________<\/p>\n
Streszczenie<\/u>:<\/p>\n
Artyku\u0142 jest om\u00f3wieniem czterech polskich film\u00f3w dokumentalnych:\u00a0Syberyjska lekcja <\/em>(1998, re\u017c. Wojciech Staro\u0144), El Misionero <\/em>(2000, re\u017c. Wojciech Staro\u0144), Powo\u0142anie <\/em>(2002, re\u017c. Irena Kamie\u0144ska), czy Czekaj\u0105c na deszcz<\/em> (2009, re\u017c. Maciej G\u00f3rski). Bohaterami film\u00f3w s\u0105 Polacy dzia\u0142aj\u0105cy poza granicami kraju, kt\u00f3rzy odkrywaj\u0105 swoje powo\u0142anie, sens \u017cycia i to\u017csamo\u015b\u0107 narodow\u0105, w konfrontacji z obcymi kulturami. Autorka wskazuje na wsp\u00f3ln\u0105 ide\u0119 dokumentalist\u00f3w: ch\u0119\u0107 pokazania, w\u00a0jaki spos\u00f3b przekraczanie granic geograficznych i kulturowych, wp\u0142ywa na zrozumienie w\u0142asnej, polskiej\u00a0 to\u017csamo\u015bci. W artykule pojawiaj\u0105 si\u0119 odniesienia do metod dokumentu etnograficznego i historii wsp\u00f3\u0142czesnego polskiego filmu dokumentalnego.<\/p>\n ________<\/p>\n <\/p>\n W\u0142a\u015bciwie nie pisz\u0119 list\u00f3w. My\u015bl\u0119, \u017ce nikt nie umia\u0142by tego zrozumie\u0107, a ja nie potrafi\u0142bym tego wyt\u0142umaczy\u0107 – tego, co si\u0119 tutaj dzieje, jak tu si\u0119 \u017cyje, to zupe\u0142nie inny \u015bwiat.<\/em><\/p>\n ojciec Kazimierz Strz\u0119pek[1]<\/sup><\/a><\/p>\n <\/p>\n Intencjonalna podr\u00f3\u017c z kamer\u0105 poza granice kraju jest szczeg\u00f3ln\u0105 sytuacj\u0105 dla polskich dokumentalist\u00f3w, gdy\u017c zazwyczaj wi\u0105\u017ce si\u0119 z pytaniami: czego szukaj\u0105 w \u015bwiecie, czy nie ma ju\u017c ciekawych temat\u00f3w w Polsce? Ta maniera indagowania tw\u00f3rc\u00f3w realizuj\u0105cych filmy na obczy\u017anie[2]<\/a>, jest pozosta\u0142o\u015bci\u0105 pewnej tradycji poszukiwania wyr\u00f3\u017cnik\u00f3w stylu narodowego, nawi\u0105zywania do znakomitych dzie\u0142 \u201epolskiej szko\u0142y dokumentu\u201c. \u00d3w kanon polskich film\u00f3w dokumentalnych wyj\u0105tkowo cz\u0119sto opowiada\u0142 o naszych wewn\u0119trznych, krajowych sprawach. Warto jednak zauwa\u017cy\u0107, \u017ce o ile pozostawanie poza \u015bwiatowymi trendami w czasach PRL-u jest obecnie interpretowane przez filmoznawc\u00f3w jako wa\u017cny element budowania \u201estylu narodowego\u201d, o tyle w odniesieniu do sztuki po 1989 roku taka postawa mo\u017ce by\u0107 uznana za oznak\u0119 prowincjonalno\u015bci, niemo\u017cno\u015bci przekroczenia mentalnych barier w czasach, gdy fizyczne granice coraz bardziej nikn\u0105 i nie stanowi\u0105 ju\u017c przeszkody dla rzeczywistej \u201efilmowej emigracji\u201d.<\/p>\n Otwarcie si\u0119 na \u015bwiat oraz aktywny udzia\u0142 w procesie jednoczenia Europy, postawi\u0142o przed nasz\u0105 kinematografi\u0105 w tym samym czasie dwa wielkie wyzwania: ocalenie i wyeksponowanie specyfiki kultury polskiej oraz uniwersalizacj\u0119 tematyki filmowej zgodnie z procesem europeizacji i szerzej \u2013 z trendami globalizacji. Po 1989 roku wielu re\u017cyser\u00f3w, wyruszy\u0142o w odleg\u0142e zak\u0105tki globu, poszukuj\u0105c egzotycznych temat\u00f3w i osobliwych bohater\u00f3w. Trend ten nasili\u0142 si\u0119 zdecydowanie w drugiej fali \u201efilmowej emigracji\u201d, kt\u00f3ra przysz\u0142a wraz z akcesj\u0105 Polski do Unii Europejskiej w 2004 roku[3]<\/sup><\/a>. \u015arodowisko krytyk\u00f3w i filmowc\u00f3w do\u015b\u0107 szybko zareagowa\u0142o w\u00f3wczas na to zjawisko, stawiaj\u0105c pytanie: dlaczego \u015bwiat \/ Europa bywa atrakcyjniejszym tematem ani\u017celi realia \u017cycia w III RP?<\/p>\n Po 52. Krakowskim Festiwalu Filmowym redakcja serwisu PortalFilmowy.pl zainicjowa\u0142a publiczn\u0105 dyskusj\u0119, stawiaj\u0105c pewn\u0105 tez\u0119: \u201eDokument ucieka z Polski\u201d[4]<\/sup><\/a>. W otwartej debacie wzi\u0119li udzia\u0142 re\u017cyserzy, producenci, dyrektorzy festiwali filmowych oraz dyrektorzy programowi stacji telewizyjnych[5]<\/sup><\/a>. G\u0142osy sugeruj\u0105ce, \u017ce realizacja film\u00f3w za granic\u0105 na tematy niezwi\u0105zane z Polsk\u0105 to pok\u0142osie niewydolno\u015bci rodzimych instytucji wspieraj\u0105cych produkcj\u0119 dokumentaln\u0105, ucich\u0142y po utworzeniu Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej oraz po pojawieniu si\u0119 nowych mo\u017cliwo\u015bci uzyskania dofinansowania z Regionalnych Funduszy Filmowych. Natomiast coraz cz\u0119\u015bciej pojawia\u0142y si\u0119 opinie[6]<\/a>, \u017ce tendencja poszukiwania temat\u00f3w uniwersalnych wynika po prostu z ch\u0119ci zaistnienia na rynku \u015bwiatowym. Znaczne o\u017cywienie kontakt\u00f3w polskich dokumentalist\u00f3w z zagranicznymi tw\u00f3rcami i producentami nast\u0105pi\u0142o m.in. dzi\u0119ki nowym mo\u017cliwo\u015bciom uczestniczenia w mi\u0119dzynarodowych koprodukcjach, programach i stypendiach. Po roku 2000 producenci dokument\u00f3w coraz cz\u0119\u015bciej korzystaj\u0105 tak\u017ce ze wsparcia finansowego z prywatnego sektora, co nale\u017cy wi\u0105za\u0107 chocia\u017cby z nowymi inicjatywami promocji polskiego dokumentu za granic\u0105[7]<\/sup><\/a>.<\/p>\n Nowo\u015bci na rynku produkcji i w sferze promowania rodzimych projekt\u00f3w na\u0142o\u017cy\u0142y si\u0119 w czasie na zmian\u0119 pokoleniow\u0105 w \u015brodowisku dokumentalist\u00f3w. Do g\u0142osu dosz\u0142y roczniki pozbawione obci\u0105\u017ce\u0144 poprzedniego systemu, postrzegaj\u0105ce siebie (i wsp\u00f3\u0142rodak\u00f3w) jako obywateli \u015bwiata, dla kt\u00f3rych mo\u017cliwo\u015b\u0107 realizacji film\u00f3w poza granicami kraju jest naturaln\u0105 potrzeb\u0105, pewn\u0105 oczywisto\u015bci\u0105, nie za\u015b historycznym osi\u0105gni\u0119ciem i przywilejem. Wyj\u015bcie z kamer\u0105 poza w\u0142asne \u201epodw\u00f3rko\u201d jest atrakcyjn\u0105 alternatyw\u0105, ale dzi\u015b si\u0142\u0105, kt\u00f3ra wypycha\u00a0 filmowc\u00f3w z ojczystego, znanego i oswojonego \u015brodowiska, jest raczej zawodowa ciekawo\u015b\u0107 \u015bwiata i ludzi, a nie kompensacyjna ch\u0119\u0107 skosztowania zakazanego owocu, czy te\u017c ucieczka od narodowych traum. Nale\u017cy zauwa\u017cy\u0107, \u017ce samo poj\u0119cie ojczyzny tak\u017ce zmieni\u0142o sw\u00f3j zakres i charakter, szczeg\u00f3lnie w kontek\u015bcie do\u015bwiadcze\u0144 emigracyjnych kilkumilionowej rzeszy Polak\u00f3w w czasie ostatnich dw\u00f3ch dekad.