{"id":6364,"date":"2023-04-07T11:47:32","date_gmt":"2023-04-07T10:47:32","guid":{"rendered":"https:\/\/pleograf.pl\/?p=6364"},"modified":"2023-05-04T11:11:26","modified_gmt":"2023-05-04T10:11:26","slug":"kod-krolowej-bony","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/kod-krolowej-bony\/","title":{"rendered":"Kod ,,Kr\u00f3lowej Bony”"},"content":{"rendered":"\n
\"\"
Lidia Korsak\u00f3wna, Aleksandra \u015al\u0105ska, Kr\u00f3lowa Bona, <\/em>Autor: Jan G\u00f3rski, Prawa: nieustalone.<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Miliony os\u00f3b przed telewizorami, legendarna rola Aleksandry \u015al\u0105skiej, obfito\u015b\u0107 wn\u0119trz    i precyzja historyczna z jak\u0105 przygotowywano elementy stroju \u2013 to wszystko \u0142\u0105czy jeden serial: \u201eKr\u00f3lowa Bona\u201d. Nie jest to jednak wy\u0142\u0105cznie opowie\u015b\u0107 o jednej z polskich kr\u00f3lowych. To sentymentalna podr\u00f3\u017c w przesz\u0142o\u015b\u0107 do raju utraconego, wielka przypowie\u015b\u0107 o t\u0119sknocie za siln\u0105 w\u0142adz\u0105.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Monarchie \u2013 zawsze tak samo ciekawe i intryguj\u0105ce. Niedost\u0119pne w swojej tajemnicy oraz bajeczne w blichtrze i dostoje\u0144stwie. Tak boskie w zewn\u0119trzno\u015bci, a zarazem tak zwyczajne   w codzienno\u015bci. Mo\u017ce dlatego kultura tak ch\u0119tnie si\u0119ga po wizerunek w\u0142adc\u00f3w chc\u0105c utrwali\u0107 ich \u017cywot na kartach ksi\u0105\u017cek, deskach teatru czy celuloidowej ta\u015bmie filmowej. Stanowi\u0105 odpowiednik antycznych panteon\u00f3w boskich, kt\u00f3rych perypetie pobudza\u0142y wyobra\u017ani\u0119 s\u0142uchaczy homeryckich baja\u0144. Uwielbienie b\u00f3stw polega\u0142o nie tylko na ich wszechmocy, ale tak\u017ce ludzkich s\u0142abostkach, kt\u00f3re w legendach obna\u017cano. Oczywi\u015bcie by\u0142y to wady drobne, ale jednocze\u015bnie tak bliskie zwyczajnemu \u015bmiertelnikowi, \u017ce m\u00f3g\u0142 si\u0119 w nich przejrze\u0107. Taka by\u0142a zatem rola mitu \u2013 przez opowie\u015b\u0107 o niedost\u0119pnym opowiada\u0107 o tym co dost\u0119pne, pos\u0142ugiwa\u0107 si\u0119 alegori\u0105, by zobrazowa\u0107 realne.<\/p>\n\n\n\n

