{"id":6372,"date":"2023-04-11T17:07:20","date_gmt":"2023-04-11T16:07:20","guid":{"rendered":"https:\/\/pleograf.pl\/?p=6372"},"modified":"2024-08-07T20:54:13","modified_gmt":"2024-08-07T19:54:13","slug":"restauracja-jako-miejsce-opresji-w-zakletych-rewirach-janusza-majewskiego","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/restauracja-jako-miejsce-opresji-w-zakletych-rewirach-janusza-majewskiego\/","title":{"rendered":"Restauracja jako miejsce opresji w\u00a0\u201eZakl\u0119tych rewirach”\u00a0Janusza Majewskiego"},"content":{"rendered":"\r\n
\"\"\r\n
Plakat promuj\u0105cy film Zakl\u0119te rewiry<\/em> (1975). Autor: Andrzej Krajewski. \u0179r\u00f3d\u0142o: Gapla.<\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n

W dorobku filmowym Janusza Majewskiego zwi\u0105zanym z tematyk\u0105 historyczn\u0105, Zakl\u0119te rewiry <\/em>(1975) zajmuj\u0105 miejsce szczeg\u00f3lne. Re\u017cyser na pocz\u0105tku lat 70. XX wieku pozycjonowany by\u0142 jako tw\u00f3rca, kt\u00f3rego dzie\u0142a wpisywa\u0142y si\u0119 w \u00f3wczesn\u0105 filmow\u0105 ,,mod\u0119 na retro\u201d[1]<\/a><\/sup><\/sup>. Trzeba przyzna\u0107, \u017ce Janusz Majewski wykaza\u0142 si\u0119 du\u017c\u0105 intuicj\u0105 w interpretowaniu niuans\u00f3w historycznych, tworz\u0105c zar\u00f3wno komedi\u0119 wojenn\u0105 (C.K. Dezerterzy, <\/em>1985), swoiste love story z epoki Jagiellon\u00f3w (Epitafium dla Barbary Radziwi\u0142\u0142\u00f3wny, <\/em>1982)[2]<\/a><\/sup><\/sup>, jak i dramat s\u0105dowy (Sprawa Gorgonowej, <\/em>1977). Si\u0119gaj\u0105c po debiutanck\u0105 powie\u015b\u0107 Henryka Worcella opublikowan\u0105 w 1936 roku pod tym samym tytu\u0142em, uda\u0142o mu si\u0119 sugestywnie zrekonstruowa\u0107 \u017cycie spo\u0142eczne ekskluzywnej hotelowej restauracji z lat 30. XX wieku \u00a0Joanna Wojnicka podkre\u015bla\u0142a, i\u017c filmem tym Janusz Majewski udowodni\u0142, \u017ce \u015bwietnie potrafi\u0142 \u0142\u0105czy\u0107 wra\u017cliwo\u015b\u0107 czytelnicz\u0105 z kunsztem filmowca[3]<\/a><\/sup><\/sup>. Zakl\u0119te rewiry<\/em> przez Tadeusza Lubelskiego uwa\u017cane za najlepszy film w dorobku re\u017cysera, wychodzi\u0142y poza obowi\u0105zuj\u0105c\u0105 \u00f3wcze\u015bnie ,,mod\u0119 na kino retro\u201d[4]<\/a><\/sup><\/sup>. Re\u017cyser kierowany sentymentalnymi wspomnieniami pragn\u0105\u0142 bowiem odtworzy\u0107 miejsce bliskie mu z dzieci\u0144stwa, gdzie jako synowi zamo\u017cnego i statecznego mieszczanina, zdarza\u0142o mu si\u0119 przebywa\u0107. Drobiazgowo\u015b\u0107 tw\u00f3rcy w ch\u0119ci oddania klimatu przedwojennej gastronomii, wykluczy\u0142a krakowski hotel, literack\u0105 inspiracj\u0119 pisarza. Jego wn\u0119trze okaza\u0142o si\u0119 bowiem zbyt zmienione, dostosowane ju\u017c do standard\u00f3w PRL-u. Janusz Majewski planowa\u0142 znale\u017a\u0107 odpowiedni\u0105 lokalizacj\u0119 w Budapeszcie, lecz drog\u0105 przypadku odnalaz\u0142 je w Pradze w restauracji Obecni Dum.<\/em> St\u0105d decyzja o koprodukcji z czeskim Filmowym Studiem Barrandov i podj\u0119cie wsp\u00f3\u0142pracy ze scenarzyst\u0105 Pavlem Hajnym i operatorem Miroslavem Ond\u0159\u00ed\u010dkiem pracuj\u0105cym z Milo\u0161em Formanem[5]<\/a><\/sup><\/sup>. Dob\u00f3r utalentowanych filmowc\u00f3w pom\u00f3g\u0142 wi\u0119c odtworzy\u0107 t\u0142o g\u0142\u00f3wnego w\u0105tku filmu, czyli m.in. warunki pracy os\u00f3b zatrudnionych w hotelowej restauracji. Re\u017cyser ukaza\u0142 \u017cycie przedwojennej, wykwintnej gastronomii z perspektywy osoby w trudach pn\u0105cej si\u0119 po szczeblach zawodowej kariery, m\u0142odego ch\u0142opaka z prowincji, kt\u00f3ry zapragn\u0105\u0142 szcz\u0119\u015bcia w wielkim mie\u015bcie. Jego egzystencja w hotelu by\u0142a pasmem ci\u0105g\u0142ych upokorze\u0144[6]<\/a><\/sup><\/sup>. Podejmuj\u0105c prac\u0119 w hotelu ,,Pacyfik\u201d zmuszony by\u0142 wej\u015b\u0107 w przestrze\u0144 spo\u0142eczn\u0105, posiadaj\u0105c\u0105 wyra\u017an\u0105 struktur\u0119 i hierarchi\u0119. Podstawow\u0105 metod\u0105 zarz\u0105dzania i komunikacji w tym miejscu by\u0142a przemoc i to w\u0142a\u015bnie jej filmowa reprezentacja stanie si\u0119 przedmiotem niniejszych rozwa\u017ca\u0144. Janusz Majewski ukaza\u0142 j\u0105 w swoim filmie wyj\u0105tkowo dosadnie[7]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

\"\"\r\n
Marek Kondrat, Zakl\u0119te rewiry<\/em>, autor: Roman Sumik, prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny.<\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n

