![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/04\/1-F-1858-60-1500x-1-1024x1024.jpg\")
\r\nTak zwana sprawa Gorgonowej to bez w\u0105tpienia najg\u0142o\u015bniejsza i budz\u0105ca najwi\u0119ksze zainteresowanie opinii publicznej sprawa kryminalna mi\u0119dzywojennej Polski. Gdyby nie to, \u017ce zbrodnia i spowodowane ni\u0105 cierpienia by\u0142y prawdziwe, a nie zmy\u015blone, mo\u017cna by\u0142oby m\u00f3wi\u0107, \u017ce pe\u0142en zwrot\u00f3w akcji przebieg \u015bledztwa i p\u00f3\u017aniejszego procesu s\u0105dowego uk\u0142ada si\u0119 jak w filmowym scenariuszu. Zreszt\u0105 \u00f3wczesna prasa donosi\u0142a, \u017ce dostrze\u017cono to r\u00f3wnie\u017c w Hollywood, a filmowcy z Zachodniego Wybrze\u017ca mieli rzekomo sposobi\u0107 si\u0119 do zekranizowania tej historii, jednak ambitne plany storpedowa\u0142 swym wyrokiem polski s\u0105d \u2013 bez happy endu nie mo\u017cna by\u0142o przecie\u017c liczy\u0107 na kasowy sukces[1]<\/a><\/sup><\/sup>. Jednak czy w istocie tak by\u0142o i echo sprawy da\u0142o si\u0119 s\u0142ysze\u0107 a\u017c za Oceanem? Dzi\u015b nie spos\u00f3b ju\u017c tego rozstrzygn\u0105\u0107. O Gorgonowej i zbrodni, jakiej mia\u0142a si\u0119 dopu\u015bci\u0107, \u00f3wczesna prasa pisa\u0142a wiele. Cz\u0119\u015b\u0107 z tego to rzeczy bez w\u0105tpienia prawdziwe, cz\u0119\u015b\u0107 to jedynie p\u00f3\u0142prawdy i przeinaczenia, cz\u0119\u015b\u0107 \u2013 jak zobaczymy, wcale niema\u0142a \u2013 zosta\u0142a jednak zupe\u0142nie zmy\u015blona. Prawdopodobnie w przypadku rzekomych hollywoodzkich plan\u00f3w przeniesienia tej historii na ekran w najlepszym wypadku sytuujemy si\u0119 gdzie\u015b pomi\u0119dzy dwoma ostatnimi kategoriami.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Filmowy potencja\u0142 tej historii nie ulega jednak \u017cadnej w\u0105tpliwo\u015bci. Wykorzysta\u0142 go Janusz Majewski, kt\u00f3rego Sprawa Gorgonowej<\/em>, cho\u0107 nakr\u0119cona przed niemal p\u00f3\u0142 wiekiem, wci\u0105\u017c zachowuje \u015bwie\u017co\u015b\u0107 i pozostaje jednym z wa\u017cniejszych, a przy tym jednym z najlepiej ocenianych film\u00f3w w dorobku tego re\u017cysera[2]<\/a><\/sup><\/sup>. Jak wspomina sam re\u017cyser, \u017ar\u00f3d\u0142em pomys\u0142u na ten film by\u0142a\u2026 m\u0142odzie\u0144cza lektura odnalezionych przypadkiem rocznik\u00f3w \u201eTajnego Detektywa\u201d, popularnego mi\u0119dzywojennego tygodnika po\u015bwi\u0119conego problematyce kryminalnej[3]<\/a><\/sup><\/sup>. Bior\u0105c pod uwag\u0119 rol\u0119, jak\u0105 w ca\u0142ej tej historii odegra\u0142a prasa, a szczeg\u00f3lnie w\u0142a\u015bnie \u201eTajny Detektyw\u201d, wydaje si\u0119 to wi\u0119cej, ni\u017c symboliczne. Przyzna\u0107 trzeba, \u017ce w Sprawie Gorgonowej<\/em> jest to jednak w\u0105tek poboczny, cho\u0107 kilkukrotnie zaakcentowany w poruszaj\u0105cych, w jakim\u015b sensie emblematycznych scenach (np. dziennikarska intryga, kt\u00f3rej celem jest zdobycie fotografii zrozpaczonego ojca u grobu zamordowanej c\u00f3rki czy w\u015bcibski fotograf w poci\u0105gu wioz\u0105cym uczestnik\u00f3w planowanej wizji lokalnej). Ulokowanie tego rodzaju scen w szerszym kontek\u015bcie historycznym \u2013 co jest celem niniejszego artyku\u0142u \u2013 pozwoli lepiej zrozumie\u0107 \u017ar\u00f3d\u0142a spo\u0142ecznych emocji, kt\u00f3re towarzyszy\u0142y procesowi Gorgonowej, a znalaz\u0142y sw\u00f3j artystyczny wyraz w filmie Majewskiego.<\/p>\r\n\r\n\r\n Wielka rewia s\u0105downictwa<\/em><\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Na pocz\u0105tek ustalmy jednak podstawowe fakty. W nocy z 30 na 31 grudnia 1931 r. w po\u0142o\u017conej nieopodal podlwowskich Brzuchowic[4]<\/a><\/sup><\/sup> willi wzi\u0119tego architekta Henryka Zaremby dosz\u0142o do zbrodni. Jego c\u00f3rka, siedemnastoletnia El\u017cbieta Zarembianka, zwana przez wszystkich pieszczotliwie \u201eLusi\u0105\u201d zosta\u0142a znaleziona martwa we w\u0142asnym \u0142\u00f3\u017cku. Przyczyna \u015bmierci? Cios t\u0119pym narz\u0119dziem w g\u0142ow\u0119. Pocz\u0105tkowo podejrzewano napad rabunkowy, szybko jednak t\u0119 wersj\u0119 wykluczono \u2013 z domu nic nie zgin\u0119\u0142o, nie odnaleziono te\u017c \u015blad\u00f3w, kt\u00f3re \u015bwiadczy\u0142yby o tym, \u017ce morderca dosta\u0142 si\u0119 do willi z zewn\u0105trz. Podejrzenie pad\u0142o wi\u0119c na Emili\u0119 Margerit\u0119 Gorgon, pocz\u0105tkowo zatrudnion\u0105 jako guwernantka dzieci Zaremby, kt\u00f3ra z czasem sta\u0142a jego konkubin\u0105 i pani\u0105 domu. Przeciwko niej przemawia\u0142o podejrzane zachowanie w feraln\u0105 noc, po odkryciu zw\u0142ok \u201eLusi\u201d, szereg ustalonych w toku \u015bledztwa poszlak, a tak\u017ce fakt, \u017ce mog\u0142a mie\u0107 motyw \u2013 Zaremba zamierza\u0142 si\u0119 z ni\u0105 rozsta\u0107, a istotny wp\u0142yw na to mia\u0142a niech\u0119\u0107, jak\u0105 \u017cywi\u0142a wobec niej jego dorastaj\u0105ca c\u00f3rka. Niepodwa\u017calnych dowod\u00f3w winy jednak nigdy nie znaleziono, za\u015b sama Gorgonowa (tak o niej w\u00f3wczas powszechnie pisano i m\u00f3wiono) konsekwentnie powtarza\u0142a, \u017ce jest niewinna. Ostatecznie jednak to j\u0105 oskar\u017cono o zamordowanie Zarembianki i wyrokiem S\u0105du Okr\u0119gowego we Lwowie z 14 maja 1932 uznano za winn\u0105. W rezultacie skargi kasacyjnej, z\u0142o\u017conej przez obron\u0119 do S\u0105du Najwy\u017cszego, zas\u0105dzony w procesie lwowskim wyrok (kara \u015bmierci!) zosta\u0142 jednak uchylony, uznano bowiem, \u017ce s\u0105d orzeka\u0142 pod przemo\u017cnym wp\u0142ywem nastroj\u00f3w ulicy, a samo post\u0119powanie wykaza\u0142o liczne niedoskona\u0142o\u015bci. W zwi\u0105zku z tym sprawa trafi\u0142a do ponownego rozpatrzenia, tym razem przez S\u0105d Okr\u0119gowy w Krakowie. Wydany po niemal dwumiesi\u0119cznym procesie werdykt \u0142awy przysi\u0119g\u0142ych ponownie brzmia\u0142: winna. Jednak zas\u0105dzona 29 kwietnia 1933 r. kara by\u0142a znacznie mniej surowa, wr\u0119cz nieproporcjonalnie ma\u0142a wzgl\u0119dem zbrodni, jakiej dopu\u015bci\u0107 mia\u0142a si\u0119 skazana \u2013 osiem lat pozbawienia wolno\u015bci. W \u015bwietle oficjalnego uzasadnienia na korzy\u015b\u0107 skazanej przemawia\u0107 mia\u0142 fakt, \u017ce dzia\u0142a\u0142a w afekcie (\u201epod wp\u0142ywem ogromnego wzruszenia\u201d)[5]<\/a><\/sup><\/sup>. Jednak zdaniem Ireny Krzywickiej, relacjonuj\u0105cej przebieg procesu dla \u201eWiadomo\u015bci Literackich\u201d[6]<\/a><\/sup><\/sup>, by\u0142 to raczej wyraz w\u0105tpliwo\u015bci, kt\u00f3rych proces nie by\u0142 w stanie rozwia\u0107 \u2013 zgni\u0142y kompromis mi\u0119dzy potrzeb\u0105 znalezienia kogo\u015b winnego zbrodni i zaspokojenia oczekiwa\u0144 opinii publicznej, a sumieniem s\u0119dzi\u00f3w, kt\u00f3re nie pozwala\u0142o skaza\u0107 na najwy\u017cszy wymiar kary osoby, kt\u00f3ra mimo wszystko mog\u0142a okaza\u0107 niewinna.