![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/04\/1-F-192-165-1500x-1024x831.jpg\")
\r\nKr\u00f3lestwo Galicji i Lodomerii \u2013 austriacki kraj koronny potocznie nazywany po niemiecku Galizien, w\u0119giersku G\u00e1csorsz\u00e1g, ukrai\u0144sku \u0413\u0430\u043b\u0438\u0447\u0438\u043d\u0430 lub Ha\u0142yczyna, w jidysz \u200f\u05d2\u05d0\u05b7\u05dc\u05d9\u05e6\u05d9\u05e2\u200e \u2013 Galicje i wreszcie po polsku: Galicja\u2026 Porucznik Alfred Kiekeritz od czasu do czasu musia\u0142 sobie z gorycz\u0105, lecz i z ironi\u0105 powtarza\u0107 w my\u015blach t\u0119 nazw\u0119. Dla niego \u2013 dzielnego frontowca zes\u0142anego do garnizonu w pod\u0142ej mie\u015bcinie Turka okre\u015blenie \u201eKr\u00f3lestwo\u201d musia\u0142o brzmie\u0107 szczeg\u00f3lnie absurdalnie i bole\u015bnie \u2013 jego armia ponosi\u0142a kl\u0119sk\u0119, a on sam by\u0142 bliski \u015bmierci\u2026<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
Czym\u017ce w og\u00f3le by\u0142a Galicja dla porucznika Kiekieritza, nie tylko dzielnego \u017co\u0142nierza, ale i estety, mi\u0142o\u015bnika sztuki i w jakim\u015b sensie filozofa pisz\u0105cego do matki oczekuj\u0105cej go w rodzinnym Grazie d\u0142ugie listy pe\u0142ne refleksji nad pi\u0119knem? Z pocz\u0105tku musia\u0142a mu si\u0119 zdawa\u0107 najn\u0119dzniejsz\u0105 prowincj\u0105 monarchii \u2013 gdzie miasta-wyspy: Lw\u00f3w i Krak\u00f3w otacza\u0142 ocean las\u00f3w, n\u0119dznych wsi polskich i ukrai\u0144skich oraz sztetli \u2013 \u017cydowskich mie\u015bcin. Porucznik nie by\u0142 w tym ani odosobniony, ani oryginalny \u2013 prawie ka\u017cdemu, kto przyje\u017cd\u017ca\u0142 z zasobnej Austrii, W\u0119gier lub Czech rzuca\u0142 si\u0119 w oczy ten kontrast i opowiada\u0142 p\u00f3\u017aniej o n\u0119dzy galicyjskiej. Dzi\u015b dla mieszka\u0144c\u00f3w Krakowa, a i Lwowa \u2013 dawnej stolicy Galicji, a tak\u017ce wszystkich tych, kt\u00f3rzy na t\u0119 krain\u0119 patrz\u0105 przez pryzmat politycznej autonomii, kt\u00f3ra w niej autentycznie istnia\u0142a, mog\u0105 si\u0119 te opinie wydawa\u0107 krzywdz\u0105ce, a nawet szokuj\u0105ce[1]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Przecie\u017c Galicja stanowi\u0142a azyl tradycji i kultury dla Polak\u00f3w ze wszystkich zabor\u00f3w, a atencja, jak\u0105 otaczano w niej mi\u0142o\u015bciwie panuj\u0105cego cesarza Franciszka J\u00f3zefa by\u0142a autentyczna \u2013 cesarze Rosji i Niemiec mogli jedynie o czym\u015b takim pomarzy\u0107[2]<\/a><\/sup><\/sup>. Jednak druga strona tego medalu nie wygl\u0105da\u0142a ju\u017c tak uroczo. Mieszka\u0144c\u00f3w Galicji pr\u00f3cz n\u0119dzy trapi\u0142y i inne plagi, jak klasowe podzia\u0142y i konflikty mi\u0119dzy dworem a wsi\u0105 (czego tragiczn\u0105 kulminacj\u0105 by\u0142a rabacja galicyjska Jakuba Szeli w 1846 roku) i coraz wyra\u017aniejsze animozje narodowo\u015bciowe, szczeg\u00f3lnie mi\u0119dzy Polakami a zyskuj\u0105cymi sw\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107 narodow\u0105 Ukrai\u0144cami. Wszystko to sta\u0142o si\u0119 a\u017c nadto wyra\u017ane po wybuchu Wielkiej Wojny, zwanej dzi\u015b pierwsz\u0105 wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105, a zw\u0142aszcza w\u00f3wczas, gdy Austro-W\u0119gry zacz\u0119\u0142y w niej odnosi\u0107 kl\u0119sk\u0119 za kl\u0119sk\u0105 i chyli\u0107 si\u0119 ku nieodwracalnemu upadkowi. Galicja okaza\u0142a si\u0119 wulkanem pod kt\u00f3rym sw\u0105 \u015bmier\u0107 przeczuwa\u0142 porucznik Kiekieritz[3]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Cicho i spokojnie <\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Trzeba urodzi\u0107 