00f3wnie\u017c obowi\u0105zani do wymiany d\u00f3br kulturalnych i z tym trzeba si\u0119 liczy\u0107. Musimy sta\u0107 w miejscu dostrzegalnym, a je\u017celi z tego miejsca dotychczasowego zostaniemy zepchni\u0119ci, to musimy si\u0119 liczy\u0107 z konsekwencjami. Kinematografia nasza musi zabiega\u0107 o to, \u017ceby nie da\u0107 si\u0119 zepchn\u0105\u0107. W ca\u0142ej Europie m\u00f3wi si\u0119 o tym, \u017ce nast\u0105pi\u0142o przemieszczenie i w produkcji filmowej Czesi zast\u0105pili Polak\u00f3w[76]<\/a>.<\/p>\n Opowiedzia\u0142 si\u0119 za skierowaniem filmu do produkcji \u2013 przy czym postawi\u0142 warunek: \u201ezanim zosta\u0142yby rozpocz\u0119te zdj\u0119cia, chcia\u0142bym, aby\u015bmy otrzymali scenopis, \u017ceby\u015bmy mogli skontrolowa\u0107 to, co ujrzymy na ekranie. Do tego nas zobowi\u0105zuje nasz system spo\u0142eczny i chcieliby\u015bmy wszyscy razem by\u0107 przekonani, \u017ce re\u017cyser uwzgl\u0119dni\u0142 nasze uwagi\u201d[77]<\/a>. W odr\u0119bnym dokumencie podsumowuj\u0105cym posiedzenie Komisji, Jan Zbigniew Pastuszko, dyrektor Zespo\u0142u Programu i Rozpowszechniania Film\u00f3w, podkre\u015bli\u0142 \u201ezdecydowan\u0105 przewag\u0119 g\u0142os\u00f3w przychylnych (\u2026) Warunkiem skierowania filmu do realizacji b\u0119dzie akceptacja scenopisu, w kt\u00f3rym autor postara si\u0119 uwzgl\u0119dni\u0107 wa\u017cniejsze wskazania KOS\u201d[78]<\/a>.<\/p>\n Scenopis (do po\u0142owy maja 1967)<\/strong><\/p>\n Napisanie scenopisu zaj\u0119\u0142o jednak nieco czasu. Udokumentowane dzia\u0142ania zwi\u0105zane z jego zatwierdzeniem mia\u0142y miejsce od ko\u0144ca marca do po\u0142owy maja 1967 r. Zasadnicza by\u0142a opinia Janiny Bauman, naczelnik Wydzia\u0142u Programu Filmu Fabularnego w Naczelnym Zarz\u0105dzie Kinematografii, z 4 kwietnia 1967 r.[79]<\/a>. W opinii tej Bauman napisa\u0142a, i\u017c scenopis (wariant 5-L) \u201ezapowiada film interesuj\u0105cy i warto\u015bciowy. Zastrze\u017cenia budzi jedynie panuj\u0105ca w nim atmosfera pija\u0144stwa oraz nie licuj\u0105cy z profesj\u0105 spos\u00f3b bycia bohater\u00f3w. Proponuj\u0119 zatwierdzenie scenopisu (a tym samym r\u00f3wnie\u017c akceptacj\u0119 scenariusza) i przekazanie uwag Zespo\u0142owi do wykorzystania w czasie realizacji filmu\u201d[80]<\/a>. Tego samego dnia Bauman informuje Zesp\u00f3\u0142 \u201eSyrena\u201d, i\u017c wiceminister Zaorski zatwierdzi\u0142 scenopis filmu, dodaj\u0105c, i\u017c \u201euwagi o scenopisie b\u0119d\u0105 om\u00f3wione z autorem i re\u017cyserem filmu\u201d[81]<\/a>.<\/p>\n Wydaje si\u0119, \u017ce mniej wi\u0119cej w tym samym czasie projekt recenzowany jest w KC. Na prze\u0142omie marca i kwietnia 1967 r., na pro\u015bb\u0119 wiceministra Zaorskiego, scenopis otrzymuje do recenzji Wincenty Kra\u015bko[82]<\/a>. Nie zachowa\u0142a si\u0119 ona w zbiorach poddanych analizie. Trudno jednak przypuszcza\u0107 (cho\u0107 nie mo\u017cna tego wykluczy\u0107), by zatwierdzenie scenopisu przez NZK nast\u0105pi\u0142o bez wiedzy o aprobacie ze strony KC. Jakkolwiek by\u0142o, zapowiedziane przez Bauman \u201eom\u00f3wienie uwag\u201d przeci\u0105gn\u0119\u0142o si\u0119 nieco ponad miesi\u0105c (by\u0107 mo\u017ce wp\u0142yw na to mia\u0142a opinia Kra\u015bki) \u2013 kolejne dokumenty pochodz\u0105 z pocz\u0105tku maja. I tak, w eksplikacji re\u017cyserskiej, prawdopodobnie z 5 maja 1967 r., przeczyta\u0107 mo\u017cna:<\/p>\n W przedstawionym scenopisie filmu R\u0119ce do g\u00f3ry<\/em> znajduje si\u0119 szereg lu\u017anych obraz\u00f3w i scen maj\u0105cych charakter retrospekcyjny. Obecnie \u2013 ju\u017c podczas pracy z aktorami, podczas pr\u00f3b tekstu i sytuacji \u2013 ujawni\u0142y si\u0119 braki konstrukcyjne tej w\u0142a\u015bnie partii scenopisu (\u2026) Wynikn\u0119\u0142a wobec tego konieczno\u015b\u0107 pewnych zmian w cz\u0119\u015bci retrospekcyjnej, a \u015bci\u015ble m\u00f3wi\u0105c zintegrowanie tej cz\u0119\u015bci jak\u0105\u015b anegdot\u0105. Nie mog\u0142o by\u0107 to zdarzenie zwi\u0105zane bezpo\u015brednio z zawodem, czy tez studiami medycznymi \u2013 poniewa\u017c to jest tematem akcji w czasie tera\u017aniejszym. Trzeba wi\u0119c by\u0142o znale\u017a\u0107 co\u015b bardzo typowego dla tamtych czas\u00f3w (lata pi\u0119\u0107dziesi\u0105te) i typowego dla czynno\u015bci student\u00f3w, a nie zwi\u0105zanego wprost z wyk\u0142adami, egzaminami itp. Wyb\u00f3r pad\u0142 na jak\u017ce typowe wykonywanie dekoracji z przer\u00f3\u017cnych okazji \u015bwi\u0105t, zobowi\u0105za\u0144, itp. Nasi bohaterowie b\u0119d\u0105 pokazani przy tej w\u0142a\u015bnie czynno\u015bci ozdabiania uczelni, gdy w toku dobrowolnej nadprogramowej pracy, bez \u201edr\u0119twej, agitacyjnej mowy\u201d \u2013 a przeciwnie z entuzjazmem i po\u015bwi\u0119ceniem, pomimo zm\u0119czenia \u2013 z\u0142\u0105czeni s\u0105 wsp\u00f3lnym kolektywnym wysi\u0142kiem. Jednym z element\u00f3w tej dekoracji by\u0142by portret sklejany z fotograficznych powi\u0119ksze\u0144 (\u2026) wskutek b\u0142\u0119dnego obliczenia pewne elementy powi\u0119kszenia zosta\u0142y podw\u00f3jnie naklejone\u00a0 i oto portret posiada podw\u00f3jne oczy. Oczywi\u015bcie najbardziej typowym portretem dla tamtych lat by\u0142by portret Stalina, jako najbardziej uniwersalny, nie wymagaj\u0105cy komentarzy \u2013 kt\u00f3rych w\u0142a\u015bnie nale\u017ca\u0142oby tu unikn\u0105\u0107. \u017badnych dodatkowych aluzji politycznych, \u017cadnych przy okazji \u201erozrachunk\u00f3w\u201d \u2013 ot, tylko zdarzenie \u2013 jak\u017ce typowe dla tamtych lat. Dzi\u0119ki temu uzyskujemy skr\u00f3tow\u0105 opraw\u0119 czasow\u0105 i plastyczn\u0105 dla tej retrospektywnej anegdoty, opowiedzianej bardzo dyskretnie, powa\u017cnie i taktownie[83]<\/a>.<\/p>\n Na maszynopisie, z kt\u00f3rego pochodzi powy\u017cszy opis, widnieje dopisek, najpewniej Janiny Bauman: \u201ePo rozmowie z prof. Wohlem uzale\u017cni\u0142am ustosunkowanie si\u0119 do tego problemu od ca\u0142o\u015bciowego przedstawienia sprawy (cech, roli bohatera w tej scenie itp.)