________\u00a0<\/strong><\/p>\n Streszczenie<\/u><\/p>\n Op\u0119tanie<\/em> Andrzeja \u017bu\u0142awskiego wydaje si\u0119 swoist\u0105 polemik\u0105 z sugestywn\u0105 wizj\u0105 rozpadu ma\u0142\u017ce\u0144stwa przedstawion\u0105 przez Ingmara Bergmana we wcze\u015bniejszych Scenach z \u017cycia ma\u0142\u017ce\u0144skiego<\/em>. \u017bu\u0142awski wydaje si\u0119 proponowa\u0107 Staremu Kontynentowi egzorcyzm: dba o ram\u0119 osobist\u0105 swojego projektu, tak jednak j\u0105 konstruuj\u0105c, aby ca\u0142o\u015b\u0107 jego filmowego wyznania pozostawa\u0142a czytelna dla Europejczyk\u00f3w \u2013 bardzo wymowne na tym tle wydaj\u0105 si\u0119 starania o to, aby g\u0142\u00f3wn\u0105 rol\u0119 m\u0119sk\u0105 w Op\u0119taniu<\/em>, alter ego <\/em>re\u017cysera, zagra\u0142 uwielbiany przez \u017bu\u0142awskiego (szczeg\u00f3lnie za g\u0142\u00f3wn\u0105 rol\u0119 w wyre\u017cyserowanym przez siebie Hamlecie<\/em> z 1948 roku) Laurence Olivier.<\/p>\n _________<\/p>\n <\/p>\n Op\u0119tanie <\/em>(Possesion<\/em>, 1981), wielki i skandalizuj\u0105cy po dzi\u015b dzie\u0144 film Andrzeja \u017bu\u0142awskiego, nie by\u0142 oczywi\u015bcie pierwsz\u0105 realizacj\u0105 tego re\u017cysera za granic\u0105 (to miano nale\u017ca\u0142oby si\u0119 Najwa\u017cniejsze to kocha\u0107 <\/em>[L’important c’est d’aimer<\/em>, 1974]). To jednak pierwszy jego film, w kt\u00f3ry zaanga\u017cowani byli hollywoodzcy producenci, co realnie przek\u0142ada\u0142o si\u0119 na genez\u0119 dzie\u0142a: przy nieustannej europejskiej asy\u015bcie, tj. w sta\u0142ej niemiecko-francuskiej wsp\u00f3\u0142pracy, do tego \u2013 w dwuznacznym flircie z ameryka\u0144skim kinem rozrywkowym (wszak zaintrygowany Obcym \u2013 \u00f3smym pasa\u017cerem Nostromo<\/em> [Alien<\/em>, 1979] Ridleya Scotta, \u017bu\u0142awski podj\u0105\u0142 decyzj\u0119, aby pozyska\u0107 dla w\u0142asnego projektu jednego ze stworzycieli wizerunku potwora, Carla Rambaldiego). W efekcie otrzymujemy film, kt\u00f3rego idiomatyczno\u015b\u0107 (\u201e\u017cu\u0142awsko\u015b\u0107\u201d) gwarantuje, co prawda, zesp\u00f3\u0142 \u201eniezmiennik\u00f3w\u201d tw\u00f3rczo\u015bci \u017bu\u0142awskiego (jednym z nich by\u0142 operator kamery, Andrzej Jaroszewicz), jednak\u017ce film na tle ca\u0142ej tw\u00f3rczo\u015bci autora Najwa\u017cniejsze to kocha\u0107<\/em> niepospolicie osobny, z wyra\u017anym wp\u0142ywem praktyk koprodukcyjnych (tak jakby \u017bu\u0142awski wierzy\u0142, \u017ce jest w stanie stworzy\u0107 \u2013 tym akurat razem, dzi\u0119ki splotowi wyj\u0105tkowo fortunnych dla siebie okoliczno\u015bci produkcyjnych \u2013 zarazem film paraboliczny i kosmopolityczny, film dla siebie i dla Europy, a nawet dla \u015bwiata, innymi s\u0142owy: confessio<\/em> oraz memento<\/em> naraz). Wspomniany paraboliczny-kosmopolityczny wyd\u017awi\u0119k Op\u0119tania<\/em> daje si\u0119 odczu\u0107 zw\u0142aszcza w \u00a0nie w pe\u0142ni zrozumia\u0142ym i mrocznym, eschatologicznym finale. Mrocznym, bowiem (jak zawsze u \u017bu\u0142awskiego) r\u00f3wnie\u017c w zwie\u0144czeniu Op\u0119tania<\/em> triumfuje gnoza, niekie\u0142znana oraz niecenzurowana, postaciowana i niepostaciowana (je\u015bli mo\u017cna tak powiedzie\u0107), czyli najwa\u017cniejszy z walor\u00f3w postawy duchowej, a jednocze\u015bnie ideowo-\u015bwiatopogl\u0105dowej kontrowersyjnego artysty.