<\/p>\n W kwestii lokacji produkcji poza granicami kraju, w potocznej \u015bwiadomo\u015bci Polak\u00f3w funkcjonuj\u0105 przewa\u017cnie trzy kr\u0119gi. Pierwszy \u2013 swojski i zwyczajny, to terytoria pa\u0144stw o\u015bciennych, szczeg\u00f3lnie tych po\u0142o\u017conych na Wschodzie (tereny by\u0142ych Republik Radzieckich) oraz z kraj\u00f3w tzw. \u201estarej Europy\u201d. Drugi \u2013 nieco dalszy, obejmuje terytoria\u00a0 angloj\u0119zyczne oraz obj\u0119te wp\u0142ywami kultury ameryka\u0144skiej. Trzeci \u2013 najdalszy i najmniej poznany, to pozosta\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 globu, postrzegana jako egzotyczna[8]<\/sup><\/a>, poniewa\u017c tereny nieeuropejskie (spoza europejskiego i ameryka\u0144skiego kr\u0119gu kulturowego) pozostaj\u0105 zwyczajowo \u201ena antypodach\u201d \u015bwiadomo\u015bci zwyk\u0142ych obywateli.<\/p>\n Poza lokacj\u0105 zdj\u0119\u0107 \u2013 co sygnalizuj\u0119 ju\u017c w tytule niniejszego artyku\u0142u[9]<\/sup><\/a> \u2013 r\u00f3wnie wa\u017cn\u0105 kwesti\u0105 jest wyb\u00f3r bohatera filmu i tematu. Po 1989 roku popularnym sposobem na eksponowanie zwi\u0105zk\u00f3w Polski z tzw. \u201estar\u0105 Europ\u0105\u201d by\u0142o podejmowanie w\u0105tk\u00f3w biograficznych wybitnych jednostek, dzia\u0142aj\u0105cych aktywnie i tw\u00f3rczo na emigracji[10]<\/sup><\/a> oraz los\u00f3w \u017co\u0142nierzy z czas\u00f3w II wojny \u015bwiatowej, cz\u0142onk\u00f3w polskich organizacji na uchod\u017astwie, a tak\u017ce postaci emigracyjnych polityk\u00f3w dzia\u0142aj\u0105cych w USA[11]<\/sup><\/a>. Nowe millenium przynios\u0142o zmian\u0119, poniewa\u017c klasyczna formu\u0142a dokument\u00f3w biograficznych przesta\u0142a wystarcza\u0107, a jednostkowe do\u015bwiadczenia w uj\u0119ciu historycznym pozostawa\u0142y w oderwaniu od dynamicznych przemian spo\u0142ecznych. Dokumentali\u015bci zacz\u0119li wi\u0119c poszukiwa\u0107 swoich bohater\u00f3w po\u015br\u00f3d zwyczajnych emigrant\u00f3w zarobkowych, dzi\u0119ki czemu ich filmy zyska\u0142y rys socjologiczny i zbli\u017cy\u0142y si\u0119 do spo\u0142ecze\u0144stwa[12]<\/sup><\/a>. Mo\u017cna zaryzykowa\u0107 wi\u0119c stwierdzenie, \u017ce\u00a0 misja opowiadania o sprawach dotycz\u0105cych Polak\u00f3w poza granicami kraju, ma dwie p\u0142aszczyzny: historyczn\u0105 \u2013 wynikaj\u0105c\u0105 z zasz\u0142o\u015bci dziejowych, oraz wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 \u2013 dotycz\u0105c\u0105 bie\u017c\u0105cych wydarze\u0144 oraz nowych zjawisk spo\u0142ecznych i politycznych. Wyb\u00f3r \u015bcie\u017cki, czyli sposobu opowiadania, jest zazwyczaj powi\u0105zany z wyborem g\u0142\u00f3wnego tematu i bohatera. Analizuj\u0105c filmy \u201eegzotyczne\u201d, Krzysztof Kopczy\u0144ski sformu\u0142owa\u0142 pewn\u0105 tez\u0119:<\/p>\n jedynym daj\u0105cym si\u0119 wyodr\u0119bni\u0107 z nich wyrazistym w\u0105tkiem tematycznym, odr\u00f3\u017cniaj\u0105cym je od \u015bwiatowej produkcji dotycz\u0105cej egzotyki \u2013 w\u0105tkiem, kt\u00f3ry oczywi\u015bcie nie wszystkie filmy podejmuj\u0105 \u2013 jest poszukiwanie \u015blad\u00f3w polsko\u015bci lub przedstawianie Polak\u00f3w \u017cyj\u0105cych albo pracuj\u0105cych poza krajem (mog\u0105 to by\u0107 np. podr\u00f3\u017cnicy, \u017co\u0142nierze, filmowcy, dentystka, strzygacz owiec, misjonarz lub nauczycielka polskiego). Filmy te r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 od dokument\u00f3w realizowanych zar\u00f3wno przez Polak\u00f3w, jak i\u00a0cudzoziemc\u00f3w w\u00a0Polsce tylko tym, \u017ce t\u0142em dla historii i\u00a0dzia\u0142a\u0144 bohater\u00f3w s\u0105 inne kultury, a\u00a0bohaterowie m\u00f3wi\u0105 w\u00a0obcych j\u0119zykach<\/em>[13]<\/sup><\/a>.<\/p>\n Powy\u017csze stwierdzenie wraz z zastrze\u017ceniem, \u017ce: Realizacja filmu za granic\u0105 nie ma wp\u0142ywu na warsztatowy spos\u00f3b przedstawienia bohatera i\u00a0tematu, opowiadania historii, budowania dramaturgii<\/em>[14]<\/sup><\/a>, kieruje nas w stron\u0119 og\u00f3lnej konstatacji, na temat tego, co osi\u0105gaj\u0105 polscy dokumentali\u015bci realizuj\u0105c filmy o rodakach za granic\u0105. Zgodne spostrze\u017cenia wyra\u017caj\u0105 tutaj badacze naukowi i praktycy \u2013 realizatorzy film\u00f3w dokumentalnych[15]<\/sup><\/a>, wskazuj\u0105c jako pole interpretacyjne film etnograficzny, skierowany w dwie strony: na zewn\u0105trz i ku sobie. Dzi\u0119ki tej optyce poznawanie \u015bwiata poza granicami kraju pozwala na poznanie nas samych \u2013 Polak\u00f3w, z ca\u0142ym baga\u017cem warto\u015bci, nawyk\u00f3w i przyzwyczaje\u0144, stereotyp\u00f3w i uprzedze\u0144, a tak\u017ce struktur postrze\u017ceniowych uk\u0142adu sw\u00f3j \u2013 obcy.<\/p>\n ***<\/p>\n Motyw podr\u00f3\u017cy za granic\u0119 lub powrotu w rodzinne strony z emigracji, a tak\u017ce odkrywanie swojej to\u017csamo\u015bci oraz kszta\u0142towanie poczucia przynale\u017cno\u015bci do danego narodu, s\u0105 cz\u0119stymi tematami poruszanymi w filmach biograficznych. Nieoczywiste wybory \u017cyciowe, dalekie wyjazdy, przymusowa emigracja, b\u0105d\u017a te\u017c konfrontacja z figur\u0105 obcego<\/em> oraz przekraczanie geograficznych i kulturowych granic, generuj\u0105 niezwyk\u0142e \u017cyciorysy, kt\u00f3re bez tego pierwiastka by\u0142yby zapewne mniej interesuj\u0105ce. Biogramy zawieraj\u0105ce te elementy sta\u0142y si\u0119 podstaw\u0105 takich film\u00f3w jak: Syberyjska lekcja <\/em>(1998, re\u017c. Wojciech Staro\u0144), El Misionero <\/em>(2000, re\u017c. Wojciech Staro\u0144), Powo\u0142anie <\/em>(2002, re\u017c. Irena Kamie\u0144ska), czy Czekaj\u0105c na deszcz<\/em> (2009, re\u017c. Maciej G\u00f3rski). Wsp\u00f3lnym mianownikiem tych dokument\u00f3w jest d\u0105\u017cenie bohater\u00f3w do odkrycia w\u0142asnej to\u017csamo\u015bci \u2013 nie tylko w ramach przynale\u017cno\u015bci narodowo-etnicznej, ale tak\u017ce w sensie rozpoznania w\u0142asnego wn\u0119trza, poszukiwania sensu \u017cycia i spe\u0142nienia.