\u201d[84]<\/a>. W kolejnej (niedatowanej) notatce autorstwa Bauman czytamy: \u201eProf. Wohl wyja\u015bni\u0142: poniewa\u017c Minister \u017cyczy\u0142 sobie, aby przedstawiono mu nowe sceny w kontek\u015bcie ca\u0142ego scenopisu, Skolimowski napisa\u0142 co trzeba i odpowiednio wmontowa\u0142 do scenopisu. Jutro uzupe\u0142niony scenopis trafi do nas, a my prze\u015blemy go Ministrowi. Nast\u0119pnie \u00bbSyrena\u00ab zam\u00f3wi audiencj\u0119 u Ministra\u201d[85]<\/a>. O charakterze tych uzupe\u0142nie\u0144 \u015bwiadczy pismo Bauman napisane nast\u0119pnego dnia, kt\u00f3re informuje, i\u017c Zesp\u00f3\u0142 \u201eSyrena\u201d nades\u0142a\u0142 scenopis<\/p>\n uzupe\u0142niony wstawkami na stronach 42, 51 i 62. S\u0105 to kr\u00f3tkie retrospekcje ukazuj\u0105ce do\u015b\u0107 dramatyczne prze\u017cycie grupy bohater\u00f3w w okresie stalinowskim. Sceny te wmontowano zr\u0119cznie w kontekst scenopisu, w spos\u00f3b lakoniczny lecz wyrazisty kre\u015bl\u0105 postawy poszczeg\u00f3lnych os\u00f3b, pozwalaj\u0105 pozna\u0107 je bli\u017cej, zw\u0142aszcza Zastaw\u0119 i Alf\u0119. Para ta dzi\u0119ki retrospekcjom staje si\u0119 sympatyczniejsza i zas\u0142uguj\u0105ca na wi\u0119kszy szacunek. Przy okazji ujawnia si\u0119 tak\u017ce prehistoria przepo\u0142owionego banknotu. Uzupe\u0142nienia, kt\u00f3re proponuje Skolimowski, uwa\u017cam za trafne i pog\u0142\u0119biaj\u0105ce wymow\u0119 przysz\u0142ego filmu. Nie s\u0105dz\u0119, by ich wymowa ideowo-polityczna mia\u0142a by\u0107 zakwestionowana: film maj\u0105cy ambicj\u0119 dokonania pewnej oceny moralnej pokolenia trzydziestolatk\u00f3w ma chyba prawo (czy nawet musi) pokaza\u0107 fragmentarycznie r\u00f3wnie\u017c ich prze\u017cycia z okresu b\u0142\u0119d\u00f3w i wypacze\u0144[86]<\/a>.<\/p>\n Istotnie, scenopis zosta\u0142 uzupe\u0142niony przez opisy trzech nowych scen retrospekcyjnych (wariant 6-L)[87]<\/a>. Co ciekawe, nie ma w nim s\u0142ynnego monologu \u201ecztery lata przedszkola, osiem lat szko\u0142y, cztery lata liceum, wszystko na nic\u201d. Na pytanie dziennikarza dopytuj\u0105cego re\u017cysera, czy nie by\u0142 to pomys\u0142 Kobieli, Skolimowski odpowiedzia\u0142: \u201eTo akurat by\u0142o napisane. Podstaw\u0105 ca\u0142ej akcji by\u0142o niefortunne wydarzenie z portretem Stalina\u201d[88]<\/a>. Niewykluczone, \u017ce re\u017cyser od pocz\u0105tku zaplanowa\u0142 taki uk\u0142ad materia\u0142u \u2013 niemniej, tej sceny nie by\u0142o ani w scenariuszu, ani w scenopisie.<\/p>\n Interesuj\u0105ce, \u017ce po \u201euzupe\u0142nieniach\u201d nie powsta\u0142a nowa wersja maszynopisu ca\u0142ego materia\u0142u. Zmiany awizowano napisem \u201eRetrospekcja\u201d wykonanym flamastrem na oryginale, oraz doklejaj\u0105c dodatkowe strony (\u201ewcinaj\u0105ce si\u0119\u201d w numeracj\u0119 dokumentu 5-L). Co ciekawe, w scenopisie retrospekcje s\u0105 trzy \u2013 nie ma czwartej, pokazuj\u0105cej domnieman\u0105 pr\u00f3b\u0119 samob\u00f3jcz\u0105 (domnieman\u0105, gdy\u017c zako\u0144czon\u0105 wydarzeniem, kt\u00f3re w czasoprzestrzennej logice fabu\u0142y nie mia\u0142a prawa si\u0119 wydarzy\u0107, tj. wyrzuceniem Alfy przez okno \u2013 w wersji z 1967 r.). Wbrew intuicji Bauman[89]<\/a>, \u201ewymowa ideowo-polityczna\u201d retrospekcji zosta\u0142a jednak zakwestionowana. Sta\u0142o si\u0119 to na p\u00f3\u017aniejszym etapie \u2013 p\u00f3ki co, pozytywna opinia z NZK pozwoli\u0142a na rych\u0142e rozpocz\u0119cie procesu produkcyjnego.<\/p>\n Produkcja i kolaudacja z lipca 1967 r. <\/strong><\/p>\n Dysponujemy dwoma zapisami pochodz\u0105cymi z po\u0142owy 1967 r. daj\u0105cymi cz\u0119\u015bciowy wgl\u0105d w okres zdj\u0119ciowy filmu[90]<\/a>. Pierwszym jest przywo\u0142any ju\u017c reporta\u017c Krystyny Garbie\u0144 z \u201eFilmu\u201d[91]<\/a>. Wynika ze\u0144, \u017ce w toku zdj\u0119\u0107 (a zatem po z\u0142o\u017ceniu scenopisu) pseudonimy bohater\u00f3w nie zosta\u0142y jeszcze ustalone; reporta\u017c zawiera te\u017c fotos z czwartej retrospekcji (pr\u00f3by samob\u00f3jczej), a zatem tej nieobecnej\u00a0 w scenopisie. Drugim \u017ar\u00f3d\u0142em jest materia\u0142 z planu zdj\u0119ciowego, kt\u00f3ry ukaza\u0142 si\u0119 w \u201ePolskiej Kronice Filmowej\u201d[92]<\/a> (zawiera on m.in. fragmenty sceny dialogowej, kt\u00f3ra nie wesz\u0142a do wersji filmowej[93]<\/a>). Fakt, \u017ce zdj\u0119cia do filmu trafi\u0142y do PKF potwierdza, \u017ce projekt Skolimowskiego budzi\u0142 zainteresowanie (re\u017cyser wspomina\u0142, \u017ce plan zdj\u0119ciowy, zaaran\u017cowany w hali tenisowej klubu sportowego \u201eSarmata\u201d na Woli, by\u0142 swego rodzaju atrakcj\u0105 towarzysk\u0105 \u2013 \u201eHala na Wolskiej sta\u0142a si\u0119 jakby Mekk\u0105, odwiedzali nas wszyscy\u201d[94]<\/a>).<\/p>\n Il. 5. Jerzy Skolimowski re\u017cyseruje <\/span>R\u0119ce do g\u00f3ry<\/em>. Autor: Jerzy Troszczy\u0144ski (prawa: WFDiF, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA)<\/span><\/p><\/div>\n Trzecim \u017ar\u00f3d\u0142em informacji o decyzjach, jakie podj\u0119to na planie zdj\u0119ciowym, jest sprawozdanie analityczno-ekonomiczne z archiwum w Milan\u00f3wku. W spisie scen zawiera ono dwie, kt\u00f3re nie wesz\u0142y do filmu (i kt\u00f3rych nie ma w scenariuszu): \u201eSzpital psychiatryczny\u201d oraz \u201e\u015alub\u201d[95]<\/a>. Z wykazu obiekt\u00f3w zdj\u0119ciowych wynika, \u017ce na potrzeby sceny \u201eSzpital psychiatryczny\u201d zrealizowano, wed\u0142ug sprawozdania, 10 uj\u0119\u0107 o \u0142\u0105cznej d\u0142ugo\u015bci 280 metr\u00f3w (by\u0107 mo\u017ce, kiedy\u015b zostan\u0105 odnalezione), natomiast ze \u201e\u015alubu\u201d zrezygnowano \u201ew zamian [za] obiekt Przes\u0142uchanie\u201d [96]<\/a>. Ponadto, w \u015bwietle informacji ze sprawozdania mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce Skolimowski planowa\u0142 pocz\u0105tkowo rozbudow\u0119 sceny balowej o orkiestr\u0119 i kelner\u00f3w (rezygnacja z tych zamierze\u0144 zosta\u0142a skwapliwie odnotowana jako przyk\u0142ad oszcz\u0119dno\u015bci). Ponadto, re\u017cyser wykre\u015bli\u0142 zadania dla statyst\u00f3w (\u201eKolejarze\u201d oraz \u201eKelnerzy\u201d) oraz r\u00f3l epizodycznych, oznaczonych jako \u201eJ\u00f3zek\u201d i \u201e\u017bona J\u00f3zka\u201d. W \u017cadnym z dokument\u00f3w nie znalaz\u0142em \u017cadnej uwagi dotycz\u0105cych tak nazywaj\u0105cych si\u0119 postaci; pewien trop daje natomiast wprowadzenie do fragmentu scenariusza opublikowanego w \u201eEkranie\u201d, kt\u00f3re brzmi tak: \u201eGdy przed mikrofonem odczytano list (\u2026), b\u0142yskawicznie postanowiono zorganizowa\u0107 ekspedycj\u0119 karn\u0105 i podniecona kolumna ruszy\u0142a do wyj\u015bcia. Tutaj dopad\u0142y do nich \u017cony z okrzykami protestu i sk\u0142ad osobowy tej krucjaty mocno si\u0119 wykruszy\u0142\u201d[97]<\/a>.