<\/p>\n Istniej\u0105 bardzo osobiste powody dla podejmowania przez \u017bu\u0142awskiego na rozmaitych poziomach stylistycznej uniwersalizacji osobliwego do\u015bwiadczenia filmowego, jakim jest dla \u00a0widza \u2013 Op\u0119tanie<\/em>\u2026 Dla zaznajomionych z biografi\u0105 re\u017cysera ca\u0142kowicie jasne jest, \u017ce kluczowe musi pozostawa\u0107 w obserwowanej tu (tak wieloznacznej i symbolicznej na wielu poziomach) materii filmowego obrazu realne rozstanie \u017bu\u0142awskiego z Ma\u0142gorzat\u0105 Braunek, rozpisane na wiele lat, rozci\u0105gane na kilka ci\u0105g\u00f3w dalszych, ale i urwa\u0144. W\u0142a\u015bnie ten upiorny baga\u017c, ponury ci\u0119\u017car alegoryczno-symboliczny, przej\u0105\u0107 musi wszechstronnie rozpisywana w Op\u0119taniu<\/em> posta\u0107 grana przez Isabelle Adjani. Cho\u0107 z pewno\u015bci\u0105 dopisuj\u0119 \u017bu\u0142awskiemu intencje inscenizacyjne, warto na tym etapie \u00a0dobrze si\u0119 zrozumie\u0107: po pierwsze, w aspekcie gatunkowo-rodzajowych za\u0142o\u017ce\u0144 Op\u0119tanie<\/em> stanowi obraz swoistej kompozycyjnej pe\u0142ni: to misterium, horror ekologiczny i tragedia grecka w jednym \u2013 raz z Adjani w roli greckiej Eryni tocz\u0105cej krew z ust, a raz w roli Gai rodz\u0105cej Ziemi\u0119 w rzucie konwulsji, krwawego poronienia \u2013 jak oka\u017ce si\u0119 w puencie s\u0142ynnej sceny w tunelach metra. Adjani zatem jest wszystkim \u2013 i to po pierwsze \u2013 a po drugie: wszystko wpisuje si\u0119 w rol\u0119 Adjani, jako pierwotny wz\u00f3r \u015bwiata, bo jest w tym wszystkim aktorka r\u00f3wnie\u017c swoim aktorskim aktem, a to znaczy: aktem uczucia \u017bu\u0142awskiego do Braunek, aktem skrajnego umi\u0142owania Braunek albo jej obrazu w umy\u015ble\u2026 St\u0105d r\u00f3wnie\u017c wynika\u0107 mo\u017ce paraboliczna wymowa Op\u0119tania<\/em>: Adjani jest wszystkim, a przynajmniej Adjani mo\u017ce by\u0107 uto\u017csamiana ze wszystkim, co dost\u0119pne w kulturze, bo i film ten jest wszystkim, skoro w podstawowym sensie uczucia mi\u0142osnego wszystkim by\u0142a Braunek\u2026 Takiej w\u0142a\u015bnie lektury Op\u0119tanie<\/em> potrzebowa\u0142oby na przyk\u0142ad w \u015bwietle Fragment\u00f3w dyskursu mi\u0142osnego,<\/em> opublikowanych przez Rolanda Barthes\u2019a \u00a0na cztery lata przed premier\u0105 filmu \u2013 czyli w 1977 roku. Mi\u0142osny ekshibicjonizm \u017bu\u0142awskiego jest tutaj bardzo stabilnym pod\u0142o\u017cem uniwersalizacji do\u015bwiadcze\u0144 tw\u00f3rczych \u2013 i w\u0142a\u015bnie dzi\u0119ki takiej podstawie re\u017cyser mo\u017ce stworzy\u0107 sw\u00f3j film b\u0119d\u0105cy notabene form\u0105 prywatnego listu do widza, nie listu mi\u0142osnego przecie\u017c, ale listu o mi\u0142osnym rozczarowaniu czy o mi\u0142osnej utracie wiary. Elektryzuj\u0105ce musi w podobnej sytuacji pozostawa\u0107 prze\u015bwiadczenie, \u017ce wypowiada si\u0119 globalnie, a przede wszystkim: \u017ce globalnie b\u0119dzie s\u0142yszany \u2013 on, ten sam, kt\u00f3rego Diab\u0142a<\/em> zatrzymano na p\u00f3\u0142ce i kt\u00f3rego prace nad Na srebrnym globie<\/em> brutalnie przerwano.<\/p>\n Nie jest przecie\u017c tak, \u017ce w Op\u0119taniu<\/em> jedynie \u017ce\u0144ska rola pozostawa\u0142a dla \u017bu\u0142awskiego fetyszem o nieodpartym, fantazmatycznym uroku. D\u0142ugo karmi\u0142 si\u0119 ambicj\u0105 zupe\u0142nie innego uciele\u015bnienia roli m\u0119skiej \u2013 posta\u0107 tajnego agenta odgrywana ostatecznie przez Sama Neilla jest rezonerem pogl\u0105d\u00f3w \u017bu\u0142awskiego, a nawet, zdaje si\u0119, jego konsekwentnym porte parole<\/em>. Warto w tej sytuacji mo\u017ce przypomnie\u0107, \u017ce re\u017cyser d\u0142ugo marzy\u0142 o powierzeniu \u00a0roli \u2013 podj\u0119tej ostatecznie przez Neilla \u2013 legendarnemu Laurence\u2019owi Olivier\u2019owi. Ten jednak w elegancki, acz stanowczy spos\u00f3b, odm\u00f3wi\u0142 