\u201eKr\u00f3lowa Bona\u201d (1980-1981), serial w re\u017cyserii Janusza Majewskiego, ze scenariuszem Haliny Auderskiej, jest takim antycznym mitem, przypowie\u015bci\u0105 o zakrytym, z uniwersalnym przes\u0142aniem dla tego co jawne. By\u0107 mo\u017ce dlatego na jego realizacj\u0119 nie szcz\u0119dzono \u015brodk\u00f3w, kt\u00f3re zwr\u00f3ci\u0142y si\u0119 w formie ogromnej popularno\u015bci serialu, ciep\u0142ego przyj\u0119cia ze strony krytyk\u00f3w i \u2013 co wa\u017cne \u2013 d\u0142ugowieczno\u015bci, jak\u0105 niew\u0105tpliwie si\u0119 cechuje. Przeci\u0119tny zjadacz Netflixa, kt\u00f3ry z wypiekami na twarzy \u015bledzi losy brytyjskiej rodziny kr\u00f3lewskiej z serialu \u201eThe Crown\u201d, je\u015bli chcia\u0142by znale\u017a\u0107 polski odpowiednik, to si\u0142\u0105 rzeczy si\u0119gnie do dzie\u0142a Janusza Majewskiego, albo przynajmniej wymieni go jako przyk\u0142ad rodzimej tw\u00f3rczo\u015bci na podobny temat. Do\u015b\u0107 powiedzie\u0107, \u017ce pod wzgl\u0119dem konstrukcji, czy sposobu narracji, to formaty bardzo do siebie podobne, przy czym \u201eKr\u00f3lowa Bona\u201d jest przecie\u017c niespe\u0142na 40 lat starsza[1]<\/sup><\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Mit antyczny<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Co jednak by\u0142o si\u0142\u0105, kt\u00f3ra PRLowsk\u0105 widowni\u0119 przygarn\u0119\u0142a do ekran\u00f3w, a p\u00f3\u017aniej pozwala\u0142a przy nich zosta\u0107 kolejnym pokoleniom? By\u0142 ni\u0105 niew\u0105tpliwie sentyment, kt\u00f3rym od pocz\u0105tku naznaczona jest narracja produkcji. Konstrukcja serialu jest budowana w formie wspomnienia, refleksji nad przesz\u0142o\u015bci\u0105. Jak wspomina sam Janusz Majewski, ,,Bon\u0119\u201d kr\u0119ci\u0142 dla jednej tylko, wie\u0144cz\u0105cej dzie\u0142o sceny \u015bmierci kr\u00f3lowej[2]<\/sup><\/a>. Wielka w\u0142adczyni, osoba przed kt\u00f3r\u0105 trz\u0119\u015bli si\u0119 najwi\u0119ksi polscy i litewscy politycy pierwszej po\u0142owy XVI wieku, umiera\u0142a w samotno\u015bci, otoczona przez dworzan, kt\u00f3rzy nie tylko jej zgon przyspieszyli przez podanie trucizny, ale po \u015bmierci zacz\u0119li rozkrada\u0107 pozostawione dobra. Taka wizja ko\u0144ca wyda\u0142a si\u0119 by\u0107 tw\u00f3rcy niezwykle zajmuj\u0105ca i inspiruj\u0105ca. Oto wielka historia ko\u0144czy si\u0119 tak do b\u00f3lu prozaicznie. Cz\u0142owiek staje si\u0119 marionetk\u0105, bezu\u017cytecznym narz\u0119dziem, kt\u00f3re ze spokojem mo\u017cna odsun\u0105\u0107 w cie\u0144. \u015amier\u0107 jest zreszt\u0105 kr\u0119gos\u0142upem serialu. Towarzyszy nam przez ca\u0142y czas, a kolejne etapy \u017cycia kr\u00f3lowej naznaczone s\u0105 zgonami najbli\u017cszych \u2013 matki, m\u0119\u017ca, najbli\u017cszego przyjaciela, politycznych stronnik\u00f3w i przeciwnik\u00f3w, \u017con syna, wreszcie jej samej. Przejmuj\u0105ce poczucie samotno\u015bci oplata, staje si\u0119 sznurem, kt\u00f3ry z ka\u017cd\u0105 kolejn\u0105 \u015bmierci\u0105 zacie\u015bnia si\u0119 coraz bardziej.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Janusz Majewski, Aleksandra \u015al\u0105ska, Kr\u00f3lowa Bona, <\/em>Autor: Jan G\u00f3rski, Prawa: nieustalone.<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Opowie\u015b\u0107 o Bonie jest przez to histori\u0105 minion\u0105, legend\u0105 z dawnych czas\u00f3w, ba\u015bni\u0105 przykryt\u0105 kurzem zapomnienia. W t\u0119 atmosfer\u0119 sentymentu za tym co minione wprowadza nas ju\u017c czo\u0142\u00f3wka serialu. Uchwycone marmurowe detale z grobowc\u00f3w ostatnich Jagiellon\u00f3w  i towarzysz\u0105ca temu podnios\u0142a, stylizowana na renesansow\u0105, muzyka Zdzis\u0142awa Szostaka wykonana przez Orkiestr\u0119 Filharmonii \u0141\u00f3dzkiej, wprowadzaj\u0105 nastr\u00f3j t\u0119sknoty za zamkni\u0119tym rozdzia\u0142em. Czujemy, \u017ce mamy do czynienia z histori\u0105 zamkni\u0119t\u0105,   a jednocze\u015bnie gdzie\u015b ci\u0105gle bij\u0105c\u0105 w naszym sercu, maj\u0105c\u0105 w jego zakamarku sw\u00f3j, lekko zapomniany \u015blad. W jednej z pierwszych scen serialu dowiadujemy si\u0119 o budowie pokazanego w czo\u0142\u00f3wce i w napisach ko\u0144cowych grobowca. Dzieje ludzkie s\u0105 zatem wydarzeniami wiod\u0105cymi do \u015bmierci, zgon jest ich absolutn\u0105 kulminacj\u0105. Serial jest swoistym otwarciem grobu, o\u017cywieniem wspomnie\u0144, oderwaniem si\u0119 od \u015bwiata wsp\u00f3\u0142czesnego    i w\u0119dr\u00f3wk\u0105 do tego co ju\u017c domkni\u0119te, nieistniej\u0105ce. Na tym polega si\u0142a sentymentu. Czujemy si\u0119 jak zaproszeni do ogniska, przy kt\u00f3rym dziadek opowiada nam o zamierzch\u0142ych czasach, o kt\u00f3rych z kolei opowiada\u0142 mu jego dziad. Jeste\u015bmy py\u0142kiem dziej\u00f3w, tak jak py\u0142kami byli wielcy w\u0142adcy naszego \u015bwiata.<\/p>\n\n\n\n