<\/p>\n Znacz\u0105cym obrazem prze\u0142amywania stereotyp\u00f3w narodowo-etnicznych poprzez indywidualn\u0105 konfrontacj\u0119 z figur\u0105 obcego <\/em>jest film Syberyjska lekcja <\/em>(1998) Wojciecha Staronia. Biografizm tego dokumentu jest nieoczywisty, bowiem na pierwszy plan wysuwa si\u0119 zdecydowanie jego refleksyjno\u015b\u0107. Kontemplacyjny charakter zdj\u0119\u0107 wesp\u00f3\u0142 z tzw. otwart\u0105 formu\u0142\u0105, wynikaj\u0105c\u0105 bezpo\u015brednio z atmosfery wyczekiwania i otwarto\u015bci bohaterki (oraz re\u017cysera) na rozw\u00f3j wydarze\u0144[16]<\/a>, wyeksponowa\u0142y motyw dalekiej podr\u00f3\u017cy w ten spos\u00f3b, by mo\u017cna by\u0142o go odczyta\u0107 na dw\u00f3ch poziomach: dos\u0142ownym (wyprawa na Syberi\u0119) i metaforycznym (podr\u00f3\u017c w g\u0142\u0105b siebie, poszukiwanie swojej to\u017csamo\u015bci).<\/p>\n Bohaterk\u0105 Syberyjskiej lekcji <\/em>jest m\u0142oda Polka \u2013 Ma\u0142gosia, kt\u00f3ra wraz ze swoim narzeczonym (Wojciechem Staroniem, absolwentem szko\u0142y filmowej)\u00a0 postanawia wyjecha\u0107 na Syberi\u0119 i podj\u0105\u0107 tam prac\u0119 jako nauczycielka j\u0119zyka polskiego. Wyprawa tej dw\u00f3jki idealist\u00f3w i zapale\u0144c\u00f3w zosta\u0142a uwieczniona w filmie, ale cho\u0107 re\u017cyser zdecydowa\u0142 si\u0119 skierowa\u0107 kamer\u0119 na blisk\u0105 mu osob\u0119[17]<\/sup><\/a>, dokument nie przekracza w \u017caden spos\u00f3b bezpiecznej sfery intymno\u015bci. Z offu s\u0142yszymy komentarz bohaterki, kt\u00f3ry dope\u0142nia i t\u0142umaczy wizualn\u0105 warstw\u0119 filmu, co w znacznym stopniu u\u0142atwia zrozumienie skomplikowanej syberyjskiej rzeczywisto\u015bci. Oszcz\u0119dne, spokojne i wywa\u017cone s\u0142owa, daj\u0105 nam tak\u017ce wgl\u0105d w wewn\u0119trzny \u015bwiat Ma\u0142gorzaty, kt\u00f3ra pod wp\u0142ywem nowych do\u015bwiadcze\u0144 przechodzi przemian\u0119 \u2013 pocz\u0105tkowe zagubienie i niepewno\u015b\u0107 ust\u0119puj\u0105. Ich miejsce zajmuje poczucie spe\u0142nienia, wiara we w\u0142asne mo\u017cliwo\u015bci i wewn\u0119trzny spok\u00f3j. Niezwyk\u0142ym elementem owej przemiany jest pog\u0142\u0119bienie relacji z narzeczonym i podj\u0119cie decyzji o zawarciu ma\u0142\u017ce\u0144stwa (tylko w tej scenie re\u017cyser staje przed kamer\u0105).<\/p>\n Nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce wysokie walory artystyczne tego dokumentu wynikaj\u0105 z faktu, \u017ce Wojciech Staro\u0144 jest przede wszystkim utalentowanym operatorem. Nastr\u00f3j budowany za po\u015brednictwem metaforycznych obraz\u00f3w (krajobrazy \u201euciekaj\u0105ce\u201d za oknem poci\u0105gu, zimowe pejza\u017ce syberyjskiego pustkowia, przepastne i surowe wn\u0119trza szko\u0142y, domu kultury i szpitala psychiatrycznego), a tak\u017ce uwa\u017cna rejestracja tzw. scenek rodzajowych (\u0142owienie ryb w przer\u0119blach na jeziorze Bajka\u0142, masowe wykopki i sadzenie ziemniak\u00f3w, czy radosny pocz\u0119stunek na cmentarzu z okazji \u015awi\u0119ta Zmar\u0142ych \u2013 jak okre\u015bla je bohaterka, chocia\u017c uroczysto\u015b\u0107 obchodzono w maju), \u015bwiadczy ponadto o jego umiej\u0119tno\u015bci obserwowania bohater\u00f3w i otaczaj\u0105cej ich rzeczywisto\u015bci tak\u017ce pomi\u0119dzy punktami zwrotnymi akcji. Naturalno\u015b\u0107 i entuzjazm z jakim bohaterka podchodzi do nauczania j\u0119zyka polskiego w\u015br\u00f3d mieszka\u0144c\u00f3w Usola Syberyjskiego (maj\u0105cych cz\u0119sto polskie pochodzenie) przynosi zdumiewaj\u0105ce efekty \u2013 zar\u00f3wno dzieci, jak i doro\u015bli ch\u0119tnie ucz\u0119szczaj\u0105 na jej lekcje, zwierzaj\u0105 si\u0119 jej ze swych plan\u00f3w, marze\u0144 i trosk, staj\u0105 si\u0119 jej przyjaci\u00f3\u0142mi. To w\u0142a\u015bnie ten pierwiastek ludzki, czyli galeria niezwyk\u0142ych osobowo\u015bci \u2013 pasjonat\u00f3w, artyst\u00f3w oraz zwyk\u0142ych, \u017cyczliwych i pomocnych tubylc\u00f3w, staje si\u0119 dla niej sposobem na oswojenie syberyjskich reali\u00f3w. O ile w pierwszej cz\u0119\u015bci filmu bohaterka patrzy na Rosjan z domieszk\u0105 zdziwienia i obawy, o tyle w toku filmu jej spojrzenie wyra\u017anie \u0142agodnieje. Ciekawo\u015b\u0107 ust\u0119puje miejsca pogodnej akceptacji, a niepok\u00f3j przeradza si\u0119 w szczery \u017cal, \u017ce trzeba opu\u015bci\u0107 Syberi\u0119 i wr\u00f3ci\u0107 do kraju. Ma\u0142gorzata \u2013 i jak mo\u017cna si\u0119 domy\u015bla\u0107, tak\u017ce jej m\u0105\u017c \u2013 weryfikuje stereotypy na temat tej cz\u0119\u015bci Rosji poprzez wej\u015bcie w bliskie relacje z tamtejsz\u0105 ludno\u015bci\u0105. Integruje si\u0119 z nimi w codziennej krz\u0105taninie i podczas \u015bwi\u0105tecznych zabaw, intensywnie zwiedza okolic\u0119 i poznaje lokalne zwyczaje. Wej\u015bcie na nieznany teren tak\u017ce w re\u017cyserze wyzwoli\u0142o wyj\u0105tkowo cenne pok\u0142ady wra\u017cliwo\u015bci wizualnej. Ko\u0144cowy efekt jest dowodem na to, \u017ce selekcja wydarze\u0144, dokonywana jeszcze w trakcie kr\u0119cenia materia\u0142u, nie stoi w sprzeczno\u015bci z kontemplacj\u0105 rzeczywisto\u015bci, lecz wr\u0119cz j\u0105 pot\u0119guje. By\u0107 mo\u017ce w\u0142a\u015bnie dlatego po obejrzeniu dyptyku Wojciecha Staronia \u2013 Syberyjskiej lekcji <\/em>oraz Argenty\u0144skiej lekcji<\/em> \u2013 najintensywniejszym mym wra\u017ceniem jest poczucie nies\u0142ychanej r\u00f3wnowagi pomi\u0119dzy form\u0105 a tre\u015bci\u0105 dokumentu.