si\u0119 w Galicji \u2013 dzi\u015b Ma\u0142opolsce lub Podkarpaciu, kojarzonymi przede wszystkim z walorami turystycznymi \u2013 pi\u0119knem g\u00f3r \u2013 by pami\u0119ta\u0107, \u017ce jest to tak\u017ce kraina wojennych cmentarzy, na mogi\u0142ach kt\u00f3rych mo\u017cna odczyta\u0107 nazwiska wszystkich nacji Europy, a nawet i Azji, bo przecie\u017c w Krakowie znajduj\u0105 si\u0119 groby i tureckich \u017co\u0142nierzy[4]<\/a><\/sup><\/sup>. Terytorium \u201erepubliki umar\u0142ych\u201d lub \u201esanatorium pod klepsydr\u0105\u201d \u2013 je\u015bli kto\u015b woli odniesienie do galicyjskiego ducha literatury Brunona Schulza \u2013 wybiega daleko poza granice Polski, obejmuj\u0105c tak\u017ce o\u015bcienne pa\u0144stwa. Tak, istnieje Mi\u0119dzymorze, ale nale\u017cy ono dzi\u015b przede wszystkim do krainy cieni. A epicentrum \u015bmierci znajdowa\u0142o si\u0119 w\u0142a\u015bnie w Galicji. W najwi\u0119kszej batalii frontu wschodniego, bitwie pod Gorlicami, kt\u00f3ra swe apogeum mia\u0142a na pocz\u0105tku maja 1915 roku zgin\u0119\u0142o lub zosta\u0142o rannych blisko dwie\u015bcie tysi\u0119cy \u017co\u0142nierzy armii austro-w\u0119gierskiej, niemieckiej i rosyjskiej rekrutuj\u0105cych wiele narodowo\u015bci swych rozleg\u0142ych imperi\u00f3w. To ich mogi\u0142y przede wszystkim przypominaj\u0105 dzi\u015b jak\u0105 skal\u0119 przybra\u0142a Wielka Wojna w Galicji.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Nim przejdziemy do filmowej historii porucznika Kiekieritza oraz najs\u0142ynniejszych dezerter\u00f3w polskiego kina, przywo\u0142ajmy posta\u0107 austriackiego poety, Georga Trakla, kt\u00f3ry ju\u017c jesieni\u0105 1914 roku, a wi\u0119c na samym pocz\u0105tku wojny trafi\u0142 do szpitala w Krakowie z ca\u0142kowitym rozstrojem nerwowym, jakiego do\u015bwiadczy\u0142 podczas kampanii galicyjskiej. W tym\u017ce szpitalu nied\u0142ugo dokona\u0142 \u017cywota (prawdopodobnie pope\u0142ni\u0142 samob\u00f3jstwo), ale przed \u015bmierci\u0105 opowiedzia\u0142 swe prze\u017cycia przyjacielowi, Ludwigowi Fickerowi, wydawcy czasopisma \u201eDer Brenner\u201d. Najmocniej tkwi\u0142y mu w pami\u0119ci obrazy z egzekucji: \u201eTam na tym placu, \u2013 wspomina\u0142 Trakl jedn\u0105 z nich w galicyjskim miasteczku \u2013 kt\u00f3ry to wydawa\u0142 si\u0119 pe\u0142en chaosu i \u017cycia, to znowu by\u0142 jakby wymar\u0142y, sta\u0142y drzewa. Ca\u0142a grupa drzew, zastyg\u0142ych w niesamowitym bezruchu, na ka\u017cdym dyndali wisielcy, Rusini, prawowici obywatele tej ziemi\u201d[5]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n To w\u0142a\u015bnie Galicjanie wyznaj\u0105cy wschodnie obrz\u0105dki[6]<\/a><\/sup><\/sup> po wybuchu wojny znale\u017ali si\u0119 mi\u0119dzy przys\u0142owiowym m\u0142otem a kowad\u0142em. Z jednej strony musieli si\u0119 obawia\u0107 (jak wszyscy mieszka\u0144cy Galicji) ofensywy armii rosyjskiej, a z drugiej \u2013 w\u0142asnego wojska. Jako wsp\u00f3\u0142wyznawc\u00f3w \u201ereligii nieprzyjaciela\u201d oskar\u017cano ich o sprzyjanie mu, dzia\u0142alno\u015b\u0107 agenturaln\u0105, dywersyjn\u0105 i partyzantk\u0119. Poddani okrutnemu prawu wojennemu, byli mordowani w egzekucjach cz\u0119sto masowych przez stosowanie odpowiedzialno\u015bci zbiorowej, wysiedlani oraz osadzani w obozach internowania, kt\u00f3re bez przesady mo\u017cna nazwa\u0107 koncentracyjnymi. W takich miejscach jak mi\u0119dzy innymi Thalerhof pod Grazem (a wi\u0119c rodzinnych stron porucznika Kiekieritza!), Bruck nad Litaw\u0105 lub Braunau nad Innem internowani ze wschodnich cz\u0119\u015bci Galicji umierali masowo z g\u0142odu i chor\u00f3b zaka\u017anych.