Scenariusz filmu, tak jak zosta\u0142o to wcze\u015bniej wspomniane, zosta\u0142 przygotowany na podstawie powie\u015bci autobiograficznej. Henryk Worcell zna\u0142 z autopsji trudn\u0105 egzystencj\u0119 pracownika gastronomii. Zanim sta\u0142 si\u0119 poczytnym literatem, m\u0142ody Tadeusz Kurtyka (Henryk Worcell to pseudonim artystyczny pisarza) pracowa\u0142 w krakowskim ,,Grand Hotelu\u201d zarz\u0105dzanym przez Rudolfa Bisanza, mieszcz\u0105cym si\u0119 przy ul. S\u0142awkowskiej. Rozpoczyna\u0142 tam prac\u0119 jako szesnastoletni pomywacz i po trzech latach uda\u0142o mu si\u0119 osi\u0105gn\u0105\u0107 stanowisko kelnera w hotelowej restauracji. Zna\u0142 wi\u0119c od podszewki t\u0119tni\u0105ce emocjami \u017cycie pracownicze lokalu. Opublikowana przez niego w 1936 roku debiutancka powie\u015b\u0107 Zakl\u0119te rewiry<\/em> dotyczy\u0142a jego osobistych prze\u017cy\u0107[8]<\/a><\/sup><\/sup>. Bior\u0105c pod uwag\u0119 oczywiste, literackie modyfikacje rzeczywisto\u015bci, potrafi\u0142 on jednak wiarygodnie ukaza\u0107 kolejne warstwy przemocy spajaj\u0105cej obs\u0142ug\u0119 lokalu, kt\u00f3ry, jak wskazywa\u0142 Jan F. Lewandowski, sta\u0142 si\u0119 scen\u0105 \u0142amania charakter\u00f3w oraz ukazania mechanizm\u00f3w walki o w\u0142adz\u0119 w firmie[9]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

\"\"\r\n
Plakat promuj\u0105cy film Zakl\u0119te rewiry<\/em> (1975). Autor: Andrzej Krajewski. \u0179r\u00f3d\u0142o: Gapla.<\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n

 <\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Hotel jako architektura opresji <\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Filmowy Hotel ,,Pacyfik\u201d by\u0142 przestrzeni\u0105 w kt\u00f3rej pracownicy poddawani byli nieustannej kontroli. Oznacza\u0142o to, \u017ce swoboda osobista i prawa os\u00f3b zatrudnionych w tym przedsi\u0119biorstwie mocno ograniczono. Kontroli podlega\u0142 nawet czas wolny pracownik\u00f3w, mieszkaj\u0105cych w pokojach nad hotelow\u0105 restauracj\u0105. Zasady panuj\u0105ce w restauracji skonstruowano tak, aby stworzy\u0107 odpowiednie warunki do obs\u0142ugi dla wyselekcjonowanej klienteli. Hotel ,,Pacyfik\u201d przeznaczony by\u0142 bowiem dla klienteli o wysokim statusie materialnym. Go\u015bcie chcieli sp\u0119dza\u0107 czas w swoim towarzystwie, nie czuj\u0105c potrzeby fraternizowania si\u0119 z lud\u017ami z warstw biedniejszych. Kontrasty ekonomiczno-spo\u0142eczne okaza\u0142y si\u0119 g\u0142\u0119boko zakorzenione w \u00f3wczesnym, polskim spo\u0142ecze\u0144stwie[10]<\/a><\/sup><\/sup>. Praca obs\u0142ugi ca\u0142kowicie podporz\u0105dkowana oczekiwaniom klient\u00f3w, koordynowana by\u0142a przez Albina (Micha\u0142a Pawlickiego) kierownika restauracji, prywatnie bratanka Pancera (Cestimir Rada) w\u0142a\u015bciciela hotelu. Widz w Zakl\u0119tych rewirach<\/em> zostaje wi\u0119c zaproszony do cz\u0119\u015bci restauracyjnej hotelu, kt\u00f3ra jest g\u0142\u00f3wnym miejscem akcji filmu. Obserwuje r\u00f3wnie\u017c epizodycznie kuchni\u0119, pralni\u0119 – miejsce pracy kobiet oraz magazyn z produktami spo\u017cywczymi. Strefy te oplecione by\u0142y paj\u0119czyn\u0105 hierarchii, kt\u00f3ra ludziom pracuj\u0105cym na ni\u017cszych stanowiskach, jasno wyznacza\u0142a miejsce w strukturze organizacyjnej przedsi\u0119biorstwa. Droga awansu g\u0142\u00f3wnego bohatera Romana Boryczki (Marek Kondrat) w restauracji by\u0142a mo\u017cliwa, jednak\u017ce zosta\u0142a okupiona pasmem cierpie\u0144 fizycznych i upokorze\u0144.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Przemoc fizyczna okazuje si\u0119 ,,uniwersalnym\u201d j\u0119zykiem komunikacji pomi\u0119dzy bohaterami Zakl\u0119tych rewir\u00f3w. <\/em>Jest stale obecna w fabule filmu, stosowana g\u0142\u00f3wnie wobec podw\u0142adnych. Staje si\u0119 zadziwiaj\u0105co \u0142atwa w u\u017cyciu i niestety bole\u015bnie skuteczna. Dyscyplinuje pracownik\u00f3w ni\u017cszego szczebla, podkre\u015bla autorytet prze\u0142o\u017conego. Jej wyrazisto\u015b\u0107 uwidacznia si\u0119 ju\u017c w pierwszej scenie, kiedy g\u0142\u00f3wny czarny charakter filmu, kelner Robert Fornalski (Roman Wilhelmi) brutalnie wyrzuca z pracy m\u0142odego pikolaka. Romek zajmuj\u0105c jego miejsce musi liczy\u0107 si\u0119 z mo\u017cliwo\u015bci\u0105 stania si\u0119 ofiar\u0105 przemocy. Dowiaduje si\u0119 o tym bardzo szybko. Kiedy pope\u0142ni b\u0142\u0105d lub zachowa si\u0119 w spos\u00f3b nieodpowiadaj\u0105cy prze\u0142o\u017conemu, otrzymuje cios w g\u0142ow\u0119, kopniaka. Prze\u0142o\u017ceni staraj\u0105 si\u0119 atakowa\u0107 miejsca wra\u017cliwe na ciele cz\u0142owieka. B\u00f3l mia\u0142 uczy\u0107, wyrobi\u0107 odpowiednie odruchy do pracy w gastronomii. Na sali restauracyjnej, przy go\u015bciach, przemoc okazuje si\u0119 bardziej wysublimowana, dojmuj\u0105ca dla pracownik\u00f3w, niezauwa\u017calna dla obs\u0142ugiwanego go\u015bcia. Temu s\u0142u\u017cy przydeptywanie palc\u00f3w pikolakom, przez do\u015bwiadczonych zawodowo kelner\u00f3w. Przemoc jest u\u017cywana ca\u0142kowicie arbitralnie, zale\u017cy od temperamentu osoby j\u0105 stosuj\u0105cej. Celuj\u0105 w niej kelnerzy, dyscyplinuj\u0105c pikolak\u00f3w. Zdarza si\u0119, \u017ce przesadzaj\u0105 z jej poziomem i dochodzi do powa\u017cnego pobicia. Jego ofiar\u0105 pad\u0142 Romek, skatowany przez Roberta Fornalskiego, gdy g\u0142\u00f3wny bohater zagrozi\u0142 mu, \u017ce poinformuje szefa o spowodowaniu przez kelnera \u015bmiertelnego wypadku kolegi z pracy. Romek uzna\u0142, \u017ce miarka w przemocy si\u0119 przebra\u0142a i jako jedyny z obs\u0142ugi lokalu postanowi\u0142 si\u0119 przeciwstawi\u0107 oprawcy, chc\u0105c zg\u0142osi\u0107 spraw\u0119 pobicia zwi\u0105zkom zawodowym. Charakterystyczne, i\u017c te organizacje musia\u0142y by\u0107 w tym czasie na tyle skuteczne w obronie praw pracowniczych, \u017ce \u015bwiadomo\u015b\u0107 kary ze strony zwi\u0105zku, zmusi\u0142a Roberta do podj\u0119cia pr\u00f3by ugody z Romkiem. Zazwyczaj jednak ni\u017csi stanowiskiem pracownicy przyjmowali razy ze stoickim spokojem. Za przyk\u0142ad mo\u017ce tutaj pos\u0142u\u017cy\u0107 reakcja Henka (Martina Hrona) na pobicie przez Fornalskiego przy innych pikolakach, kt\u00f3ry pos\u0105dzi\u0142 go o oszustwo na kasie. Dla Henka przyjmowanie raz\u00f3w w pracy wi\u0105za\u0142o si\u0119 z b\u00f3lem, ale akceptowalnym. W podobny spos\u00f3b reagowali praktycznie wszyscy podw\u0142adni. Z rezygnacj\u0105 pozwalali na sukcesywne odbieranie godno\u015bci. Co charakterystyczne, w restauracji panowa\u0142, mo\u017cna by rzec, folwarczny spos\u00f3b traktowania pikolak\u00f3w. Posiadali status podobny do parobk\u00f3w, kt\u00f3ry przejawia\u0142 si\u0119 m.in. przywo\u0142ywaniem ich jedynie z imienia lub przezwiska. W codziennych kontaktach nieformalne prawo do posiadania nazwiska mieli kelnerzy i wy\u017csi rang\u0105 pracownicy. Ci sami, kt\u00f3rzy w sferze werbalnej stosowali g\u0142\u00f3wnie obel\u017cywe epitety w stosunku do pikolak\u00f3w. Widz m\u00f3g\u0142 wr\u0119cz uzna\u0107, \u017ce to standardowy spos\u00f3b komunikacji w\u015br\u00f3d obs\u0142ugi lokalu.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Przemoc w restauracji nie musia\u0142a by\u0107 jedynie stosowana przez pracownik\u00f3w wy\u017cszych w hierarchii zawodowej. Dochodzi\u0142o do niej r\u00f3wnie\u017c pomi\u0119dzy pikolakami, staraj\u0105cymi si\u0119 rywalizowa\u0107 o awans w restauracji. Symptomatyczna by\u0142a scena b\u00f3jki na barze pomi\u0119dzy Romkiem, a zazdrosnym o jego osi\u0105gni\u0119cia Frycem (Roman Skamene). Szybko spacyfikowani przez prze\u0142o\u017conego Albina ch\u0142opcy, wyci\u0105gni\u0119ci przez niego na zaplecze maj\u0105 sobie wymierzy\u0107 ciosy w twarz, \u017ceby zako\u0144czy\u0107 spraw\u0119. Gdy tego nie robi\u0105 zostaj\u0105 pobici przez kierownika restauracji. Co wa\u017cne, pomimo r\u0119koczyn\u00f3w, w\u015br\u00f3d pikolak\u00f3w wytwarzaj\u0105 si\u0119 wi\u0119zi, a nawet przyja\u017anie. Natomiast pomi\u0119dzy pracownikami r\u00f3\u017cnych szczebli g\u0142\u0119bsze pozytywne relacje emocjonalne nie wyst\u0119puj\u0105. Hierarchia zawodowa okazuje si\u0119 przeszkod\u0105 nie do przebycia.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Nadzorowa\u0107 i kara\u0107<\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Cynizm w stosowaniu przemocy wobec pracownik\u00f3w, m\u00f3g\u0142 by\u0107 r\u00f3wnie\u017c uzasadniany racjonalno\u015bci\u0105 ekonomiczn\u0105 w zarz\u0105dzaniu przedsi\u0119biorstwem. Osoba zatrudniona musia\u0142a czu\u0107 wdzi\u0119czno\u015b\u0107 za prac\u0119, czyli powinna si\u0119 dobrowolnie uzale\u017cni\u0107 psychicznie od pracodawcy. Symboliczn\u0105 w tym kontek\u015bcie by\u0142a scena, kiedy Panzer sponsoruje nowe ubranie dla Romka, awansuj\u0105c go z pomywacza, na pracownika bufetu. W rozmowie z kierownikiem Albinem przekonywa\u0142, \u017ce pracownik, kt\u00f3remu szef kupi\u0142 buty, b\u0119dzie lepiej pracowa\u0142, ni\u017c ten kt\u00f3ry przyjdzie do pracy we w\u0142asnym obuwiu. Metafora podporz\u0105dkowania jest w tej rozmowie a\u017c nadto czytelna.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