Rehabilitacja smoka<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Detal z grobowca jest pretekstem do tej opowie\u015bci. Czo\u0142\u00f3wka rozpoczyna si\u0119 od zbli\u017cenia na herb widniej\u0105cy w prawej, dolnej cz\u0119\u015bci tumby Zygmunta Starego. W centralnej jego cz\u0119\u015bci widnieje symbol w\u0119\u017ca lub smoka, wzi\u0119ty z herbu u\u017cywanego przez r\u00f3d Sforz\u00f3w, z kt\u00f3rego pochodzi\u0142a Bona. Legenda herbowa jak fatum ci\u0105\u017cy na \u017cyciu Bony. Powraca do niej w pamfletach na jej temat, w pok\u0105tnie wypowiadanych przezwiskach, czy oskar\u017ceniach. Bona jest w oczach jej wsp\u00f3\u0142czesnych smokiem po\u017ceraj\u0105cym swoje ofiary, kim\u015b kto wkracza w codzienno\u015b\u0107 rujnuj\u0105c j\u0105, kobiet\u0105, kt\u00f3ra uzurpuje sobie m\u0119skie powinno\u015bci. Tak\u0105 te\u017c b\u0119d\u0105 cz\u0119sto wiedzie\u0107 j\u0105 historycy, kt\u00f3rzy \u2013 ulegaj\u0105c j\u0119zykowi \u017ar\u00f3de\u0142, postrzega\u0107 b\u0119d\u0105 jako w\u015bcibsk\u0105 trucicielk\u0119, zazdrosn\u0105 o pozycj\u0119, charyzmatyczn\u0105, ale jednocze\u015bnie do b\u00f3lu toksyczn\u0105 i zach\u0142ann\u0105. Dopiero W\u0142adys\u0142aw Pociecha \u2013 wybitny badacz polskiego Odrodzenia \u2013 pod koniec lat 40. XX wieku \u2013 wyda I tom s\u0105\u017cnistej biografii ma\u0142\u017conki Zygmunta Starego. Do swojej \u015bmierci w 1958 roku uda si\u0119 mu jeszcze stworzy\u0107 trzy kolejne tomy i cho\u0107 nie opowiedz\u0105 one ca\u0142ej historii \u017cycia kr\u00f3lowej, to odwr\u00f3c\u0105 narracyjn\u0105 kart\u0119. W ksi\u0105\u017ckach W\u0142adys\u0142awa Pociechy jawi si\u0119 ona jako w\u0142adczyni ambitna, kobieta swoich czas\u00f3w, ze zmys\u0142em politycznym i licznymi talentami. To w\u0142a\u015bnie one maj\u0105 by\u0107 przyczyn\u0105 nieprzychylnych komentarzy pod jej adresem, czy bij\u0105cej ze \u017ar\u00f3de\u0142 w\u015bciek\u0142o\u015bci, kt\u00f3re z\u0142o\u017c\u0105 si\u0119 na czarn\u0105 legend\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Dzie\u0142o W\u0142adys\u0142awa Pociechy by\u0107 mo\u017ce pozosta\u0142oby jedynie kolejnym ma\u0142o znanym produktem polskiej historiografii gdyby nie przeczyta\u0142a go polska pisarka Halina Auderska. Dla przedwojennej absolwentki filologii polskiej na Uniwersytecie Warszawskim, polski renesans nie by\u0142 tematem obcym. Jej praca magisterska dotyczy\u0142a \u00f3wczesnego pi\u015bmiennictwa politycznego, a historia cz\u0119sto wraca\u0142a p\u00f3\u017aniej w jej scenariuszach teatralnych i s\u0142uchowiskowych. Fascynacja nowym spojrzeniem na Bon\u0119 by\u0142a ogromna. W 1953 roku na deskach Teatru Narodowego, na podstawie dramatu Haliny Auderskiej wystawiony zostaje spektakl \u201eRzeczpospolita zap\u0142aci\u201d. Przedstawienie, kt\u00f3rego o\u015b fabularna toczy si\u0119 wok\u00f3\u0142 afery zwi\u0105zanej z ma\u0142\u017ce\u0144stwem Zygmunta Augusta z Barbar\u0105 Radziwi\u0142\u0142\u00f3wn\u0105, w zupe\u0142nie nowym \u015bwietle prezentuje posta\u0107 Bony. Recenzent \u201eTrybuny ludu\u201d pisa\u0142:<\/p>\n\n\n\n

(…) Ktokolwiek z autor\u00f3w bra\u0142 si\u0119 do osoby Bony Sforza, przedstawia\u0142 j\u0105 jako z\u0142\u0105 te\u015bciow\u0105 z bajki. Wichrzy\u0142a, kupczy\u0142a urz\u0119dami, a potem otru\u0142a niewinn\u0105, uci\u015bnion\u0105 synow\u0105.   Nic z tego u Auderskiej. Bona, zgodnie z histori\u0105, jest w jej sztuce m\u0105dr\u0105 w\u0142adczyni\u0105, przewy\u017cszaj\u0105c\u0105 my\u015bleniem swoich doradc\u00f3w. <\/em>(…)[3]<\/sup><\/a><\/p>\n\n\n\n

\"\"
Anna Dymna, Kr\u00f3lowa Bona, <\/em>Autor: Jan G\u00f3rski, Prawa: nieustalone.<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Wydaje si\u0119 zatem, \u017ce anonimowy dzi\u015b dla wielu spektakl, jest kluczem do zrozumienia fenomenu serialu \u201eKr\u00f3lowa Bona\u201d. W wywiadzie, kt\u00f3rego Halina Auderska udzieli\u0142a miesi\u0119cznikowi \u201eKino\u201d w 1980 roku, tak m\u00f3wi\u0142a o swojej wizji postaci:<\/p>\n\n\n\n