<\/p>\n Szczeg\u00f3lnym rodzajem \u201eg\u0142os\u00f3w z daleka\u201d s\u0105 refleksje misjonarzy, kt\u00f3rzy decyduj\u0105 si\u0119 sprawowa\u0107 swoj\u0105 kap\u0142a\u0144sk\u0105 pos\u0142ug\u0119 z dala od ojczyzny. T\u0105 si\u0142\u0105, kt\u00f3ra wypycha ich z bezpiecznego, oswojonego \u015bwiata w \u201enieznane\u201d jest powo\u0142anie i wiara w to, \u017ce s\u0105 potrzebni zupe\u0142nie obcym ludziom, gdzie\u015b na przys\u0142owiowym kra\u0144cu \u015bwiata. Ich konstatacje dalekie s\u0105 od hurraoptymistycznych relacji podr\u00f3\u017cnik\u00f3w, kt\u00f3rzy eksploruj\u0105 dalekie krainy w poszukiwaniu przyg\u00f3d. Z drugiej strony przed nadmiernym pesymizmem chroni ich poczucie misji i sk\u0142onno\u015b\u0107 do autorefleksji \u2013 jak zauwa\u017cy\u0142 jeden z nich: \u201eS\u0105 momenty trudne, osobiste, ludzkie s\u0142abo\u015bci i zniech\u0119cenia te\u017c, ale przecie\u017c nie mo\u017ce w niebie si\u0119 nie uda\u0107\u201d[18]<\/sup><\/a>. S\u0142owa te s\u0142yszymy w kolejnym filmie Wojciecha Staronia El Misionero<\/em> (2000), zrealizowanym pomi\u0119dzy cz\u0119\u015bciami wspomnianego powy\u017cej dyptyku. Bohaterem tego dokumentu jest ojciec Kazimierz Strz\u0119pek \u2013 redemptorysta dzia\u0142aj\u0105cy na misji w Boliwii. Na tle andyjskich pejza\u017cy \u201ePadre Casismiro\u201d \u2013 jak nazywaj\u0105 go Indianie \u2013 przemierzaj\u0105cy w pojedynk\u0119 ogromne, bezludne obszary, pocz\u0105tkowo mo\u017ce wydawa\u0107 si\u0119 postaci\u0105 znikom\u0105 i kruch\u0105, ale w rzeczywisto\u015bci jego si\u0142a duchowa oraz up\u00f3r w d\u0105\u017ceniu do celu czyni\u0105 go niezwyk\u0142ym cz\u0142owiekiem.<\/p>\n Bohater znosi brzemi\u0119 samotno\u015bci, trudy podr\u00f3\u017cy przez pustkowia oraz wszelkie niewygody, zwi\u0105zane z pobytem z dala od cywilizacji, w imi\u0119 kap\u0142a\u0144skiej pos\u0142ugi, kt\u00f3r\u0105 zobowi\u0105za\u0142 si\u0119 realizowa\u0107 w skrajnie trudnych warunkach, po\u015br\u00f3d rdzennej ludno\u015bci Boliwii. Zmaga si\u0119 nie tylko z surow\u0105 przyrod\u0105, ale tak\u017ce z materialnym ub\u00f3stwem i trudno\u015bciami w dotarciu do serc i dusz Indian Quechua, kt\u00f3rzy cz\u0119sto odchodz\u0105 od zaszczepionej im wiary katolickiej na rzecz innych wyzna\u0144. Z filmu dowiadujemy si\u0119, \u017ce ojciec Kazimierz pracuje w tym i\u015bcie ksi\u0119\u017cycowym, ekstremalnie egzotycznym krajobrazie ju\u017c pi\u0119tna\u015bcie lat, a zatem materia\u0142 pozyskany przez re\u017cysera w ci\u0105gu niespe\u0142na jednego roku[19]<\/sup><\/a> stanowi oczywi\u015bcie tylko skromny wycinek z \u017cycia misjonarza. Niemniej Wojciech Staro\u0144 realizuj\u0105c autorsk\u0105 koncepcj\u0119 dokumentalnego eseju zawar\u0142 w nim zar\u00f3wno relacj\u0119 bohatera, najwierniej oddaj\u0105c\u0105 bieg wydarze\u0144, jak i w\u0142\u0105czy\u0142 do\u0144 sekwencje kontemplacyjne, b\u0119d\u0105ce na pograniczu medytacji. Refleksyjno\u015b\u0107 stwierdze\u0144 ojca Kazimierza, jak r\u00f3wnie\u017c obrazy zarejestrowane z artystyczno-etnograficznym zaci\u0119ciem, tworz\u0105 niezwyk\u0142\u0105 jako\u015b\u0107. Z jednej strony mamy bowiem zapis procesu ewangelizacji, konfrontacji chrze\u015bcija\u0144skiego \u015bwiatopogl\u0105du z egzotyczn\u0105 kultur\u0105, kt\u00f3ra przebiega dwukierunkowo \u2013 misjonarz stara si\u0119 naucza\u0107 tubylc\u00f3w, ale sam tak\u017ce ulega ich wp\u0142ywom, adaptuj\u0105c lokalne obrz\u0119dy i wierzenia do zasad religii katolickiej. Z drugiej za\u015b w bli\u017cszym planie widzimy wewn\u0119trzne zmagania i dylematy bohatera, kt\u00f3ry tocz\u0105c walk\u0119 o warto\u015bci chrze\u015bcija\u0144skie, nie ustaje w poszukiwaniu sensu \u017cycia w nowej rzeczywisto\u015bci, tak skrajnie odmiennej od tego, co zna\u0142 i do czego przywyk\u0142 przed wypraw\u0105 na misje. Kap\u0142an wci\u0105\u017c zadaje sobie wa\u017ckie pytania \u2013 poszukuj\u0105c na nie odpowiedzi, zwraca si\u0119 w modlitwie do Boga, ale stara si\u0119 tak\u017ce zbli\u017cy\u0107 do ludzi, upatruj\u0105c w tym szansy na zrozumienie tego, co go otacza. W jego sytuacji uporczywe i cz\u0119ste strojenie radia oraz wywo\u0142ywanie potencjalnych rozm\u00f3wc\u00f3w w eterze, jak r\u00f3wnie\u017c pokonywanie bezdro\u017cami znacznych odleg\u0142o\u015bci pomi\u0119dzy osadami Indian, staje si\u0119 wielk\u0105 metafor\u0105 stawiania sobie metafizycznych pyta\u0144, poszukiwania drogi do Boga oraz dost\u0119pu do drugiego cz\u0142owieka.<\/p>\n Dostrzegaj\u0105c zwi\u0105zek pomi\u0119dzy lokalizacj\u0105 zdj\u0119\u0107 na przys\u0142owiowym \u201ekra\u0144cu \u015bwiata\u201d, a wypracowaniem udanej formu\u0142y dokumentu przez Wojciecha Staronia, warto zastanowi\u0107 si\u0119, czy egzotyczna, niezwyk\u0142a sceneria wp\u0142ywa a priori<\/em> na jako\u015b\u0107 film\u00f3w? A mo\u017ce g\u0142\u00f3wn\u0105 si\u0142\u0105 sprawcz\u0105, a zarazem gwarantem powodzenia dokumentalnego projektu, jest jednak bohater, kt\u00f3ry podejmuj\u0105c osobiste wyzwanie lub realizuj\u0105c po prostu ch\u0119\u0107 poznania innych kraj\u00f3w i kultur, wyrusza poza granice bezpiecznego, znanego mu \u015bwiata, generuj\u0105c tym samym ow\u0105 niezwyk\u0142\u0105 aur\u0119 \u017cyciowej przygody? Pozostaj\u0105c w kr\u0119gu szczeg\u00f3lnego typu wyzwania, jakim jest wyjazd na misje, podczas kt\u00f3rego pr\u00f3cz kontaktu z odmiennymi zwyczajami i stylem \u017cycia, dochodzi do konfrontacji r\u00f3\u017cnych wyzna\u0144 i \u015bwiatopogl\u0105d\u00f3w, chcia\u0142abym podkre\u015bli\u0107 znaczenie dokumentu Powo\u0142anie <\/em>(2002) Ireny Kamie\u0144skiej oraz filmu Czekaj\u0105c na deszcz <\/em>(2009) Macieja G\u00f3rskiego. Bohaterami obu tych dzie\u0142 s\u0105 katoliccy kap\u0142ani, ale ich sytuacja oraz praca, jakiej si\u0119 podj\u0119li, r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 diametralnie.<\/p>\n Irena Kamie\u0144ska przedstawia sylwetk\u0119 ksi\u0119dza W\u0142adys\u0142awa Bukowi\u0144skiego, kt\u00f3ry wywieziony do Kazachstanu w 1945 roku, pomimo licznych represji, w tym pobytu w wi\u0119zieniach i \u0142agrach, sprawowa\u0142 pos\u0142ug\u0119 kap\u0142a\u0144sk\u0105 wzgl\u0119dem wiernych, tak jak on zes\u0142anych w g\u0142\u0105b ZSRR. Wa\u017cn\u0105 okoliczno\u015bci\u0105 realizacji tego filmu jest fakt, \u017ce re\u017cyserka zetkn\u0119\u0142a si\u0119 z \u017cyw\u0105 legend\u0105 tego misjonarza, mo\u017cna rzec, \u017ce wr\u0119cz z kultem pami\u0119ci o nim[20]<\/sup><\/a>, na pocz\u0105tku lat 90. podczas zbierania materia\u0142\u00f3w do dokumentu Za horyzontem <\/em>(1991, realizacja: Irena Kamie\u0144ska, Andrzej Piekutowski), kt\u00f3ry przedstawia\u0142 losy Polak\u00f3w w Kazachstanie[21]<\/sup><\/a>. \u00d3wczesnymi rozm\u00f3wcami dokumentalistki byli m.in. ksi\u0119\u017ca z Niemiec, Litwy i Ukrainy, kontynuuj\u0105cy dzie\u0142o misyjne na tej ziemi, a tak\u017ce cz\u0142onkowie tamtejszej wsp\u00f3lnoty religijnej, b\u0119d\u0105cy potomkami zes\u0142a\u0144c\u00f3w r\u00f3\u017cnych nacji, wi\u0119zionych w okolicach Karagandy od lat 30. XX wieku. Autorka powr\u00f3ci\u0142a[22]<\/sup><\/a> do w\u0105tku ksi\u0119dza nios\u0105cego pociech\u0119 i wsparcie spragnionym wiary rodakom, skupiaj\u0105c si\u0119 przede wszystkim na jego niezwyk\u0142ej postawie, kt\u00f3ra \u015bwiadczy\u0142a o jego prawdziwym powo\u0142aniu. Ksi\u0105dz Bukowi\u0144ski odrzuca\u0142 bowiem namowy swoich przyjaci\u00f3\u0142, kt\u00f3rzy zach\u0119cali go do skorzystania z mo\u017cliwo\u015bci repatriacji i powrotu do kraju. Nie chcia\u0142 pozostawia\u0107 bez opieki duszpasterskiej ludzi, kt\u00f3rzy nie mieli szans wyjecha\u0107 z ZSRR do swojej ojczyzny.