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n O tym nale\u017cy pami\u0119ta\u0107[7]<\/a><\/sup><\/sup> ogl\u0105daj\u0105c Lekcj\u0119 martwego j\u0119zyka <\/em>Janusza Majewskiego \u2013 jednego z najwymowniejszych dramat\u00f3w w naszym kinie rozgrywaj\u0105cym si\u0119 w czasie Wielkiej Wojny i nie ograniczaj\u0105cym si\u0119 jedynie do ukazania jej z polskiej perspektywy[8]<\/a><\/sup><\/sup>, kt\u00f3ra jest specyficzna. Kojarzymy t\u0119 hekatomb\u0119 przede wszystkim z aspektem dla naszego narodu niezwykle pozytywnym \u2013 odzyskaniem niepodleg\u0142o\u015bci. Natomiast w filmach Majewskiego i Kr\u00f3likiewicza poznajemy losy ludzi, kt\u00f3rych \u015bwiat poddany jest ostatecznej i nieodwo\u0142alnej apokalipsie, cho\u0107 historia i \u017cycie b\u0119d\u0105 toczy\u0107 si\u0119 dalej\u2026<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Esteta na zapleczu rze\u017ani<\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Lekcj\u0119 martwego j\u0119zyka <\/em>(1979) otwiera scena, w kt\u00f3rej Cyganka wr\u00f3\u017cy porucznikowi Alfredowi Kiekieritzowi, a jej wr\u00f3\u017cba brzmi tak: \u201eI wyro\u015bnie z ciebie drzewo \u017cycia i usi\u0105dzie na jego konarach rajski ptak albo zwyk\u0142y kruk, albo sowa. I ten ptak b\u0119dzie si\u0119 na nich ko\u0142ysa\u0107 i w rytmie tego ko\u0142ysania b\u0119dzie bi\u0107 twoje serce\u201d. Albo, albo\u2026 Janusz Majewski wspomina, \u017ce na pocz\u0105tku 1978 roku przyjecha\u0142 do Zakopanego na narty. Pewnego dnia, kiedy na stoku Goryczkowej kontemplowa\u0142 pi\u0119kno Zachodnich Tatr, obok niego zatrzyma\u0142 si\u0119 nagle narciarz. Majewski ze zdziwieniem zauwa\u017cy\u0142, \u017ce jegomo\u015b\u0107 by\u0142 ubrany niczym przedwojenny turysta, a do n\u00f3g przypi\u0119te mia\u0142 d\u0142ugie, staro\u015bwieckie narty, pami\u0119taj\u0105ce pionierskie czasy tego sportu. \u201eU\u015bmiechn\u0105\u0142 si\u0119 \u2013 wspomina re\u017cyser \u2013 do mnie uprzejmie i powiedzia\u0142: \u00abBardzo pana przepraszam, ale ma pan zupe\u0142nie bia\u0142e ucho\u00bb. Dotkn\u0105\u0142em go i zmartwia\u0142em: by\u0142o twarde jak kawa\u0142ek drewna i zupe\u0142nie pozbawione czucia. Z pr\u00f3\u017cno\u015bci nie za\u0142o\u017cy\u0142em opaski na uszy, wydawa\u0142a mi si\u0119 nietwarzowa, a zupe\u0142nie nie czu\u0142em zimna i nie zdawa\u0142em sobie sprawy, \u017ce temperatura jest tak niska \u2013 musia\u0142o by\u0107 poni\u017cej minus pi\u0119tna\u015bcie stopni Celsjusza. Za rad\u0105 starego turysty natychmiast zacz\u0105\u0142em rozciera\u0107 ucho \u015bniegiem, a\u017c zacz\u0119\u0142o mnie pali\u0107 \u017cywym ogniem, na\u0142o\u017cy\u0142em opask\u0119 i zamierza\u0142em rusza\u0107 w d\u00f3\u0142, kiedy m\u00f3j wybawca jeszcze powiedzia\u0142: \u00abM\u00f3j ojciec na w\u0142oskim froncie, w czasie pierwszej wojny \u015bwiatowej, tak odmrozi\u0142 ucho, \u017ce mu je amputowali. Przywi\u00f3z\u0142 je potem do domu i trzyma\u0142 w s\u0142oiku ze spirytusem\u00bb\u201d[9]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Zje\u017cd\u017caj\u0105c w d\u00f3\u0142 re\u017cyser wspomina\u0142 swego ojca, kt\u00f3ry podczas Wielkiej Wojny walczy\u0142 pod Kijowem. Kiedy kwaterowa\u0142 w jakiej\u015b cha\u0142upie, nieopatrznie nadepn\u0105\u0142 bos\u0105 nog\u0105 na rozbite szk\u0142o. Na szcz\u0119\u015bcie w ran\u0119 nie wda\u0142a si\u0119 gangrena i stopa szybko si\u0119 zagoi\u0142a, ale p\u00f3\u017aniej wci\u0105\u017c czu\u0142 w niej k\u0142ucie. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce tkwi\u0142 w niej od\u0142amek szk\u0142a. Tkwi\u0142 przez dwadzie\u015bcia cztery lata i wyszed\u0142 dopiero podczas nast\u0119pnej wojny \u015bwiatowej, kiedy Majewscy po ucieczce ze Lwowa, schronili si\u0119 w jednej ze wsi pod Przeworskiem. Ojciec Janusza Majewskiego ca\u0142ymi dniami zaabsorbowany by\u0142 poszukiwaniem po\u017cywienia dla rodziny, o kt\u00f3re w strefie przyfrontowej by\u0142o bardzo trudno. Kt\u00f3rego\u015b wieczora, po wielu godzinach kr\u0105\u017cenia po okolicy, moczy\u0142 zdro\u017cone stopy w miednicy z ciep\u0142\u0105 wod\u0105 i nagle us\u0142ysza\u0142 brz\u0119k szk\u0142a o blaszane dno. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce by\u0142 to szklany od\u0142amek spod Kijowa.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Janusz Majewski rozpami\u0119tuj\u0105c ojcowskie wspomnienia frontowe dotar\u0142 do Zakopanego, opatrzy\u0142 ucho w o\u015brodku sportowym i poszed\u0142 na Krup\u00f3wki, by kupi\u0107 co\u015b z narciarskich akcesori\u00f3w w sklepie sportowym, ale zamiast do sklepu, wszed\u0142 do ksi\u0119garni i wypatrzy\u0142 w\u015br\u00f3d nowo\u015bci Lekcj\u0119 martwego j\u0119zyka <\/em>Andrzeja Ku\u015bniewicza, kt\u00f3rego to autora bardzo ceni\u0142. Re\u017cyser wspomina, \u017ce powie\u015b\u0107 \u201eCa\u0142kowicie mnie zafascynowa\u0142a i natychmiast zrozumia\u0142em, \u017ce jest to wymarzony dla mnie materia\u0142 na film. Kiedy jeszcze tego wieczoru powt\u00f3rnie przeczyta\u0142em ksi\u0105\u017ck\u0119, a wyobra\u017ania zacz\u0119\u0142a wy\u015bwietla\u0107 na ekranie mego m\u00f3zgu pierwsze obrazy przysz\u0142ego filmu, ol\u015bni\u0142a mnie my\u015bl, \u017ce to odmro\u017cone ucho na Goryczkowej to nie m\u00f3g\u0142 by\u0107 przypadek: by\u0142o ono potrzebne, aby pojawi\u0142 si\u0119 tajemniczy staro\u015bwiecki narciarz i napomkn\u0105\u0142 o pierwszej wojnie \u015bwiatowej, jakby przygotowa\u0142 na lektur\u0119 Lekcji<\/em>, kt\u00f3ra tak mnie zachwyci\u0142a\u201d[10]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Re\u017cyser mia\u0142 wyj\u0105tkowe szcz\u0119\u015bcie, bo je\u015bli narciarz by\u0142 istotnie wys\u0142annikiem z za\u015bwiat\u00f3w (urodzonych w Galicji wcale to nie dziwi\u2026), to nie okaza\u0142 si\u0119 z\u0142ym duchem \u2013 diab\u0142em czy dybukiem, jakich pe\u0142no na podkarpackich szlakach, lecz przeciwnie \u2013 artystycznym anio\u0142em str\u00f3\u017cem, kt\u00f3ry natchn\u0105\u0142 go do stworzenia arcydzie\u0142a. \u201eW Lekcji martwego j\u0119zyka <\/em>\u2013 podkre\u015bla Majewski \u2013 znalaz\u0142em dla siebie idealny materia\u0142 na film, wr\u0119cz wyra\u017caj\u0105cy moje osobiste widzenie \u015bwiata, moje pogl\u0105dy i gusty. Chyba z \u017cadnym z wcze\u015bniejszych i p\u00f3\u017aniejszych bohater\u00f3w moich film\u00f3w nie potrafi\u0142bym si\u0119 tak uto\u017csami\u0107 jak z porucznikiem Kiekeritzem: podziela\u0142em jego poczucie absurdu istnienia, podobnie jak on, dystansowa\u0142em si\u0119 do otaczaj\u0105cej rzeczywisto\u015bci barier\u0105 pewnej uprzejmej wynios\u0142o\u015bci, dr\u0119czy\u0142a mnie, jak jego, \u015bwiadomo\u015b\u0107 ko\u0144ca \u015bwiata bliskich mi warto\u015bci, \u015bmier\u0107 ca\u0142ej formacji duchowej, rozpadu kultury, kt\u00f3rej okruchy, jak on, pr\u00f3bowa\u0142em ocala\u0107 z tak\u0105 sam\u0105 czu\u0142o\u015bci\u0105 maniackiego kolekcjonera\u201d[11]<\/a><\/sup><\/sup>. A do tego Majewski znalaz\u0142 idealnego odtw\u00f3rc\u0119 roli porucznika Kiekieritza \u2013 Olgierda \u0141ukaszewicza. Zreszt\u0105 s\u0142owo \u201eodtw\u00f3rca\u201d nie jest tu do ko\u0144ca w\u0142a\u015bciwe. Aktor sta\u0142 si\u0119 oficerem cesarsko-kr\u00f3lewskiej armii, wychowanym w atmosferze belle \u00e9poque<\/em>, a zmuszonym umiera\u0107 w prowincjonalnej galicyjskiej mie\u015bcinie[12]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Lekcja martwego j\u0119zyka, <\/em>Rys.: Piotr Korczy\u0144ski<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Gru\u017alica wyrwa\u0142a porucznika z pierwszej linii frontu, gdzie \u2013 jak wielu mu podobnych m\u0142odzie\u0144c\u00f3w \u2013 ow\u0142adni\u0119ty patriotyzmem i rozmi\u0142owany w bohaterskich czynach przodk\u00f3w pragn\u0105\u0142 im dor\u00f3wna\u0107 i znale\u017a\u0107 si\u0119 w panteonie bohater\u00f3w\u2026 Co z tego zosta\u0142o, kiedy z kawalerzysty musia\u0142 przedzierzgn\u0105\u0107 si\u0119 w szefa stacji etapowej w Turku[13]<\/a><\/sup><\/sup>? Ano pozosta\u0142o \u017co\u0142nierskie delectatio morosa<\/em>, czyli fascynacja \u015bmierci\u0105 i niezaspokojone pragnienie jej zadawania. W istocie porucznik Kiekieritz by\u0142 na dobrej drodze, aby zmieni\u0107 si\u0119 w Conradowskiego Kurtza. Tym bardziej \u017ce wiele ich \u0142\u0105czy\u0142o, chocia\u017cby zami\u0142owanie do sztuki. C\u00f3\u017c znalaz\u0142 poszukuj\u0105cy Kurtza kapitan Marlow w jednej z faktorii, w kt\u00f3rej wcze\u015bniej ten agent mieszka\u0142? W\u0142asnor\u0119cznie przez Kurtza namalowany obraz \u2013 wspomnienie z okresu \u017cycia w centrum Europy\u2026 Kiekieritz sam nie malowa\u0142, ale by\u0142 wielkim mi\u0142o\u015bnikiem sztuki i poszukiwaczem artefakt\u00f3w przesz\u0142o\u015bci. Mia\u0142 wr\u0119cz mani\u0119 przeszukiwania pobojowisk i pogorzelisk w nadziei znalezienia jaki\u015b artefakt\u00f3w. Do Turka przywi\u00f3z\u0142 i przechowywa\u0142 jak relikwi\u0119 poz\u0142acany pos\u0105\u017cek Diany z Efezu \u2013 replik\u0119 zabran\u0105 ze spalonego dworu. W Turku tak\u017ce oddaje si\u0119 tej pasji. U lecz\u0105cego go doktora Stieglitza (Piotr Paw\u0142owski) zachwyca go kopia Ta\u0144ca Salome <\/em>Gustave\u2019a Moreau, w obej\u015bciu le\u015bniczego Szwandy (Gustaw Lutkiewicz) odnajduje porcelanowy talerz z cennej mi\u015bnie\u0144skiej zastawy, kt\u00f3ry tu s\u0142u\u017cy za misk\u0119 dla zwierz\u0105t, a kiedy oficer z jad\u0105cego na front poci\u0105gu wr\u0119cza mu kieliszek wina, by wypi\u0142 za zdrowie \u201eid\u0105cych na \u015bmier\u0107\u201d, porucznik z zachwytem zauwa\u017ca, \u017ce musia\u0142 on pochodzi\u0107 z czas\u00f3w bitwy pod Solferino[14]<\/a><\/sup><\/sup>!<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Jednak autentyczne dzie\u0142a sztuki, jakie w Turku i okolicy odnajduje \u2013 pr\u00f3cz tych wszystkich mniej lub bardziej udanych kopii symbolizmu francuskiego czy wiede\u0144skiej secesji \u2013 to ruskie ikony. Znajdzie je matka Kiekieritza w trumnie, gdy dotrze ona wraz z jego zw\u0142okami do rodzinnego Grazu\u2026 W\u0142o\u017cy\u0142a je do\u0144 zakochana w poruczniku niemo\u017cliw\u0105 do spe\u0142nienia mi\u0142o\u015bci\u0105 dr\u00f3\u017cniczka Liza Kut (Ma\u0142gorzata Pritulak). W filmie widzimy przejmuj\u0105c\u0105 scen\u0119 transakcji, kiedy porucznik kupuje od popa \u201eza grosze\u201d ikon\u0119[15]<\/a><\/sup><\/sup>\u2026 Tak, Kiekierlitz trzyma dystans od otaczaj\u0105cej go rzeczywisto\u015bci, ma poczucie absurdu istnienia, my\u015bl\u0105c o \u201ebytowaniu w niebycie\u201d, ale nie mo\u017ce by\u0107 nieczu\u0142y na otaczaj\u0105c\u0105 go przyrod\u0119 (jak\u017ce koreluje z pi\u0119knem karpackich pejza\u017cy cytat z J\u0105dra ciemno\u015bci<\/em>: \u201ePrzenikali\u015bmy wci\u0105\u017c g\u0142\u0119biej i g\u0142\u0119biej w j\u0105dro ciemno\u015bci. Bardzo tam by\u0142o spokojnie\u201d[16]<\/a><\/sup><\/sup>), a tak\u017ce w ko\u0144cu