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Panowie przysi\u0119gli poszli \u015bladem tego statystyka, kt\u00f3ry twierdzi\u0142, \u017ce je\u017celi jednego m\u0119\u017ca \u017cona nie zdradza wcale, a innego zdradzi\u0142a dwa razy, to znaczy, \u017ce przeci\u0119tnie ka\u017cda \u017cona zdradzi\u0142a raz. Wyrok krakowski to taka przeci\u0119tna. Bo przecie bardzo, bardzo jest mo\u017cliwe, \u017ce ta kobieta jest niewinna. Ale sumienie spo\u0142eczne jest spokojne. Osiem lat to nie rewoltuj\u0105ca jednych kara \u015bmierci. Osiem lat to nie wprawiaj\u0105ce innych w sza\u0142 uniewinnienie. Ma\u0142o to ludzi siedzi po osiem lat w wi\u0119zieniu? Nie ma o czym m\u00f3wi\u0107[7]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/em><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Reporta\u017ce Krzywickiej mocno wyr\u00f3\u017cnia\u0142y si\u0119 na tle wi\u0119kszo\u015bci prasowych relacji z procesu. Gorgonowa nie by\u0142a dla niej kobiet\u0105 wyrachowan\u0105 i niemoraln\u0105, jak portretowa\u0142a j\u0105 popularna prasa (o tym wi\u0119cej za chwil\u0119), lecz raczej ofiar\u0105 medialnego linczu (dzi\u015b powiedzieliby\u015bmy: hejtu) i fa\u0142szu mieszcza\u0144skiej moralno\u015bci. Krzywicka nie sili\u0142a si\u0119 przy tym na obiektywizm i dystans. W jej tekstach dawa\u0142 o sobie zna\u0107 temperament zaanga\u017cowanej publicystki, dla kt\u00f3rej ca\u0142a sprawa okaza\u0142a si\u0119 doskona\u0142ym pretekstem do frontalnego, wyprowadzanego z pozycji feministycznych ataku na fa\u0142sz i ob\u0142ud\u0119 powszechnie w\u00f3wczas akceptowanych norm obyczajowych[8]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\r\n\r\n\r\n Uj\u0119cie proponowane przez Janusza Majewskiego w Sprawie Gorgonowej<\/em> jest du\u017co bardziej zdystansowane, a film \u2013 cho\u0107 pozostawia widza z silnym poczuciem w\u0105tpliwo\u015bci, czy ostateczny wyrok by\u0142 s\u0142uszny \u2013 nie opowiada si\u0119 jednoznacznie po \u017cadnej ze stron sporu o to, czy Gorgonowa by\u0142a winna[9]<\/a><\/sup><\/sup>. Majewski odrzuca zaanga\u017cowanie Krzywickiej, z drugiej jednak strony podejmuje swego rodzaju dialog z g\u0142o\u015bnymi reporta\u017cami Krzywickiej i wydaje si\u0119, \u017ce nie przypadkiem w jednej ze scen pojawia si\u0119 posta\u0107 dziennikarki (grana przez Halin\u0119 Kossobudzk\u0105), kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna chyba uzna\u0107 za filmowy odpowiednik pisarki. Dialog nie tyle dotyczy jednak kwestii odpowiedzialno\u015bci Gorgonowej za zbrodni\u0119, co innego w\u0105tku obecnego w reporta\u017cach Krzywickiej, stosunkowo rzadko akcentowanego przez komentator\u00f3w jej tw\u00f3rczo\u015bci \u2013 opisu sposobu dzia\u0142ania wymiaru sprawiedliwo\u015bci.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Sprawa ta sta\u0142a si\u0119 niejako wielk\u0105 rewi\u0105 s\u0105downictwa, pozwoli\u0142a krytycznym i \u015bwie\u017cym okiem spojrze\u0107 na trybuna\u0142 i na \u0142aw\u0119 przysi\u0119g\u0142ych, na instytucj\u0119 bieg\u0142ych s\u0105dowych, na zeznania \u015bwiadk\u00f3w. W ci\u0105gu dw\u00f3ch d\u0142ugich miesi\u0119cy nas\u0142uchali\u015bmy si\u0119 i napatrzyli\u015bmy do syta tym bardzo ludzkim dzia\u0142aniom, kt\u00f3rych najwa\u017cniejszym b\u0142\u0119dem jest, \u017ce roszcz\u0105 sobie pretensje do nieomylno\u015bci[10]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/em><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Sprawa Gorgonowej<\/em> koncentruje si\u0119 w du\u017cej mierze w\u0142a\u015bnie na tym problemie. Jest to niezwykle rzadki w polskiej kinematografii przyk\u0142ad dramatu s\u0105dowego par excellence<\/em>, w kt\u00f3rym zbrodnia i okoliczno\u015bci jej pope\u0142nienia stanowi\u0105 pretekst do krytycznej analizy mechanizm\u00f3w dzia\u0142ania wymiaru sprawiedliwo\u015bci[11]<\/a><\/sup><\/sup>. To opowie\u015b\u0107 o konfrontacji jednostki ze zbiurokratyzowan\u0105, dzia\u0142aj\u0105c\u0105 w oparciu o pozornie obiektywne regu\u0142y prawa i regulamin\u00f3w machin\u0105 policyjno-s\u0105dow\u0105. Jednak za pe\u0142n\u0105 urz\u0119dowego dostoje\u0144stwa fasad\u0105, jak sugeruje film Majewskiego, kryj\u0105 si\u0119 przyziemne ludzkie s\u0142abo\u015bci, nami\u0119tno\u015bci oraz uprzedzenia. W kolejnych scenach przed oczami widza przesuwa si\u0119 barwny korow\u00f3d postaci, z racji urz\u0119d\u00f3w i funkcji obdarzonych prawem decydowania o losie innych, ale cz\u0119sto ma\u0142o zainteresowanych bezstronnym poszukiwaniem prawdy i sprawiedliwo\u015bci. Ot cho\u0107by prokurator Krynicki (w tej roli Mariusz Dmochowski), kt\u00f3ry z pomoc\u0105 prasy chce przede wszystkim walczy\u0107 o duchowe zdrowie narodu, zagro\u017cone przez \u201eelement nap\u0142ywowy\u201d (Gorgonowa pochodzi z Dalmacji), kt\u00f3ry \u201eobra\u017ca sakrament ma\u0142\u017ce\u0144ski\u201d. Inny przyk\u0142ad, to s\u0119dzia \u015bledczy, grany przez Andrzeja \u0141apickiego, kt\u00f3ry zdobywa si\u0119 na pewn\u0105 \u017cyczliwo\u015b\u0107 wobec Gorgonowej tylko dlatego, \u017ce poci\u0105ga go jej uroda, albo aspirant Respond (Jan Englert), kt\u00f3ry podsuwa zeznaj\u0105cemu Stasiowi Zarembie tropy, o kt\u00f3rych on wcze\u015bniej sam nie pomy\u015bla\u0142. Wreszcie zwracaj\u0105 uwag\u0119 wyst\u0119puj\u0105cy w s\u0105dzie \u015bwiadkowie, kt\u00f3rzy chc\u0105 przede wszystkim zaspokoi\u0107 oczekiwania publiczno\u015bci albo wr\u0119cz j\u0105 zabawi\u0107, czy bieg\u0142y kryminolog (w tej roli Wojciech Pszoniak), uprzedzony do oskar\u017conej w spos\u00f3b tak jawny, \u017ce m\u00f3g\u0142by z powodzeniem zast\u0119powa\u0107 prokuratora[12]<\/a><\/sup><\/sup>. Wszystko to przypomina raczej teatralne widowisko, kt\u00f3re ma zarazem porusza\u0107 i bawi\u0107 podekscytowan\u0105 publiczno\u015b\u0107, a nie rzetelnie przeprowadzony proces, kt\u00f3rego celem jest ustalenie \u2013 o ile w og\u00f3le w tej sprawie jest to mo\u017cliwe \u2013 rzeczywistego przebiegu zdarze\u0144. W Sprawie Gorgonowej<\/em> Temida \u2013 zapewne nie przypadkiem umieszczona w formie karykatury na plakacie reklamuj\u0105cym film \u2013 mo\u017ce i ma zas\u0142oni\u0119te oczy, ale na pewno nie jest g\u0142ucha. S\u0142ucha nie tylko w\u0142asnych uprzedze\u0144, ale r\u00f3wnie\u017c g\u0142osu ulicy. A ten podczas procesu by\u0142 wyj\u0105tkowo dono\u015bny i cz\u0119sto w spos\u00f3b bardziej dosadny powtarza\u0142 to, co suflowa\u0142a mu prasa.