(…) Je\u015bli prof. Pociecha przesadzi\u0142 w pochwa\u0142ach, ja chcia\u0142am ocali\u0107 t\u0119 prawd\u0119, kt\u00f3ra zosta\u0142a zamazana przez \u201eczarn\u0105 legend\u0119\u201d. Nie jest bez znaczenia fakt, \u017ce lud \u00f3wczesny zdawa\u0142 si\u0119 ch\u0119tnie na \u201es\u0105dy Bony\u201d, \u017ce korzysta\u0142 z jej inwestycji, \u017ce uwa\u017ca\u0142 j\u0105 za m\u0105dr\u0105 w\u0142adczyni\u0119. Posz\u0142am za nieomyln\u0105 \u201egadk\u0105 ludow\u0105\u201d. Moja Bona ma wybuchowy w\u0142oski temperament, nadmierne i przez to dra\u017cni\u0105ce pragnienie w\u0142adzy, nieliczenia si\u0119 z zastan\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105, rzecz nie do pomy\u015blenia w \u00f3wczesnej Rzeczypospolitej Polskiej (\u2026) Chcia\u0142abym, aby m\u00f3j film telewizyjny o Bonie by\u0142 zarazem rehabilitacj\u0105 tej postaci, usprawiedliwieniem wielu jej dzia\u0142a\u0144 i zamierze\u0144. <\/em>(…)[4]<\/sup><\/a><\/p>\n\n\n\n

Rodz\u0105cy si\u0119 w nas sentyment jest zatem nie tylko budzony przez sam fakt opowie\u015bci  o czasach minionych, ale te\u017c ba\u015bni\u0105 o dobrej kr\u00f3lowej, g\u0142\u0119boko zatroskanej o los swojej przyszywanej ojczyzny. Nie jest ona mo\u017ce postaci\u0105 idealn\u0105, ale w ko\u0144cu to w\u0142a\u015bnie nieidealno\u015b\u0107 jest prawdziwa, realna, namacalna. Jej wady dodaj\u0105 majestatu, s\u0105 efektem si\u0142y charakteru w starciu z bezsilno\u015bci\u0105 generowan\u0105 przez system w jaki Bona zosta\u0142a wrzucona.<\/p>\n\n\n\n

M\u0142odo\u015b\u0107 to ja ci zagram!<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Tak\u0105 rol\u0119 zagra\u0107 tylko mog\u0142a aktorka dysponuj\u0105ca wysokim mniemaniem na temat swojego talentu, dostojno\u015bci\u0105 i kunsztem. Tak\u0105 artystk\u0105 by\u0142a niew\u0105tpliwie Aleksandra \u015al\u0105ska.     W filmie wyst\u0119powa\u0142a rzadko, zw\u0142aszcza w p\u00f3\u017aniejszym etapie kariery. Role dobiera\u0142a zgodnie z osobistym poczuciem warto\u015bci. Kino by\u0142o dla niej sztuk\u0105 jarmarczn\u0105, w przeciwie\u0144stwie do teatralnego sacrum. Dlatego cz\u0119\u015bciej ni\u017c na wielkim ekranie zobaczy\u0107 j\u0105 mo\u017cna by\u0142o na ma\u0142ym, jednak nie w serialach, lecz teatrze telewizji. \u201eKr\u00f3lowa Bona\u201d by\u0142a jej ostatni\u0105 wielk\u0105 rol\u0105, wie\u0144cz\u0105c\u0105 pi\u0119kn\u0105 karier\u0119, dope\u0142niaj\u0105c\u0105 i naznaczaj\u0105c\u0105 jej bogat\u0105 biografi\u0119. Aleksandra \u015al\u0105ska by\u0142a Bon\u0105 i Bon\u0105 pozosta\u0142a, wcieli\u0142a si\u0119 w ni\u0105 na wieki, swoj\u0105 fizyczno\u015bci\u0105, g\u0142osem, gestami, si\u0119gaj\u0105c miary archetypu.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Aleksandra \u015al\u0105ska, Kr\u00f3lowa Bona, <\/em>Autor: Jan G\u00f3rski, Prawa: nieustalone.<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Pragn\u0119\u0142a ni\u0105 by\u0107. Cho\u0107 w momencie kr\u0119cenia serialu by\u0142a ju\u017c kobiet\u0105 ponad 50-letni\u0105, nie wyobra\u017ca\u0142a sobie, aby m\u0142od\u0105 kr\u00f3low\u0105 zagra\u0142 kto\u015b inny. Cho\u0107 Majewski nie\u015bmia\u0142o sugerowa\u0107 mia\u0142, \u017ce w pierwszych odcinkach dwudziestolatk\u0119 powinna mo\u017ce zagra\u0107 m\u0142odsza aktorka, Aleksandra \u015al\u0105ska odpowiedzie\u0107 mia\u0142a: M\u0142odo\u015b\u0107, m\u0142odo\u015b\u0107\u2026.M\u0142odo\u015b\u0107 to ja ci zagram![5]<\/sup><\/strong><\/sup><\/a><\/em>  Talenty aktorskie jednak nie by\u0142y wystarczaj\u0105ce. Aby \u201eodm\u0142odzi\u0107\u201d Bon\u0119 dwoi\u0142y si\u0119 i troi\u0142y charakteryzatorki, kostiumografka Barbara Ptak i operator Zygmunt Samosiuk. Z dzisiejszej perspektywy zabiegi wydaj\u0105 si\u0119 by\u0107 udane, cho\u0107 podobno po obejrzeniu pierwszych wersji serialu Aleksandra \u015al\u0105ska skwitowa\u0107 mia\u0142a samokrytycznie: jednak stare pud\u0142o!<\/em>  Trudno sobie jednak wyobrazi\u0107 by w Bon\u0119 wcieli\u0107 m\u00f3g\u0142 si\u0119 kto\u015b inny. Wsi\u0105kn\u0119\u0142a w rol\u0119 do tego stopnia, \u017ce gdy w tygodniku \u201eFilm\u201d pojawi\u0142a si\u0119 notka, \u017ce Janusz Majewski planuje z cz\u0119\u015bci materia\u0142u nakr\u0119conego do serialu stworzy\u0107 \u201eEpitafium dla Barbary Radziwi\u0142\u0142\u00f3wny\u201d gdzie z g\u0142\u00f3wnej roli \u201edetronizowa\u0107\u201d mieli j\u0105 Anna Dymna i Jerzy Zelnik, napisa\u0142a list zaadresowany do prezydium Zwi\u0105zku Artyst\u00f3w Scen Polskich, w kt\u00f3rym wyra\u017ca\u0142a oburzenie, \u017ce nikt jej wcze\u015bniej o tym fakcie nie poinformowa\u0142. Cho\u0107 Janusz Majewski pr\u00f3bowa\u0142 wyja\u015bnia\u0107 t\u0119 kwesti\u0119, dobrych relacji nie uda\u0142o si\u0119 uratowa\u0107. \u015al\u0105ska zaistnia\u0142a jednak\u017ce na wielkim ekranie, i cho\u0107 w drugoplanowej roli, to bij\u0105cej g\u0142\u0119bi\u0105 majestatu i si\u0142y[6]<\/sup><\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Sentyment budowany jest na jeszcze jednym filarze, sprzecznym nieco z za\u0142o\u017ceniami scenarzystki. We wspomnianym tek\u015bcie Halina Auderska m\u00f3wi\u0142a[7]<\/sup><\/a>:<\/p>\n\n\n\n