i \u201emagi\u0119\u201d \u017cyj\u0105cych tu ludzi \u2013 jak\u017ce egzotycznych dla tego wykszta\u0142conego i kulturalnego m\u0142odzie\u0144ca z Grazu: grekokatolickich ch\u0142op\u00f3w, galicyjskich \u017byd\u00f3w, Cygan\u00f3w. T\u0119 nieu\u015bwiadomion\u0105 do ko\u0144ca fascynacj\u0119 \u201edzikimi\u201d pobudza jeszcze mocniej przybycie teatralnej trupy, kt\u00f3rej dyrektor (Mieczys\u0142aw Voit) okazuje si\u0119 prestidigitatorem zwi\u0105zanym z medium \u2013 Olg\u0105 Dian\u0105 (Ewa Da\u0142kowska). To w czasie jej seansu spirytystycznego, urz\u0105dzonego w domu naczelnika stacji Valaska (Zygmunt Malanowicz) pada znamienna kwestia: \u201eMartwy, sztuczny j\u0119zyk kaba\u0142y, kt\u00f3ry nigdy nie istnia\u0142, ale przecie\u017c co\u015b znaczy\u201d[17]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n \u201eCo\u015b znaczy\u2026\u201d. Medium czuje, \u017ce porucznik zaabsorbowany my\u015blami o \u015bmierci, zara\u017cony pragnieniem jej zadawania jest w istocie wampirem, kt\u00f3ry przekonany o wyj\u0105tkowo\u015bci, swej misji i\u2026 nie\u015bmiertelno\u015bci pomimo \u015bmiertelnej choroby mo\u017ce by\u0107 zdolny do pope\u0142nienia zbrodni. I spe\u0142nia si\u0119 to przekonanie w momencie, kiedy porucznik z przyjemno\u015bci\u0105 i zimn\u0105 krwi\u0105 morduje m\u0142odego je\u0144ca rosyjskiego jednym precyzyjnym strza\u0142em snajpera[18]<\/a><\/sup><\/sup>. Wprawdzie po wszystkim czuje rozczarowanie, ale nie mo\u017cna si\u0119 \u0142udzi\u0107, \u017ce to by\u0142by \u2013 gdyby nie \u015bmier\u0107 porucznika \u2013 dopiero wst\u0119p do zabijania. Przypomnijmy sobie rozmow\u0119 w \u0142a\u017ani z urlopuj\u0105cym si\u0119 z frontu porucznikiem von Trautem (Marek Kondrat)[19]<\/a><\/sup><\/sup>\u2026<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Wreszcie warto wr\u00f3ci\u0107 do s\u0142\u00f3w cyga\u0144skiej wr\u00f3\u017cbitki z pocz\u0105tku filmu, kt\u00f3ra przepowiedzia\u0142a Kiekieritzowi, \u017ce wyro\u015bnie z niego drzewo \u017cycia, na kt\u00f3rym b\u0119d\u0105 siada\u0107 albo rajskie ptaki, albo zwyk\u0142e kruki \u2013 \u015bcierwojady i sowa \u2013 jeden z demon\u00f3w z wizji Francisca Goi. I wtedy takie drzewo stanie si\u0119 siedliskiem z\u0142a i cierpienia, o czym mieszka\u0144cy Galicji przekonali si\u0119 dwadzie\u015bcia lat p\u00f3\u017aniej od zako\u0144czenia Wielkiej Wojny[20]<\/a><\/sup><\/sup>\u2026<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Zew historii<\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n O Januszu Majewskim krytycy i znawcy kina pisz\u0105, \u017ce to jeden z nielicznych w polskiej kinematografii specjalista od kina gatunkowego, a przy tym niezr\u00f3wnany filmowy interpretator literatury oraz tw\u00f3rca potrafi\u0105cy odda\u0107 prawd\u0119 i urod\u0119 minionego \u015bwiata. Dowodzi tego mi\u0119dzy innymi Lekcja martwego j\u0119zyka<\/em>[21]<\/a><\/sup><\/sup>. Sam re\u017cyser przy tym deklarowa\u0142, \u017ce zawsze stroni\u0142 od zaanga\u017cowania politycznego. \u201eProgramowo by\u0142em typem apolitycznym\u201d[22]<\/a><\/sup><\/sup> \u2013 podkre\u015bli\u0142 w Ostatnim klapsie. Pami\u0119tniku moich film\u00f3w<\/em> \u2013 a jednak Lekcj\u0119 martwego j\u0119zyka <\/em>uznano nie tylko za film historyczny, ale i polityczny. Posz\u0142o o zawarte w nim akcenty ukrai\u0144skie. Ostatnie sceny filmu ukazuj\u0105 Turk\u0119 pod w\u0142adz\u0105 ukrai\u0144sk\u0105 \u2013 na stacji wisi niebiesko-\u017c\u00f3\u0142ta flaga, a ukrai\u0144skich akcent\u00f3w mia\u0142o by\u0107 w filmie znacznie wi\u0119cej.