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Prasa sensacyjna w mi\u0119dzywojniu, czyli \u201etrzeba krzycze\u0107\u201d<\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Nie b\u0119dzie wi\u0119kszej przesady w stwierdzeniu, \u017ce mi\u0119dzywojenne dwudziestolecie to \u201ez\u0142oty wiek\u201d dla prasy. Prasa by\u0142a w\u00f3wczas zdecydowanie najwa\u017cniejszym i najbardziej wp\u0142ywowym medium masowym. Nie tylko przekazywa\u0142a informacje na temat bie\u017c\u0105cych wydarze\u0144, ale dostarcza\u0142a r\u00f3wnie\u017c wiedzy i rozrywki, poszerza\u0142a intelektualne horyzonty czytelnik\u00f3w i wreszcie kszta\u0142towa\u0142a poczucie przynale\u017cno\u015bci do du\u017cych wsp\u00f3lnot wyobra\u017conych, takich jak nar\u00f3d, spo\u0142eczno\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w \u201ema\u0142ej ojczyzny\u201d, grupa zwolennik\u00f3w okre\u015blonej ideologii politycznej itd. Rozwojowi prasy sprzyja\u0142 spadaj\u0105cy przez ca\u0142y okres istnienia II Rzeczypospolitej analfabetyzm i post\u0119puj\u0105cy r\u00f3wnolegle wzrost czytelnictwa (w obydwu wypadkach by\u0142a to zas\u0142uga m.in. upowszechnienia dost\u0119pu do o\u015bwiaty), a tak\u017ce wzgl\u0119dnie liberalne prawo prasowe, stawiaj\u0105ce niewiele wymaga\u0144 formalnych kandydatom na wydawc\u00f3w nowych dziennik\u00f3w czy czasopism[13]<\/a><\/sup><\/sup>. Po zamachu majowym, w realiach rz\u0105d\u00f3w autorytarnych, w\u0142adze podj\u0119\u0142y pr\u00f3b\u0119 rozci\u0105gni\u0119cia pewnej kontroli nad rynkiem prasowym, jednak systemowe represje ogranicza\u0142y si\u0119 do pism o wyra\u017anym profilu politycznym, sympatyzuj\u0105cych z ugrupowaniami opozycyjnymi[14]<\/a><\/sup><\/sup>. Rynek prasowy, poj\u0119ty jako ca\u0142o\u015b\u0107, mimo to wci\u0105\u017c do\u015b\u0107 dynamicznie si\u0119 rozwija\u0142. Trzeba te\u017c doda\u0107, \u017ce je\u015bli chodzi o informowanie o bie\u017c\u0105cych wydarzeniach, to prasa przez ca\u0142y ten okres pozostawa\u0142a medium hegemonicznym. Radio a\u017c do pocz\u0105tku lat 30., kiedy na rynku pojawi\u0142y si\u0119 tanie odbiorniki kryszta\u0142kowe (np. popularny \u201edetefon\u201d projektu Wilhelma Rotkiewicza), pozostawa\u0142o medium elitarnym, docieraj\u0105cym do stosunkowo niewielkiej grupy odbiorc\u00f3w. Nawet p\u00f3\u017aniej, gdy liczba radioabonent\u00f3w wyra\u017anie wzros\u0142a i przekroczy\u0142a milion, pozycja prasy nie zosta\u0142a podwa\u017cona, poniewa\u017c na informacj\u0119 bie\u017c\u0105c\u0105 po\u015bwi\u0119cano jedynie niewielki odsetek czasu antenowego, a radiowy serwis informacyjny opiera\u0142 si\u0119 przede wszystkim na suchych komunikatach agencyjnych.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Na prze\u0142omie lat 20. i 30. wiod\u0105c\u0105 pozycj\u0119 na polskim rynku prasy codziennej zacz\u0119\u0142y zdobywa\u0107 pisma niestroni\u0105ce od sensacji, pod wzgl\u0119dem publikowanych tre\u015bci i szaty graficznej wyra\u017anie r\u00f3\u017cni\u0105ce si\u0119 od nobliwych mieszcza\u0144skich dziennik\u00f3w oraz od pism partyjnych. Pod\u0105\u017ca\u0142y one drog\u0105, kt\u00f3r\u0105 na prze\u0142omie XIX i XX wieku wytyczyli giganci ameryka\u0144skiego rynku prasy \u2013 Joseph Pulitzer oraz William Randolph Hearst. Stworzon\u0105 przez nich ameryka\u0144sk\u0105 yellow press<\/em> (kt\u00f3rej kontynuatorami s\u0105 wsp\u00f3\u0142czesne tabloidy) charakteryzowa\u0142o podawanie informacji w tonie sensacyjnym, cz\u0119sto niezupe\u0142nie prawdziwych lub podkoloryzowanych przez dziennikarzy, d\u0105\u017cenie do tego, aby dostarczy\u0107 czytelnikowi rozrywki, zwr\u00f3cenie uwagi na osobliwo\u015bci \u017cycia codziennego w wielkim mie\u015bcie, przyjmowanie perspektywy \u201eszarego cz\u0142owieka\u201d (i schlebianie jego wyobra\u017conym gustom), cz\u0119ste stosowanie ilustracji (najpierw by\u0142y to rysunki i karykatury, p\u00f3\u017aniej fotografie i fotomonta\u017ce), d\u0105\u017cenie do podniesienia wizualnej atrakcyjno\u015bci tekstu (kolorowa farba drukarska, zr\u00f3\u017cnicowany kr\u00f3j i rozmiar czcionek, odej\u015bcie od monotonii uk\u0142adu szpaltowego) oraz krzykliwe, przyci\u0105gaj\u0105ce uwag\u0119 czytelnika nag\u0142\u00f3wki. Podobn\u0105 strategi\u0119 na rynku prasowym mi\u0119dzywojennej Polski pr\u00f3bowa\u0142y realizowa\u0107 takie wysokonak\u0142adowe dzienniki, jak \u0142\u00f3dzki \u201eExpress Ilustrowany\u201d, warszawskie \u201eczerwoniaki\u201d (\u201eExpress Poranny\u201d, \u201eDzie\u0144 Dobry\u201d, \u201eDobry Wiecz\u00f3r\u201d, \u201eKurier Czerwony\u201d itd.) czy te\u017c maj\u0105cy z nich wszystkich najwi\u0119ksze ambicje, popularny krakowski \u201eIkac\u201d, czyli \u201eIlustrowany Kurier Codzienny\u201d, w latach 30. najbardziej poczytne pismo w Polsce (jego nak\u0142ad przekracza\u0142 200 tys. egz.[15]<\/a><\/sup><\/sup>).<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Ekspansj\u0119 tego rodzaju prasy wi\u0105za\u0107 mo\u017cna z post\u0119puj\u0105cym w mi\u0119dzywojennej Polsce do\u015b\u0107 dynamicznie procesem umasowienia kultury, demokratyzacj\u0105 oraz kszta\u0142towaniem si\u0119 nowej, heterogenicznej wielkomiejskiej publiczno\u015bci[16]<\/a><\/sup><\/sup>. Lektura prasy przestawa\u0142a by\u0107 w\u00f3wczas rytua\u0142em stosunkowo nielicznych mieszcza\u0144skich elit, a stawa\u0142a si\u0119 codziennym do\u015bwiadczeniem szerokich mas. W\u0142a\u015bciciele i redaktorzy wspomnianych pism dobrze rozumieli, \u017ce nowy czytelnik nie oczekuje od dziennika jedynie rzeczowego podania najwa\u017cniejszych informacji i ewentualnie potwierdzenia ju\u017c wyznawanych pogl\u0105d\u00f3w politycznych, lecz poszukuje te\u017c czego\u015b, co dostarczy mu rozrywki, emocji, rozbudzi ciekawo\u015b\u0107, a czasami te\u017c pozwoli zapomnie\u0107 o codziennych troskach. Co wobec tego powinno znale\u017a\u0107 si\u0119 w nowoczesnym dzienniku adresowanym do masowej publiczno\u015bci? Jeden z redaktor\u00f3w wspomnianego \u201eIkaca\u201d zwi\u0119\u017ale obja\u015bnia\u0142: \u201eco\u015b \u017cywego, bezpo\u015bredniego, przyst\u0119pnego dla wszystkich, troszk\u0119 nawet sensacyjnego, przemawiaj\u0105cego g\u0142o\u015bno – bo trzeba krzycze\u0107, aby by\u0107 s\u0142yszanym przez wielki t\u0142um\u201d[17]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n I w istocie popularna prasa lat 30. niemal dos\u0142ownie krzycza\u0142a do czytelnik\u00f3w. Czyni\u0142a to