W tym kontek\u015bcie warto si\u0119 przyjrze\u0107 widocznemu w filmie systemowi organizacji pracy i kar za wykroczenia przeciwko maj\u0105tkowi lokalu. Powszechnie stosowano kary finansowe. Kiedy Romek b\u0119d\u0105c jeszcze pocz\u0105tkuj\u0105cym pomywaczem, zosta\u0142 przy\u0142apany przez Albina na wyrzucaniu odpadk\u00f3w mi\u0119snych, nie b\u0119d\u0105c przeszkolonym nie wiedzia\u0142, \u017ce w tej restauracji by\u0142y one ponownie wykorzystywane w kuchni. Po rytualnym wykr\u0119ceniu ucha Romka, kierownik na\u0142o\u017cy\u0142 na niego kar\u0119 finansow\u0105 \u2013 przez p\u00f3\u0142 roku potr\u0105ca\u0142 ch\u0142opakowi 10 z\u0142otych z pensji, co zdaniem kierownika i tak nie by\u0142o kwot\u0105 wyg\u00f3rowan\u0105. Z w\u0142asnej pensji musia\u0142 Romek zap\u0142aci\u0107 tak\u017ce za dwa nie policzone talerze zebrane z sali. To zreszt\u0105 by\u0142 jego test na dok\u0142adno\u015b\u0107 w dbaniu o mienie lokalu i zarazem pu\u0142apka zastawiona na niego przez Roberta Fornalskiego. Talerze zosta\u0142y przed nim symbolicznie pot\u0142uczone przez kierownika Albina i mia\u0142y by\u0107 nauczk\u0105 na przysz\u0142o\u015b\u0107.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Pracownicy na terenie hotelu byli zmuszani do rezygnacji z prywatno\u015bci. W\u0142a\u015bciciel hotelu i restauracji Panzer, ro\u015bci\u0142 sobie prawo do rewizji osobistych i przeszukiwania pokoi swoich podw\u0142adnych. W sytuacji, kiedy znalaz\u0142 ukryte artyku\u0142y \u017cywno\u015bciowe i nie znalaz\u0142 winnego, stosowa\u0142 odpowiedzialno\u015b\u0107 zbiorow\u0105 i zwalnia\u0142 wszystkich potencjalnie podejrzanych. W ten spos\u00f3b razem z kole\u017cankami z kuchni musia\u0142a odej\u015b\u0107 z lokalu pierwsza mi\u0142o\u015b\u0107 Romka Zosia. Zwolniony zosta\u0142 tak\u017ce Fryc, kt\u00f3ry po kolejnym oblanym egzaminie na kelnera, pr\u00f3bowa\u0142 pope\u0142ni\u0107 samob\u00f3jstwo w hotelowej toalecie. Panzer nie chcia\u0142 pozwoli\u0107 sobie na skandal, presti\u017c hotelu ,,Pacyfik\u201d by\u0142 dla niego wa\u017cniejszy. Na terenie restauracji obowi\u0105zywa\u0142 tak\u017ce zakaz zwi\u0105zk\u00f3w mi\u0142osnych pomi\u0119dzy pracownikami i pracownicami restauracji. Mo\u017cna go uzna\u0107 za najbardziej perfidn\u0105 okazj\u0119 do ukarania podw\u0142adnego. Dla w\u0142a\u015bciciela uczucie by\u0142a przeszkod\u0105 do zwi\u0119kszania zysk\u00f3w. Uczucia mia\u0142y bowiem rozprasza\u0107 za\u0142og\u0119 w odpowiednim wykonywaniu obowi\u0105zk\u00f3w zawodowych. Dlatego gdy doniesiono mu o zalotach kasjerki Heli (Stanis\u0142awa Celi\u0144ska) do Romka, kobieta musia\u0142a opu\u015bci\u0107 lokal. Dla g\u0142\u00f3wnego bohatera, oznacza\u0142o to kolejn\u0105 utrat\u0119 ukochanej kobiety. \u015awiadomo\u015b\u0107 kto doni\u00f3s\u0142 na Hel\u0119, przyczyni\u0142a si\u0119 do jego ostatecznej decyzji o odej\u015bciu z pracy.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Klient nasz Pan<\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