Nie chc\u0119 aby \u2013 cho\u0107 jest mocno obsadzony w tradycji \u2013 by\u0142 nawi\u0105zaniem do malarstwa historycznego.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Matejko na ekranie<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Nieco inne spojrzenie musia\u0142 mie\u0107 Janusz Majewski. Serial kilkakrotnie wprost odwo\u0142uje si\u0119 do historycznego malarstwa Jana Matejki, o\u017cywiaj\u0105c obrazy krakowskiego mistrza p\u0119dzla. Na ma\u0142ym ekranie widzimy zar\u00f3wno Otrucie Kr\u00f3lowej Bony<\/em> jak i Ho\u0142d Pruski<\/em>. Matejkowski jest te\u017c Sta\u0144czyk genialnie kreowany przez Piotra Fronczewskiego. Produkcja trafia wi\u0119c w nasze wyobra\u017cenie o historii i je karmi. Odwracaj\u0105c czarn\u0105 legend\u0119 Bony, od innych kalek kulturowych nie ucieka, tkwi\u0105c w nich i oswajaj\u0105c widza z czym\u015b co ju\u017c dobrze zna, a mo\u017ce nawet pod\u015bwiadomie czeka. Z podobnymi produkcjami, w kt\u00f3rych fabu\u0142a jest mniej wi\u0119cej znana, bo wynika ze znajomo\u015bci dziej\u00f3w, atrakcj\u0105 jest przecie\u017c nie konstrukcja zwrot\u00f3w akcji, ale urealnienie tego co rozpoznane ale nie wyobra\u017cone. St\u0105d g\u0142\u0119boka precyzja w rekonstrukcji dworskiej obyczajowo\u015bci, ceremonia\u0142u, czy kultury politycznej. Nie mo\u017cna w tym miejscu uciec od edukacyjnej warto\u015bci serialu. Wyra\u017ca si\u0119 on nie tylko w doskona\u0142o\u015bci inscenizacyjnej, czy profesjonalnej konsultacji historycznej, do kt\u00f3rej zaproszono m.in. Andrzeja Wycza\u0144skiego \u2013 w\u00f3wczas jednego z najbardziej cenionych znawc\u00f3w renesansu \u2013 ale tak\u017ce ekspozycyjnych dialogach. Bywaj\u0105 one przez to nieco karykaturalne, nienaturalne   i ma\u0142o p\u0142ynne, zw\u0142aszcza, \u017ce nadana jest im lekka, cho\u0107 nieirytuj\u0105ca, archaizacja. W ich charakterze wida\u0107 s\u0142uchowiskowe do\u015bwiadczenie Haliny Auderskiej, kt\u00f3ra pisz\u0105c dla radia si\u0142\u0105 rzeczy wyczulona by\u0142a na to, \u017ce s\u0142owo musi namalowa\u0107 rzeczywisto\u015b\u0107. Czasem w serialu s\u0142ycha\u0107 to a\u017c nadto. Doskona\u0142ym przyk\u0142adem tej precyzji jest list z uwagami do scenariusza jaki Halina Auderska napisa\u0142a do Janusza Majewskiego, gdzie domaga\u0142a si\u0119 doprecyzowania tre\u015bci dialog\u00f3w, tak aby ogl\u0105daj\u0105cy mia\u0142 stuprocentow\u0105 pewno\u015b\u0107 co do intencji politycznych jakie sta\u0142y za Bon\u0105[8]<\/sup><\/a>.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Tadeusz Janczar, Bo\u017cena Adamek, Stanis\u0142aw Ptak, Kr\u00f3lowa Bona , <\/em>Autor: Jan G\u00f3rski, Prawa: nieustalone.<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Wielka polityka na ma\u0142ym ekranie<\/strong><\/p>\n\n\n\n