g\u0142\u00f3wnie za pomoc\u0105 nag\u0142\u00f3wk\u00f3w i tytu\u0142\u00f3w, cz\u0119sto drukowanych kolorow\u0105 farb\u0105, pogrubion\u0105 czcionk\u0105, obfituj\u0105cych w wykrzykniki, intryguj\u0105ce sformu\u0142owania albo przeciwnie \u2013 jednoznaczne rozstrzygni\u0119cia z\u0142o\u017conych problem\u00f3w. Styl warszawskich \u201eczerwoniak\u00f3w\u201d, krakowskiego \u201eIkaca\u201d, \u0142\u00f3dzkiego \u201eExpressu\u201d i innych, na\u015bladuj\u0105cych je dziennik\u00f3w adresowanych do masowego odbiorcy, by\u0142 jednocze\u015bnie prosty i ekspresyjny. Artyku\u0142y mia\u0142y by\u0107 zarazem zrozumia\u0142e dla przeci\u0119tnego odbiorcy, niekoniecznie obytego z d\u0142u\u017cszymi, pos\u0142uguj\u0105cymi si\u0119 z\u0142o\u017con\u0105 argumentacj\u0105 tekstami, a przy tym mo\u017cliwie wci\u0105gaj\u0105ce i poruszaj\u0105ce. Reporterzy nie unikali wobec tego przesady, ubarwiania do\u015b\u0107 prozaicznych zdarze\u0144, czy spekulacji[18]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\r\n\r\n\r\n W Sprawie Gorgonowej<\/em> Majewskiego tego rodzaju systemowe przemiany rynku prasowego i tre\u015bci popularnych dziennik\u00f3w pozostaj\u0105 oczywi\u015bcie poza kadrem. Widz jest jednak konfrontowany z pojedynczymi scenami, kt\u00f3re w skondensowany spos\u00f3b ods\u0142aniaj\u0105 ich wp\u0142yw na spos\u00f3b pracy reporter\u00f3w popularnych pism i dalsze tego konsekwencje. Na ekranie pojawia si\u0119 na przyk\u0142ad gromada dziennikarzy, kt\u00f3ra statystuje podczas wizji lokalnej w willi Zaremby, chciwie wpatruj\u0105c si\u0119 w ka\u017cdy gest czy grymas jej uczestnik\u00f3w. Innym razem reporterzy fortelem zdobywaj\u0105 zdj\u0119cie kl\u0119cz\u0105cego przy grobie c\u00f3rki, pogr\u0105\u017conego w rozpaczy Zaremby, nie okazuj\u0105c przy tym cho\u0107by odrobiny szacunku czy zrozumienia dla jego nieszcz\u0119\u015bcia. Etyka czy rzetelno\u015b\u0107 w gromadzeniu i weryfikacji materia\u0142\u00f3w schodz\u0105 w tym wypadku na dalszy plan. Liczy si\u0119 szybko\u015b\u0107 i spryt w pozyskiwaniu mo\u017cliwie najbardziej atrakcyjnych i sensacyjnych tre\u015bci; takich, kt\u00f3re przyci\u0105gn\u0105 uwag\u0119 i tym samym podbij\u0105 sprzeda\u017c. Dziennikarze w filmie Majewskiego dzia\u0142aj\u0105 wed\u0142ug regu\u0142, kt\u00f3re z czas\u00f3w swojej pracy w \u201eIkacu\u201d zapami\u0119ta\u0142 krakowski dziennikarz Zygmunt Le\u015bnodorski:<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Gdy cokolwiek si\u0119 zdarzy\u0142o godnego wzmianki – pow\u00f3d\u017a czy po\u017car, trup w walizce czy sensacyjny proces w s\u0105dzie, przyjazd zagranicznego dygnitarza czy gwiazdy filmowej, obch\u00f3d pa\u0144stwowy czy impreza artystyczna \u2013 natychmiast pojawia\u0142 si\u0119 sprawozdawca kurierkowy z nieod\u0142\u0105cznym fotoreporterem. Strzela\u0142 snop \u015bwiat\u0142a, trzaska\u0142a kamera aparatu, o\u0142\u00f3wek biega\u0142 po papierze z b\u0142yskawiczn\u0105 szybko\u015bci\u0105 i ju\u017c na drugi dzie\u0144 lub nawet tego samego w nadzwyczajnym wydaniu pojawia\u0142y si\u0119 barwnie spreparowane sprawozdania, opisy lub wywiady[19]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/em><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Na pierwszy rzut oka w Sprawie Gorgonowej<\/em> reporterzy to postaci w najlepszym wypadku epizodyczne, raczej t\u0142umek statyst\u00f3w, po kt\u00f3rym od czasu do czasu prze\u015blizguje si\u0119 kamera, pod\u0105\u017caj\u0105c za g\u0142\u00f3wnymi aktorami dramatu. Mo\u017cna jednak wyczu\u0107, \u017ce bez nich i bez poczytnych dziennik\u00f3w, kt\u00f3r\u0105 reprezentuj\u0105, \u201esprawa Gorgonowej\u201d mog\u0142aby nie zaistnie\u0107. Oczywi\u015bcie, wci\u0105\u017c by\u0142aby zbrodnia, \u015bledztwo, proces, a najpewniej r\u00f3wnie\u017c i kara. Nie by\u0142oby jednak \u201esprawy Gorgonowej\u201d \u2013 zjawiska spo\u0142ecznego.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Reporterzy na tropie zbrodni<\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Scharakteryzowana tutaj na przyk\u0142adzie \u201eIlustrowanego Kuriera Codziennego\u201d, \u201eczerwoniak\u00f3w\u201d i \u0142\u00f3dzkiego \u201eExpressu\u201d wysokonak\u0142adowa prasa codzienna w mi\u0119dzywojennej Polsce pozostawa\u0142a w do\u015b\u0107 intymnym zwi\u0105zku ze \u015bwiatem zbrodni i wyst\u0119pku. Reporterzy z uwag\u0105 \u015bledzili poczynania policji kryminalnej i prokuratury, doskonale bowiem zdawali sobie spraw\u0119, \u017ce tak naj\u0142atwiej trafi\u0107 na sensacj\u0119, kt\u00f3ra przyci\u0105gnie uwag\u0119 czytelnik\u00f3w[20]<\/a><\/sup><\/sup>. \u00d3wczesne dzienniki publikowa\u0142y zwykle dok\u0142adne relacje z g\u0142o\u015bnych proces\u00f3w, a niekt\u00f3re utrzymywa\u0142y nawet sta\u0142ych korespondent\u00f3w s\u0105dowych. Szpalty popularnych pism zape\u0142nia\u0142y informacje o zuchwa\u0142ych kradzie\u017cach, rozbojach i morderstwach. Nie oszcz\u0119dzano przy tym czytelnikom szczeg\u00f3\u0142\u00f3w \u2013 jak si\u0119 w\u00f3wczas utar\u0142o m\u00f3wi\u0107 \u2013 \u201emro\u017c\u0105cych krew w \u017cy\u0142ach\u201d. Im bardziej sensacyjne pismo, tym wi\u0119cej miejsca po\u015bwi\u0119ca\u0142o zbrodni i tym ch\u0119tniej stosowa\u0142o si\u0119 do regu\u0142y francuskich \u201erewolwer\u00f3wek\u201d – Sang \u00e0 la une <\/em>(krew na pierwszej stronie). \u017baden inny temat nie nadawa\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie dobrze do epatowania sensacj\u0105, \u017caden nie dostarcza\u0142 tak silnych dozna\u0144 czytelnikom (l\u0119k, wzburzenie, ciekawo\u015b\u0107), \u017caden wreszcie nie pozwala\u0142 na korzystanie z tak ekspresyjnego wokabularza.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n O tym, jak du\u017ce zainteresowanie czytelnik\u00f3w wzbudza\u0142o \u017cycie przest\u0119pczego p\u00f3\u0142\u015bwiatka i g\u0142o\u015bne sprawy kryminalne \u015bwiadczy\u0107 mo\u017ce wydawniczy sukces wspomnianego \u201eTajnego Detektywa\u201d, bez kt\u00f3rego by\u0107 mo\u017ce Janusz Majewski nigdy nie nakr\u0119ci\u0142by Sprawy Gorgonowej<\/em>. Ten, jak g\u0142osi\u0142 podtytu\u0142, \u201eIlustrowany Tygodnik Kryminalno-S\u0105dowy\u201d, pojawi\u0142 si\u0119 na rynku w 1931 r. i szybko zdoby\u0142 sobie znaczn\u0105 popularno\u015b\u0107, przekraczaj\u0105c nawet 100 tys. egzemplarzy nak\u0142adu[21]<\/a><\/sup><\/sup>. Wydawc\u0105 by\u0142 krakowski \u201ePa\u0142ac Prasy\u201d, koncern kierowany przez przedsi\u0119biorczego Mariana D\u0105browskiego, wydaj\u0105cy r\u00f3wnie\u017c wspomnianego \u201eIkaca\u201d. Obydwa te pisma odegra\u0142y szczeg\u00f3ln\u0105 rol\u0119 w nag\u0142o\u015bnieniu mordu na El\u017cbiecie Zarembiance, \u015bledztwa i wreszcie procesu domniemanej morderczyni.