uczestnictwa w projekcie. Kulisy odrzucenia przeze\u0144 oferty gry w Op\u0119taniu<\/em> ods\u0142oni\u0142 po latach Andrzej Seweryn:<\/p>\n Wybitny aktor spotka\u0142 si\u0119 z nim, ale powiedzia\u0142 Andrzejowi tak: To dla mnie zaszczyt, \u017ce w\u0142a\u015bnie mnie proponuje pan t\u0119 rol\u0119, ale ja jestem ju\u017c stary, nie mam energii, nie zdob\u0119d\u0119 si\u0119 na wysi\u0142ek, kt\u00f3rego wymaga pan od swoich aktor\u00f3w, nie b\u0119dzie pan ze mnie zadowolony<\/em> Jednym s\u0142owem, wielki Olivier doskonale wiedzia\u0142, jakich rzeczy wymaga od swoich aktor\u00f3w \u017bu\u0142awski, \u017ce dla niego nie ma p\u00f3\u0142\u015brodk\u00f3w, trzeba skoczy\u0107 na g\u0142\u00f3wk\u0119 bez zabezpiecze\u0144[1]<\/a>.<\/p>\n Istotne \u015bwiat\u0142o na charakter motywacji \u017bu\u0142awskiego d\u0105\u017c\u0105cego do tego, by w Op\u0119taniu<\/em> gra\u0142 w\u0142a\u015bnie Olivier, rzuca filmowa m\u0142odo\u015b\u0107 tego pierwszego i najwcze\u015bniejsze \u2013 kszta\u0142tuj\u0105ce \u017bu\u0142awskiego najsilniej \u2013 inspiracje. Ma\u0142o kto pami\u0119ta, \u017ce na r\u00f3wni ze s\u0142ynnym Kana\u0142em<\/em> Wajdy, ca\u0142kowicie formacyjnie oddzia\u0142ywa\u0142 na przysz\u0142ego autora Trzeciej cz\u0119\u015bci nocy<\/em> w\u0142a\u015bnie\u2026 Hamlet <\/em>(re\u017c. Laurence Olivier, \u00a01948) z Olivierem, a jak\u017ce, w roli g\u0142\u00f3wnej. \u201e[\u2026] mo\u017ce ju\u017c zagl\u0105da\u0107 sam do pobliskiego kina Polonia. Jako czternastolatek obejrzy tam filmy, kt\u00f3re wywr\u0105 wp\u0142yw na jego \u017cycie \u2013 to Hamlet<\/em> i Kana\u0142<\/em>. Wr\u00f3ci po nich do domu odmieniony z gor\u0105czk\u0105 w oczach\u201d[2]<\/a> \u2013 pisze o \u017bu\u0142awskim \u2013 nastolatku jego wytrawna biografka, Aleksandra Szar\u0142at.<\/p>\n S\u0105dz\u0119, \u017ce ch\u0119\u0107 \u201eprzegl\u0105dania si\u0119\u201d w\u0142a\u015bnie w Olivierze, a zarazem zmuszania s\u0142ynnego aktora i re\u017cysera (co zdaje si\u0119 tutaj nie mniej wa\u017cne) do zmaga\u0144 z niszczycielskim szale\u0144stwem Adjani \u201ezaprogramowanym\u201d przez \u017bu\u0142awskiego, nie jest wy\u0142\u0105cznie oznak\u0105 narcyzmu, b\u0105d\u017a megaloma\u0144skiej utraty dystansu przez artyst\u0119, ale symptomem najg\u0142\u0119bszego rozrachunku, na jaki w tamtym czasie \u017bu\u0142awskiego mog\u0142o sta\u0107. Rozrachunku w porz\u0105dku summy \u2013 Olivier po\u015bwiadcza\u0142by swoj\u0105 obecno\u015bci\u0105, nawet jako senior, \u017ce hamletyczna antropologia jest nie do utrzymania, a je\u017celi ju\u017c pojawia si\u0119, to jedynie po to, aby \u2013 poprzez samo cia\u0142o aktora, tzn. w ikonicznej osobowo\u015bci Oliviera, ale i poprzez ni\u0105 \u2013 da\u0107 si\u0119 \u201ezmasakrowa\u0107\u201d rzeczywisto\u015bci\u0105 horroru \u2013 tego, kt\u00f3rego rezonerk\u0105 oraz westalk\u0105 jest posta\u0107 grana przez Adjani. W pewnym sensie (w planie do\u015b\u0107 osobistym) mo\u017cna tutaj dostrzec tak\u017ce osobliwe \u201epo\u017cegnanie z broni\u0105\u201d, tzn. po\u017cegnanie z dzieci\u0144stwem i kszta\u0142tuj\u0105cym to dzieci\u0144stwo imaginarium filmowego monumentalizmu. Hamlet w \u015bwiecie Op\u0119tania<\/em> przecie\u017c nie przetrwa, a Olivier \u2013 je\u015bliby w nim gra\u0142, musia\u0142by niejako umrze\u0107 w trakcie pracy, a dalej \u2013 odrodzi\u0107 si\u0119 na nowo. \u201eSam Neill by\u0142 wspania\u0142y: zaczyna\u0142 jako szary cz\u0142owieczek, a dochodzi\u0142 do ob\u0142\u0119du, w kt\u00f3rym patrzy\u0142 i przyzwala\u0142 \u2013 tak chwali\u0142 swojego aktora \u017bu\u0142awski \u2013 by jego kobieta kocha\u0142a si\u0119 z potworem\u201d[3]<\/a>. Nale\u017ca\u0142oby chyba podejrzewa\u0107, \u017ce podobn\u0105 \u201eKalwari\u0119\u201d \u2013 aktorsk\u0105, ale tak\u017ce emocjonaln\u0105 \u2013 mia\u0142by w Op\u0119taniu<\/em> do przej\u015bcia siedemdziesi\u0119cioczteroletni Olivier\u2026 Odr\u0119bnym pytaniem, na kt\u00f3re zapewne nie uzyskamy ju\u017c odpowiedzi (mo\u017ce \u00a0m\u00f3g\u0142by jej nam udzieli\u0107 Andrzej Seweryn), jest \u00a0pytanie o sens obsadzenia w roli m\u0119\u017cczyzny przechodz\u0105cego kryzys ma\u0142\u017ce\u0144ski, \u00a0alter ego re\u017cysera, giganta aktorstwa, a r\u00f3wnocze\u015bnie \u2013 matuzalema. Powracaj\u0105ca my\u015bl o tym jeszcze bardziej pot\u0119guje wra\u017cenie specyficznej paraboliczno\u015bci Op\u0119tania<\/em>.<\/p>\n Pierwsze czterdzie\u015bci minut filmu stanowi bardzo wyra\u017an\u0105, retoryczn\u0105 i ekspresyjn\u0105 pr\u00f3b\u0119 dawania odporu ch\u0142odnej elegancji stylistycznej wcze\u015bniejszych Scen z \u017cycia ma\u0142\u017ce\u0144skiego<\/em> Ingmara Bergmana \u2013 chocia\u017c premiera Op\u0119tania<\/em> odby\u0142a si\u0119 osiem lat po premierze Bergmanowskiego obrazu, to w\u0142a\u015bnie Sceny z \u017cycia ma\u0142\u017ce\u0144skiego<\/em> stanowi\u0142yby podstawowy intertekstualny uk\u0142ad odniesienia dla filmu \u017bu\u0142awskiego. Ale \u017bu\u0142awski ani nie robi\u0142 z tego tajemnicy, ani nie kry\u0142 si\u0119 ze swoj\u0105 irytacj\u0105 wobec poddanego autocenzurze (jak uwa\u017ca\u0142) przekazu Scen<\/em>\u2026 Stwierdza\u0142 bardzo kr\u00f3tko:<\/p>\n \u201eOp\u0119tanie\u201d<\/em> opowiada rodzinn\u0105 historyjk\u0119 o ma\u0142\u017ce\u0144stwie, kt\u00f3re si\u0119 kruszy. To temat nader cz\u0119sty w filmie, wystarczy przypomnie\u0107 \u201eSceny z \u017cycia ma\u0142\u017ce\u0144skiego\u201d Bergmana, gdzie wszystko jest tak doskona\u0142e: aktorzy, sytuacja, s\u0142owa. A ja si\u0119 wynudzi\u0142em. Wystarczy\u0142o wyj\u015b\u0107 z kina, by zobaczy\u0107 to samo dooko\u0142a siebie, a czasem i wi\u0119cej. Wtedy przy\u015bni\u0142o mi si\u0119, \u017ce drzwi do szafy w jednym z pokoi, gdzie mieszka prze\u017cywaj\u0105ca kryzys para, otwieraj\u0105 si\u0119, wychodzi olbrzymi paj\u0105k i\u2026 po\u017cera par\u0119. Zda\u0142em sobie spraw\u0119, \u017ce ten paj\u0105k jest wa\u017cniejszy od pary. Ten paj\u0105k by\u0142 jak B\u00f3g.<\/em>[4]<\/a><\/p>\n Mo\u017ce warto jest wspomnie\u0107, jak \u2013 pomimo ca\u0142ego odium niech\u0119ci \u017bu\u0142awskiego do Bergmana z lat 70. \u2013 typowo bergmanowskim rozwi\u0105zaniem by\u0142by wst\u0119pny nakre\u015blony tu pomys\u0142 rozwi\u0105zania perypetii w Op\u0119taniu, <\/em>a zatem objawienie si\u0119 paj\u0105ka-Boga, a dalej po\u017carcie przeze\u0144 pary. Niewykluczone, \u017ce \u017bu\u0142awski m\u00f3g\u0142 uzmys\u0142owi\u0107 sobie, jak bardzo epigo\u0144skie (!) rozwi\u0105zanie akcji proponuje \u2013 w\u0142a\u015bnie w stosunku do Bergmanowskiego Jak w zwierciadle. <\/em>Trudno, a\u017ceby paj\u0105k-B\u00f3g zjawiaj\u0105cy si\u0119 w finale Adjani i Neillowi nie kojarzy\u0142 si\u0119 z Bogiem pod postaci\u0105 paj\u0105ka ukazuj\u0105cym si\u0119 Karin, tzn. Harriet Anderson, w towarzystwie jej m\u0119\u017ca, Martina, Maxa von Sydowa. Tak jak ma\u0142\u017ce\u0144stwo Adjani i Neilla jest ma\u0142\u017ce\u0144stwem do\u015bwiadczonym \u201esza\u0142em animalnym\u201d tej pierwszej, tak ma\u0142\u017ce\u0144stwo Anderson i von Sydowa jest do\u015bwiadczane post\u0119puj\u0105c\u0105 mimo pr\u00f3b zatrzymania \u2013 schizofreni\u0105 Karin. Pierwsze