W restauracyjnej architekturze stosunk\u00f3w \u201eprzemocowych\u201d, swoje miejsce mieli r\u00f3wnie\u017c klienci lokalu. Zgodnie z obowi\u0105zuj\u0105cymi \u00f3wcze\u015bnie wzorcami zachowania, wykwintna klientela traktowa\u0142a kelner\u00f3w jak s\u0142u\u017c\u0105cych. Maniery go\u015bci cz\u0119sto przegrywa\u0142y z wymaganiami co do jako\u015bci obs\u0142ugi. W charakterystyczny dla tego typu go\u015bci spos\u00f3b reaguje na jako\u015b\u0107 zam\u00f3wienia redaktor (W\u0142odzimierz Boru\u0144ski), wiecznie niezadowolony i atakuj\u0105cy s\u0142ownie kelner\u00f3w. Symptomatyczne w tym kontek\u015bcie by\u0142o stwierdzenie jednej z zaproszonych przez redaktora dam, m\u00f3wi\u0105cej z przekonaniem, \u017ce awantura wywo\u0142ana przez go\u015bcia spowodowa\u0142a odpowiedni\u0105 reakcj\u0119 kelner\u00f3w. Jej opinia w znacznej mierze charakteryzowa\u0142a zachowanie znacznej cz\u0119\u015bci restauracyjnych go\u015bci. Stali bywalcy lokalu oczekiwali, \u017ce kelnerzy b\u0119d\u0105 znali ich przyzwyczajenia, inaczej reaguj\u0105 s\u0142own\u0105 agresj\u0105. W ten spos\u00f3b Romka, jako jeszcze pocz\u0105tkuj\u0105cego na sali restauracyjnej pikolaka, potraktowa\u0142 rotmistrz Zar\u0119bski (Stanis\u0142aw Zaczyk). Oficera ukrywaj\u0105cego sw\u00f3j alkoholizm, zdenerwowa\u0142 widok postawionej przed nim butelki, zamiast zamawianego kieliszka jarz\u0119biaku. W\u015bciek\u0142ego go\u015bcia, obrzucaj\u0105cego wyzwiskami ch\u0142opaka, uspokoi\u0142 dopiero Robert Fornalski. Niebezpiecznie brzmia\u0142 po fakcie \u017cart kelnera, \u017ce Romek mia\u0142 mie\u0107 szcz\u0119\u015bcie, i\u017c \u017co\u0142nierz nie mia\u0142 przy sobie pistoletu\u2026 Obs\u0142uga sali restauracyjnej musia\u0142a wi\u0119c wyrobi\u0107 w sobie pancerz emocjonalny w kontaktach z go\u015b\u0107mi. W filmie widz obserwuje jednak scen\u0119 psychologicznie graniczn\u0105, kiedy ten pancerz p\u0119ka. Sta\u0142o si\u0119 tak w przypadku, kiedy pijany klient stara\u0142 si\u0119 na si\u0142\u0119 nakarmi\u0107 cukrem Romka Boryczk\u0119. Ten dokonuje rzeczy niedopuszczalnej z punktu widzenia dzia\u0142alno\u015bci restauracji, lecz bardzo ludzkiej \u2013 wybucha z\u0142o\u015bci\u0105 i obrzuca pijaka inwektywami. Wzburzony odchodzi na zaplecze i zostaje przywo\u0142any do porz\u0105dku przez Roberta Fornalskiego, kt\u00f3ry jednym zdaniem wyg\u0142asza niejako credo pracy obs\u0142ugi restauracji: (\u2026) Godno\u015b\u0107 ludzka to pi\u0119kna rzecz, ale nie dla kelnera <\/em>(\u2026). Ch\u0142opak znaj\u0105cy swoj\u0105 warto\u015b\u0107 nie ma jednak zamiaru \u015blepo poddawa\u0107 si\u0119 prawom panuj\u0105cym w lokalu.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

 <\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

\"\"\r\n
Roman Wilhelmi, Marek Kondrat, Zakl\u0119te rewiry<\/em>, autor: Ji\u0159\u00ed Ku\u010dera, prawa: WFDiF.<\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n