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Pierwsze informacje o morderstwie, do jakiego dosz\u0142o w willi in\u017c. Zaremby dotar\u0142y do redakcji lwowskich dziennik\u00f3w ju\u017c po kilku godzinach. Nazajutrz na miejscu pojawili si\u0119 pierwsi reporterzy, pr\u00f3buj\u0105cy dowiedzie\u0107 si\u0119 czego\u015b wi\u0119cej o okoliczno\u015bciach zbrodni i jej sprawcy lub sprawcach[22]<\/a><\/sup><\/sup>. Pierwsze doniesienia na \u0142amach \u201eIkaca\u201d pojawi\u0142y si\u0119 wkr\u00f3tce po Nowym Roku, a nieco p\u00f3\u017aniej o sprawie poinformowa\u0142 r\u00f3wnie\u017c \u0142\u00f3dzki \u201eExpress Wieczorny Ilustrowany\u201d[23]<\/a><\/sup><\/sup>. Sprawa szybko nabra\u0142a og\u00f3lnopolskiego rozg\u0142osu, co jednak nie by\u0142o od pocz\u0105tku wcale takie oczywiste, bowiem najwi\u0119ksze zainteresowanie czytelnik\u00f3w budzi\u0142y zwykle lokalne sensacje, historie, kt\u00f3re zdarzy\u0142y si\u0119 w bliskiej i znanej scenerii[24]<\/a><\/sup><\/sup>. Skoro jednak w nag\u0142a\u015bnianie sprawy mocno zaanga\u017cowa\u0142 si\u0119 \u201eIkac\u201d, docieraj\u0105cy do czytelnik\u00f3w we wszystkich wi\u0119kszych miastach Drugiej Rzeczypospolitej, inne redakcje r\u00f3wnie\u017c nie mog\u0142y jej zignorowa\u0107.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Charakterystyczne, \u017ce pierwsze doniesienia krakowskiego dziennika o mordzie w willi in\u017c. Zaremby by\u0142y niezupe\u0142nie \u015bcis\u0142e, jakby informacje pozyskiwano z drugiej r\u0119ki[25]<\/a><\/sup><\/sup>. Jednak gdy tylko sta\u0142o si\u0119 jasne, jak niecodzienne by\u0142y okoliczno\u015bci pope\u0142nienia tej zbrodni, redakcja zadba\u0142a o to, aby pozyska\u0107 informacje \u201ez pierwszej r\u0119ki\u201d, od reporter\u00f3w pracuj\u0105cych na miejscu. Wkr\u00f3tce tym \u015bladem posz\u0142y r\u00f3wnie\u017c inne pisma. Rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 wy\u015bcig reporter\u00f3w, pr\u00f3buj\u0105cych dotrze\u0107 do bezpo\u015brednich \u015bwiadk\u00f3w i zdoby\u0107 nowe informacje na temat Gorgonowej i tego, co zdarzy\u0142o si\u0119 w domu Zaremby:<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Brzuchowice prze\u017cy\u0142y najazd dziennikarzy. Informacji udzielali Kami\u0144scy, s\u0142u\u017c\u0105ca T., radiotechnik Matula, lekarz Cs. Wielokrotnie opisywano will\u0119 w Brzuchowicach, prezentowano j\u0105 w r\u00f3\u017cnych uj\u0119ciach, plan willi z niedok\u0142adnymi proporcjami wisia\u0142 w sali s\u0105dowej podczas procesu krakowskiego. Reporterzy podawali wysoko\u015b\u0107 muru otaczaj\u0105cego will\u0119, wysoko\u015b\u0107 siatki drucianej. Artyku\u0142y po\u015bwi\u0119cano psu Luxowi[26]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/em><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n W artyku\u0142ach prasowych podawano informacje o r\u00f3\u017cnym stopniu wiarygodno\u015bci. Cz\u0119\u015b\u0107 opiera\u0142a si\u0119 na ustaleniach, kt\u00f3re uda\u0142o si\u0119 zdoby\u0107 podczas ca\u0142kiem rzetelnie prowadzonych dziennikarskich \u015bledztw, inne jednak to jedynie zas\u0142yszane przypadkiem plotki albo opinie ludzi, kt\u00f3rzy kiedy\u015b epizodycznie zetkn\u0119li si\u0119 z Gorgonow\u0105 lub Zaremb\u0105. Cz\u0119\u015b\u0107 wreszcie w tonie sensacji powtarza\u0142a zmy\u015blone historie opisywane w licznych anonimach, nap\u0142ywaj\u0105cych do s\u0105du, prokuratury albo bezpo\u015brednio na adres redakcji.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Cho\u0107 sprawa od pocz\u0105tku wydawa\u0142a si\u0119 skomplikowana, a przeciwko Gorgonowej przemawia\u0142y raczej poszlaki, ni\u017c twarde i niepodwa\u017calne dowody, cz\u0119\u015b\u0107 prasy szybko wyda\u0142a wyrok skazuj\u0105cy. \u201eIkac\u201d ju\u017c po kilku dniach stwierdzi\u0142 win\u0119 Gorgonowej (\u201erafinowana zbrodniarka\u201d)[27]<\/a><\/sup><\/sup>, a wt\u00f3rowa\u0142 mu \u201eTajny Detektyw\u201d, publikuj\u0105c przy tym nieocenzurowane zdj\u0119cie zakrwawionego cia\u0142a zamordowanej dziewczyny\u2026[28]<\/a><\/sup><\/sup> Kolejne artyku\u0142y po\u015bwi\u0119cone \u201etajemnicy willi w Brzuchowicach\u201d opierano zwykle na binarnej konfrontacji obrazu z\u0142ej Gorgonowej oraz wyidealizowanego portretu niewinnej Zarembianki, kt\u00f3ra rzekomo oburza\u0142a si\u0119 na g\u0142\u0119boko niemoralny charakter relacji \u0142\u0105cz\u0105cej Rit\u0119 i jej ojca[29]<\/a><\/sup><\/sup>. W oparciu o w\u0142asne domys\u0142y i wypowiedzi mniej lub bardziej przypadkowych rozm\u00f3wc\u00f3w, dziennikarze w kolejnych tekstach szkicowali portret psychologiczny Gorgonowej[30]<\/a><\/sup><\/sup>. Przedstawiano j\u0105 zwykle jako posta\u0107 demoniczn\u0105, czasami przypominaj\u0105c przy tej okazji nawet mityczne Gorgony (!)[31]<\/a><\/sup><\/sup>. Widziano w niej femme fatale<\/em>, kt\u00f3ra wykorzysta\u0142a w\u0142asn\u0105 urod\u0119 oraz s\u0142abo\u015b\u0107 starzej\u0105cego si\u0119 Zaremby, aby w\u015blizgn\u0105\u0107 si\u0119 do jego domu i zniszczy\u0107 sielank\u0119 rodzinnego \u017cycia. Jak wyja\u015bnia\u0142a prasa, niewdzi\u0119czna Gorgonowa za oparcie i dostatek, na jakie mog\u0142a liczy\u0107, odp\u0142aci\u0142a si\u0119 potworn\u0105 zbrodni\u0105. Wniosek jaki p\u0142yn\u0105\u0142 z tych wszystkich rozwa\u017ca\u0144 nad jej osobowo\u015bci\u0105 by\u0142 oczywisty \u2013 Gorgonowa to kobieta zepsuta do szpiku, a przy tym bezwzgl\u0119dna i wyrachowana.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Aby jeszcze pobudzi\u0107 zainteresowanie publiczno\u015bci, prasa rozpisywa\u0142a si\u0119 r\u00f3wnie\u017c o jej rzekomej rozwi\u0105z\u0142o\u015bci. Dziennikarze zdawali si\u0119 milcz\u0105co przyjmowa\u0107, \u017ce skoro jej zwi\u0105zek z Zaremb\u0105 by\u0142 jawn\u0105 kontestacj\u0105 obowi\u0105zuj\u0105cych w\u00f3wczas norm obyczajowych, to zapewne utrzymuje ona bliskie relacje r\u00f3wnie\u017c z wieloma innymi m\u0119\u017cczyznami. \u0141\u00f3dzki \u201eExpress Ilustrowany Wieczorny\u201d pisa\u0142 o jej rzekomych spotkaniach z \u201eprzygodnymi amantami\u201d, jako o czym\u015b oczywistym i powszechnie znanym[32]<\/a><\/sup><\/sup>. Publikowano r\u00f3wnie\u017c artyku\u0142y, w kt\u00f3rych ze szczeg\u00f3\u0142ami (zmy\u015blonymi zwykle) opisywano jej swobodny spos\u00f3b zachowania w towarzystwie m\u0119\u017cczyzn czy drobiazgowo odnotowywano wizyty, jakie mia\u0142y by\u0107 jej sk\u0142adane przez obcych m\u0119\u017cczyzn pod nieobecno\u015b\u0107 w domu Zaremby.