czterdzie\u015bci minut obrazu \u017bu\u0142awskiego wygl\u0105da, i to pod wieloma wzgl\u0119dami, na brutalne oraz naturalistyczne rozliczenie z symboliczn\u0105 oraz chyba dosy\u0107 \u201eprzegadan\u0105\u201d, zdaniem autora Szamanki<\/em>, warstw\u0105 znacze\u0144 (i kryptoznacze\u0144) dominuj\u0105cych w Scenach z \u017cycia ma\u0142\u017ce\u0144skiego<\/em>. \u017bu\u0142awski ani nie chce traci\u0107 bowiem czasu, ani koncesjonowa\u0107 wyrafinowanej symboliki \u2013 a ju\u017c tym bardziej, je\u017celi wi\u0105za\u0142oby si\u0119 to ze spowolnieniem film, ze sk\u0142adaniem ofiary z tempa narracyjnego w imi\u0119 ewokowania g\u0142\u0119bi (to tempo powinno by\u0107 zostawione w spokoju \u2013 narracja powinna biec nieub\u0142aganie).<\/p>\n Ostentacyjne porzucenie g\u0142\u0119bokiej filmowej symboliki mog\u0105cej kojarzy\u0107 si\u0119 z celami inscenizacyjnymi Bergmana przebiega tutaj w spos\u00f3b wyj\u0105tkowo efektowny i odpowiada za chyba najlepiej pami\u0119tane dzi\u015b \u2013 a wi\u0119c do pewnego stopnia ikoniczne \u2013 wspomniane \u00a0pierwsze czterdzie\u015bci minut czasu ekranowego Op\u0119tania<\/em>. Naturalistycznymi w\u0119z\u0142ami tej cz\u0119\u015bci ca\u0142ego metra\u017cu s\u0105 dwie sceny nawi\u0105zuj\u0105ce do poetyki horroru i makabry \u2013 pobicie \u017cony przez m\u0119\u017ca, nast\u0119pnie pr\u00f3ba samob\u00f3jcza ko\u0144cz\u0105ca si\u0119 wywr\u00f3ceniem ci\u0119\u017car\u00f3wki, pod kt\u00f3r\u0105 wbiega posta\u0107 grana przez Adjani (w tym fragmencie bohaterka przedstawiana jest zdaje si\u0119 jako Erynia), oraz scena z elektrycznym no\u017cem do krojenia mi\u0119sa, kt\u00f3ry s\u0142u\u017cy podw\u00f3jnemu krwawemu \u201enaznaczeniu\u201d: tym narz\u0119dziem protagonistka podcina sobie szyj\u0119, a nast\u0119pnie aktor grany przez Neilla \u2013 wielokrotnie \u2013 przeguby. Je\u015bli mo\u017cna dostrzec tutaj element gry ze sterylno\u015bci\u0105 bergmanowskich konfrontacji ma\u0142\u017ce\u0144skich, nale\u017ca\u0142oby jeszcze podkre\u015bli\u0107, \u017ce ca\u0142e tempo \u201ekrwawej \u0142a\u017ani\u201d, dyktowane przez \u017bu\u0142awskiego swej ekipie, a tak\u017ce \u201ewyczynowemu\u201d aktorskiemu duetowi Adjani \u2013 Neill, jest, cho\u0107 znaturalizowane, kodem uniwersalnym, tj. tempem wielkich europejskich tragedii w rodzaju Racine\u2019a, co zn\u00f3w wzmaga \u015bwiatowy i europejski wyd\u017awi\u0119k Op\u0119tania<\/em>, r\u00f3wnie\u017c jako \u201ekrwawego portfolio\u201d podsuwanego przez re\u017cysera B\u0142\u0119kitnej nuty<\/em> \u2013 kolejno Francji, Niemcom, Europie, Ameryce P\u00f3\u0142nocnej, wreszcie \u2013 urbi et orbi<\/em> \u2013 ca\u0142emu \u015bwiatu. \u017bu\u0142awski o\u015bwiadcza, i to bez zawahania, \u017ce \u201eOp\u0119tanie<\/em> jest jednym z moich film\u00f3w najpe\u0142niejszych, gdzie forma i tre\u015b\u0107 zla\u0142y si\u0119\u201d, jest \u201esko\u0144czenie egoistycznym i osobistym\u201d, nieraz, do tego, nazywa ca\u0142y sw\u00f3j graniczny utw\u00f3r filmowy autoterapeutycznym egzorcyzmem \u2013 jak to ujmuje \u2013 z \u201ehistorii ma\u0142\u017ce\u0144skiej, kt\u00f3rej nigdy nie zrozumia\u0142em\u201d[5]<\/a>. To wyra\u017anie znamienne, \u017ce w\u0142a\u015bnie \u00f3w narracyjnie, ale i filmowo zrealizowany \u201eegzorcyzm\u201d re\u017cyser postanawia uczyni\u0107 \u201elistem w butelce\u201d \u2013 co najmniej do Europy, a mo\u017ce jeszcze do tego, co poza ni\u0105. Pytania o to, czy tzw. list w butelce mo\u017cna by wype\u0142ni\u0107 wstrz\u0105saj\u0105c\u0105 tre\u015bci\u0105, tzn. czy \u201elist w butelce\u201d mo\u017ce