W kontek\u015bcie przemocy ze strony klienteli, interesuj\u0105cym jest epizod wyra\u017anego zauroczenia Romkiem, homoseksualnego barona Humaniewskiego (Czes\u0142aw Wo\u0142\u0142ejko). Arystokrata pr\u00f3buje usidli\u0107 m\u0142odego i przystojnego kelnera, robi to publicznie na sali restauracyjnej. Romek opiera si\u0119 flirtom podnieconego go\u015bcia, stara si\u0119 go unika\u0107, lecz okazuje si\u0119 to dosy\u0107 trudne. Niedwuznaczne zachowanie szlachcica w widoczny spos\u00f3b narusza prywatne granice g\u0142\u00f3wnego bohatera, dodatkowo Romek staje si\u0119 obiektem drwin ze strony koleg\u00f3w z pracy. Ta sytuacja ma swoje konsekwencje. Zdezorientowany i podenerwowany Romek Boryczko, uderza pikolaka, kt\u00f3ry pope\u0142ni\u0142 b\u0142\u0105d na sali. Jest to moment kluczowy dla naszego bohatera, kt\u00f3ry zdaje sobie spraw\u0119, \u017ce uciekaj\u0105c si\u0119 do przemocy sta\u0142 si\u0119 cz\u0142owiekiem jakiego najbardziej w tej pracy nienawidzi\u0142.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Strategie oporu <\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Czy pracownicy restauracji mogli si\u0119 buntowa\u0107 przeciwko przemocy? W filmie widzimy dwie g\u0142\u00f3wne strategie przetrwania \u2013 albo bierne poddanie si\u0119 sytuacji lub zrozumia\u0142e, lecz moralnie dwuznaczne oszustwa, obci\u0105\u017caj\u0105ce osoby stosuj\u0105ce przemoc. W sytuacjach granicznych, kiedy pracownik stawa\u0142 si\u0119 zbyt obci\u0105\u017cony swoj\u0105 bezsilno\u015bci\u0105, wybucha\u0142 p\u0142aczem. Nie by\u0142y to reakcje publiczne, pracownik pogr\u0105\u017ca\u0142 si\u0119 w rozpaczy w ustronnym miejscu, najcz\u0119\u015bciej magazynku z \u017cywno\u015bci\u0105. Dawa\u0142o mu to chwil\u0119 tak po\u017c\u0105danej prywatno\u015bci i mo\u017cliwo\u015b\u0107 przetrwania kryzysu emocjonalnego. Druga, ryzykowna strategia polega\u0142a na umy\u015blnym wybijaniu fa\u0142szywych paragon\u00f3w zam\u00f3wie\u0144, kt\u00f3re obci\u0105\u017ca\u0142y kelnera. By\u0142a to prosta, lecz dotkliwa zemsta, poniewa\u017c kelnerzy musieli uregulowa\u0107 r\u00f3\u017cnic\u0119 w kasie z w\u0142asnej kieszeni. W ten spos\u00f3b odegra\u0142 si\u0119 Henek na kelnerze, kt\u00f3ry spoliczkowa\u0142 go przy barze. Tak samo potraktowa\u0142 Roberta Fornalskiego Romek, gdy kelner dotkliwie go pobi\u0142. W Zakl\u0119tych rewirach <\/em>by\u0142y to jedyne mo\u017cliwo\u015bci oporu.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

\"\"\r\n
Janusz Majewski, Tadeusz Drozda, Zakl\u0119te rewiry,<\/em> autor: Roman Sumik, prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny.<\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n