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Co zrozumia\u0142e, apogeum zainteresowania spraw\u0105 przypad\u0142o na okres, kiedy odbywa\u0142y si\u0119 procesy \u2013 lwowski (25 IV-14 V 1932) i krakowski (7 III-29 IV 1933). Relacje z ich przebiegu, opatrzone sensacyjnymi tytu\u0142ami trafia\u0142y najcz\u0119\u015bciej na pierwsze strony kolejnych wyda\u0144 popularnych dziennik\u00f3w. Obszernie cytowano w nich sk\u0142adane zeznania, dok\u0142adnie opisywano spos\u00f3b zachowania \u015bwiadk\u00f3w, reakcje publiczno\u015bci i atmosfer\u0119 panuj\u0105c\u0105 w sali. Szczeg\u00f3lnie uwa\u017cnie \u015bledzono wygl\u0105d, gesty i ka\u017cde s\u0142owo oskar\u017conej[33]<\/a><\/sup><\/sup>. Prym wi\u00f3d\u0142 \u201eIkac\u201d, kt\u00f3ry m\u00f3g\u0142 pozwoli\u0107 sobie na umieszczenie w sali posiedze\u0144 s\u0105du dw\u00f3ch pracuj\u0105cych na zmian\u0119 stenograf\u00f3w, zapisuj\u0105cych ka\u017cde wypowiadane s\u0142owo[34]<\/a><\/sup><\/sup>. W kolejnych numerach pisma ukazywa\u0142y si\u0119 kilkustronicowe stenogramy (!), dope\u0142nione licznymi fotografiami, wywiadami, planami miejsca zbrodni itd. Inne sprawy, zwykle zajmuj\u0105ce pras\u0119 codzienn\u0105, zesz\u0142y na dalszy plan. Jak oceni\u0142 Wies\u0142aw W\u0142adyka, \u201eczytelnik m\u00f3g\u0142 przy lekturze dziennika wynie\u015b\u0107 wra\u017cenie, \u017ce nic innego nie jest warte uwagi\u201d[35]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n W przypadku podej\u015bcia do tej sprawy \u201eIkaca\u201d \u2013 a tak\u017ce innych pism Pa\u0142acu Prasy, z \u201eTajnym Detektywem\u201d na czele \u2013 trudno m\u00f3wi\u0107 po prostu o ch\u0119ci zrelacjonowania wa\u017cnego wydarzenia i zaspokojenia ciekawo\u015bci opinii publicznej. By\u0142a to raczej wielowymiarowa, sprawnie przeprowadzona kampania prasowa, kt\u00f3rej celem by\u0142o spot\u0119gowanie zainteresowania publiczno\u015bci g\u0142o\u015bn\u0105 spraw\u0105 kryminaln\u0105, jego podtrzymywanie oraz, rzecz oczywista, zaspokajanie rozbudzonego w ten spos\u00f3b g\u0142odu sensacyjnych informacji, ods\u0142aniaj\u0105cych kulisy zbrodni[36]<\/a><\/sup><\/sup>. To zapotrzebowanie by\u0142o tak du\u017ce, \u017ce podczas procesu krakowskiego \u201ePa\u0142ac Prasy\u201d uruchomi\u0142 nawet zupe\u0142nie nowy dziennik popo\u0142udniowy \u2013 \u201eTempo Dnia\u201d \u2013 specjalnie z my\u015bl\u0105 o mo\u017cliwie najszybszym dostarczeniu czytelnikom informacji na temat przebiegu rozprawy[37]<\/a><\/sup><\/sup>. To zaanga\u017cowanie w \u201espraw\u0119 Gorgonowej\u201d zdecydowanie si\u0119 op\u0142aci\u0142o \u2013 pozycja rynkowa koncernu uleg\u0142a wzmocnieniu, a jego sztandarowy dziennik, czyli \u201eIlustrowany Kurier Codzienny\u201d, zdo\u0142a\u0142 odbi\u0107 konkurencji cz\u0119\u015b\u0107 czytelnik\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich tak\u017ce tych, kt\u00f3rzy nie si\u0119gali wcze\u015bniej po wysokonak\u0142adowe dzienniki sensacyjne. Zwraca\u0142 na to uwag\u0119 m.in. redaktor konserwatywnego wile\u0144skiego \u201eS\u0142owa\u201d, Stanis\u0142aw Cat-Mackiewicz:<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Wtedy \u201cIKC\u201d wzi\u0105\u0142 monopol na to widowisko, a my wszyscy, pozosta\u0142a szanuj\u0105ca si\u0119 prasa polska biegli\u015bmy dopiero z ty\u0142u za nim, nie marz\u0105c nawet o mo\u017cliwo\u015bci prze\u015bcigni\u0119cia. I wtedy widzia\u0142em \u201cIKC\u201d w\u0142a\u015bnie z powodu Gorgonowej w r\u0119kach najczcigodniejszych matron, dostojnych profesor\u00f3w, wytwornych ekscelencji. Gorgonowa wytr\u0105ca\u0142a im inne pisma poza \u201cIKC\u201d z r\u0119ki[38]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/em><\/p>\r\n\r\n\r\n Dlaczego w\u0142a\u015bnie Gorgonowa?<\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce silne zaanga\u017cowanie dobrze naoliwionej i wydajnej machiny wydawniczej Pa\u0142acu Prasy by\u0142o jednym z kluczowych element\u00f3w, kt\u00f3ry pozwoli\u0142 na zaistnienie \u201esprawy Gorgonowej\u201d jako zjawiska spo\u0142ecznego. Jednak ostatecznie tylko bardzo nieliczne spo\u015br\u00f3d historii nag\u0142a\u015bnianych przez pras\u0119 okazywa\u0142y si\u0119 na tyle atrakcyjne i no\u015bne, aby wzbudza\u0107 trwaj\u0105ce wiele miesi\u0119cy zainteresowanie znacznej cz\u0119\u015bci spo\u0142ecze\u0144stwa. A wi\u0119c dlaczego w\u0142a\u015bnie Gorgonowa? Przecie\u017c wystarczy pobie\u017cnie przekartkowa\u0107 pitawale dotycz\u0105ce okresu mi\u0119dzywojennego[39]<\/a><\/sup><\/sup> (albo roczniki \u201eTajnego Detektywa\u201d!), aby bez trudu znale\u017a\u0107 przyk\u0142ady zbrodni jeszcze bardziej wstrz\u0105saj\u0105cych, dokonanych w niemniej poruszaj\u0105cych okoliczno\u015bci\u0105, czasami przy tym dotykaj\u0105cych os\u00f3b powszechnie znanych. S\u0142owem, takich spraw, kt\u00f3re przynajmniej potencjalnie mog\u0142yby z r\u00f3wnym powodzeniem zaspokoi\u0107 g\u0142\u00f3d sensacji. Niezwyk\u0142emu rozg\u0142osowi, kt\u00f3ry towarzyszy\u0142 akurat pr\u00f3bom ustalenia sprawcy mordu na Zarembiance dziwi\u0142 si\u0119 te\u017c Alfred Laniewski, prokurator oskar\u017caj\u0105cy Gorgonow\u0105 w procesie lwowskim (w filmie Majewskiego w t\u0119 posta\u0107 wciela si\u0119 Stanis\u0142aw Zaczyk): \u201eIle\u017c to by\u0142o we Lwowie i w Polsce proces\u00f3w o naprawd\u0119 ciekawszym pod\u0142o\u017cu psychologicznym, kryminalnym czy innym, ani\u017celi proces Gorgonowej! A jednak temu tylko dane by\u0142o rozpali\u0107 m\u00f3zgi ludzie, ciekawo\u015b\u0107 ludzk\u0105, lekkomy\u015blno\u015b\u0107 ludzk\u0105 i naiwno\u015b\u0107 ludzk\u0105 do najdalszych granic\u201d[40]<\/a><\/sup><\/sup>. Na pytanie \u201edlaczego?\u201d Laniewski nie znajdowa\u0142 jednak odpowiedzi, poza \u201edziwn\u0105, niewyja\u015bnion\u0105 psychoz\u0105\u201d, jakiej ulec mia\u0142o przy okazji tej sprawy spo\u0142ecze\u0144stwo mi\u0119dzywojennej Polski[41]<\/a><\/sup><\/sup>. Czy nale\u017cy na tym jednak poprzesta\u0107? Wydaje si\u0119, \u017ce mimo wszystko da si\u0119 wskaza\u0107 co najmniej kilka czynnik\u00f3w, kt\u00f3re wp\u0142yn\u0119\u0142y na to, \u017ce \u201esprawa Gorgonowej\u201d sta\u0142a si\u0119 a\u017c tak g\u0142o\u015bna.