No w\u0142a\u015bnie, a jakie intencje polityczne sta\u0142y na tw\u00f3rcami serialu? Warto podkre\u015bli\u0107, \u017ce \u00f3wczesne w\u0142adze nie szcz\u0119dzi\u0142y grosza na realizacj\u0119 \u201eKr\u00f3lowej Bony\u201d. Bud\u017cet wynosi\u0107 mia\u0142 oko\u0142o 60 mln \u00f3wczesnych z\u0142otych. Do\u015b\u0107 powiedzie\u0107, \u017ce na pocz\u0105tku lat 80. XX wieku za 1 mln mo\u017cna by\u0142o kupi\u0107\u2026dwa ma\u0142e fiaty. Ekipa filmowa pracuje w komfortowych warunkach, ekip\u0119 odwiedza Polska Kronika Filmowa, i cho\u0107 nad pieni\u0119dzmi czuwa\u0142 Konstanty Lewkowicz \u2013 znany ze swojej, m\u00f3wi\u0105c enigmatycznie, niech\u0119ci do ich wydawania \u2013 to widz\u00f3w udaje si\u0119 przenie\u015b\u0107 w czasie bez zb\u0119dnej umowno\u015bci. Sk\u0105d takie zainteresowanie w\u0142adzy? Atutem mog\u0142a by\u0107 autorka scenariusza, kt\u00f3ra uchodzi\u0142a za osob\u0119 blisk\u0105 Partii. Cho\u0107 pozostawa\u0142a bezpartyjna w 1964 roku podpisa\u0142a si\u0119 pod listem krytykuj\u0105cym autor\u00f3w listu 34, kt\u00f3ry protestowa\u0142 przeciwko cenzurze i ograniczaniu wolno\u015bci artystycznej. W 1981 wesz\u0142a w sk\u0142ad prezydium Frontu Jedno\u015bci Narodu, a p\u00f3\u017aniej tak\u017ce PRON.  Podoba\u0107 mog\u0142a si\u0119 te\u017c idea sentymentalnej podr\u00f3\u017cy do Z\u0142otego Wieku, czasu \u015bwietno\u015bci i pot\u0119gi. W ko\u0144cu je\u015bli taka kiedy\u015b by\u0142a Polska, to czy mo\u017ce si\u0119 zn\u00f3w tak\u0105 sta\u0107? \u2013 pyta\u0107 mogli zgromadzeni przed telewizorami odbiorcy.<\/p>\n\n\n\n

W narracji serialu kryj\u0105 si\u0119 jeszcze dodatkowe tropy, kt\u00f3re mog\u0105 wpisywa\u0107 si\u0119 w narracj\u0119, kt\u00f3ra by\u0142a korzystna dla \u00f3wczesnej w\u0142adzy. Pierwsza to wyra\u017ana i nieskrywana antyniemiecko\u015b\u0107, kt\u00f3ra \u2013 lekko ahistorycznie \u2013 powraca kilkakrotnie. Sfera rywalizacji z Habsburgami pokazana jest jako element odwiecznej wojny polsko-niemieckiej, a Bona \u2013 tym samym \u2013 jest wyrazicielem uniwersalnego i ponadczasowego interesu narodowego,     w przeciwie\u0144stwie do naiwnych polskich polityk\u00f3w, czy nawet samego Zygmunta Starego. Drugim takim tropem jest wyra\u017ane zwr\u00f3cenie si\u0119 ku centralizmowi w\u0142adzy. Nie by\u0142a to my\u015bl nowa w polskiej refleksji nad przesz\u0142o\u015bci\u0105. Wpisywa\u0142a si\u0119 chocia\u017cby w to o czym pisa\u0142a i m\u00f3wi\u0142a dziewi\u0119tnastowieczna krakowska szko\u0142a historyczna. Widoczna jest tak\u017ce w dzie\u0142ach Wyspia\u0144skiego, czy wspomnianego Matejki. Mo\u017cna zatem powiedzie\u0107, \u017ce autorzy ponownie si\u0119gn\u0119li po co\u015b co tkwi\u0142o g\u0142\u0119boko w sentymencie Polak\u00f3w, w t\u0119sknocie za siln\u0105 w\u0142adz\u0105, przeciwna anarchii, w interesie Polski dzia\u0142aj\u0105c\u0105 czasem na bakier z obyczajem czy prawem. Archetypem takiej w\u0142a\u015bnie w\u0142adzy by\u0142a Bona, zdolna do intryg i \u015bwi\u0144stewek, ale nie dla realizacji w\u0142asnych ambicji, czy prywatnej racji, ale dla dynastii i Rzeczpospolitej.<\/p>\n\n\n\n