by\u0107 wstrz\u0105saj\u0105cy, og\u0142uszaj\u0105cy, nale\u017ca\u0142oby od\u0142o\u017cy\u0107 na inn\u0105 okazj\u0119, gdy\u017c w planie mitologicznym mamy do czynienia z raczej do\u015b\u0107 jasn\u0105 sytuacj\u0105: w tym przypadku butelka z listem okazuje si\u0119 puszk\u0105 Pandory. Tak przecie\u017c istotnie jest, Op\u0119tanie<\/em> \u017bu\u0142awskiego to filmowa puszka Pandory podsuwana Europie i przez Europ\u0119, nierzadko nieostro\u017cnie, otwierana. Z jakich\u015b powod\u00f3w chcemy wszelako owego serwowanego nam przez \u017bu\u0142awskiego, granicznego do\u015bwiadczenia Pandory, by\u0107 mo\u017ce dlatego, \u017ce ma ono znaczenie emancypacyjne, wyzwalaj\u0105ce. I jeste\u015bmy Op\u0119taniem<\/em>, rzeczywi\u015bcie \u2013 wyzwalani, nawet na podobie\u0144stwo samej Isabelle Adjani, kt\u00f3ra m\u00f3wi\u0142a: \u201ea\u017c do czasu Op\u0119tania <\/em>chowa\u0142am si\u0119 za papierowymi rytua\u0142ami\u201d. Co robi\u0142 \u017bu\u0142awski? Adjani za\u015bwiadcza w jego sprawie ca\u0142kowicie jednoznacznie: \u201epo prostu poprzebija\u0142 papierowe mury, po\u0142o\u017cy\u0142 kres drobnym, ubezpieczaj\u0105cym zasadom, jakie sobie zbudowa\u0142am\u201d[6]<\/a>. Trudno nie uzupe\u0142ni\u0107 tego s\u0105dem samego \u017bu\u0142awskiego o aktorce:<\/p>\n By\u0142a zdumiewaj\u0105ca. Zastanawiam si\u0119, jaka inna aktorka mog\u0142aby wytrzyma\u0107 t\u0119 rol\u0119, osi\u0105gaj\u0105c taki efekt. Kiedy obejrza\u0142a film, powiedzia\u0142a: nie masz prawa do tak g\u0142\u0119bokiego wej\u015bcia w osobowo\u015b\u0107, moja kariera jest sko\u0144czona, wszyscy ujrz\u0105 prawd\u0119. Chcia\u0142a pope\u0142ni\u0107 samob\u00f3jstwo, oczywi\u015bcie aktorskie<\/em>[7]<\/a>.<\/p>\n Czy to, co \u017bu\u0142awski robi Adjani, zar\u00f3wno z\u0142ego, jak i dobrego, \u201ewyrz\u0105dza\u201d r\u00f3wnie\u017c \u017bu\u0142awski Europie, \u015bci\u015blej \u2013 swojej europejskiej widowni? Nagroda w Cannes czy Cezar (oba wyr\u00f3\u017cnienia w\u0142a\u015bnie dla Adjani) \u015bwiadcz\u0105 o tym, \u017ce podobnego oczyszczenia europejska krytyka filmowa, istotnie, potrzebowa\u0142a. I chocia\u017c pocz\u0105wszy w\u0142a\u015bnie od Op\u0119tania<\/em> datuje si\u0119 pierwsze utyskiwania komentator\u00f3w tw\u00f3rczo\u015bci \u017bu\u0142awskiego na hermetyzm jego \u2013 zawik\u0142anego czasem \u2013 filmowego przekazu, to \u201ekrwawe portfolio\u201d, wstrz\u0105saj\u0105cy \u201elist w butelce\u201d, by nie powiedzie\u0107, podsuwana Europie puszka Pandory, docieraj\u0105 do adresata, ten za\u015b docenia formu\u0142owany w jego kierunku przekaz, a tak\u017ce obsypuje go wieloma filmowymi nagrodami. Taki przynajmniej obraz recepcji Op\u0119tania<\/em> pami\u0119tamy i taki chyba jest zgodny z prawd\u0105 \u2013 Op\u0119tanie<\/em> stanowi zenit mo\u017cliwo\u015bci tw\u00f3rczych \u017bu\u0142awskiego.<\/p>\n Warto przypomnie\u0107 na koniec \u201eglobalne\u201d i poniek\u0105d \u201ekosmopolityczne\u201d, a to znaczy ameryka\u0144sko-europejskie, pocz\u0105tki my\u015blenia \u017bu\u0142awskiego o ca\u0142ym projekcie Op\u0119tania<\/em>. To realnie wzmacnia hipotez\u0119 o europejskim, ostatecznie, adresacie do\u015bwiadczenia granicznego, jakie przynie\u015b\u0107 mia\u0142 ten film. Nawet je\u015bli pocz\u0105tkow\u0105 bohaterk\u0105 Op\u0119tania<\/em> mia\u0142a by\u0107 (jak wyznaje \u00a0\u017bu\u0142awski) polska robotnica (co mog\u0142oby sugerowa\u0107 pr\u00f3by konkurowania z Cz\u0142owiekiem z marmuru<\/em> Andrzeja Wajdy), w wyobra\u017ani re\u017cysera scenariusz utworu szybko ulega rozszerzeniu w\u0105skiej formu\u0142y