<\/p>\n Jak wynika ze sprawozdania produkcyjnego R\u0105k do g\u00f3ry<\/em>, zdj\u0119cia wykonano w ci\u0105gu 42 dni, mi\u0119dzy 15 maja a 23 czerwca 1967 r. Natomiast okres monta\u017cu i ud\u017awi\u0119kowienia przekroczy\u0142 plan i trwa\u0142 a\u017c do 9 listopada 1967 r. (b\u0119dzie jeszcze o tym mowa). W sprawozdaniu napisano: \u201ePrzed\u0142u\u017cenie tego okresu t\u0142umaczymy brakiem decyzji co do zmian jakich oczekiwano po przedstawieniu filmu do kolaudacji w dniu 24 lipca 1967. Brak tych decyzji uniemo\u017cliwia\u0142 grupie zdj\u0119ciowej kontynuowanie wszystkich prac produkcyjnych\u201d[98]<\/a>. O d\u0142ugim oczekiwaniu na rozstrzygni\u0119cia (skrupulatnie wyliczono, \u017ce chodzi\u0142o o 88 dni) pisz\u0105 autorzy raportu tak\u017ce w dziale \u201ewska\u017aniki produkcyjne\u201d, w kt\u00f3rym t\u0142umacz\u0105 si\u0119 z niskich wsp\u00f3\u0142czynnik\u00f3w dotycz\u0105cych wydajno\u015bci (plan: 36,8, wykonanie 15,3). Zaznaczaj\u0105: \u201ew przypadku przyj\u0119cia daty 24 lipca 1967 r. jako gotowo\u015b\u0107 filmu do kolaudacji, okres monta\u017cu i ud\u017awi\u0119kowienia zamkn\u0105\u0142by si\u0119 liczb\u0105 29 dni, a wydajno\u015b\u0107 w tym okresie wynios\u0142aby 67,5. Na potwierdzenie powy\u017cszego informujemy, \u017ce ju\u017c w dniu 1 sierpnia 1967 r. przekazano do FODU kopi\u0119 wzorcow\u0105, za\u015b w dniu 3 sierpnia 1967 r. przekazano do CWF kopi\u0119 pokazow\u0105\u201d[99]<\/a> (wariant 7-F-P).<\/p>\n W kolaudacji uczestniczy\u0142o kilka os\u00f3b, kt\u00f3re na temat R\u0105k do g\u00f3ry <\/em>zabiera\u0142y ju\u017c g\u0142os podczas posiedzenia Komisji Ocen Scenariuszy. Poza prowadz\u0105cym oba spotkania Tadeuszem Zaorskim, byli to: Ludwik Starski, Tadeusz Karpowski, Jan Alfred Szczepa\u0144ski i Stanis\u0142aw Wohl; ten pierwszy, tak krytycznie oceniaj\u0105cy scenariusz kilka miesi\u0119cy wcze\u015bniej, tym razem milcza\u0142[100]<\/a>. W kolaudacji wzi\u0105\u0142 te\u017c udzia\u0142 Jerzy Bossak, autor zewn\u0119trznej recenzji odczytanej na KOS-ie. Mimo pewnych krytycznych uwag pod adresem Skolimowskiego (\u201epos\u0142uguje si\u0119 aktorami na zasadzie kukie\u0142ek oraz epatuje pewnym motywem plastycznym i nim podporz\u0105dkowuje wiele sekwencji\u201d[101]<\/a>), Bossak przyzna\u0142, \u017ce film zrobi\u0142 na nim \u201edu\u017ce wra\u017cenie\u201d i wyrazi\u0142 \u017cyczenie, \u201e\u017ceby\u015bmy mieli najwi\u0119cej takich szok\u00f3w jak ten\u201d[102]<\/a>. Wiele opinii by\u0142o r\u00f3wnie pochlebnych: Szczepa\u0144ski i Karpowski u\u017cyli wr\u0119cz przymiotnika \u201ewybitny\u201d[103]<\/a>.<\/p>\n Do\u015b\u0107 ostro o filmie wypowiedzia\u0142 si\u0119 natomiast Wincenty Kra\u015bko, \u00f3wczesny kierownik Wydzia\u0142u Kultury Komitetu Centralnego PZPR. Powt\u00f3rzy\u0142 zarzut, kt\u00f3ry pojawi\u0142 si\u0119 ju\u017c na etapie scenariusza (\u201eje\u017celi rzeczywi\u015bcie m\u0142ode pokolenie jest takie, jak je widzi Skolimowski, to mamy do czynienia ze zjawiskiem straszliwie gro\u017anym\u201d[104]<\/a>), a zarazem odni\u00f3s\u0142 si\u0119 do potencjalnych efekt\u00f3w promowania tego filmu zagranic\u0105:<\/p>\n Je\u017celi przy okazji naszych kolaudacji zastanawiamy si\u0119 nad tym, czy obejrzany przez nas film odniesie sukcesy w kraju i za granic\u0105, to tutaj \u015bmia\u0142o m\u00f3g\u0142bym powiedzie\u0107, \u017ce film ten odniesie murowany sukces za granic\u0105, gdyby\u015bmy go tam wys\u0142ali, sprawi\u0142 on by niew\u0105tpliwie ogromn\u0105 rado\u015b\u0107 przeciwnikom naszej polityki i naszego ustroju, kt\u00f3rzy mogliby powiedzie\u0107: oto co komuni\u015bci potrafili zrobi\u0107 z m\u0142odego pokolenia, kt\u00f3re jest pokoleniem ludzi straconych[105]<\/a>.<\/p>\n Kra\u015bko stwierdzi\u0142, \u017ce \u201enie by\u0142o w naszej Komisji jeszcze nigdy tak ostrego filmu i nie zapowiada\u0142 tego przedstawiony nam scenariusz\u201d[106]<\/a> (mia\u0142 zapewne na my\u015bli scenopis, kt\u00f3ry \u2013 o czym by\u0142a ju\u017c mowa \u2013 prawdopodobnie recenzowa\u0142). Jego wypowied\u017a ma swoist\u0105 ram\u0119 sugeruj\u0105c\u0105 wahanie \u2013 na wst\u0119pie pyta \u201eco nale\u017ca\u0142oby zrobi\u0107?\u201d, i w lekko zmodyfikowanej formie powtarza to pytanie w zako\u0144czeniu (\u201eco mamy z nim robi\u0107 dalej?\u201d[107]<\/a>). Niew\u0105tpliwie jednak, spo\u015br\u00f3d kolaudant\u00f3w to w\u0142a\u015bnie Kra\u015bko sformu\u0142owa\u0142 najsilniejsz\u0105 krytyk\u0119 R\u0105k do g\u00f3ry<\/em>, kt\u00f3re okre\u015bli\u0142 jako \u201efilm odcz\u0142owieczony\u201d[108]<\/a> (zarzut \u201edehumanizacji\u201d postawi\u0142a tak\u017ce Wanda Jakubowska, dostrzeg\u0142a ona w filmie \u201eco\u015b upokarzaj\u0105cego\u201d, \u201eco\u015b wrednego\u201d[109]<\/a>).<\/p>\n Wyczuwaj\u0105c zapewne niech\u0119\u0107 Kra\u015bki, wymow\u0119 jego zarzut\u00f3w pr\u00f3bowali z\u0142agodzi\u0107 literaci zwi\u0105zani z zespo\u0142ami filmowymi. Witold Zalewski, cho\u0107 scen\u0119 wizji obozowej okre\u015bli\u0142 jako \u201eartystyczne nadu\u017cycie\u201d, broni\u0142 opinii, \u017ce Skolimowski zrealizowa\u0142 \u201efilm oczyszczaj\u0105cy, kt\u00f3ry szarpie widzem\u201d[110]<\/a>. Podobnie wypowiedzieli si\u0119 Ernest Bryll (\u201ewed\u0142ug mnie spe\u0142ni on zadanie od\u015bwie\u017caj\u0105ce\u201d[111]<\/a>) i Stanis\u0142aw Wohl (\u201edyskusje, kt\u00f3re rozp\u0119taj\u0105 si\u0119 nad tym filmem b\u0119d\u0105 mia\u0142y skutki pozytywne\u201d[112]<\/a>). Natomiast Jerzy Pomianowski w nieco paradnej wypowiedzi pr\u00f3bowa\u0142 argumentowa\u0107, \u017ce to \u201efilm zrobiony w imieniu ideowych ZMP-owc\u00f3w, kt\u00f3rzy przeciwstawiaj\u0105 si\u0119 tej bezideowej postawie swoich Koleg\u00f3w\u201d[113]<\/a>. Co ciekawe, opinii Kra\u015bki przeciwstawi\u0142 si\u0119 te\u017c krytyk \u201eTrybuny Ludu\u201d: \u201eJa bym broni\u0142 strony politycznej tego filmu z tych wzgl\u0119d\u00f3w, \u017ce to jest film, do kt\u00f3rego nie powinni\u015bmy podchodzi\u0107 jak do sztuki realistycznej, do sztuki masowej, jak do film\u00f3w, na kt\u00f3re chodzi par\u0119 milion\u00f3w widz\u00f3w\u201d[114]<\/a> (nawiasem m\u00f3wi\u0105c, Jan Alfred Szczepa\u0144ski zaprzeczy\u0142 tu swojej wcze\u015bniejszej wypowiedzi na Komisji Ocen Scenariuszy, podczas kt\u00f3rej wyrazi\u0142 by\u0142 pogl\u0105d, \u017ce w jego opinii R\u0119ce do g\u00f3ry<\/em> nie b\u0119d\u0105 \u201efilmem dla fachowc\u00f3w\u201d i mog\u0105 cieszy\u0107 si\u0119 powodzeniem).<\/p>\n Zaorski, jak cz\u0119sto mia\u0142 w zwyczaju, pr\u00f3bowa\u0142 koncyliacyjnie spi\u0105\u0107 zarzuty i pochwa\u0142y wypowiedziane przez uczestnik\u00f3w dyskusji. Ponownie, jak na KOS-ie, ubolewa\u0142 nad\u00a0 jednostronno\u015bci\u0105 przedstawienia bohater\u00f3w (\u201enie znale\u017ali\u015bmy jakiego\u015b kontrapunktu dla ca\u0142o\u015bci obrazu, a nawet je\u015bli ten kontrapunkt istnieje, to jest za s\u0142aby w por\u00f3wnaniu z tym, o czym m\u00f3wi ca\u0142y film\u201d[115]<\/a>). Wyrazi\u0142 tak\u017ce \u201epewne niepokoje co do strony interpretacyjnej przez odbiorc\u00f3w ca\u0142ego filmu\u201d[116]<\/a> (sic!), i zako\u0144czy\u0142 nieco salomonowym werdyktem przyj\u0119cia filmu \u201ew takiej postaci, w jakiej zosta\u0142 zaproponowany, natomiast je\u017celi chodzi o spos\u00f3b jego rozpowszechniania, to zastanawia\u0107 si\u0119 nad tym b\u0119dziemy p\u00f3\u017aniej\u201d[117]<\/a>.