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n O zaanga\u017cowaniu najwi\u0119kszego w\u00f3wczas koncernu prasowego w Polsce ju\u017c wspomniano. Rol\u0119, jak\u0105 odegra\u0142 \u201eIKC\u201d i sekunduj\u0105ce mu inne tytu\u0142y \u201ePa\u0142acu Prasy\u201d trudno z pewno\u015bci\u0105 przeceni\u0107. Pewne znaczenie mog\u0142o mie\u0107 r\u00f3wnie\u017c pochodzenie Gorgonowej i jej oryginalna, po\u0142udniowa uroda. Podkre\u015blano je w relacjach prasowych, eksploatuj\u0105c przy tym cz\u0119sto popularne stereotypy, klisze i skojarzenia wi\u0105\u017c\u0105ce si\u0119 z mieszka\u0144cami Ba\u0142kan\u00f3w. Odnale\u017a\u0107 mo\u017cna w publikowanych w\u00f3wczas artyku\u0142ach r\u00f3wnie\u017c elementy charakterystyczne dla dyskursu orientalistycznego \u2013 owiana aur\u0105 tajemniczo\u015bci odmienno\u015b\u0107 budzi\u0142a ciekawo\u015b\u0107 i poci\u0105ga\u0142a, lecz zarazem przedstawiano j\u0105 jako gro\u017ab\u0119 i zapowied\u017a niechybnego nieszcz\u0119\u015bcia. U niekt\u00f3rych \u2013 przyk\u0142ad niech stanowi posta\u0107 prokuratora Krynickiego w filmie Majewskiego \u2013 samo pochodzenie Gorgonowej mog\u0142o te\u017c uruchamia\u0107 nacjonalistyczne resentymenty (\u201ePolsk\u0105, katolick\u0105 rodzin\u0119 atakuje element obcy, nap\u0142ywowy\u2026 Wgryza si\u0119 w nasze spo\u0142ecze\u0144stwo i fundament tego spo\u0142ecze\u0144stwa jak czerw i obra\u017ca sakrament ma\u0142\u017ce\u0144ski\u201d).<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Sw\u00f3j wp\u0142yw na tak du\u017ce zainteresowanie ca\u0142\u0105 spraw\u0105 mia\u0142 r\u00f3wnie\u017c fakt, \u017ce g\u0142\u00f3wn\u0105 podejrzan\u0105 by\u0142a kobieta. Przest\u0119pczo\u015b\u0107 kobiet, zw\u0142aszcza w przypadku czyn\u00f3w zagro\u017conych najwy\u017cszymi wyrokami, przyci\u0105ga\u0142a w okresie mi\u0119dzywojennym szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119, poniewa\u017c w spos\u00f3b radykalny podwa\u017ca\u0142a powszechnie w\u00f3wczas przyjmowane wyobra\u017cenie o rolach p\u0142ciowych. To z m\u0119\u017cczyznami zdecydowanie silniej kojarzono takie cechy, jak sk\u0142onno\u015b\u0107 do agresji, traktowanie przemocy, jako uprawnionego narz\u0119dzia rozwi\u0105zywania problem\u00f3w, ale r\u00f3wnie\u017c opanowanie, wyrachowanie i silne nerwy, konieczne do pope\u0142nienia zbrodni. Pope\u0142niona przez kobiet\u0119 okrutna zbrodnia postrzegana by\u0142a jako rzadki wyj\u0105tek, wart szczeg\u00f3lnej uwagi i domagaj\u0105cy si\u0119 wyja\u015bnienia[42]<\/a><\/sup><\/sup>. Szukano go zwykle w specyficznej, w jakim\u015b sensie patologicznej konstrukcji psychicznej kobiety, kt\u00f3ra okaza\u0142a si\u0119 zdolna do pope\u0142nienia takiego czynu[43]<\/a><\/sup><\/sup>. Podobnymi tropami pod\u0105\u017ca\u0142a r\u00f3wnie\u017c prasa, oddaj\u0105ca si\u0119 do\u015b\u0107 swobodnym spekulacjom na temat psychiki Gorgonowej, odnotowuj\u0105ca i wyolbrzymiaj\u0105ca ka\u017cdy gest czy s\u0142owo podejrzanej, kt\u00f3re m\u00f3g\u0142by stanowi\u0107 potwierdzenie s\u0142uszno\u015bci w\u0142asnych przypuszcze\u0144. Je\u015bli dodamy do tego jeszcze m\u0142ody wiek ofiary, to otrzymamy niezwykle atrakcyjn\u0105, ale i intuicyjnie zrozumia\u0142\u0105 dla publiczno\u015bci ram\u0119 interpretacyjn\u0105 \u2013 demoniczna morderczyni i femme fatale <\/em>w jednym naprzeciw niewinnej, czystej, broni\u0105cej warto\u015bci moralnych \u201eLusi\u201d.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Trzeba te\u017c zaznaczy\u0107, \u017ce relacja \u0142\u0105cz\u0105ca Gorgonow\u0105 i Zaremb\u0119 nie mie\u015bci\u0142a si\u0119 w ramach \u00f3wcze\u015bnie przyjmowanych norm. Oboje formalnie pozostawali w zwi\u0105zkach ma\u0142\u017ce\u0144skich, a mimo to \u017cyli w konkubinacie, nie kryj\u0105c przy tym przed nikim natury \u0142\u0105cz\u0105cej ich relacji. Okres mi\u0119dzywojnia to czas post\u0119puj\u0105cych zmian obyczajowych, jednak liberalizacji codziennych praktyk niema\u0142ej cz\u0119\u015bci spo\u0142ecze\u0144stwa nie towarzyszy\u0142a podobna zmiana oficjalnego dyskursu na ten temat. Jak sugeruje Wies\u0142aw W\u0142adyka, spory w tym udzia\u0142 mog\u0142y mie\u0107 w\u0142a\u015bnie wysokonak\u0142adowe dzienniki sensacyjne, z jednej strony wabi\u0105ce cz\u0119sto czytelnik\u00f3w tre\u015bciami bliskimi temu, co w\u00f3wczas okre\u015blano przymiotnikiem \u201eerotyczny\u201d, z drugiej jednak stroj\u0105ce si\u0119 w szaty obro\u0144c\u00f3w czysto\u015bci moralnej spo\u0142ecze\u0144stwa[44]<\/a><\/sup><\/sup>. Tak te\u017c wygl\u0105da\u0142o to w przypadku sprawy Gorgonowej \u2013 jednocze\u015bnie pr\u00f3bowano wzbudzi\u0107 ekscytacj\u0119 czytelnik\u00f3w szczeg\u00f3\u0142owymi opisami intymnego \u017cycia Gorgonowej i Zaremby, a zarazem z oburzeniem pi\u0119tnowano \u201eniemoralne stosunki\u201d panuj\u0105ce w brzuchowickiej willi. Zdaje si\u0119, \u017ce proces Gorgonowej stanowi\u0142 dla wielu dobr\u0105 okazj\u0119 do symbolicznego przezwyci\u0119\u017cenia zagro\u017cenia, jakie wi\u0105zano z post\u0119puj\u0105c\u0105 liberalizacj\u0105 i potwierdzenia \u2013 chwiej\u0105cego si\u0119 coraz wyra\u017aniej \u2013 obyczajowego status quo[45]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/em><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n O tym, \u017ce sprawa Gorgonowej sta\u0142a si\u0119 tak g\u0142o\u015bna, w jakim\u015b wymiarze przes\u0105dzi\u0107 m\u00f3g\u0142 r\u00f3wnie\u017c fakt, \u017ce \u015bledztwo, a nast\u0119pnie obydwa procesy mia\u0142y charakter wybitnie poszlakowy. Dodaj\u0105c do tego specyfik\u0119 pope\u0142nionej zbrodni oraz gro\u017c\u0105c\u0105 za ni\u0105 kar\u0119, otrzymujemy po\u0142\u0105czenie o niezwyk\u0142ym potencjale polaryzacji opinii. Trafnie podkre\u015blono to zreszt\u0105 w jednym z komentarzy w przeddzie\u0144 drugiego procesu:<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Dooko\u0142a kr\u0105\u017c\u0105 ju\u017c dzi\u015b, jak Polska d\u0142uga i szeroka nie tylko plotki, nie tylko opinie kra\u0144cowe i zapatrywania zgo\u0142a rozbie\u017cne, lecz dzi\u015b wytworzy\u0142a si\u0119 wok\u00f3\u0142 by\u0142ej przyjaci\u00f3\u0142ki in\u017c. Zaremby ju\u017c ca\u0142a legenda. Jedni, a tych jest znaczna wi\u0119kszo\u015b\u0107, widz\u0105 w pi\u0119knej Jugos\u0142owiance uosobienie przewrotno\u015bci, z\u0142a i okrucie\u0144stwa. Inni \u2013 tych jest o wiele mniej \u2013 uwa\u017caj\u0105, \u017ce Gorgonowa jest m\u0119czennic\u0105, \u017ce cierpi niewinnie i \u017ce spo\u0142ecze\u0144stwo nigdy nie potrafi jej powetowa\u0107 tych krzywd, jakie dotychczas z jego winy ponios\u0142a[46]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/em><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n W sprawie Gorgonowej trudno by\u0142o pozosta\u0107 oboj\u0119tnym. Pytanie \u201ezabi\u0142a czy nie zabi\u0142a?