Dla Haliny Auderskiej nie by\u0142a to my\u015bl nowa. By\u0142a to w zasadzie kopia refleksji, kt\u00f3r\u0105 przedstawi\u0142a we wspomnianym ju\u017c spektaklu \u201eRzeczpospolita zap\u0142aci\u201d. Mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce w 1953 roku, na deskach Teatru Narodowego powsta\u0142 pierwowz\u00f3r p\u00f3\u017aniejszej Bony, kreuj\u0105cy nie tylko pojedyncze postacie, ale ca\u0142e zaplecze ideowe. W tym dramacie znalaz\u0142 si\u0119 tak\u017ce jeden element powt\u00f3rzony te\u017c w serialu, kt\u00f3ry m\u00f3g\u0142 burzy\u0107 t\u0119 pewno\u015b\u0107, \u017ce \u201eKr\u00f3lowa Bona\u201d namawia do w\u0142adzy silnej i nieskr\u0119powanej. W odcinkach m\u00f3wi\u0105cych o ma\u0142\u017ce\u0144stwie Zygmunta Augusta z Barbar\u0105, g\u0142osem racji stanu staje si\u0119 spo\u0142eczno\u015b\u0107 szlachecka reprezentowana g\u0142osem pos\u0142a Boraty\u0144skiego (w tej roli cudowny Franciszek Pieczka). To ona przypomina Augustowi \u2013 zwiedzionemu porywem serca \u2013 o jego monarszych obowi\u0105zkach. Wt\u00f3ruje temu g\u0142osowi ludu sama Bona, kt\u00f3ra surowo o\u015bwiadcza synowi, \u017ce przede wszystkim i nade wszystko jest kr\u00f3lem! W roku 80., gdy serial wszed\u0142 na ekrany, a za oknem trwa\u0142 karnawa\u0142 Solidarno\u015bci, takie wskazanie, \u017ce przez g\u0142os ludu tak\u017ce mo\u017ce przemawia\u0107 interes narodu, mog\u0142o by\u0107 ryzykowne.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Hieronim Langner, Irmina Romanis, Ewa Braun, Marek Kondrat, Zygmunt Samosiuk, Janusz Majewski, Pawe\u0142 Rakowski, Halina Garus, Waldemar Prokopowicz, Kazimierz Pawlak, Kr\u00f3lowa Bona, <\/em>Autor: Jan G\u00f3rski, Prawa: nieustalone.<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

\u201eKr\u00f3lowa Bona\u201d do dzi\u015b pozostaje jednym z najwspanialszych polskich film\u00f3w historycznych. Cho\u0107 jej forma ograniczona jest do dialog\u00f3w, najcz\u0119\u015bciej w zamkni\u0119tych pomieszczeniach, to bogactwo scenografii i charyzma aktorska dzia\u0142a jak wehiku\u0142 czasu. Dzi\u0119ki temu nie traci na ponadczasowo\u015bci i uniwersalno\u015bci. Jagiellonowie zas\u0142uguj\u0105 oczywi\u015bcie, aby do nich filmowo wraca\u0107. Opowie\u015b\u0107 o ich panowaniu mo\u017ce by\u0107 barwn\u0105 opowie\u015bci\u0105 o w\u0142adcach i ludziach. Ka\u017cdy kto si\u0119 tego podejmie b\u0119dzie musia\u0142 si\u0119 jednak najpierw zmierzy\u0107 z Bon\u0105, a ta b\u0119dzie przeciwniczk\u0105 wagi ci\u0119\u017ckiej. Z sentymentem walczy si\u0119 bowiem najtrudniej. <\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n

[1]<\/sup><\/a> Warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na czo\u0142\u00f3wk\u0119 serialu. W przypadku \u201eThe Crown\u201d autorzy skupiaj\u0105 si\u0119 tak\u017ce na symbolice korony jako obiekcie uwagi. W \u201eKr\u00f3lowej Bonie\u201d tym obiektem jest grobowiec.<\/p>\n\n\n\n

[2]<\/sup><\/a> Z. Turowska, Janusz Majewski \u2013 film, kobieta jego \u017cycia<\/em>, Warszawa 2017, s. 297-298.<\/p>\n\n\n\n

[3]<\/sup><\/a> Jan Alfred Szczepa\u0144ski, [Jaszcz], Zygmunt i Barbara<\/em>, \u201eTrybuna Ludu\u201d 1953, nr 258, s. 4.<\/p>\n\n\n\n

[4]<\/sup><\/a> H. Auderska, O scenariuszu serialu \u201eKr\u00f3lowa Bona\u201d<\/em>, \u201eKino\u201d 1980, nr 4., s. 19.<\/p>\n\n\n\n