<\/p>\n Uwagi cenzury po pierwszej kolaudacji (lipiec \u2013 sierpie\u0144 1967 r.)<\/strong><\/p>\n Wydaje si\u0119, \u017ce kopia wytworzona po kolaudacji z 24 lipca (wariant 7-F) by\u0142a w znacznym stopniu (pomijaj\u0105c czwart\u0105 retrospekcj\u0119) zgodna ze scenopisem. Zalecenia wyci\u0119\u0107 znalaz\u0142y si\u0119 w opinii GUKPPiW z 28 lipca, kiedy kopia wzorcowa najpewniej zosta\u0142a ju\u017c wytworzona. Kolejny dokument urz\u0119du cenzury datowany jest na sierpie\u0144. Oba pochodz\u0105 z zespo\u0142u archiwalnego Wydzia\u0142u Kultury KC PZPR, wspomina o nich Anna Misiak w swojej ksi\u0105\u017cce[118]<\/sup><\/a>, obszernie cytuj\u0105c pierwszy z nich. Opinia podpisana przez Henryka Olszewskiego jest jedynym zachowanym dokumentem cenzury, w kt\u00f3rym proponuje si\u0119 wyci\u0119cie sceny z oczami Stalina; zarazem zak\u0142ada Olszewski, \u201eumiarkowany ton w propagowaniu filmu\u201d oraz ograniczenie jego obiegu filmu do kin studyjnych (lub wybranego jednego kina w ka\u017cdym wojew\u00f3dztwie)[119]<\/sup><\/a>. Poza rekomendacjami Olszewskiego, Misiak napomyka jedynie o drugiej notatce z 18 sierpnia 1967 r. (o kt\u00f3rej b\u0119dzie jeszcze mowa).<\/p>\n Natomiast dwa inne materia\u0142y z urz\u0119du cenzury, wytworzone przypuszczalnie w pa\u017adzierniku 1967 r. nie wskazuj\u0105 konkretnych scen, kt\u00f3re wyda\u0142y si\u0119 cenzorom podejrzane, lecz zawieraj\u0105 bardziej uog\u00f3lnione oceny filmu, zbie\u017cne zreszt\u0105 z opiniami wyg\u0142aszanymi na kolaudacji (Misiak o nich nie wspomina \u2013 jej ksi\u0105\u017cka powsta\u0142a w czasie, gdy archiwa cenzury by\u0142y w opracowaniu). W jednym z nich \u2013 okre\u015blonym jako \u201eInformacja\u201d rekapituluj\u0105ca p\u00f3\u0142roczn\u0105 prac\u0119 urz\u0119du, najpewniej na potrzeby KC \u2013 czytamy, i\u017c film Skolimowskiego jest<\/p>\n swoistym rozrachunkiem zar\u00f3wno z niekt\u00f3rymi przejawami okresu kultu jednostki (retrospekcje), jak te\u017c z niekt\u00f3rymi zagadnieniami wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci polskiej. Pokazano w filmie bankructwo ideowe by\u0142ych zetempowc\u00f3w \u2013 student\u00f3w, dzi\u015b wzi\u0119tych lekarzy, kt\u00f3rzy wyrzekli si\u0119 idea\u0142\u00f3w o kt\u00f3re niegdy\u015b walczyli, a jednym z ich g\u0142\u00f3wnych cel\u00f3w \u017cyciowych sta\u0142a si\u0119 pogo\u0144 za pieni\u0105dzem, kupnem samochodu, kt\u00f3rego marka ma okre\u015bla\u0107 pozycj\u0119 spo\u0142eczn\u0105 i towarzysk\u0105 ka\u017cdego z nich. Trudno by\u0142oby zarzuca\u0107 re\u017cyserowi, \u017ce ocenia pewne zjawiska z pozycji antysocjalistycznych, ale spojrzenie na nasz dzie\u0144 dzisiejszy jest jednostronne a uog\u00f3lnienia zbyt daleko id\u0105ce. Tym niemniej mo\u017cna dostrzec w tym warsztatowo i artystycznie dobrym filmie nut\u0119 zaanga\u017cowania i niepokoju z powodu istniej\u0105cego stanu rzeczy, co prowadzi autora do przesadnie pesymistycznych refleksji i w\u0105tpliwych konkluzji[120]<\/sup><\/a>.<\/p>\n Drugi z kolei dokument \u2013 numer \u015bci\u015ble tajnego \u201ePrzegl\u0105du\u201d, w kt\u00f3rym Departament Widowisk przedstawia\u0142 swoje osi\u0105gni\u0119cia w uj\u0119ciu kwartalnym \u2013 ogranicza opis wymowy filmu do jednego zdania. W kolejnym wskazuje za\u015b konkretn\u0105 scen\u0119 \u2013 inn\u0105 ni\u017c retrospekcja z oczami Stalina \u2013 kt\u00f3ra wzbudzi\u0142a w\u0105tpliwo\u015bci: \u201eFilm ten pokazuje bankructwo ideowe by\u0142ych aktywist\u00f3w ZMP a obecnie lekarzy. Retrospekcje odnosz\u0105ce si\u0119 do okupacji (\u015bmier\u0107 ludzi w komorach gazowych) jeszcze bardziej zaostrzaj\u0105 polityczn\u0105 wymow\u0119 filmu w odniesieniu do aktualnej sytuacji\u201d[121]<\/sup><\/a>. Za\u0142\u0105cznik do broszury z tym\u00a0 opisem zawiera ponadto zatrzymany przez cenzur\u0119 scenariusz filmu, kt\u00f3ry mia\u0142 by\u0107 opublikowany w miesi\u0119czniku \u201eKino\u201d (nr 8\/1967); jak wynika z za\u0142\u0105cznika, tekst by\u0142 ju\u017c z\u0142amany i przygotowany do druku; zawiera ponadto opis sceny z oczami Stalina (wariant 8-L). Ta wersja scenariusza nie ma wiele wsp\u00f3lnego z materia\u0142em przedstawionym na KOS-ie \u2013 to raczej nowela, transpozycja scenopisu do kr\u00f3tkiej formy epickiej.<\/p>\n Z om\u00f3wionych czterech dokument\u00f3w GUKPPiW nie wynika, by \u017c\u0105danie wyci\u0119cia uj\u0119\u0107 ze Stalinem by\u0142o efektem nacisku strony sowieckiej, co sugerowa\u0142 re\u017cyser w wywiadach. W jednym z nich m\u00f3wi\u0142: \u201eNie wiedzia\u0142em, \u017ce \u017c\u0105danie wyci\u0119cia czterookiego Stalina wysz\u0142o z ambasady radzieckiej\u201d[122]<\/sup><\/a>, w nieco wcze\u015bniejszym: \u201eSk\u0105d mog\u0142em wiedzie\u0107, \u017ce od chwili, kiedy zobaczy\u0142 R\u0119ce do g\u00f3ry<\/em> ambasador ZSRR rozmowy ze mn\u0105 by\u0142y ju\u017c tylko kamufla\u017cem\u201d[123]<\/a>.<\/p>\n Fragmenty wypowiedzi re\u017cysera o ambasadzie\/ambasadorze nie znajduj\u0105 potwierdzenia w zbadanych dot\u0105d dokumentach. Poza notatk\u0105 Olszewskiego, w dokumentach nie ma te\u017c mowy o \u201escenie z oczami\u201d. Cz\u0119\u015bciowe potwierdzenie przypuszcze\u0144 re\u017cysera przynosi natomiast fragment recenzji Zygmunta Ka\u0142u\u017cy\u0144skiego, opublikowanej w 1985 r.:<\/p>\n nasza redakcja w swoim czasie usi\u0142owa\u0142a si\u0119 dowiedzie\u0107 o losie R\u0105k<\/em> i nawet uczestniczy\u0142a, jako konsultant, w pertraktacjach o film. Obecnie z okazji ostatecznej premiery R\u0105k<\/em>\u2026 przeczyta\u0142em, i to w kilku gazetach, \u017ce przyczyn\u0105 zakazu by\u0142 obraz bolesnych uraz\u00f3w, jakie m\u0142ode pokolenie prze\u017cy\u0142o w czasach stalinowskich, co jest tre\u015bci\u0105 filmu, lecz co \u00f3wcze\u015bni mocodawcy woleli przemilcze\u0107. Prawda jest jednak inna: krytyka lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych w R\u0119kach<\/em> jest umiarkowana, zreszt\u0105 by\u0142a ju\u017c wtedy jak najbardziej dopuszczalna i pojawia\u0142a si\u0119 w kinie bez por\u00f3wnania ostrzej, np. w Potem nast\u0105pi cisza<\/em> (1966) czy w Zezowatym szcz\u0119\u015bciu<\/em> (1960) [\u2026] W\u0142adze \u00f3wczesne, przeciwnie, mog\u0142y czu\u0107 si\u0119 pochlebione, poniewa\u017c w R\u0119kach<\/em>\u2026 owe przykro\u015bci z m\u0142odo\u015bci nale\u017c\u0105 do wspomnie\u0144 ju\u017c przezwyci\u0119\u017conych, za\u015b obecnie bohaterowie filmu zdobyli dyplomy, sukces i zamo\u017cno\u015b\u0107. [\u2026] Rzecz jednak w tym, \u017ce Stalin by\u0142 m\u0119\u017cem stanu innego pa\u0144stwa; ot\u00f3\u017c przedstawianie jego wygl\u0105du w spos\u00f3b zdeformowany jest przekroczeniem rygoru dyplomatycznego, czego przestrzega si\u0119 nawet wobec tych g\u0142\u00f3w, z kt\u00f3rymi jest si\u0119 w konflikcie; zasada ta ustaje, je\u015bli si\u0119 nie myl\u0119, dopiero po 25 latach, gdy posta\u0107 staje si\u0119 \u201ehistoryczna\u201d. By\u0142a to jedyna przyczyna zatrzymania R\u0105k do g\u00f3ry<\/em>[124]<\/a>.