Konkluzje<\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Specjalistki i specjali\u015bci analizuj\u0105cy walory artystyczne Zakl\u0119tych rewir\u00f3w <\/em>skupiali si\u0119 w swoich interpretacjach g\u0142\u00f3wnie na rozwoju osobistym g\u0142\u00f3wnego bohatera, jego walce o przetrwanie w mikro\u015bwiecie pracownik\u00f3w wykwintnej restauracji. W filmie Janusza Majewskiego, zdaniem Dobrochny Dabert, Romek uczy si\u0119 traktowa\u0107 siebie i innych z godno\u015bci\u0105, co jest zasadnicz\u0105 warto\u015bci\u0105 dla tw\u00f3rcy omawianej fabu\u0142y[11]<\/a><\/sup><\/sup>. W podobny spos\u00f3b interpretowa\u0142o film gremium Komisji Kolaudacyjnej Film\u00f3w Fabularnych dopuszczaj\u0105ce go do masowej dystrybucji[12]<\/a><\/sup><\/sup>. El\u017cbieta Durys badaj\u0105c fabu\u0142\u0119 z perspektywy gender studies,<\/em> dostrzeg\u0142a w perypetiach g\u0142\u00f3wnego bohatera ci\u0105g inicjacyjnych zdarze\u0144, maj\u0105cych wykszta\u0142ci\u0107 w nim dojrza\u0142\u0105 m\u0119sk\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107. Warto podkre\u015bli\u0107, \u017ce zdaniem filmoznawczyni, by\u0142a ona konfrontowana z toksycznym wzorcem m\u0119sko\u015bci, kt\u00f3rego uosobieniem okaza\u0142 si\u0119 wielokrotnie tutaj wspominany kelner Robert Fornalski. Ta konfrontacja polega\u0142a na poddawaniu ch\u0142opaka nieustannej przemocy, istotnego czynnika maj\u0105cego przygotowa\u0107 go do zawodu kelnera. Romek Boryczko osi\u0105gn\u0105wszy pozycj\u0119 w restauracji, zaskakuje swoich prze\u0142o\u017conych, wykraczaj\u0105c poza negatywn\u0105 formu\u0142\u0119 m\u0119sko\u015bci. Osi\u0105gn\u0105\u0142 poziom dojrza\u0142o\u015bci, kt\u00f3ry pozwala mu odej\u015b\u0107 z pracy, czyli wyzwoli\u0107 si\u0119 restauracyjnego kr\u0119gu k\u0142amstwa i pod\u0142o\u015bci[13]<\/a><\/sup><\/sup>. Za precyzj\u0119 w prezentacji agresji w Zakl\u0119tych rewirach <\/em>chwalili re\u017cysera \u00f3wcze\u015bni recenzenci. Wanda Wertenstein zwraca\u0142a uwag\u0119 na kunszt w odwzorowaniu terroru jakim rz\u0105dzi\u0142 restauracj\u0105 w\u0142a\u015bciciel hotelu[14]<\/a><\/sup><\/sup>. W dosy\u0107 karko\u0142omny spos\u00f3b Konrad Eberhardt por\u00f3wnywa\u0142 lokal hotelu ,,Pacyfik\u201d ze ,,zdeprawowanym klasztorem\u201d<\/em>, w kt\u00f3rym panowa\u0142 kult antywarto\u015bci, polegaj\u0105cy na zastosowaniu moralnego i fizycznego ucisku wobec podw\u0142adnych[15]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Warto jednak zada\u0107 sobie pytanie, czy przemoc tak dobrze odwzorowana w Zakl\u0119tych rewirach, <\/em>mo\u017ce by\u0107 wiarygodna dla wsp\u00f3\u0142czesnego widza? Wydaje si\u0119, \u017ce tak. Charakterystycznym jest fakt, \u017ce przemoc spajaj\u0105ca organizacj\u0119 pracy najemnej, pomagaj\u0105ca zarz\u0105dza\u0107 kapitalistycznym przedsi\u0119biorstwem, sta\u0142a si\u0119 uniwersalnym do\u015bwiadczeniem widz\u00f3w nie tylko w skali lokalnej. Zauwa\u017cy\u0142 to tak\u017ce Janusz Majewski: ,,(\u2026) \u2013 Lubi\u0119 ten film, bo ma rozmaite odcienie – <\/em>(\u2026) \u2013 Jest w nim sporo humoru, a jednocze\u015bnie problem wyboru drogi i opowie\u015b\u0107 o odrzuceniu rzeczywisto\u015bci, w kt\u00f3rej panuj\u0105 fa\u0142sz i ob\u0142uda. <\/em>(\u2026) Pomy\u015bla\u0142em, \u017ce uda\u0142o mi si\u0119 zrobi\u0107 film, kt\u00f3ry wytrzyma\u0142 pr\u00f3b\u0119 czasu. Mam wra\u017cenie, \u017ce udany nie tylko pod wzgl\u0119dem warsztatowym, ale te\u017c maj\u0105cy jasny przekaz \u2013 historia w nim opowiedziana staje si\u0119 uniwersalna, bo mo\u017cna pod ni\u0105 podk\u0142ada\u0107 losy ludzi \u017cyj\u0105cych w r\u00f3\u017cnych czasach i w r\u00f3\u017cnych miejscach. Pami\u0119tam uczestniczy\u0142em w pokazie <\/em>Rewir\u00f3w w Nowym Jorku, w Muzeum Sztuki Nowoczesnej. Po seansie odby\u0142a si\u0119 dyskusja. Kto\u015b powiedzia\u0142, \u017ce to opowie\u015b\u0107 o nim, bo te\u017c jest kelnerem. Potem wsta\u0142a kobieta: ,,O mnie te\u017c, cho\u0107 wspinam si\u0119 po szczeblach kariery w korporacji\u201d. My\u015bl\u0119, \u017ce ten film po mnie zostanie. <\/em>(\u2026)\u201d[16]<\/a><\/sup><\/sup>. Wydaje si\u0119, \u017ce dobrym kluczem do zrozumienia fenomenu przemocowych stosunk\u00f3w opisanych w powie\u015bci Henryka Worcella i filmie Janusza Majewskiego, jest przeanalizowanie ich przez pryzmat teorii wywodz\u0105cej si\u0119 z rozwijaj\u0105cego si\u0119 w naszym kraju nurtu Ludowej historii Polski.<\/em> Dotyczy ona emancypacji uciskanych warstw spo\u0142ecznych, ch\u0142op\u00f3w i robotnik\u00f3w, kt\u00f3rych dzieje historycy i antropolodzy pr\u00f3buj\u0105 ponownie opisa\u0107. Zauwa\u017cmy, filmowa opowie\u015b\u0107 dokumentowa\u0142a drog\u0119 trudnego awansu spo\u0142ecznego pochodz\u0105cego ze wsi Romana Boryczki, kt\u00f3ry staje si\u0119 wykwalifikowanym pracownikiem, wchodz\u0105cym w kolejny etap wyzwolenia zawodowego. Re\u017cyser dbaj\u0105cy o ka\u017cdy szczeg\u00f3\u0142 historyczny scenariusza, chc\u0105c nie chc\u0105c, sportretowa\u0142 mechanizmy spo\u0142eczne, kt\u00f3re naszpikowane by\u0142y pozosta\u0142o\u015bciami po archaicznych stosunkach folwarcznych, obecnych w\u015br\u00f3d tzw. klas wy\u017cszych<\/em> w okresie mi\u0119dzywojennym[17]<\/a><\/sup><\/sup>. Widoczne one by\u0142y zw\u0142aszcza w stosunkach na linii szef\/prze\u0142o\u017cony \u2013 pracownik oraz go\u015b\u0107-obs\u0142uga. Praktyk\u0105 spajaj\u0105c\u0105 wzajemne kontakty by\u0142a przemoc i pogarda. Kusi wi\u0119c wpisanie pracy w hotelowym lokalu w czytelny schemat folwarcznego podda\u0144stwa rodem z Rzeczypospolitej szlacheckiej: w\u0142a\u015bciciel hotelu Panzer jako szlachcic, Robert Fornalski, w roli wykonuj\u0105cego wyroki pa\u0144skie karbowego oraz Romek Boryczko jako znajduj\u0105cy si\u0119 w opresji podda\u0144stwa ch\u0142op pa\u0144szczy\u017aniany. Akcja rozgrywaj\u0105ca si\u0119 w przedwojennej restauracji, dawa\u0142a na to a\u017c nadto dowod\u00f3w. Je\u017celi prawd\u0105 jest stwierdzenie jednego z filmoznawc\u00f3w, \u017ce restauracja z Zakl\u0119tych rewir\u00f3w<\/em> jest metafor\u0105 \u015bwiata, by\u0142by on miejscem doprawdy przera\u017caj\u0105cym\u2026[18]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

 <\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

    \r\n
  1. \r\n

    E. Durys, Film jako \u017ar\u00f3d\u0142o wiedzy historycznej, <\/em>Wydawnictwo Instytutu Nauki o Polityce, Warszawa 2019, s. 85. Wi\u0119cej na temat problematyki dotycz\u0105cej filmu jako \u017ar\u00f3d\u0142a historycznego patrz w: M. Ferro, Film. Kontranaliza spo\u0142ecze\u0144stwa?<\/em> [w:] Film i historia. Antologia<\/em>, pod red. Iwony Kurz, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2008, s.72-73; Ten\u017ce, Czy istnieje filmowa wizja historii<\/em>? [w:] Kino i historia<\/em>, pod red. Marca Ferro, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2011, s. 220-221; P. Kurpiewski, Historia na ekranie Polski Ludowe<\/em>j, Wydawnictwo Uniwersytetu Gda\u0144skiego, Gda\u0144sk 2017, s. 262-263. \u2191<\/a><\/p>\r\n<\/li>\r\n\r\n\r\n\r\n

  2. \r\n

    P. Kurpiewski, Historia na ekranie\u2026, <\/em>dz. cyt, s. 241 \u2013 242. \u2191<\/a><\/p>\r\n<\/li>\r\n\r\n\r\n\r\n

  3. \r\n

    J. Wojnicka, Janusz Majewski \u2013 literatura i styl<\/em>, [w:] Autorzy kina polskiego<\/em>, red. Gra\u017cyna Stach\u00f3wna i Joanna Wojnicka, Wydawnictwo RABID, Krak\u00f3w 2004, s. 57. \u2191<\/a><\/p>\r\n<\/li>\r\n\r\n\r\n\r\n