<\/p>\n Dokument rozpoczyna si\u0119 od ukazania po\u015bmiertnego nagrobka, na kt\u00f3rym wyryto podstawowe informacje: ksi\u0105dz pra\u0142at magister W\u0142adys\u0142aw Bukowi\u0144ski \u017cy\u0142 lat 70, kap\u0142anem 44, w Karagandzie lat 20, zmar\u0142 3 grudnia 1974\u00a0r<\/em>., po czym lektor odczytuje fragment listu, w kt\u00f3rym bohater pisze: \u201e(\u2026) Wiem tylko jedno, i\u017c s\u0142odkie jest jarzmo Chrystusa, a brzemi\u0119 Jego lekkie\u2026<\/em>[23]<\/a>. To proste wprowadzenie pozwala szybko zorientowa\u0107 si\u0119, jakim typem bohatera by\u0142 \u00f3w misjonarz. Przytaczane kolejno opowie\u015bci o tym, z czym w rzeczywisto\u015bci wi\u0105za\u0142a si\u0119 decyzja pozostania w Kazachstanie w tym okresie, u\u015bwiadamiaj\u0105 widzom, \u017ce w momencie otrzymania nakazu osiedlenia si\u0119 w Karagandzie, ksi\u0105dz W\u0142adys\u0142aw Bukowi\u0144ski mia\u0142 ju\u017c za sob\u0105 wielomiesi\u0119czny pobyt w wi\u0119zieniu i dziesi\u0119\u0107 lat sp\u0119dzonych w \u0142agrach, a mimo to zdecydowa\u0142 si\u0119 podj\u0105\u0107 misyjne wyzwanie. W swoich wspomnieniach, kt\u00f3rych fragmenty przytoczono w filmie, napisa\u0142: Opatrzno\u015b\u0107 Bo\u017ca dzia\u0142a nieraz i przez ateist\u00f3w, kt\u00f3rzy zes\u0142ali mnie tam, gdzie ksi\u0105dz by\u0142 potrzebny<\/em>. I rzeczywi\u015bcie praca duszpasterska jak\u0105 wykonywa\u0142 potajemnie z nara\u017ceniem wolno\u015bci[24]<\/sup><\/a> (oficjalnie by\u0142 str\u00f3\u017cem nocnym), przynosi\u0142a tysi\u0105com katolik\u00f3w ulg\u0119 \u2013 dawa\u0142a im wiar\u0119 i nadziej\u0119 na przetrwanie tego zes\u0142ania w stepy Kazachstanu. Istotnym aspektem jego dzia\u0142alno\u015bci by\u0142o nie tylko podtrzymywanie kultu i obrz\u0119dowo\u015bci religijnej, czyli udzielanie sakrament\u00f3w i nauczanie prawd wiary[25]<\/sup><\/a>, ale tak\u017ce konsolidacja grupy zes\u0142a\u0144c\u00f3w polskiego pochodzenia. Wprawdzie jego pos\u0142uga misyjna nie ogranicza\u0142a si\u0119 tylko do dzia\u0142a\u0144 na rzecz swoich rodak\u00f3w[26]<\/sup><\/a>, ale to w\u0142a\u015bnie dla nich jego obecno\u015b\u0107 i wsparcie znaczy\u0142y najwi\u0119cej, by\u0142 symbolicznym znakiem \u0142\u0105czno\u015bci z ojczyzn\u0105. Jego ziemia\u0144skie pochodzenie, patriotyczne wychowanie i wy\u017csze wykszta\u0142cenie by\u0142y postrzegane jako namiastka kontaktu z Polsk\u0105, z macierz\u0105, od kt\u00f3rej brutalnie ich oddzielono. Ci zes\u0142a\u0144cy, kt\u00f3rzy pami\u0119tali jeszcze sw\u00f3j kraj rodzinny, a tak\u017ce nowe pokolenia, urodzone ju\u017c w Kazachstanie, podtrzymywa\u0142y swoj\u0105 polsko\u015b\u0107 w\u0142a\u015bnie poprzez \u017cyw\u0105 wiar\u0119 katolick\u0105, tak wi\u0119c by\u0142a to nie tylko kwestia wyznania, ale tak\u017ce przynale\u017cno\u015bci narodowej i kulturowego dziedzictwa[27]<\/sup><\/a>. Re\u017cyserka trafnie wyeksponowa\u0142a patriotyczne w\u0105tki biografii ksi\u0119dza Bukowi\u0144skiego (studia prawnicze i teologiczne na Uniwersytecie Jagiello\u0144skim w Krakowie, dzia\u0142alno\u015b\u0107 w Kole Kresowym, \u015bwi\u0119cenia kap\u0142a\u0144skie w Katedrze na Wawelu otrzymane z r\u0105k metropolity Adama Stefana Sapiehy oraz pos\u0142ug\u0119 duszpastersk\u0105 w Rabce, Suchej i w \u0141ucku na Wo\u0142yniu), jako \u017ce w p\u00f3\u017aniejszym, misyjnym okresie swojej dzia\u0142alno\u015bci, stara\u0142 si\u0119 podtrzymywa\u0107 t\u0119 polsko\u015b\u0107 po\u015br\u00f3d wiernych.<\/p>\n Zupe\u0142nie inn\u0105 perspektyw\u0119 wzgl\u0119dem kwestii to\u017csamo\u015bci narodowej i t\u0119sknoty za ojczyzn\u0105 przedstawia film Czekaj\u0105c na deszcz <\/em>(2009) Macieja G\u00f3rskiego. Jego bohaterami s\u0105 trzej polscy misjonarze werbi\u015bci dzia\u0142aj\u0105cy na indonezyjskiej wyspie Flores. Przyjechali tam w latach 60. jako przedstawiciele Zachodu \u2013 wy\u017cszej cywilizacji, ale po sp\u0119dzeniu czterdziestu lat w\u015br\u00f3d tubylc\u00f3w i z dala od ojczyzny[28]<\/sup><\/a>, poddali w w\u0105tpliwo\u015b\u0107 przekonanie o s\u0142uszno\u015bci postrzegania tamtejszej kultury jako prymitywnej \u2013 ni\u017cszej i mniej rozwini\u0119tej. Zmienili tak\u017ce sw\u00f3j stosunek do kr\u0119gu kulturowego, z jakiego si\u0119 wywodz\u0105. Re\u017cyser nie zaczyna jednak filmu od przedstawienia ich rozterek, lecz stopniowo wprowadza kolejne tematy zwi\u0105zane z wyjazdem i prac\u0105 duszpastersk\u0105 w egzotycznym kraju. I tak, najpierw poznajemy ich codzienno\u015b\u0107, czyli sprawowanie obowi\u0105zk\u00f3w kap\u0142a\u0144skich oraz prywatne hobby, przywary i na\u0142ogi, dzi\u0119ki kt\u00f3rym zdaj\u0105 si\u0119 by\u0107 idealnie wtopieni w lokaln\u0105 spo\u0142eczno\u015b\u0107. W toku filmu to pierwsze wra\u017cenie swojskiej sielanki ust\u0119puje na rzecz refleksji o tym, jak d\u0142ugoletnia asymilacja zmieni\u0142a na zawsze w nich spos\u00f3b postrzegania ojczystego kraju i Europy. Teraz wsz\u0119dzie czuj\u0105 si\u0119 obco \u2013 s\u0105 wykorzenieni z rodzinnych stron, ale jeszcze nie do ko\u0144ca wro\u015bli w indonezyjski pejza\u017c. Wprawdzie ich rozumienie tamtejszej kultury, a zw\u0142aszcza mentalno\u015bci tubylc\u00f3w, jest zaiste imponuj\u0105ce i g\u0142\u0119bokie, ale nie stanowi to wystarczaj\u0105cej podstawy, by mieszka\u0144cy wyspy postrzegali ich jako \u201esamych swoich\u201d. Tym pierwiastkiem, kt\u00f3ry na zawsze b\u0119dzie ich odr\u00f3\u017cnia\u0142, nie jest bynajmniej kolor sk\u00f3ry, lecz praca misjonarska, odbierana cz\u0119sto jako pr\u00f3ba ingerencji w kultur\u0119 i wierzenia autochton\u00f3w. Co ciekawe, oni sami przej\u0119li wiele lokalnych zwyczaj\u00f3w, tak\u017ce tych zwi\u0105zanych z obrz\u0119dowo\u015bci\u0105 religijn\u0105, dzi\u0119ki czemu prezentowany przez nich \u015bwiatopogl\u0105d jest intryguj\u0105c\u0105, oryginaln\u0105 mieszank\u0105 kulturow\u0105.