<\/p>\n Niezale\u017cnie od tego, \u017ce domys\u0142y Ka\u0142u\u017cy\u0144skiego o stosunku w\u0142adz partyjnych do dobrobytu bohater\u00f3w filmu trzeba oceni\u0107, w \u015bwietle przywo\u0142anej kolaudacji, jako zupe\u0142nie mylne, pozosta\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 jego relacji jest intryguj\u0105ca. Nie uda\u0142o mi si\u0119 potwierdzi\u0107 informacji o istnieniu \u201ezasady 25 lat\u201d. Ciekawsza jest informacja o \u201ekonsultacji w pertraktacjach\u201d. Krytyk nie podaje \u017cadnych nazwisk, ale prawdopodobnie chodzi\u0107 mo\u017ce o Mieczys\u0142awa Rakowskiego (w jego wielotomowych Dziennikach<\/em> opublikowanych przez \u201eIskry\u201d nie znalaz\u0142em jednak \u017cadnej wzmianki o R\u0119kach do g\u00f3ry<\/em>). Cho\u0107 i bez tej opowie\u015bci wiemy, \u017ce projekt budzi\u0142 ponadprzeci\u0119tne zainteresowanie w\u0142adz \u2013 o czym \u015bwiadczy cho\u0107by odr\u0119czna notatka z pocz\u0105tku sierpnia 1967 r. adresowana do ministra kultury i sztuki, Lucjana Motyki: \u201eDla uzupe\u0142nienia wczorajszego przegl\u0105du, przedstawiam stenogram z kolaudacji filmu\u201d[125]<\/a>. Na fakt, \u017ce specjalne pokazy filmu organizowano w\u00f3wczas nie tylko dla dygnitarzy i decydent\u00f3w partyjnych, wskazuje za\u015b wspomnienie Witolda Soboci\u0144skiego, kt\u00f3ry na pytanie Seweryna Ku\u015bmierczyka \u201eCzy film przed zatrzymaniem przez cenzur\u0119 by\u0142 pokazywany osobom ze \u015brodowiska filmowego?\u201d odpowiedzia\u0142: \u201eTak, organizowali\u015bmy zamkni\u0119te pokazy\u201d[126]<\/a>.<\/p>\n Rozmowa z Kliszk\u0105, sprawa Wenecji i druga kolaudacja (jesie\u0144 1967 r.)<\/strong><\/p>\n Przebieg rozmowy Skolimowskiego z Zenonem Kliszk\u0105 znany jest jedynie z opowie\u015bci re\u017cysera \u2013 ju\u017c samo to rozpoznanie nakazywa\u0142oby podchodzi\u0107 z ostro\u017cno\u015bci\u0105 do \u017ar\u00f3d\u0142a. W 1990 r. na pytanie \u201eCo dzia\u0142o si\u0119 z R\u0119kami do g\u00f3ry<\/em> po ich uko\u0144czeniu?\u201d re\u017cyser odpowiedzia\u0142:<\/p>\n Tak si\u0119 z\u0142o\u017cy\u0142o, \u017ce bawi\u0142 akurat w Warszawie szef weneckiego festiwalu, pan Rondi. Film Polski pokaza\u0142 mu R\u0119ce do g\u00f3ry<\/em> i \u2013 jak mi powiedziano \u2013 \u00f3wczesny dyrektor Filmu Polskiego, pan Skawina, sk\u0105din\u0105d bardzo sympatyczny cz\u0142owiek, odbiera\u0142 ju\u017c od Rondiego gratulacje za najbli\u017csz\u0105 nagrod\u0119 w Wenecji. To by\u0142o po sukcesie Bariery<\/em> w Bergamo. M\u00f3j nowy film jecha\u0142 jako faworyt, kopia ju\u017c posz\u0142a do Wenecji, ja mia\u0142em wystawione wizy\u2026 I nagle zadzwoni\u0142 do mnie Skawina m\u00f3wi\u0105c, \u017ce dosta\u0142 decyzj\u0119, by wycofa\u0107 kopi\u0119 z konkursu. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce decyzja przysz\u0142a z KC. Najpierw nie mog\u0142em doj\u015b\u0107, od kogo konkretnie; po nitce do k\u0142\u0119bka dotar\u0142em w ko\u0144cu do towarzysza Kliszki. By\u0142 on \u00f3wczesnym numerem dwa, bezpo\u015brednio po Gomu\u0142ce. Dobija\u0142em si\u0119 d\u0142ugo, wreszcie obiecano mi u niego audiencj\u0119. Pami\u0119tam, \u017ce by\u0142 to mglisty dzie\u0144. Metaforyczna atmosfera. Po raz pierwszy w \u017cyciu przekroczy\u0142em progi Komitetu Centralnego. Te upiorne korytarze, pustka, dudni\u0105ce kroki. Kazano mi czeka\u0107. Po jakim\u015b czasie sekretarka mnie wprowadzi\u0142a m\u00f3wi\u0105c: ma pan pi\u0119\u0107 minut. I ja przez te pi\u0119\u0107 minut gada\u0142em. W naiwno\u015bci swojej broni\u0142em filmu prawdopodobnie w z\u0142y spos\u00f3b, usi\u0142uj\u0105c przekona\u0107 do niego szczero\u015bci\u0105 i zaanga\u017cowaniem. Na koniec zada\u0142em Kliszce pytanie, czy b\u0119dzie teraz w stanie wyda\u0107 decyzj\u0119, kt\u00f3ra odwr\u00f3ci ten fatalny zbieg okoliczno\u015bci (ci\u0105gle to sobie t\u0142umaczy\u0142em fatalnym zbiegiem okoliczno\u015bci). On ca\u0142y czas s\u0142ucha\u0142 i na koniec odpowiedzia\u0142 kr\u00f3tkim: \u201eNie!\u201d. I wsta\u0142, co znaczy\u0142o koniec rozmowy. Ja jeszcze rzuci\u0142em na odchodnym, \u017ce dop\u00f3ki ten film nie wejdzie na ekrany, to nie zamierzam w Polsce robi\u0107 nast\u0119pnego. On odpowiedzia\u0142: \u201eSzerokiej drogi\u201d!<\/p>\n Powy\u017csza relacja wypada interesuj\u0105co zw\u0142aszcza w odniesieniu do sprawy festiwalu w Wenecji. Jest on wzmiankowany tak\u017ce w p\u00f3\u017aniejszym wywiadzie z re\u017cyserem, cho\u0107 w nieco zmodyfikowanej wersji (\u201eG\u0142upio mi o tym m\u00f3wi\u0107, ale \u00f3wczesny dyrektor weneckiego festiwalu, pan Rondi, sekretnie gratulowa\u0142 mi Lwa\u201d[127]<\/a>). Niestety, re\u017cysera zawiod\u0142a pami\u0119\u0107 \u2013 w 1967 r. dyrektorem festiwalu by\u0142 zupe\u0142nie inny krytyk \u2013 Luigi Chiarini (Gian Luigi Rondi obj\u0105\u0142 kierownictwo p\u00f3\u017aniej \u2013 po raz pierwszy w latach 1971-1972, a nast\u0119pnie w latach 1983 \u2013 1991). Na podstawie notki we w\u0142oskiej gazecie mo\u017cna nawet \u2013 zak\u0142adaj\u0105c prawdziwo\u015b\u0107 informacji podanej w prasie \u2013 wskaza\u0107 konkretny dzie\u0144, w kt\u00f3rym kierownictwo festiwalu w Wenecji dowiedzia\u0142o si\u0119 o wycofaniu filmu przez polsk\u0105 stron\u0119. Wed\u0142ug \u201eLa Voce Repubblicana\u201d telegram z \u201eFilmu Polskiego\u201d do Chiariniego zosta\u0142 wys\u0142any 4 sierpnia; wiadomo\u015b\u0107 mia\u0142a zawiera\u0107 przeprosiny oraz informacj\u0119 o \u201eproblemach z ostateczn\u0105 wersj\u0105 monta\u017cu\u201d[128]<\/a> (czy zatem faktycznie \u201ekopia ju\u017c posz\u0142a do Wenecji\u201d, jak m\u00f3wi\u0142 Skolimowski?).<\/p>\n O tym, \u017ce NZK faktycznie planowa\u0142 udzia\u0142 filmu na festiwalu w Wenecji, \u015bwiadczy uwaga zawarta w notatce Olszewskiego:<\/p>\n Przed pokazem kolaudacyjnym CWF zg\u0142osi\u0142a do GUKPPiW plakat w j\u0119zyku w\u0142oskim. Plakat przedstawia\u0142 podniesione do g\u00f3ry r\u0119ce z kluczykami samochod\u00f3w. Zg\u0142oszono r\u00f3wnie\u017c folder w j\u0119zyku angielskim. Materia\u0142y te przeznaczone by\u0142y do propagowania filmu w Wenecji. Pomimo wywieranego nacisku, \u017ce materia\u0142y musz\u0105 by\u0107 szybko wydrukowane, poniewa\u017c film jest zatwierdzony do udzia\u0142u w Festiwalu, nie udzielili\u015bmy zezwolenia na ich druk[129]<\/sup><\/a>.