  4. \r\n

    T. Lubelski, Historia kina polskiego. Tw\u00f3rcy, filmy, konteksty, <\/em>Wydawnictwo Wideograf II, Katowice 2009, s. 343. \u2191<\/a><\/p>\r\n<\/li>\r\n\r\n\r\n\r\n

  5. \r\n

    Z. Turowska, Janusz Majewski. Film \u2013 kobieta jego \u017cycia, <\/em>Wydawnictwo Marginesy, Warszawa 2017, s. 209-212. \u2191<\/a><\/p>\r\n<\/li>\r\n\r\n\r\n\r\n

  6. \r\n

    <\/a>T. Lubelski, Historia kina polskiego. Tw\u00f3rcy, filmy, konteksty, <\/em>dz. cyt, s. 343-344. \u2191<\/a><\/p>\r\n<\/li>\r\n\r\n\r\n\r\n

  7. \r\n

    Na temat zjawiska przemocy w kinie patrz w: R. Syska, Film i przemoc. Sposoby obrazowania przemocy w kinie<\/em>, Wydawnictwo RABID, Krak\u00f3w 2003, s. 11; M. Hendrykowski, Kilka my\u015bli na temat przemocy na ekranie,<\/em> [w:] Przemoc na ekranie, <\/em>red. Ma\u0142gorzata Hendrykowska, Marek Hendrykowski, Wydawnictwo Naukowe UAM, Pozna\u0144 2001, s. 189. \u2191<\/a><\/p>\r\n<\/li>\r\n\r\n\r\n\r\n

  8. \r\n

    H. Worcell, Zakl\u0119te rewiry, <\/em>Wydawnictwo Dolno\u015bl\u0105skie, Wroc\u0142aw 1998, s. 5-7. \u2191<\/a><\/p>\r\n<\/li>\r\n\r\n\r\n\r\n

  9. \r\n

    J. F. Lewandowski, 100 film\u00f3w polskich, <\/em>Videograf II, Katowice 1997, s. 122; M. Haltof, Kino polskie, <\/em>wydawnictwo s\u0142owo\/obraz terytoria, Gda\u0144sk 2002, s. 167. \u2191<\/a><\/p>\r\n<\/li>\r\n\r\n\r\n\r\n

  10. \r\n

    <\/a>B. Baranowski, Polska karczma, restauracja, kawiarnia, <\/em>Wydawnictwo Ossolineum, Wroc\u0142aw-Warszawa-Krak\u00f3w-Gda\u0144sk 1979, s. 96. \u2191<\/a><\/p>\r\n<\/li>\r\n\r\n\r\n\r\n

  11. \r\n

    D. Dabert, Kino moralnego niepokoju. Wok\u00f3\u0142 wybranych problem\u00f3w poetyki i etyki, <\/em>Wydawnictwo Naukowe UAM, Pozna\u0144 2003, s. 14. \u2191<\/a><\/p>\r\n<\/li>\r\n\r\n\r\n\r\n

  12. \r\n

    Stenogram z posiedzenia Komisji Kolaudacyjnej Film\u00f3w Fabularnych 13 czerwca 1975, sygn. A-344, poz. 88, k. 8, 14-15, Archiwum Filmoteki Narodowej \u2013 Instytutu Audiowizualnego. \u2191<\/a><\/p>\r\n<\/li>\r\n\r\n\r\n\r\n

  13. \r\n

    E. Durys, Introdukcja w \u015bwiat m\u0119ski. \u201eZakl\u0119te rewiry<\/em>\u201d Janusza Majewskiego,<\/em> [w:] Kino polskie: reinterpretacje. Historia-ideologia-polityka,<\/em> red. Konrad Klejsa, Ewelina Nurczy\u0144ska-Fidelska, Wydawnictwo RABID, Krak\u00f3w 2008, s. 365-376. \u2191<\/a><\/p>\r\n<\/li>\r\n\r\n\r\n\r\n

  14. \r\n

    W. Wertenstein, ,,Zakl\u0119te rewiry\u201d. Sekrety m\u0105drej precyzji,<\/em> ,,Kino\u201d 1975, nr 11, s. 6. \u2191<\/a><\/p>\r\n<\/li>\r\n\r\n\r\n\r\n

  15. \r\n

    K. Eberhardt, Niekonwencjonalna szko\u0142a \u017cycia, ,,<\/em>Kino\u201d 1975, nr 11, s. 9-10. \u2191<\/a><\/p>\r\n<\/li>\r\n\r\n\r\n\r\n

  16. \r\n

    <\/a>B. Hollender, Od Wajdy do Komasy, <\/em>Wydawnictwo, Pr\u00f3szy\u0144ski Media i Sp. z o.o., t. 1, Warszawa 2014, s. 83. \u2191<\/a><\/p>\r\n<\/li>\r\n\r\n\r\n\r\n

  17. \r\n

    K. Pob\u0142ocki, Chamstwo, <\/em>Wydawnictwo ,,Czarne\u201d, Wo\u0142owiec 2021, s. 299-301. \u2191<\/a><\/p>\r\n<\/li>\r\n\r\n\r\n\r\n

  18. \r\n

    J. F. Lewandowski, 100 film\u00f3w\u2026,<\/em> dz. cyt., s. 122.<\/p>\r\n<\/li>\r\n<\/ol>\r\n\r\n\r\n

    \r\n\r\n\r\n

    Tomasz Romanowicz <\/strong>\u2013 historyk, muzealnik, doktor nauk humanistycznych, absolwent Wydzia\u0142u Filozoficzno-Historycznego Uniwersytetu \u0141\u00f3dzkiego. W\u00a0kr\u0119gu jego zainteresowa\u0144 naukowych znajduje si\u0119 historia polskiego ruchu syndykalistycznego. Autor biografii historyka i\u00a0ideologa prof.\u00a0Kazimierza Zakrzewskiego. Bliskie s\u0105\u00a0mu\u00a0tak\u017ce dzieje regionu \u0142\u00f3dzkiego, ze\u00a0szczeg\u00f3lnym uwzgl\u0119dnieniem historii lokalnej. Autor monografii Dzieje spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej w\u00a0G\u0142ownie,<\/em> G\u0142owno 2014.<\/em> Redaktor kwartalnika \u201cPleograf\u201d.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

    Streszczenie<\/strong>:<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

    Tematem analizy w niniejszym artykule jest zjawisko przemocy w filmie Zakl\u0119te rewiry<\/em> Janusza Majewskiego. Przemoc fizyczna i psychiczna w miejscu akcji, czyli przestrzeni restauracji Hotelu ,,Pacyfik\u201d sta\u0142a si\u0119 g\u0142\u00f3wnym narz\u0119dziem komunikacji i regulacji stosunk\u00f3w pomi\u0119dzy pracownikami a prze\u0142o\u017conymi. Prze\u015bledzone zosta\u0142y filmowe przejawy agresji fizycznej i niewerbalnej w przedwojennym lokalu, strategie przetrwania os\u00f3b poddawanych przemocy oraz ich formy oporu. Z analizy form przemocy wy\u0142ania si\u0119 wniosek, \u017ce obraz stosunk\u00f3w spo\u0142ecznych w mi\u0119dzywojennej restauracji okaza\u0142 si\u0119 zaskakuj\u0105co podobny do archaicznych modeli podda\u0144stwa z okresu Rzeczypospolitej szlacheckiej.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