<\/p>\n Tempo narracji w dokumencie jest podporz\u0105dkowane rytmowi oczekiwania na pierwsze symptomy nadej\u015bcia pory deszczowej na wyspie Flores. Niespieszna opowie\u015b\u0107 snuta naprzemiennie przez trzech bohater\u00f3w, uzupe\u0142niona o scenki rodzajowe oraz obrazy wa\u017cnych obrz\u0119d\u00f3w, w tym sakrament\u00f3w udzielanych tubylcom przez kap\u0142an\u00f3w, wsp\u00f3\u0142gra z ich w\u0142asnym temperamentem. Tym misjonarzom najwyra\u017aniej obca jest ju\u017c hierarchia warto\u015bci ludzi Zachodu: po\u015bpiech, niepohamowana konsumpcja, kult pieni\u0105dza itp. Refleksyjny charakter dokumentu Macieja G\u00f3rskiego wi\u0105\u017ce si\u0119 m.in. ze spostrze\u017ceniami bohater\u00f3w dotycz\u0105cymi wrogo\u015bci, a nawet zakus\u00f3w na ich \u017cycie, z jakimi spotkali si\u0119 podczas swojej kap\u0142a\u0144skiej pos\u0142ugi. To, w jaki spos\u00f3b oni nauczyli si\u0119 tolerancji wzgl\u0119dem obcej kultury, nie oznacza bowiem, \u017ce sami s\u0105 tak traktowani. Niemniej poczucie, \u017ce s\u0105 potrzebni mieszka\u0144com tej wyspy, ostatecznie przewa\u017ca nad wszelkimi niedogodno\u015bciami, wi\u0119c kontynuuj\u0105 swoj\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 misyjn\u0105. Maciej G\u00f3rski stworzy\u0142 ciekawy dokument biograficzno-etnograficzny, poruszaj\u0105cy wa\u017cne kwestie (zderzenie odmiennych kultur, t\u0119sknota za krajem ojczystym, trudno\u015bci w pracy misjonarskiej, samotno\u015b\u0107), ale uda\u0142o mu si\u0119 ustrzec nachalnego dydaktyzmu, dzi\u0119ki czemu obraz emanuje pogod\u0105 ducha, rado\u015bci\u0105 \u017cycia i swobod\u0105. Bez w\u0105tpienia du\u017cy wp\u0142yw na to mieli sami bohaterowie, kt\u00f3rzy wykonuj\u0105c przecie\u017c niezwyk\u0142y zaw\u00f3d w egzotycznym kraju, mimo wszystko pozostali skromni i swojscy.<\/p>\n ***<\/p>\n Wybieraj\u0105c powy\u017csze przyk\u0142ady filmowe do om\u00f3wienia, kierowa\u0142am si\u0119 nie tylko warto\u015bciami artystycznymi dokument\u00f3w, ale tak\u017ce ich d\u0105\u017cno\u015bci\u0105 do zrozumienia polskiej to\u017csamo\u015bci. Osi\u0105gni\u0119cia autor\u00f3w w\u0142a\u015bnie w tym aspekcie s\u0105 najciekawsze, cho\u0107 punktem wyj\u015bcia jest oczywi\u015bcie przekroczenie granic, nie tylko w sensie geograficznym. Poszukiwanie odpowiedzi na pytanie \u201ekim jestem na obczy\u017anie, poza ojczystym krajem?\u201d jest wsp\u00f3lne dla bohater\u00f3w, o kt\u00f3rych opowiadaj\u0105 dokumentali\u015bci, jak i dla samych realizator\u00f3w. Nie w\u0105tpi\u0119, si\u0119gaj\u0105c do w\u0142asnych do\u015bwiadcze\u0144 odbiorczych, \u017ce i widzowie tych dokument\u00f3w pr\u00f3buj\u0105 okre\u015bli\u0107 w\u0142asny stosunek do polsko\u015bci. Szukaj\u0105c wsp\u00f3lnych cech dla tych tytu\u0142\u00f3w, warto podkre\u015bli\u0107 raz jeszcze specyficzn\u0105 \u201eperyferyjno\u015b\u0107\u201d miejsc i sytuacji, w kt\u00f3rych odby\u0142a si\u0119 realizacja film\u00f3w. Bycie poza \u201ecentrum \u015bwiata\u201d, poza schematem tzw. kariery zawodowej oraz realizowanie indywidualnie pojmowanego powo\u0142ania, dodatkowo komplikuje, ju\u017c i tak nie\u0142atwe, okre\u015blenie w\u0142asnego status quo w kulturowej relacji z tzw. obcym. Pomimo r\u00f3\u017cnic co do zastosowanych metod tw\u00f3rczych oraz materia\u0142u wyj\u015bciowego, wsp\u00f3lnym mianownikiem jest pasja etnograficzna autor\u00f3w. Dzi\u0119ki tej cennej optyce i ich otwarto\u015bci poznajemy inspiruj\u0105ce mikro-\u015bwiaty naszych rodak\u00f3w poza granicami ojczyzny.<\/p>\n ________<\/p>\n <\/p>\n Bibliografia<\/u><\/p>\n Hu\u010dkov\u00e1 J., Dok\u0105d ucieka polski dokument?: refleksje na pocz\u0105tku drugiego stulecia jego historii<\/em> [w:] „Media, Kultura, Komunikacja Spo\u0142eczna” 2017, nr 3, s. 11-27.<\/p>\n <\/p>\n Smole\u0144 M., Granice i ograniczenia wsp\u00f3\u0142czesnego polskiego dokumentu \u2013 spojrzenie na Zach\u00f3d<\/em> [w:] Czeski i polski film dokumentalny w erze Europeizacji<\/em>, red. J. Hu\u010dkov\u00e1, J. K\u0159ipa\u010d, I. \u0141yko, Praha 2015, s. 201-213.<\/p>\n <\/p>\n Kopczy\u0144ski K., Polski film dokumentalny po 2005 roku. Koncepcje i do\u015bwiadczenia<\/em>, Warszawa 2023, s. 125-126.<\/p>\n <\/p>\n Przylipiak M., Recenzja projektu filmowego \u201eRosja \u2013 Polska. Nowe spojrzenie\u201d<\/em> [w:] Polacy \u2013 Rosjanie: wzajemne relacje. Materia\u0142y z\u00a0debaty 18 pa\u017adziernika 2006<\/em>, red. A. Kminikowska i E. P\u0119ka\u0142a, Gda\u0144sk 2007.<\/p>\n <\/p>\n Staro\u0144 W., Dokument a fabu\u0142a \u2013 refleksje, do\u015bwiadczenia i metody pracy autora<\/em>, \u201eImages\u201d vol. XXIII, nr 32, Pozna\u0144 2018.<\/p>\n <\/p>\n Staro\u0144 M., Z polskim misjonarzem w boliwijskich Andach<\/em>, \u201eKino\u201d 2000, nr 9, s. 26-30.<\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n ___<\/p>\n <\/p>\n Keywords<\/u>:<\/p>\n Polish documentary film, Poles abroad, Polish documentary filmmakers abroad, Wojciech Staro\u0144<\/p>\n <\/p>\n Summary<\/u><\/p>\n The article is a discussion of four Polish documentaries: Siberian Lesson<\/em> (1998, dir. Wojciech Staro\u0144), El Misionero<\/em> (2000, dir. Wojciech Staro\u0144), The Calling<\/em> (2002, dir. Irena Kamie\u0144ska), and Waiting for the Rain<\/em> (2009, dir. Maciej Gorski). The protagonists of the films are Poles operating abroad who discover their vocation, meaning of life and national identity in confrontation with foreign cultures. The author points to the common idea of \u200b\u200bdocumentarians: the desire to show how crossing geographical and cultural borders affects the understanding of one’s own Polish identity. The article contains references to the methods of ethnographic documentary and the history of contemporary Polish documentary film.