<\/p>\n Projekt\u00f3w tych materia\u0142\u00f3w nie uda\u0142o si\u0119 odnale\u017a\u0107. Warto natomiast zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na sformu\u0142owanie o \u201ewywieranym nacisku\u201d \u2013 ewidentnie, R\u0119ce do g\u00f3ry<\/em> s\u0105 przyk\u0142adem sytuacji konfliktowej mi\u0119dzy NZK a GUKKPiW. Relacj\u0119 Skolimowskiego w cz\u0119\u015bci potwierdza tak\u017ce \u2013 wspomniana ju\u017c, lecz dot\u0105d nie skomentowana \u2013 notatka z 18 sierpnia 1967 r., kt\u00f3rej tre\u015b\u0107 warto przytoczy\u0107 in extenso<\/em>:<\/p>\n W zwi\u0105zku z pojawiaj\u0105cymi si\u0119 w prasie i radiu zachodnim doniesieniami na temat los\u00f3w filmu R\u0119ce do g\u00f3ry<\/em> J. Skolimowskiego pragniemy poinformowa\u0107, \u017ce w trakcie kr\u0119cenia tego filmu, w momencie ko\u0144czenia prac nad nim, powsta\u0142 w Naczelnym Zarz\u0105dzie Kinematografii projekt ewentualnego wys\u0142ania tego filmu \u2013 w razie udanych wynik\u00f3w realizacji \u2013 na festiwal do Wenecji. Brak odpowiednio interesuj\u0105cych utwor\u00f3w spo\u015br\u00f3d ju\u017c zrealizowanych sk\u0142ania\u0142 towarzyszy z NZK do przewidywania takiej mo\u017cliwo\u015bci. Film zosta\u0142 pokazany komisji kolaudacyjnej w dniu 24 lipca br. Po obejrzeniu filmu kierownictwo kinematografii i Wydzia\u0142 Kultury KC zadecydowa\u0142y, \u017ce film bez istotnych zmian nie mo\u017ce by\u0107 wys\u0142any do Wenecji, a tak\u017ce nie mo\u017ce by\u0107 pokazany na publicznych ekranach w kraju. Rozmowy przeprowadzone z re\u017cyserem wskazuj\u0105 na to, \u017ce rozumie on zarzuty natury ideowej i politycznej stawiane filmowi, cz\u0119\u015bciowo z nimi si\u0119 zgadza i sk\u0142onny by\u0142by spr\u00f3bowa\u0107 zmieni\u0107 wyd\u017awi\u0119k spo\u0142eczny swojego dzie\u0142a[130]<\/sup><\/a>.<\/p>\n Ostatnie zdanie jest szczeg\u00f3lnie ciekawe \u2013 jako cz\u0119\u015bciowo kontradyktoryjne wobec informacji p\u0142yn\u0105cych z wywiad\u00f3w z re\u017cyserem. W cytowanym ju\u017c wywiadzie z Janick\u0105 re\u017cyser stawia si\u0119 raczej w roli ofiary: \u201ewzywali mnie nadal, je\u017adzi\u0142em wi\u0119c do tego cholernego Bia\u0142ego Domu coraz wy\u017cej i wy\u017cej, a\u017c wreszcie dotar\u0142em do cz\u0142owieka nr 2, Zenona Kliszki\u201d[131]<\/a>. Por\u00f3wnanie relacji z notatki z tym wyimkiem z wywiadu pozwala stwierdzi\u0107, \u017ce faktycznie jakie\u015b \u201enegocjacje\u201d \u2013 trwa\u0142y.<\/p>\n Osobn\u0105 spraw\u0105 pozostaje datowanie rozmowy z Kliszk\u0105. Je\u015bli jej cel oznacza\u0142o \u201euwolnienie\u201d filmu na festiwal, w\u00f3wczas trzeba by\u0142oby przyj\u0105\u0107, \u017ce odby\u0142a si\u0119 ona miedzy 24 lipca (po kolaudacji) a przed inauguracj\u0105 festiwalu w Wenecji, kt\u00f3ry w 1967 r. rozpoczyna\u0142 si\u0119 26 sierpnia (\u201ekopia ju\u017c posz\u0142a do Wenecji, ja mia\u0142em wystawione wizy\u201d[132]<\/sup><\/a>). Jednak dwa zdania z wywiadu-rzeki (\u201edobija\u0142em si\u0119 d\u0142ugo\u201d oraz \u201eto by\u0142 mglisty dzie\u0144\u201d), a tak\u017ce sugestia powtarzalno\u015bci z wywiadu z Janick\u0105 (\u201ewzywali mnie nadal\u201d, \u201ecoraz wy\u017cej i wy\u017cej\u201d) wskazywa\u0142yby jednak na to, \u017ce rozmow\u0119 przeprowadzono p\u00f3\u017aniej, ju\u017c jesieni\u0105. Niewiele na temat domniemanego czasu rozmowy powie Skolimowski w wywiadzie z 2001 r.; jest on jednak ciekawy z innego powodu. M\u00f3wi\u0142 w\u00f3wczas re\u017cyser:<\/p>\n Kiedy zatrzymano R\u0119ce do g\u00f3ry<\/em>, postanowi\u0142em walczy\u0107. Dotar\u0142em do cz\u0142owieka numer dwa w tym kraju \u2013 Zenona Kliszki. Sekretarka ostrzeg\u0142a mnie, \u017ce mam pi\u0119\u0107 minut. M\u00f3wi\u0142em, j\u0105ka\u0142em si\u0119 i zatyka\u0142o mnie. Cytowa\u0142em g\u0142osy przyjaci\u00f3\u0142, w tym Tadzia \u0141omnickiego, kt\u00f3ry by\u0142 wtedy mocno zaanga\u017cowany w parti\u0119, wi\u0119c niby jego g\u0142os si\u0119 liczy\u0142. M\u00f3wi\u0142em, \u017ce wypruwali\u015bmy sobie \u017cy\u0142y, \u017ceby odda\u0107 w tym filmie ducha naszych czas\u00f3w, \u017ce to chyba dobrze, je\u015bli taki film ujrzy \u015bwiat\u0142o dzienne, \u017ce je\u015bli zobacz\u0105 go na Zachodzie, b\u0119dzie to znaczy\u0142o, \u017ce nie jeste\u015bmy w Polsce a\u017c tak zniewoleni. Kliszko s\u0142ucha\u0142 z kamiennym spokojem. Na ko\u0144cu spyta\u0142em: \u201ePozwoli mi pan \u017cywi\u0107 nadziej\u0119, \u017ce niefortunna decyzja zatrzymania filmu zostanie zmieniona?”. \u201eNie”. Jedno s\u0142owo. I cisza. Potem wsta\u0142. Wtedy rzuci\u0142em ostatni argument: \u201eW takim razie nie b\u0119d\u0119 robi\u0142 film\u00f3w w Polsce, dop\u00f3ki R\u0119ce do g\u00f3ry<\/em> nie wejd\u0105 na ekrany”. On wtedy cynicznie powiedzia\u0142: \u201eSzerokiej drogi”. Wyszed\u0142em, trzaskaj\u0105c drzwiami. Nast\u0119pnego dnia zadzwoniono do mnie, abym odebra\u0142 paszport[133]<\/a>.<\/p>\n Zdawa\u0142oby si\u0119, \u017ce to niemal identyczna relacja do wcze\u015bniej przywo\u0142anej \u2013 podobna tak\u017ce w szczeg\u00f3\u0142ach dotycz\u0105cych czasu trwania rozmowy (pi\u0119\u0107 minut) oraz jej zako\u0144czenia (\u201eSzerokiej drogi!\u201d \u2013 przy czym p\u00f3\u017aniejsz\u0105 relacj\u0119 re\u017cyser ubarwi\u0142 o trza\u015bni\u0119cie drzwi). Niemniej, inaczej ni\u017c w wywiadzie z 1990 r., Skolimowski przybli\u017ca tu tre\u015b\u0107 swej argumentacji \u2013 powo\u0142uje si\u0119 na Tadeusza \u0141omnickiego, a ponadto podkre\u015bla walor potencjalnych korzy\u015bci wizerunkowych (\u201eje\u015bli zobacz\u0105 go na Zachodzie, b\u0119dzie to znaczy\u0142o, \u017ce nie jeste\u015bmy w Polsce a\u017c tak zniewoleni\u201d). Dysponuj\u0105c wiedz\u0105 o przebiegu komisji scenariuszowej, kt\u00f3rej cz\u0142onkowie \u2013 przy Skolimowskim \u2013 akcentowali \u201emi\u0119dzynarodowy\u201d po\u017cytek z filmu, mo\u017cna uzna\u0107 przedstawion\u0105 przez re\u017cysera lini\u0119 argumentacji za prawdopodobn\u0105.