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n W galicyjsk\u0105 \u201epr\u00f3\u017cni\u0119\u201d po rozpadzie monarchii austro-w\u0119gierskiej jesieni\u0105 1918 roku od razu wesz\u0142y przygotowane na to struktury polityczno-wojskowe organizowane zar\u00f3wno przez Polak\u00f3w, jak i Ukrai\u0144c\u00f3w. Szybko zmieni\u0142o si\u0119 to w wojn\u0119 \u2013 tym razem mi\u0119dzy Polakami a Ukrai\u0144cami, a jej najdramatyczniejszym momentem sta\u0142y si\u0119 walki o Lw\u00f3w na prze\u0142omie 1918 i 1919 roku. To zaakcentowanie w Lekcji martwego j\u0119zyka <\/em>istnienia w Galicji \u201esamoistnej Ukrainy\u201d bardzo nie spodoba\u0142o si\u0119 przedstawicielowi w\u0142adzy, w osobie wiceministra Antoniego Juniewicza, ju\u017c podczas kolaudacji filmu w kwietniu 1979 roku. Wszyscy zebrani w komisji kolaudacyjnej przedstawiciele bran\u017cy filmowej byli zgodni, \u017ce ich kolega stworzy\u0142 film wybitny. Aleksander Jackiewicz z wyra\u017anym zachwytem m\u00f3wi\u0142, \u017ce dawno nie ogl\u0105da\u0142 na kolaudacji tak pi\u0119knego filmu i \u017ce jest to wed\u0142ug niego najdoskonalszy film Janusza Majewskiego, a jego kunszt jest tym godniejszy pochwa\u0142y, \u017ce podj\u0105\u0142 si\u0119 adaptacji na j\u0119zyk filmowy tak trudnej materii literackiej, jak proza Andrzeja Ku\u015bniewicza. Wed\u0142ug niego powsta\u0142y \u201edzie\u0142a powinowate i jednocze\u015bnie odr\u0119bne\u201d[23]<\/a><\/sup><\/sup>. \u201eMnie \u2013 podkre\u015bla\u0142 Jackiewicz ko\u0144cz\u0105c sw\u0105 wypowied\u017a \u2013 chodzi jeszcze o inn\u0105 spraw\u0119. My ze wzgl\u0119du na nasze powinowactwo kulturowe z t\u0105 obszern\u0105 [tak w oryginale \u2013 PK] Europ\u0105 Po\u0142udniowo-Wschodni\u0105 mamy obowi\u0105zek wzgl\u0119dem pewnej przesz\u0142o\u015bci. To jest ta \u00abziemia niczyja\u00bb Babla. Ja m\u00f3wi\u0119 o Rusinach i o tym ca\u0142ym Podkarpaciu \u2013 to jest bez epoki, bez pa\u0144stwa, co jest u Ku\u015bniewicza, u Schulza. Ale nasz udzia\u0142 w tym musi by\u0107\u201d[24]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Ten w\u0105tek podj\u0105\u0142 te\u017c obecny na kolaudacji Andrzej Ku\u015bniewicz. Po s\u0142owach uznania dla filmu, zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 do wiceministra kultury i sztuki Antoniego Juniewicza: \u201ePrzed projekcj\u0105 mia\u0142em okazj\u0119 rozmawia\u0107 z panem Ministrem w sprawie ostatniej sceny o ko\u0144cu wojny. Ta cz\u0119\u015b\u0107 zgadza si\u0119 z histori\u0105, histori\u0105 od [raczej winno by\u0107 \u201eo\u201d \u2013 PK] pocz\u0105tku wojny polsko-ukrai\u0144skiej. Te wydarzenia dziej\u0105 si\u0119 w miejscowo\u015bci Turka w Bieszczadach, w cz\u0119\u015bci ukrai\u0144skiej[25]<\/a><\/sup><\/sup>. W pierwszym momencie by\u0142y walki polsko-ukrai\u0144skie. Wypadki nast\u0119powa\u0142y po obu stronach. A potem obraz tej siostry, kt\u00f3ra zrobi\u0142a z siebie komendantk\u0119 stacji. Czy ten nacjonalizm mo\u017ce by\u0107 przez nas pokazywany? Przecie\u017c to jest prawda historyczna. Rz\u0105d by\u0142 prawdziwy, nasze wojsko prawdziwe. Znam te dokumenty i wiem, \u017ce zdarza\u0142y si\u0119 tego rodzaju historie. Ten znak \u00abTryzub\u00bb, kt\u00f3ry sta\u0142 si\u0119 znakiem symbolicznym, nie symbolizuje nam historii rodzaju SS Galicji [winno by\u0107 SS-Galizien \u2013 PK]. Tu nie mog\u0142a powsta\u0107 \u017cadna pr\u00f3\u017cnia. Musz\u0119 broni\u0107 swojego stanowiska. Chodzi o kraj w granicach Ukrainy Radzieckiej. U nas jest inny ustr\u00f3j i tam jest inny ustr\u00f3j, a wi\u0119c to nie s\u0105 rzeczy r\u00f3\u017cni\u0105ce\u201d[26]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Minister Juniewicz nie da\u0142 