<\/p>\n ___<\/p>\n <\/p>\n Biogram <\/u><\/p>\n Ma\u0142gorzata Ewa Smole\u0144\u2013 ur. w 1981 roku, absolwentka filmoznawstwa i kulturoznawstwa mi\u0119dzynarodowego Uniwersytetu Jagiello\u0144skiego. Zajmuje si\u0119 polskim filmem dokumentalnym, a tak\u017ce \u015bwiatowym dokumentem \u201ezaanga\u017cowanym\u201d. Stypendystka Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej w roku 2012. Publikowa\u0142a m.in. w \u201ePrzegl\u0105dzie Kulturoznawczym\u201d, \u201eEkranach\u201d i \u201eImages\u201d oraz w tomach zbiorowych po\u015bwi\u0119conych tematyce kina niefikcjonalnego. W 2015 roku obroni\u0142a prac\u0119 doktorsk\u0105 – Studia Filmowe \u201eKronika\u201d i \u201eWir\u201d na tle polskiego filmu dokumentalnego po 1989 roku – <\/em>na Wydziale Zarz\u0105dzania i Komunikacji Spo\u0142ecznej UJ, uzyskuj\u0105c z wyr\u00f3\u017cnieniem tytu\u0142 doktora nauk humanistycznych w naukach o sztuce. Otrzyma\u0142a tak\u017ce wyr\u00f3\u017cnienie w Konkursie im. Inki Brodzkiej-Wald na najlepsz\u0105 prac\u0119 doktorsk\u0105 dotycz\u0105c\u0105 wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci z dziedziny humanistyki (2016). Obecnie prowadzi badania nad polskim filmem dokumentalnym online oraz \u201e\u015bwiatem nie obejrzanym\u201d, szczeg\u00f3lnie w odniesieniu do dokument\u00f3w z lat 90. ubieg\u0142ego wieku. Pasjonatka literatury faktu i g\u00f3rskich wycieczek. email: m.smolen@uj.edu.pl<\/p>\n <\/p>\n ___<\/p>\n [1]<\/sup><\/a> Fragment spisany ze \u015bcie\u017cki d\u017awi\u0119kowej filmu El Misionero <\/em>(2000), re\u017c. Wojciech Staro\u0144.<\/p>\n [2]<\/a> Cykl rozm\u00f3w pod wsp\u00f3lnym has\u0142em \u201eDokument ucieka z Polski\u201d, mo\u017cemy w znacznej mierze odnale\u017a\u0107 na stronie:https:\/\/www.sfp.org.pl\/wydarzenia,92,9033,2,1,Dokument-ucieka-z-Polski.html (dost\u0119p 08.09.2023); odnosi si\u0119 do tego m.in. Jadwiga Hu\u010dkov\u00e1 w swoim artykule: Dok\u0105d ucieka polski dokument?: refleksje na pocz\u0105tku drugiego stulecia jego historii<\/em> [w:] „Media, Kultura, Komunikacja Spo\u0142eczna” 2017, nr 3, s. 11-27.<\/p>\n [3]<\/sup><\/a> Cz\u0119\u015b\u0107 przemy\u015ble\u0144 i wniosk\u00f3w na ten temat zawar\u0142am w artykule Granice i ograniczenia wsp\u00f3\u0142czesnego polskiego dokumentu \u2013 spojrzenie na Zach\u00f3d<\/em> [w:] Czeski i polski film dokumentalny w erze Europeizacji<\/em>, red. J. Hu\u010dkov\u00e1, J. K\u0159ipa\u010d, I. \u0141yko, Praha 2015, s. 201-213.<\/p>\n [4]<\/sup><\/a> Wspomnian\u0105 dyskusj\u0119 bran\u017cow\u0105 omawia tak\u017ce Krzysztof Kopczy\u0144ski z pozycji uczestnika i obserwatora, zob. K. Kopczy\u0144ski, Polski film dokumentalny po 2005 roku. Koncepcje i do\u015bwiadczenia<\/em>, Warszawa 2023, s. 125-126.<\/p>\n [5]<\/sup><\/a> Wykaz wypowiedzi oraz ich podsumowanie mo\u017cna odnale\u017a\u0107 na serwisie https:\/\/www.sfp.org.pl\/;\u00a0 funkcjonuj\u0105cy wcze\u015bniej pod nazw\u0105: www.portalfilmowy.pl, pod has\u0142em: Dokument ucieka z Polski (data dost\u0119pu: 21.05.2023).<\/p>\n [7]<\/sup><\/a> Warto wspomnie\u0107 np. o inicjatywie Polish Docs \u2013 wsp\u00f3lnym projekcie Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej i Krakowskiej Fundacji Filmowej, kt\u00f3ra zosta\u0142a zainicjowana w 2007 roku. G\u0142\u00f3wnym celem Polish Docs jest promocja polskich film\u00f3w dokumentalnych za granic\u0105 m.in. poprzez: organizacj\u0119 wydarze\u0144 na zagranicznych imprezach filmowych, pokazy polskich dokument\u00f3w, warsztaty oraz dyskusje dla producent\u00f3w i filmowc\u00f3w polskich, w celu przygotowania zagranicznej promocji film\u00f3w.<\/p>\n [8]<\/sup><\/a> Poruszaj\u0105c to zagadnienie, Krzysztof Kopczy\u0144ski precyzuje okre\u015blenie \u201etematyka egzotyczna\u201d s\u0142ownikowo. Cyt:. \u201ePos\u0142uguj\u0119 si\u0119 definicj\u0105 Uniwersalnego s\u0142ownika j\u0119zyka polskiego<\/em>, w\u00a0my\u015bl kt\u00f3rej egzotyczny<\/em> to 1. w\u0142a\u015bciwy krajom o\u00a0ca\u0142kowicie odmiennym (nieeuropejskim), zw\u0142aszcza podzwrotnikowym, klimacie i\u00a0o odmiennej (nieeuropejskiej) cywilizacji, pochodz\u0105cy z\u00a0tych kraj\u00f3w; cudzoziemski, obcy, zamorski; 2. niecodzienny, niezwyk\u0142y, ciekawy, osobliwy.\u201d Autor zaznacza wyra\u017anie przy tym, \u017ce interesuj\u0105 go filmy powsta\u0142e poza granicami Polski, cho\u0107 tematy egzotyczne podejmowano tak\u017ce w\u00a0kraju. Lokacja zdj\u0119\u0107 jest tutaj wi\u0119c kluczowa. Zob. Kopczy\u0144ski, Polski film dokumentalny<\/em>\u2026<\/em>, s. 120.<\/p>\n [9]<\/sup><\/a> Nawi\u0105zuj\u0119 do tytu\u0142u filmu zrealizowanego w 1992 roku przez Iren\u0119 Kamie\u0144sk\u0105 i Andrzeja Piekutowskiego, w kt\u00f3rym przedstawiono losy Polak\u00f3w zes\u0142anych w czasie II wojny \u015bwiatowej do Kazachstanu.<\/p>\n [10]<\/sup><\/a> Przyk\u0142adowe realizacje dotyczy\u0142y m.in. takich postaci jak Jerzy Giedroy\u0107 czy Gustaw Herling-Grudzi\u0144ski, zob.\u00a0 Redaktor <\/em>(1994) oraz Ostatnia rozmowa <\/em>(2004) re\u017c. Ignacy Szczepa\u0144ski, Dziennik pisany pod wulkanem<\/em> (1995), re\u017c. Andrzej Titkow.<\/p>\n [11]<\/sup><\/a> Zob. Ojciec i syn <\/em>(1990); Gra o Polsk\u0119 <\/em>(1991) re\u017c. Zbigniew Kowalewski; \u2026przeciwko \u017cywotnym interesom PRL.<\/em> (1997), re\u017c. W\u0142odzimierz Szpak; J\u00f3zef Garli\u0144ski<\/em> (1995); Zwi\u0105zek wolnego s\u0142owa<\/em> (1996); Od Irkucka do Londynu<\/em> (1997), re\u017c. Zygmunt Adamski; My\u015bli o Polsce<\/em> (1999), re\u017c. Alina Czerniakowska; Oficyna poet\u00f3w i malarzy<\/em> (1995), re\u017c. Zygmunt Adamski i Andrzej Badziak.<\/p>\n [12]<\/sup><\/a> Warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 m.in. na takie filmy jak: Bar na Viktorii <\/em>(2003), re\u017c. Leszek Dawid; Londek <\/em>(2008), re\u017c. Rafa\u0142 \u017burek, Bye, Bye Dublin!<\/em> (2010), re\u017c. Rafael Lewandowski, Noel <\/em>(2012), re\u017c. Ewa Kabza.<\/p>\n [13]<\/sup><\/a> Kopczy\u0144ski, Polski film dokumentalny<\/em>\u2026<\/em>, s. 124.