filmu polskiego, dochodzi \u2013 m\u00f3wi\u0105c innymi s\u0142owy \u2013 do depolonizacji i uniwersalizacji og\u00f3lnego zamys\u0142u Op\u0119tania<\/em>:<\/p>\n Pojecha\u0142em do Stan\u00f3w Zjednoczonych, by\u0142em wyczerpany i zdemolowany. Producent go\u015bci\u0142 mnie w jednym z nowojorskich hoteli. Za oknem pokoju widzia\u0142em mur. Maj\u0105c przed oczami ten mur, w ci\u0105gu dziesi\u0119ciu dni napisa\u0142em scenariusz \u201eOp\u0119tania\u201d. W mojej g\u0142owie akcja mia\u0142a dzia\u0107 si\u0119 w obwieszonej czerwonymi transparentami Warszawie, gdzie m\u0142oda kobieta \u2013 robotnica \u2013 hoduje w swojej szafie<\/em> dziwnego nierealnego stwora. Rozumia\u0142em, \u017ce jest to historia wielce osobista\u2026 ten potw\u00f3r na tle komunizmu\u2026 Postanowi\u0142em, \u017ce zrobi\u0119 film nie w stylu ameryka\u0144skim, lecz europejskim, pomy\u015bla\u0142em o Berlinie jako pomo\u015bcie \u0142\u0105cz\u0105cym dwa \u015bwiaty, nie mie\u015bcie, a jedynie miejscu przej\u015bcia, w kt\u00f3rym stoi Mur<\/em>[8]<\/a>.<\/p>\n \u00a0<\/strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n ________<\/strong><\/p>\n Bibliografia<\/u><\/p>\n Naitza S., Wywiad z Andrzejem \u017bu\u0142awskim<\/em>, [w:] Op\u0119tanie. Ekstremalne kino i pisarstwo Andrzeja \u017bu\u0142awskiego<\/em>, red. S. Naitza, Warszawa 2004.<\/p>\n Seweryn A., W\u0119gorze ze skrzyd\u0142ami<\/em>, rozmow\u0119 przeprowadza \u0141. Maciejewski, \u201ePleograf. Kwartalnik Akademii Polskiego Filmu\u201d 2016 nr 3 [online], [dost\u0119p: 31.05.2023], <https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/wegorze-ze-skrzydlami-z-andrzejem-sewerynem-rozmawia-lukasz-maciejewski\/>.<\/p>\n Szar\u0142at A., Stalowe s\u0142upy w pokojach dzieci\u0144stwa<\/em>, [w:] tej\u017ce, Szaman<\/em>, Warszawa 2019.<\/p>\n <\/p>\n _______<\/p>\n Pandora\u2019s Box for European Audiences. On the Artistic Expression in Andrzej \u017bu\u0142awski\u2019s \u201cPossession\u201d <\/strong><\/p>\n <\/p>\n Keywords<\/u>:<\/p>\n Andrzej \u017bu\u0142awski, Possesion<\/em>, Ingmar Bergman, cosmopolitism.<\/p>\n Summary<\/u>:<\/strong><\/p>\n The text is an attempt at a separate approach to Possession<\/em> as an (intellectual, spiritual, and also emotional) challenge expressed by Andrzej \u017bu\u0142awski to European audiences. Interpreted in this particular way, the film seems to be a kind of polemic with the suggestive vision of the breakdown of a marriage presented by Ingmar Bergman in Scenes from a Marriage<\/em>, eight years earlier than Possession<\/em>. \u017bu\u0142awski seems to propose an exorcism to the Old Continent (and to its filmography) more than a show-off: at the same time, he cares about the personal framework of his project, but constructs it in such a way that the entirety of his film confession remains legible for Europeans \u2013 in this context, very meaningful were the \u017bu\u0142awski\u2019s efforts of gaining Laurence Olivier for the main male role in Possession<\/em>.<\/p>\n <\/p>\n ______<\/p>\n Biogram<\/u><\/p>\n Karol Samsel \u2013 ur. w 1986 roku, poeta, krytyk literacki, filozof, doktor habilitowany nauk humanistycznych, doktor filozofii. Zast\u0119pca dyrektora w Mi\u0119dzydziedzinowej Szkole Doktorskiej UW, adiunkt w Zak\u0142adzie Literatury Romantyzmu i kierownik Pracowni Historii Dramatu 1864-1939 Wydzia\u0142u Polonistyki UW, cz\u0142onek Polskiego Towarzystwa Conradowskiego. Redaktor dzia\u0142u esej\u00f3w i szkic\u00f3w w kwartalniku literacko-kulturalnym \u201eeleWator\u201d. Mieszka w Ostro\u0142\u0119ce. Wsp\u00f3\u0142redaktor\u00a0Pism