<\/p>\n Czy \u201eobstawiaj\u0105c\u201d Kliszk\u0119 dokona\u0142 Skolimowski dobrego wyboru? W\u0105tpliwo\u015bci przynosi wypowied\u017a zaprotoko\u0142owana w stenogramie z kolaudacji z 1981 r. (o kt\u00f3rej b\u0119dzie jeszcze mowa). Jeden z jej uczestnik\u00f3w, Krzysztof Winiewicz, podzieli\u0142 si\u0119 w jej trakcie nast\u0119puj\u0105cym wspomnieniem:<\/p>\n widz\u0119 ten film po raz drugi, bo widzia\u0142em go w roku 1968 po raz pierwszy. By\u0142a to projekcja w w\u0105skim gronie, w partyjnym \u015brodowisku (\u2026) mog\u0119 powiedzie\u0107, \u017ce nasze \u015brodowisko walczy\u0142o zajadle o ten film, alby ukaza\u0142 si\u0119 on na ekranach w\u0142a\u015bnie w tym kszta\u0142cie, w jakim zosta\u0142 zrealizowany. M\u00f3wi\u0105c o tych sprawach, chcia\u0142bym przypomnie\u0107 narad\u0119, jaka odby\u0142a si\u0119 w Komitecie Centralnym, kiedy ta sprawa zosta\u0142a wyci\u0105gni\u0119ta na pierwszy plan. Poniewa\u017c uczestniczy\u0142em w tej naradzie, wi\u0119c mog\u0119 poinformowa\u0107 zebranych, \u017ce decyzj\u0119 o niekierowaniu filmu na ekrany podj\u0105\u0142 w\u00f3wczas Sekretarz Artur Starewicz, kt\u00f3ry powiedzia\u0142, \u017ce bierze to na swoj\u0105 odpowiedzialno\u015b\u0107 i teraz wszyscy twierdzimy, \u017ce \u00f3wczesne kierownictwo kinematografii i polityki kulturalnej skompromitowa\u0142o si\u0119. Chodzi\u0142o o to, \u017ce film ten m\u00f3wi o pokoleniu ZMP-owc\u00f3w i towarzysz Starewicz twierdzi\u0142, \u017ce to pokolenie zosta\u0142o przez re\u017cysera w jego filmie skompromitowane. To by\u0142o powodem zatrzymania filmu i skierowania go na p\u00f3\u0142ki[134]<\/a>.<\/p>\n W przywo\u0142anych wypowiedziach nieustannie mamy wra\u017cenie, \u017ce zatrzymanie filmu by\u0142o aktem jednorazowym. Tymczasem wiele wskazuje na to, \u017ce wiele dzia\u0142a\u0144 wok\u00f3\u0142 filmu rozgrywa\u0142o si\u0119 jesieni\u0105 1967 r. Przyk\u0142adowo, ze sprawozdania produkcyjnego wynika, \u017ce 20 pa\u017adziernika 1967 r. Zjednoczenie Zespo\u0142\u00f3w i Realizator\u00f3w Filmowych przekaza\u0142o \u201epolecenie dotycz\u0105ce zmian dialogowych i monta\u017cowych. Po wykonaniu zalece\u0144 film przedstawiono po raz wt\u00f3ry w dniu 9 listopada 1967\u201d[135]<\/a> (wariant 9-F). Niestety, nie wiemy, jakich zmian dialogowych i monta\u017cowych domagano si\u0119 w pa\u017adzierniku, ani jak przyj\u0119to je na kolaudacji z 9 listopada \u2013 stenogramu z niej nie uda\u0142o si\u0119 odnale\u017a\u0107. Nieco szczeg\u00f3\u0142\u00f3w przynosi fragment sprawozdania produkcyjnego, kt\u00f3ry zawiera dane dotycz\u0105ce metra\u017cu filmu. Czytamy: \u201ePlanowany metra\u017c filmu wed\u0142ug scenopisu wynosi 2392. Wykonano zgodnie ze scenopisem 2392. Po zmontowaniu filmu i wykonaniu zalece\u0144 pokolaudacyjnych przewiduj\u0105cych mi\u0119dzy innymi skr\u00f3cenie niekt\u00f3rych sekwencji metra\u017c ostateczny zgodny z metryk\u0105 filmu wynosi 1957 m.\u201d[136]<\/a> Z zapisu tego wynika, \u017ce w odniesieniu do oryginalnego projektu (wariant 7, maj\u0105cy mie\u0107 ok. 89 minut \u2013 obliczaj\u0105c 1 minut\u0119 filmu na 27 metr\u00f3w ta\u015bmy 35mm), w wariancie 9 \u2013 powsta\u0142ym gdzie\u015b mi\u0119dzy 3 sierpnia (data wytworzenia kopii pokazowej wed\u0142ug sprawozdania produkcyjnego) a 8 listopada 1967 r. (druga kolaudacja) \u2013 materia\u0142 skr\u00f3cono o ok. 17 minut.<\/p>\n Potwierdzeniem\u00a0 wykonania ci\u0119\u0107 jest notatka z 13 listopada 1967, w kt\u00f3rej Pastuszko pisze do Zespo\u0142u Produkcji i Techniki Filmowej, \u017ce „w dniu 9 listopada br. Zesp\u00f3\u0142 \u00bbSyrena\u00ab przedstawi\u0142 obywatelowi V-Ministrowi Zaorskiemu poprawion\u0105 wersj\u0119 filmu Jerzego Skolimowskiego R\u0119ce do g\u00f3ry<\/em>. Stwierdzam, \u017ce re\u017cyser wprowadzi\u0142 do filmu zmiany zgodne z zaleceniami”[137]<\/a>. Nie wiemy, niestety, o jakie dok\u0142adnie zalecenia chodzi\u0142o (czy\u017cby zrezygnowano z zalecenia dotycz\u0105cego oczu Stalina?). Niemniej, pomimo \u201ewprowadzenia zmian zgodnych z zaleceniami\u201d (a mo\u017ce przegl\u0105du zmian nie dokonano z nale\u017cyt\u0105 staranno\u015bci\u0105 i dopiero p\u00f3\u017aniej dostrze\u017cono, \u017ce nie wszystkie zmiany faktycznie wprowadzono?), podj\u0119to decyzj\u0119 o nierozpowszechnianiu filmu. Pozostaje do wyja\u015bnienia, czy to, co nazywamy \u201ewersj\u0105 z 1967 r.\u201d, stanowi wariant 7 (po kolaudacji majowej) czy mo\u017ce 9 (po kolaudacji listopadowej); przywo\u0142ane dane o metra\u017cu pochodz\u0105ce ze sprawozdania produkcyjnego wskazuj\u0105 zdecydowanie na drug\u0105 ewentualno\u015b\u0107.<\/p>\n Interludium (1970 \u2013 1973)<\/strong><\/p>\n Czytelnik wywiadu z 2001 r. m\u00f3g\u0142by odnie\u015b\u0107 wra\u017cenie, \u017ce po rozmowie z Kliszk\u0105 re\u017cyser, po prostu, spakowa\u0142 si\u0119 i wyjecha\u0142 (wra\u017cenie takiej natychmiastowo\u015bci wytwarzane jest przez fragment: \u201eWyszed\u0142em, trzaskaj\u0105c drzwiami. Nast\u0119pnego dnia zadzwoniono do mnie, abym odebra\u0142 paszport\u201d[138]<\/a>). Tymczasem wiele wskazuje na to, \u017ce Skolimowski wyjecha\u0142 z kraju nie od razu po rozmowie z Kliszk\u0105, ale p\u00f3\u017aniej, prawdopodobnie w 1969 r.[139]<\/a>. Wyjazd nie by\u0142, oczywi\u015bcie, zwi\u0105zany z otrzymaniem paszportu \u201ew jedn\u0105 stron\u0119\u201d, ani z konieczno\u015bci\u0105 zrzeczenia si\u0119 obywatelstwa, jak dzia\u0142o si\u0119 w przypadku os\u00f3b wygnanych z PRL z powodu antysemickiej czystki. Nie chodzi\u0142o jeszcze o emigracj\u0119 w sensie \u015bcis\u0142ym \u2013 przyje\u017cd\u017ca\u0142 do Polski cz\u0119sto, i cho\u0107 pomieszkiwa\u0142 g\u0142\u00f3wnie w Warszawie, w korespondencji z kolejnych lat podawa\u0142 adres \u0142\u00f3dzkiego mieszkania[140]<\/sup><\/a>. W dokumentacji dotycz\u0105cej R\u0105k do g\u00f3ry<\/em> pojawi\u0142y si\u0119 dwa takie pisma, zwi\u0105zane z\u2026 now\u0105 wersj\u0105 filmu. Re\u017cyser wspomina\u0142:<\/p>\n W 1971 r. dosz\u0142o do rozmowie w sprawie ewentualnego uwolnienia R\u0105k do g\u00f3ry<\/em>. Chyba Film Polski walczy\u0142 o ten film, bo po tym, jak w Wenecji nie dosz\u0142o do pokazu, podnios\u0142a si\u0119 wrzawa, pojawili si\u0119 jacy\u015b kupcy i mo\u017cna go by\u0142o naprawd\u0119 dobrze sprzeda\u0107 (\u2026) W 1971 r. zn\u00f3w mnie wezwano i ja nawet zmieni\u0142em fina\u0142 na bardziej optymistyczny. Zamiast zako\u0144czenia, w kt\u00f3rym oni wychodz\u0105 i id\u0105 w\u015br\u00f3d tych swoich samochod\u00f3w, da\u0142em inne, w kt\u00f3rym Leszczyc nie zd\u0105\u017cy\u0142 wysi\u0105\u015b\u0107, gdy poci\u0105g nagle ruszy\u0142. Przetoczy\u0142 si\u0119 kawa\u0142ek i zatrzyma\u0142 w szczerym polu \u2013 z\u0142ote \u0142any pszenicy. I w tym miejscu zastosowa\u0142em przej\u015b\u0107 z czarnobia\u0142ego w kolor. Leszczyc wysiada z poci\u0105gu i idzie mi\u0119dzy te z\u0142ote \u0142any: natura, przysz\u0142o\u015b\u0107, mo\u017ce b\u0119dzie lepiej \u2013 ten ci\u0105g skojarze\u0144. Czekali\u015bmy. Przysz\u0142a odpowied\u017a: owszem, fina\u0142 znacznie lepszy, lecz trzeba jeszcze wyrzuci\u0107 tego czterookiego Stalina. Na to ja powiedzia\u0142em: nie![141]<\/sup><\/a>.