<\/p>\n [14]<\/sup><\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n [15]<\/sup><\/a> Por. M. Przylipiak, Recenzja projektu filmowego \u201eRosja \u2013 Polska. Nowe spojrzenie\u201d<\/em> [w:] Polacy \u2013 Rosjanie: wzajemne relacje. Materia\u0142y z\u00a0debaty 18 pa\u017adziernika 2006<\/em>, red. A. Kminikowska i E. P\u0119ka\u0142a, Gda\u0144sk 2007, s. 167; Kopczy\u0144ski, Polski film dokumentalny<\/em>\u2026<\/em>, s. 128.<\/p>\n [16]<\/a> Zob. wypowied\u017a Wojciecha Staronia o realizacji filmu Syberyjska lekcja<\/em> w artykule Dokument a fabu\u0142a \u2013 refleksje, do\u015bwiadczenia i metody pracy autora<\/em>, \u201eImages\u201d vol. XXIII, nr 32, Pozna\u0144 2018, s. 125; https:\/\/pressto.amu.edu.pl\/index.php\/i\/article\/view\/17078\/16871 (dost\u0119p<\/a> 08.09.2023)<\/p>\n [17]<\/sup><\/a> Cz\u0142onkowie rodziny re\u017cysera pojawiaj\u0105 si\u0119 tak\u017ce w jego kolejnych filmach: Na chwil\u0119 <\/em>(2005) oraz Argenty\u0144ska lekcja <\/em>(2011). Ma\u0142gorzat\u0119 Staro\u0144 mo\u017cemy dostrzec tak\u017ce w filmie Tak <\/em>(2006) Dariusza Gajewskiego, wyprodukowanym przez firm\u0119 Staro\u0144 Film.<\/p>\n [18]<\/sup><\/a> Wypowied\u017a ojca Kazimierza Strz\u0119pka spisana ze \u015bcie\u017cki d\u017awi\u0119kowej filmu El Misionero<\/em> (2000) Wojciecha Staronia.<\/p>\n [19]<\/sup><\/a> 15 lat up\u0142ywa\u0142o w czasie realizacji filmu, zob. M. Staro\u0144, Z polskim misjonarzem w boliwijskich Andach<\/em>, \u201eKino\u201d 2000, nr 9, s. 26-30.<\/p>\n [20]<\/sup><\/a> 19 czerwca 2006 roku w kaplicy metropolit\u00f3w krakowskich odby\u0142o si\u0119 uroczyste rozpocz\u0119cie procesu kanonizacyjnego ks. W\u0142adys\u0142awa Bukowi\u0144skiego. Natomiast 8 marca 2008 roku w Krakowie\u00a0zosta\u0142 zamkni\u0119ty proces beatyfikacyjny,\u00a0a akta wys\u0142ano do Rzymu. Ksi\u0105dz Bukowi\u0144ski zosta\u0142 po\u015bmiertnie odznaczony Krzy\u017cem Komandorskim z Gwiazd\u0105 Orderu Odrodzenia Polski w 2011 roku. Ostatecznie 11 wrze\u015bnia 2016 w katedrze Matki Bo\u017cej Fatimskiej Matki Wszystkich Narod\u00f3w w Karagandzie odby\u0142a si\u0119 jego uroczysta beatyfikacja.<\/p>\n [21]<\/sup><\/a> W czasie tej dokumentacji zebrano tak\u017ce materia\u0142y do filmu G\u0142osy z daleka <\/em>(1992), re\u017c. Irena Kamie\u0144ska, Andrzej Piekutowski, w kt\u00f3rym przedstawiono wstrz\u0105saj\u0105ce relacje Polak\u00f3w wywiezionych do Kazachstanu. W dokumencie wypowiedzieli si\u0119: ks. Tadeusz Fedorowicz, Stanis\u0142aw Galicki, Halina G\u00f3rska, Anna Kawecka, Genowefa Likowska, Gra\u017cyna Luba, Bronis\u0142awa Pop\u0142awska oraz Jadwiga Rdu\u0142towska.<\/p>\n [22]<\/sup><\/a> W filmie Powo\u0142anie<\/em> mo\u017cemy dostrzec kilka uj\u0119\u0107 plenerowych skopiowanych z materia\u0142u zamieszczonego w dokumencie Za horyzontem.<\/em><\/p>\n [23]<\/a> S\u0142owa kap\u0142ana odnosz\u0105 si\u0119 do fragmentu z Pisma \u015awi\u0119tego, Mt 11,28-30: \u201ePrzyjd\u017acie do Mnie wszyscy, kt\u00f3rzy utrudzeni i obci\u0105\u017ceni jeste\u015bcie, a Ja was pokrzepi\u0119. We\u017acie moje jarzmo na siebie i uczcie si\u0119 ode Mnie, bo jestem cichy i pokorny sercem, a znajdziecie ukojenie dla dusz waszych. Albowiem jarzmo moje jest s\u0142odkie, a moje brzemi\u0119 lekkie\u201d.<\/p>\n [24]<\/sup><\/a> Swoj\u0105 decyzj\u0119 pozostania w Kazachstanie i przyj\u0119cie radzieckiego obywatelstwa przyp\u0142aci\u0142 wkr\u00f3tce ponownym aresztowaniem i trzyletnim wi\u0119zieniem.<\/p>\n [25]<\/sup><\/a> Ksi\u0105dz W\u0142adys\u0142aw Bukowi\u0144ski wprowadza\u0142 do mszy j\u0119zyki narodowe, podtrzymuj\u0105c w zes\u0142a\u0144cach r\u00f3\u017cnych\u00a0 nacji pami\u0119\u0107 o ich prawdziwym pochodzeniu. Odby\u0142 oko\u0142o o\u015bmiu du\u017cych wypraw misyjnych, tak\u017ce poza granice Kazachstanu, w g\u0142\u0105b ZSRR.<\/p>\n [26]<\/sup><\/a> Byli to g\u0142\u00f3wnie Polacy z Wo\u0142ynia i Podola, Niemcy nadwo\u0142\u017ca\u0144scy i ukrai\u0144scy grekokatolicy zes\u0142ani tam ju\u017c w 1936 oraz po 1939 roku.<\/p>\n [27]<\/sup><\/a> Ci, kt\u00f3rzy odchodzili od wiary katolickiej rusyfikowali si\u0119 bardzo szybko, zapominali o swoim polskim pochodzeniu.<\/p>\n [28]<\/sup><\/a> W momencie realizacji filmu W\u0142odzimierz Gorgo\u0144 (\u015brodkowe Flores) przebywa\u0142 na wyspie od 36 lat, Czes\u0142aw Osiecki (p\u00f3\u0142nocne wybrze\u017ce) \u2013 \u00a0od 44 lat, Stefan Wrosz (zachodnie Flores) \u2013 od 44 lat.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Uniwersytet Jagiello\u0144ski ORCID 0000-0002-2594-5241 doi.org\/10.56351\/PLEOGRAF.2023.2.05 pobierz\u00a0 pdf ________ Streszczenie: Artyku\u0142 jest om\u00f3wieniem czterech polskich film\u00f3w dokumentalnych:\u00a0Syberyjska lekcja (1998, re\u017c. Wojciech Staro\u0144), El Misionero (2000, re\u017c. Wojciech Staro\u0144), Powo\u0142anie (2002, re\u017c. Irena Kamie\u0144ska), czy Czekaj\u0105c na deszcz (2009, re\u017c. Maciej G\u00f3rski). Bohaterami film\u00f3w s\u0105 Polacy dzia\u0142aj\u0105cy poza granicami kraju, kt\u00f3rzy odkrywaj\u0105 swoje powo\u0142anie, sens \u017cycia i… Czytaj wi\u0119cej »G\u0142osy z daleka \u2013 polscy dokumentali\u015bci o rodakach za granic\u0105<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"off","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[1835],"tags":[1870,1868,862,1871,1864,1865,981,1869,1866,1867],"ppma_author":[984],"class_list":["post-6842","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-pleograf-2023-nr-2","tag-czekajac-na-deszcz","tag-el-misionero","tag-irena-kamienska","tag-maciej-gorski","tag-polacy-za-granica","tag-polscy-dokumentalisci-za-granica","tag-polski-film-dokumentalny","tag-powolanie","tag-syberyjska-lekcja","tag-wojciech-staron"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\tG\u0142osy z daleka \u2013 polscy dokumentali\u015bci o rodakach za granic\u0105<\/strong><\/h3>\n
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/10\/C.-Osiecki-01-300x201.jpg\")
<\/p>\nIl. 1 Zdj\u0119cie z filmu Czekaj\u0105c na deszcz (<\/em>2009, re\u017c. Maciej G\u00f3rski). Prawa: WFDiF, \u017ar\u00f3d\u0142o: zbiory FINA.<\/h6>\n
Distant voices \u2013 Polish documentary filmmakers on Poles abroad<\/h3>\n