wybranych<\/em>\u00a0Cypriana Kamila Norwida (2021). Wyda\u0142 m.in. tomy wierszy:\u00a0 Prawdziwie noc<\/em><\/a>\u00a0(2015),\u00a0Jonestown<\/em><\/a>\u00a0(2016),\u00a0Z domami ludzi<\/em>\u00a0(2017), Fitzclarence (2022), Choroba Kolbego (2023); poematy:\u00a0Autodafe<\/em><\/a>\u00a0(2018),\u00a0Autodafe 2<\/em><\/a>\u00a0(2019),\u00a0Autodafe 3<\/em><\/a>\u00a0(2020),\u00a0Autodafe 4<\/em><\/a>\u00a0(2021); monografi\u0119\u00a0Norwid \u2013 Conrad. Epika w perspektywie modernizmu<\/em>\u00a0(2015), a tak\u017ce zbiory tekst\u00f3w:\u00a0Inwalida intencji. Studia o Norwidzie<\/em>\u00a0(2017) oraz Norwid. Formy odczytywania<\/em>\u00a0(2022). W 2023 roku opublikowa\u0142 sw\u0105 pierwsz\u0105 powie\u015b\u0107 Niemo\u017cliwo\u015b\u0107 Piety<\/em>.<\/p>\n <\/p>\n _______<\/p>\n [1]<\/a> A. Seweryn, W\u0119gorze ze skrzyd\u0142ami<\/em>, rozmow\u0119 przeprowadza \u0141. Maciejewski, \u201ePleograf. Kwartalnik Akademii Polskiego Filmu\u201d 2016 nr 3 [online], [dost\u0119p: 31.05.2023], <https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/wegorze-ze-skrzydlami-z-andrzejem-sewerynem-rozmawia-lukasz-maciejewski\/>.<\/p>\n [2]<\/a> A. Szar\u0142at, Stalowe s\u0142upy w pokojach dzieci\u0144stwa<\/em>, [w:] tej\u017ce, \u017bu\u0142awski. Szaman<\/em>, Agora, Warszawa 2019, s. 95.<\/p>\n [3]<\/a> S. Naitza, Wywiad z Andrzejem \u017bu\u0142awskim<\/em>, [w:] Op\u0119tanie. Ekstremalne kino i pisarstwo Andrzeja \u017bu\u0142awskiego<\/em>, red. S. Naitza, Tw\u00f3j Styl, Warszawa 2004, s. 27.<\/p>\n [4]<\/a> Tam\u017ce, s. 24-25.<\/p>\n [5]<\/a> Tam\u017ce, s. 25.<\/p>\n [6]<\/a> Wypowied\u017a I. Adjani, [w:] Op\u0119tanie. Ekstremalne kino\u2026<\/em>, dz. cyt., s. 136 (za wywiadami dla \u201eStarfix\u201d i \u201eFrance Soir\u201d).<\/p>\n [7]<\/a> S. Naitza, Wywiad z Andrzejem \u017bu\u0142awskim<\/em>, [w:] Op\u0119tanie. Ekstremalne kino\u2026<\/em>, tam\u017ce, s. 27.<\/p>\n [8]<\/a> Tam\u017ce, s. 24.<\/p>\n <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Uniwersytet Warszawski ORCID: 0000-0002-2047-4508 doi.org\/10.56351\/PLEOGRAF.2023.2.02 pobierz pdf ________\u00a0 Streszczenie Op\u0119tanie Andrzeja \u017bu\u0142awskiego wydaje si\u0119 swoist\u0105 polemik\u0105 z sugestywn\u0105 wizj\u0105 rozpadu ma\u0142\u017ce\u0144stwa przedstawion\u0105 przez Ingmara Bergmana we wcze\u015bniejszych Scenach z \u017cycia ma\u0142\u017ce\u0144skiego. \u017bu\u0142awski wydaje si\u0119 proponowa\u0107 Staremu Kontynentowi egzorcyzm: dba o ram\u0119 osobist\u0105 swojego projektu, tak jednak j\u0105 konstruuj\u0105c, aby ca\u0142o\u015b\u0107 jego filmowego wyznania pozostawa\u0142a czytelna… Czytaj wi\u0119cej »Puszka Pandory podsuwana Europie. Ekspresja artystyczna „Op\u0119tania” Andrzeja \u017bu\u0142awskiego<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"off","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[1835],"tags":[58,1873,1874,1845],"ppma_author":[1297],"class_list":["post-6802","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-pleograf-2023-nr-2","tag-andrzej-zulawski","tag-ingmar-bergman","tag-kosmopolityzm","tag-opetanie"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\tPuszka Pandory podsuwana Europie.<\/strong><\/h3>\n
Ekspresja artystyczna Op\u0119tania<\/em> Andrzeja \u017bu\u0142awskiego<\/strong><\/h3>\n
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/10\/1-1-1-300x179.png\")
<\/p>\nIl. 1. Isabelle Adjani w scenie szale\u0144stwa bohaterki w korytarzu metra.<\/h6>\n
(Op\u0119tanie<\/i>, re\u017c. Andrzej \u017bu\u0142awski, autor zdj\u0119\u0107: Bruno Nuytten. Prawa: Gaumont, Marianne Productions, Oliane Productions)<\/h6>\n