\u201d domaga\u0142o si\u0119 odpowiedzi, a czytelnicy \u015bledz\u0105cy za po\u015brednictwem prasy przebieg \u015bledztwa i procesu mimowolnie wcielali si\u0119 w rol\u0119 detektyw\u00f3w-amator\u00f3w, oceniaj\u0105cych wiarygodno\u015b\u0107 \u015bwiadk\u00f3w, analizuj\u0105cych poszlaki i oceniaj\u0105cych prawdopodobie\u0144stwo mo\u017cliwych scenariuszy zdarze\u0144.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Z dzisiejszej perspektywy ilo\u015b\u0107 w\u0105tk\u00f3w, kt\u00f3re pojawi\u0142y si\u0119 w toku \u015bledztwa, a nast\u0119pnie procesu o zab\u00f3jstwo Zarembianki, mo\u017ce wydawa\u0107 si\u0119 wr\u0119cz przyt\u0142aczaj\u0105ca. Dobrze zreszt\u0105 wyczuli to tw\u00f3rcy Sprawy Gorgonowej<\/em>, kt\u00f3rzy wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich po prostu pomin\u0119li, a kontrowersje dotycz\u0105ce materia\u0142u dowodowego czy zezna\u0144 \u015bwiadk\u00f3w przedstawili w formie skondensowanej, pozwalaj\u0105cej na zachowanie odpowiedniego napi\u0119cia dramatycznego. Wystarczy jednak zerkn\u0105\u0107 cho\u0107by do ksi\u0105\u017cki Cezarego \u0141azarewicza na ten temat, aby skonfrontowa\u0107 si\u0119 z ogromn\u0105 ilo\u015bci\u0105 szczeg\u00f3\u0142\u00f3w, kt\u00f3re mog\u0105 u czytelnika wywo\u0142a\u0107 wra\u017cenie trudnego do opanowania chaosu. Trzeba jednak pami\u0119ta\u0107, \u017ce w 1932 i 1933 r. kolejne informacje dotycz\u0105ce okoliczno\u015bci zbrodni dociera\u0142y do opinii publicznej stopniowo, wraz z post\u0119pem wielow\u0105tkowego, skomplikowanego \u015bledztwa. To, co z dzisiejszej perspektywy mo\u017ce tworzy\u0107 wra\u017cenie nadmiaru i przesytu, w\u00f3wczas tylko jeszcze silniej podsyca\u0142o zainteresowanie. Zdaniem jednego z redaktor\u00f3w \u201eTajnego Detektywa\u201d to w\u0142a\u015bnie wielo\u015b\u0107 odkrywanych w toku \u015bledztwa szczeg\u00f3\u0142\u00f3w, z kt\u00f3rych ka\u017cdy m\u00f3g\u0142 si\u0119 okaza\u0107 kluczowy, czyni\u0142a ca\u0142\u0105 spraw\u0119 tak interesuj\u0105c\u0105 dla publiczno\u015bci.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Tajemnica zainteresowania, jakie budzi proces, le\u017cy w jego wyj\u0105tkowo\u015bci. Nie jakie\u015b wa\u017cne rzucaj\u0105ce si\u0119 w oczy zdarzenia, ale drobiazgi, malutkie drobiazgi nabieraj\u0105 w nim znaczenia, kt\u00f3re decyduje o \u017cyciu i \u015bmierci, o wolno\u015bci lub wi\u0119zieniu. [\u2026] Wyobra\u017ania ma tu du\u017ce pole dzia\u0142ania, jak we \u015bnie, jak w powie\u015bci, jak w kinie[47]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/em><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Niemal ka\u017cdy dzie\u0144 procesu przynosi\u0142 informacje o nowych szczeg\u00f3\u0142ach sprawy, z kt\u00f3rych ka\u017cdy m\u00f3g\u0142 potencjalnie zadecydowa\u0107 o ko\u0144cowym werdykcie. Ka\u017cdy dzie\u0144 ods\u0142ania\u0142 te\u017c przed spragnion\u0105 nowo\u015bci publiczno\u015bci\u0105 kolejne tajemnice. Im d\u0142u\u017cej toczy\u0142a si\u0119 sprawa, tym wi\u0119cej pojawia\u0142o si\u0119 pyta\u0144 i hipotez. Jedne \u015bcie\u017cki okazywa\u0142y si\u0119 \u015blepe, w ich miejsce otwiera\u0142y si\u0119 jednak inne, potencjalnie bardzo obiecuj\u0105ce. Popularna prasa doskonale to wykorzystywa\u0142a, \u015bwiadomie buduj\u0105c napi\u0119cie i atmosfer\u0119 oczekiwania na kolejne zwroty akcji. \u201eAle nie uprzedzajmy fakt\u00f3w. Tocz\u0105cy si\u0119 proces przyniesie jeszcze niejedn\u0105 niespodziank\u0119\u201d[48]<\/a><\/sup><\/sup> \u2013 obiecywano. I z tej obietnicy \u00f3wczesna prasa rzeczywi\u015bcie si\u0119 wywi\u0105zywa\u0142a. Relacjonowana na jej \u0142amach \u201esprawa Gorgonowej\u201d mia\u0142a fabu\u0142\u0119 pod wzgl\u0119dem struktury podobn\u0105 do niezwykle popularnych w mi\u0119dzywojniu powie\u015bci w odcinkach czy te\u017c \u2013 posi\u0142kuj\u0105c si\u0119 bli\u017cszymi nam skojarzeniami \u2013 do wci\u0105gaj\u0105cych seriali kryminalnych. Wiedz\u0105c, jak trudno si\u0119 od nich nieraz oderwa\u0107, mo\u017cna chyba lepiej zrozumie\u0107, dlaczego \u201esprawa Gorgonowej\u201d budzi\u0142a a\u017c tak du\u017ce zainteresowanie.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n <\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Film Sprawa Gorgonowej<\/em> obejrzysz bezp\u0142atnie tutaj <\/strong><\/a>na portalu<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n C. \u0141azarewicz, Koronkowa robota. Sprawa Gorgonowej, <\/em>Wydawnictwo Czarne, Wo\u0142owiec 2018, s. 195. \u2191<\/a><\/p>\r\n<\/li>\r\n\r\n\r\n\r\n Z drugiej strony nale\u017cy jednak zauwa\u017cy\u0107, \u017ce pocz\u0105tkowo cz\u0119\u015b\u0107 recenzent\u00f3w zorientowanych \u2013 nazwijmy to \u2013 \u201enacjonalistycznie\u201d przyj\u0119\u0142a film do\u015b\u0107 pow\u015bci\u0105gliwie, zarzucaj\u0105c mu, \u017ce poza Gorgonow\u0105 i jej obro\u0144c\u0105, wszystkie pozosta\u0142e postaci ukazane zosta\u0142y w negatywnym \u015bwietle, a Polak\u00f3w przedstawiono jako spo\u0142ecze\u0144stwo \u017c\u0105dne taniej sensacji i nietolerancyjne, por. Z. Turowska, Janusz Majewski \u2013 film, kobieta jego \u017cycia, <\/em>Marginesy, Warszawa 2017, s. 236-238. \u2191<\/a><\/p>\r\n<\/li>\r\n\r\n\r\n\r\n J. Majewski, Ostatni klaps. Pami\u0119tnik moich film\u00f3w, <\/em>Wydawnictwo Autorskie Katarzyna Grochola, Warszawa 2006, s. 219-220. \u2191<\/a><\/p>\r\n<\/li>\r\n\r\n\r\n\r\n Niemal od samego pocz\u0105tku wskazywano na Brzuchowice, jako miejsce, w kt\u00f3rym dosz\u0142o do zbrodni, cho\u0107 akurat willa Zaremby sta\u0142a w le\u017c\u0105cej nieopodal wsi \u0141\u0105czki. Rada miejska w Brzuchowicach, troszcz\u0105c si\u0119 o dobre imi\u0119 miejscowo\u015bci, publikowa\u0142a sprostowania w tej sprawie, ale nie przynios\u0142y one wi\u0119kszego skutku, por. E. \u017burek, Gorgonowa i inni, <\/em>Ksi\u0105\u017cka i Wiedza, Warszawa 1973, s. 7. \u2191<\/a><\/p>\r\n<\/li>\r\n\r\n\r\n\r\n Art. 225, \u00a7 2 kodeksu karnego z 1932 r. (tzw. kodeks Makarewicza) stanowi\u0142: \u201eKto zabija pod wp\u0142ywem silnego wzruszenia podlega karze wi\u0119zienia do lat 10\u201d. ![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/04\/1-F-1858-4-1500x-1-1018x1024.jpg\")
\r\n![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/04\/1-F-1858-48-1500x-1-1024x935.jpg\")
\r\n![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/04\/1-F-1858-86-1500x-1.jpg\")
\r\n![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/04\/1-F-1858-76-1500x-1-1024x1024.jpg\")
\r\n![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/35-1.png\")
<\/a><\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n