[5]<\/sup><\/a> Z. Turowska, dz. cyt., s. 304.<\/p>\n\n\n\n

[6]<\/sup><\/a> Tam\u017ce, s. 309 i 311.<\/p>\n\n\n\n

[7]<\/sup><\/a> H. Auderska, dz. cyt., s. 19.<\/p>\n\n\n\n

<\/a>[8]<\/sup><\/a> Z. Turowska, dz. cyt., s. 292-293.<\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n

Bibliografia:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Auderska H., O scenariuszu serialu \u201eKr\u00f3lowa Bona<\/em>\u201d, \u201eKino\u201d 1980, nr 4.<\/p>\n\n\n\n

Budrewicz T., Cz\u0142owiek i historia w utworach dramatycznych Haliny Auderskiej<\/em>, ,,Rocznik Naukowo-Dydaktyczny\u201d, 1980, z. 72.<\/p>\n\n\n\n

Hali\u0144ski A., 10 000 dni filmowej podr\u00f3\u017cy. Od \u201eSanatorium pod Klepsydr\u0105\u201d do \u201eStarej Ba\u015bni\u201d<\/em>, Warszawa 2002.<\/p>\n\n\n\n

Szymala J., Kr\u00f3lowa Bona w serialu Janusza Majewskiego<\/em>, [w:] Film-Historia-Turystyka<\/em>, Krak\u00f3w 2016.<\/p>\n\n\n\n

Szczepa\u0144ski J, A., [Jaszcz], Zygmunt i Barbara<\/em>, \u201eTrybuna Ludu\u201d 1953, nr 258, s. 4.<\/p>\n\n\n\n

Majewski J., Ostatni klaps: pami\u0119tnik moich film\u00f3w<\/em>, wyd. 1, Warszawa 2006.<\/p>\n\n\n\n

Majewski J., Retrospektywa<\/em>, Warszawa 2001.<\/p>\n\n\n\n

Turowska Z., Janusz Majewski \u2013 film, kobieta jego \u017cycia<\/em>, Warszawa 2017.<\/p>\n\n\n\n

Bio:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Sebastian Adamkiewicz<\/strong> \u2013 doktor nauk humanistycznych, koordynator sekcji naukowej Muzeum Tradycji Niepodleg\u0142o\u015bciowych w \u0141odzi. Specjalista z zakresu historii Polski nowo\u017cytnej oraz proces\u00f3w kszta\u0142towania si\u0119 to\u017csamo\u015bci narodowych. Autor s\u0142uchowisk radiowych i popularyzator historii. Wsp\u00f3\u0142pracownik portalu Histmag.org. Zainteresowania badawcze koncentruj\u0105 si\u0119 wok\u00f3\u0142 dziej\u00f3w to\u017csamo\u015bci, kultury elity w\u0142adzy, zdarze\u0144 Rewolucji 1905 roku, stosunkach Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki \u2013 ruch socjalistyczny.<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Streszczenie<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Serial \u201eKr\u00f3lowa Bona\u201d pozostaje do dzi\u015b dnia jednym z najpopularniejszych polskich seriali historycznych. Tajemnica sukcesu tkwi nie tylko w precyzji historycznej, czy doskona\u0142ym aktorstwie ale tak\u017ce zawartych kodach i przes\u0142aniu jaki szed\u0142 za stosowan\u0105 narracj\u0105. Artyku\u0142 stara si\u0119 dociec do ukrytych tre\u015bci i g\u0142\u0119bokiej symboliki tkwi\u0105cych w filmie, a tak\u017ce odpowiedzie\u0107 na pytanie w jaki spos\u00f3b wpisywa\u0142 si\u0119 w spos\u00f3b opowiadania o historii specyficznej dla lat 80. XX wieku w Polsce. <\/p>\n\n\n\n

Summary<\/strong><\/p>\n\n\n\n

The TV series „Kr\u00f3lowa Bona” remains to be one of the most popular Polish historical series. The secret of success lies not only in historical precision or excellent acting, but also in contained codes and the messages which are hided in the narration. The article tries to find out the hidden content and deep symbolism inherent in this film, and answer the question, how it fits into the way of telling about the history specific to the 1980s in Poland.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Miliony os\u00f3b przed telewizorami, legendarna rola Aleksandry \u015al\u0105skiej, obfito\u015b\u0107 wn\u0119trz    i precyzja historyczna z jak\u0105 przygotowywano elementy stroju \u2013 to wszystko \u0142\u0105czy jeden serial: \u201eKr\u00f3lowa Bona\u201d. Nie jest to jednak wy\u0142\u0105cznie opowie\u015b\u0107 o jednej z polskich kr\u00f3lowych. To sentymentalna podr\u00f3\u017c w przesz\u0142o\u015b\u0107 do raju utraconego, wielka przypowie\u015b\u0107 o t\u0119sknocie za siln\u0105 w\u0142adz\u0105. Monarchie \u2013 zawsze… Czytaj wi\u0119cej »Kod ,,Kr\u00f3lowej Bony”<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":11,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[1679],"tags":[497,1440,38,266,1700],"ppma_author":[1299],"class_list":["post-6364","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-pleograf-historyczno-filmowy-kwartalnik-filmoteki-narodowej-nr-1-2023","tag-janusz-majewski","tag-kino-historyczne","tag-kino-polskie","tag-kino-prl","tag-krolowa-bona"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t