<\/p>\n Skolimowskiego zawiod\u0142a nieco pami\u0119\u0107, gdy m\u00f3wi\u0142 o roku 1971. Pisma zwi\u0105zane z potencjaln\u0105 now\u0105 wersj\u0105 pochodz\u0105 z wrze\u015bnia 1970 r. W dokumencie zatytu\u0142owanym \u201ePropozycja zmian w filmie R\u0119ce do g\u00f3ry<\/em>\u201d, podpisanym przez re\u017cysera, czytamy: \u201eAkt 1 Nowy uk\u0142ad napis\u00f3w czo\u0142owych. Akt 4 (uj\u0119cie 62): Zmiana fina\u0142u sceny \u201eprzes\u0142uchania\u201d. Konieczno\u015b\u0107 dokr\u0119cenia nowego uj\u0119cia z dialogiem, w kt\u00f3rym zabrzmi g\u0142os rozs\u0105dku ze strony sali. Akt 8 (od uj\u0119cia 110): Nowy fina\u0142 filmu\u201d[142]<\/a>. Ten ostatni mia\u0142 wygl\u0105da\u0107 nast\u0119puj\u0105co:<\/p>\n po uj\u0119ciu ukazuj\u0105cym Alf\u0119 powracaj\u0105c\u0105 do wagonu \u2013 konieczno\u015b\u0107 przekr\u0119cenia nast\u0119pnego uj\u0119cia, w kt\u00f3rym Alfa i Zastawa znajd\u0105 porozumienie co do ewentualnego przyjazdu Alfy na wie\u015b. R\u00f3wnie\u017c sprawa autorstwa listu nie b\u0119dzie rozstrzygni\u0119ta jednoznacznie, pozostawiaj\u0105c mo\u017cliwo\u015b\u0107, i\u017c na wsi znajduje si\u0119 jeszcze inny z ich wsp\u00f3lnych koleg\u00f3w. Uj\u0119cie sko\u0144czy si\u0119 ruszeniem poci\u0105gu, a jako nast\u0119pne wykorzystane zostanie istniej\u0105ce uj\u0119cie r\u0105k podnosz\u0105cych si\u0119 w ta\u0144cu. Ostatnim uj\u0119ciem filmu by\u0142oby nakr\u0119cone na kolorze, ale prawie w ca\u0142o\u015bci skopiowane na czarno-bia\u0142o uj\u0119cie poci\u0105gu zatrzymuj\u0105cego si\u0119 w polu s\u0142onecznik\u00f3w. Zastawa znalaz\u0142by si\u0119 twarz\u0105 w \u201etwarz\u201d ze strachem na wr\u00f3ble, na kt\u00f3ry narzuci\u0142by sw\u00f3j niepotrzebny ju\u017c smoking, a sam ruszy\u0142by na prze\u0142aj przez pole s\u0142onecznik\u00f3w, kt\u00f3re powoli nabiera\u0142yby swego naturalnego koloru, za\u015b niebo nad nimi z szarego zmieni\u0142oby si\u0119 w b\u0142\u0119kitne (dzi\u0119ki trickowi na kopiarce)[143]<\/a>.<\/p>\n 18 wrze\u015bnia 1970 r. wiceminister Czes\u0142aw Wi\u015bniewski wyrazi\u0142 zgod\u0119 na dokonanie zmian i dokr\u0119tek do filmu[144]<\/a>. W \u017cadnym dokumencie nie ma mowy o ponownym \u017c\u0105daniu usuni\u0119cia sceny z oczami Stalina (jak utrzymywa\u0142 Skolimowski); niewykluczone jednak, \u017ce taka dyspozycja zosta\u0142a sformu\u0142owana ustnie. Nakr\u0119cenie dodatkowej sceny najpewniej poci\u0105gn\u0119\u0142oby za sob\u0105 ponowne otwarcie produkcji, co zosta\u0142oby odnotowane w dokumentacji \u2013 \u015blad\u00f3w takich brak, st\u0105d opisywany tu wariant bezpieczniej zasadnie b\u0119dzie uzna\u0107 za jedynie \u201eliteracki\u201d (wariant 10-L).<\/p>\n Osobnego numeru inwentarzowego nie nadaj\u0119 natomiast jeszcze innej relacji, kt\u00f3ra zdaje si\u0119 raczej \u015brodowiskow\u0105 plotk\u0105, odnosz\u0105c\u0105 si\u0119 tym razem do roku 1973. W\u00f3wczas to \u2013 wed\u0142ug cytowanego ju\u017c Ka\u0142u\u017cy\u0144skiego \u2013 \u201e\u00f3wczesny dyrektor dzia\u0142u widowisk proponowa\u0142, by portret Stalina zast\u0105pi\u0107 innym, by\u0107 mo\u017ce abstrakcyjnym obrazem \u00abprzyw\u00f3dcy w og\u00f3le\u00bb, co mog\u0142o pasowa\u0107 do cokolwiek symbolicznego, poetycznego stylu filmu jednak re\u017cyser si\u0119 nie zgodzi\u0142\u201d[145]<\/a>. Pisz\u0105c o \u201edyrektorze dzia\u0142u widowisk\u201d, najpewniej mia\u0142 krytyk na my\u015bli Przemys\u0142awa Marcisza, kt\u00f3ry po Olszewskim obj\u0105\u0142 stanowisko dyrektora Zespo\u0142u Widowisk, Radia i Telewizji w GUKPPiW. Nie s\u0105 znane dokumenty, kt\u00f3re potwierdzi\u0142yby informacj\u0119 z artyku\u0142u Ka\u0142u\u017cy\u0144skiego.<\/p>\n Wersja z nowym prologiem i kolejna kolaudacja (1981)<\/strong><\/p>\n W wywiadzie-rzece z 1990 r., Skolimowski wspomina: \u201eKiedy w 1981 r. pojawi\u0142a si\u0119 szansa, \u017ce film zostanie dopuszczony na ekrany (bo do grudnia wszystko zapowiada\u0142o si\u0119 dobrze), zwr\u00f3cono si\u0119 do mnie z propozycj\u0105, bym co\u015b z nim zrobi\u0142, bo przele\u017ca\u0142 si\u0119 14 lat i m\u00f3g\u0142 si\u0119 troch\u0119 zestarze\u0107. Przyjecha\u0142em, obejrza\u0142em go ponownie i postanowi\u0142em dorobi\u0107 prolog\u201d[146]<\/a> (ponadto Skolimowski dokr\u0119ci\u0142 te\u017c kr\u00f3tki epilog, z portretami aktor\u00f3w graj\u0105cych w oryginalnym filmie). Dysponujemy te\u017c inn\u0105 wypowiedzi\u0105 re\u017cysera na ten temat (pochodzi ona z 1981 r., zatem opisuje wydarzenia niedawne): \u201eWywo\u0142a\u0142 spraw\u0119 telefon do mojej galerii malarstwa w Londynie, od polskiego ministra kultury. Zaskoczenie wielkie; przecie\u017c dawno filmu nie widzia\u0142em. Przyjecha\u0142em do Warszawy\u201d[147]<\/sup><\/a>.<\/p>\n Z my\u015bl\u0105 o wprowadzeniu R\u0105k do g\u00f3ry<\/em> na ekrany, Skolimowski dokona\u0142 wyci\u0119\u0107 z materia\u0142u pochodz\u0105cego z 1967 r. (nie wiadomo jednak, czy z wariantu 7, czy \u2013 co bardziej prawdopodobne \u2013 z wariantu 9). W cytowanym wywiadzie z 1981 r. re\u017cyser uzasadnia\u0142 je tak: \u201eWiele moment\u00f3w w filmie nie podoba\u0142o mi si\u0119. Usun\u0105\u0142em kilka fabularnych perypetii. Zapewniam, \u017ce niczego, co warto\u015bciowe, nie uroni\u0142em\u201dPi\u0119tna\u015bcie \u017cywot\u00f3w p\u00f3\u0142kownika.<\/strong><\/h3>\n
Historia powstania, cenzury i rozpowszechniania filmu R\u0119ce do g\u00f3ry<\/em><\/strong><\/h3>\n
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/10\/Sala_balowa_w_filmie_Rece_do_gory_1-F-325-103-1500x-300x287.jpg\")
<\/p>\nIl. 1. Sala balowa w filmie <\/span>R\u0119ce do g\u00f3ry <\/em>(prawa: WFDiF, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA)<\/span><\/h6>\n
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/10\/Nie_skalpelem_a_siekiera_Werk_z_filmu_Rece_do_gory_1-F-325-232-1500x-300x292.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/10\/Ostatnia_strona_scenariusza-206x300.jpg\")
<\/p>\nIl. 3. Ostatnia strona scenariusza R\u0119ce do g\u00f3ry <\/em>z 1966 r. (\u017ar\u00f3d\u0142o: archiwum FINA)<\/h6>\n
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/10\/Ekipa_podnosi_plakat_na_planie_zdjeciowym_Werk_z_filmu_Rece_do_gory1-F-325-5-1500x-300x217.jpg\")
<\/p>\nIl. 4. Ekipa podnosi plakat na planie zdj\u0119ciowym. Werk z filmu R\u0119ce do g\u00f3ry <\/em>(prawa: WFDiF, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA)<\/h6>\n
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/10\/Jerzy_Skolimowski_rezyseruje_Rece_do_gory_Autor_Jerzy_Troszczynski_1-F-325-59-300x300.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/10\/Wniosek__z_1981rdotyczacy_zgody_na_rozpowszechnianie_ilmu_Rece_do_gory-203x300.jpg\")
<\/p>\nIl. 6. Wniosek z 1981 r. dotycz\u0105cy zgody na rozpowszechnianie filmu R\u0119ce do g\u00f3ry<\/em> (\u017ar\u00f3d\u0142o: archiwum FINA, A344, poz. 266).<\/h6>\n