    Summary<\/strong>:<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

    The subject of analysis in this article is the phenomenon of violence in the film Zakl\u0119te rewiry by Janusz Majewski. Physical and psychological violence in the place of action, that is, the space of the restaurant of the Hotel , „Pacific” became the main tool for communication and regulation of relations between employees and superiors. The film manifestations of physical and non-verbal aggression in the pre-war premises, the survival strategies of those subjected to violence and their forms of resistance are traced. From the analysis of the forms of violence, the conclusion emerges that the organization of social relations in the interwar restaurant turned out to be surprisingly similar to the archaic models of serfdom from the period of the Polish Noble Republic.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

    Bibliografia:<\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

    \u0179r\u00f3d\u0142a archiwalne:<\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

    Stenogram z posiedzenia Komisji Kolaudacyjnej Film\u00f3w Fabularnych 13 czerwca 1975, sygn. A-344, poz. 88, Archiwum Filmoteki Narodowej \u2013 Instytutu Audiowizualnego.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

    Opracowania:<\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

    Baranowski B., Polska karczma, restauracja, kawiarnia, <\/em>Wydawnictwo Ossolineum, Wroc\u0142aw-Warszawa-Krak\u00f3w-Gda\u0144sk 1979.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

    Dabert D., Kino moralnego niepokoju. Wok\u00f3\u0142 wybranych problem\u00f3w poetyki i etyki, <\/em>Wydawnictwo Naukowe UAM, Pozna\u0144 2003.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

    Durys E., Film jako \u017ar\u00f3d\u0142o wiedzy historycznej, <\/em>Wydawnictwo Instytutu Nauki o Polityce, Warszawa 2019.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

    Durys E., Introdukcja w \u015bwiat m\u0119ski. <\/em>Zakl\u0119te rewiry Janusza Majewskiego,<\/em> [w:] Kino polskie: reinterpretacje. Historia-ideologia-polityka, <\/em>pod red. Konrada Klejsy i Eweliny Nurczy\u0144skiej-Fidelskiej, Wydawnictwo RABID, Krak\u00f3w 2008.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

    Eberhardt K., Niekonwencjonalna szko\u0142a \u017cycia, ,,<\/em>Kino\u201d 1975, nr 11.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

    Ferro M., Czy istnieje filmowa wizja historii? <\/em>[w:] Kino i historia, <\/em>pod red. Marca Ferro, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2011.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

    Ferro M., Film. Kontranaliza spo\u0142ecze\u0144stwa?<\/em> [w:] Film i historia. Antologia, <\/em>pod red. Iwony Kurz, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2008.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

    Haltof M., Kino polskie, <\/em>wydawnictwo s\u0142owo\/obraz terytoria, Gda\u0144sk 2002.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

    Hendrykowski M., Kilka my\u015bli na temat przemocy na ekranie,<\/em> [w:] Przemoc na ekranie, <\/em>pod red. Ma\u0142gorzaty Hendrykowskiej i Marka Hendrykowskiego, Wydawnictwo Naukowe UAM, Pozna\u0144 2001.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

    Hollender B., Od Wajdy do Komasy, <\/em>Wydawnictwo, Pr\u00f3szy\u0144ski Media i Sp. z o.o., t. 1, Warszawa 2014,<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

    Kurpiewski P., Historia na ekranie Polski Ludowej, <\/em>Wydawnictwo Uniwersytetu Gda\u0144skiego, Gda\u0144sk 2017.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

    Lewandowski J. F., 100 film\u00f3w polskich, <\/em>Videograf II, Katowice 1997.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

    Lubelski T., Historia kina polskiego. Tw\u00f3rcy, filmy, konteksty, <\/em>Wydawnictwo Wideograf II, Katowice 2009.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

    Pob\u0142ocki K., Chamstwo, <\/em>Wydawnictwo ,,Czarne\u201d, Wo\u0142owiec 2021.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

    Syska R., Film i przemoc. Sposoby obrazowania przemocy w kinie, <\/em>Wydawnictwo RABID, Krak\u00f3w 2003,<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

    Tomasik K., Gejerel. Mniejszo\u015bci seksualne w PRL-u, <\/em>Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2018,<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

    Turowska Z., Janusz Majewski. Film \u2013 kobieta jego \u017cycia, <\/em>Wydawnictwo Marginesy, Warszawa 2017.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

    Wertenstein W., ,,Zakl\u0119te rewiry\u201d. Sekrety m\u0105drej precyzji,<\/em> ,,Kino\u201d 1975, nr 11.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

    Wojnicka J., Janusz Majewski \u2013 literatura i styl, <\/em>[w:] Autorzy kina polskiego, <\/em>pod red. Gra\u017cyny Stach\u00f3wny i Joanny Wojnickiej, Wydawnictwo RABID, Krak\u00f3w 2004.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

    Worcell H., Zakl\u0119te rewiry, <\/em>Wydawnictwo Dolno\u015bl\u0105skie, Wroc\u0142aw 1998.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

     <\/p>\r\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Tematem analizy w niniejszym artykule jest zjawisko przemocy w filmie Zakl\u0119te rewiry Janusza Majewskiego. Przemoc fizyczna i psychiczna w miejscu akcji, czyli przestrzeni restauracji Hotelu ,,Pacyfik\u201d sta\u0142a si\u0119 g\u0142\u00f3wnym narz\u0119dziem komunikacji i regulacji stosunk\u00f3w pomi\u0119dzy pracownikami a prze\u0142o\u017conymi. Prze\u015bledzone zosta\u0142y filmowe przejawy agresji fizycznej i niewerbalnej w przedwojennym lokalu, strategie przetrwania os\u00f3b poddawanych przemocy oraz ich formy oporu. Z analizy form przemocy wy\u0142ania si\u0119 wniosek, \u017ce obraz stosunk\u00f3w spo\u0142ecznych w mi\u0119dzywojennej restauracji okaza\u0142 si\u0119 zaskakuj\u0105co podobny do archaicznych modeli podda\u0144stwa z okresu Rzeczypospolitej szlacheckiej.<\/p>\n","protected":false},"author":11,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"off","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[1679],"tags":[497,38,266,1709,1708],"ppma_author":[1116],"class_list":["post-6372","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-pleograf-historyczno-filmowy-kwartalnik-filmoteki-narodowej-nr-1-2023","tag-janusz-majewski","tag-kino-polskie","tag-kino-prl","tag-przemoc-w-kinie","tag-zaklete-rewiry"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t