si\u0119 jednak nabra\u0107 ani na argumenty Jackiewicza, ani Ku\u015bniewicza \u2013 zachowa\u0142 polityczn\u0105 czujno\u015b\u0107 i stwierdzi\u0142: \u201eAle wyjd\u017amy z zadumy do my\u015blenia racjonalnego\u201d[27]<\/a><\/sup><\/sup> i przedstawi\u0142 partyjn\u0105 wyk\u0142adni\u0119 historiozofii Galicji Wschodniej: \u201eHistoria wprowadzi\u0142a wiele korekt do tych spraw i ten czy inny porz\u0105dek jaki stworzy\u0142a historia wydaje mi si\u0119 porz\u0105dkiem odwiecznym na tych terenach. Du\u017co zrobili\u015bmy, a\u017ceby utrwali\u0107 ten kszta\u0142t tych spraw na tych ziemiach, to co dzisiaj jest, jak pan Jackiewicz powiedzia\u0142 w tej w\u00f3wczas \u00abziemi niczyjej\u00bb. Chcia\u0142oby si\u0119 na zawsze pami\u0119ta\u0107 jak jest dzisiaj. W\u00f3wczas dzia\u0142y si\u0119 r\u00f3\u017cne rzeczy, ale by\u0142 to czas zaprzesz\u0142y. Czy trzeba ten czas zaprzesz\u0142y wywo\u0142ywa\u0107? Czy to wywo\u0142a na widowni zbiorowe prze\u017cycie? W\u0105tpi\u0119\u201d[28]<\/a><\/sup><\/sup>. Ko\u0144cz\u0105c, Juniewicz odkry\u0142 karty na stole, postuluj\u0105c usuni\u0119cie z filmu \u201ew\u0105tku Ukrainy\u201d. Re\u017cyser broni\u0142 si\u0119: \u201eJe\u017celi te sceny b\u0119d\u0119 musia\u0142 przemontowa\u0107 nie b\u0119d\u0119 mia\u0142 ko\u0144ca wojny. Nie ma idei filmu. Za\u0142amie si\u0119 rytm frazy muzycznej. Takie jest moje pole widzenia. Ja nie umywam r\u0105k od ca\u0142o\u015bci rzeczy, ale tak nie mo\u017cna. Na ten film przyjd\u0105 ludzie przygotowani, bez takich w\u0105tpliwo\u015bci\u201d[29]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Jak\u017ce\u017c to fascynuj\u0105ca dysputa, jaki\u017c dow\u00f3d na istnienie galicyjskiego palimpsestu, kt\u00f3ry dzi\u015b nabra\u0142 tak tragicznego znaczenia po rosyjskiej agresji na Ukrain\u0119 24 lutego 2022 roku! Peerelowscy cenzorzy nie odpu\u015bcili re\u017cyserowi Lekcji martwego j\u0119zyka<\/em>. By film dopuszczono na festiwal w Gdyni, a nast\u0119pnie do dystrybucji kinowej, postawiono Majewskiemu nast\u0119puj\u0105ce warunki: 1) z filmu ma znikn\u0105\u0107 szyld wskazuj\u0105cy stacj\u0119 kolejow\u0105 Turka; 2) nale\u017cy usun\u0105\u0107 tryzub z czapki siostry Iriny Parafi\u0144czuk (Irena Karel); 3) naczelnik stacji Valasek (Zygmunt Malanowicz)[30]<\/a><\/sup><\/sup> nie mo\u017ce krzykn\u0105\u0107 na koniec wojny: \u201eHaj \u017ciwe wilna Ukraina!\u201d; 4) dobrze by\u0142oby zmieni\u0107 narodowo\u015b\u0107 g\u0142\u00f3wnego bohatera na polsk\u0105. Jak wspomina re\u017cyser, najgro\u017aniejszy by\u0142 dla niego pierwszy punkt, gdy\u017c to oznacza\u0142oby praktycznie kr\u0119cenie filmu od nowa \u2013 na szcz\u0119\u015bcie odst\u0105piono od tego pomys\u0142u. Punkty drugi i trzeci zosta\u0142y spe\u0142nione. Ukrai\u0144skie god\u0142o znikn\u0119\u0142o z czapki ukrai\u0144skiej patriotki, a Zygmunt Malanowicz zdubbingowa\u0142 sam siebie. Zamiast \u201eNiech \u017cyje wolna Ukraina!\u201d wo\u0142a\u0142: \u201eWojna sko\u0144czona! Koniec zabijania! Wszyscy do mamy!\u201d. Cho\u0107 wiadomo, \u017ce wybuch\u0142a nowa wojna, zabijanie si\u0119 nie sko\u0144czy\u0142o, a do mamy pojecha\u0142 jedynie martwy porucznik Kiekieritz. Punkt czwarty tak\u017ce zosta\u0142 re\u017cyserowi odpuszczony. Majewski przypomnia\u0142 tylko, \u017ce przecie\u017c w ca\u0142ym przekroju galicyjskiego spo\u0142ecze\u0144stwa, jaki wyst\u0119puje w filmie, jest tak\u017ce Polak \u2013 dyrektor miejscowego gimnazjum, magister Kwasi\u017cur (Witold Skaruch).<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Film, podobnie jak na kolaudacji, zbiera\u0142 rewelacyjne recenzje krytyk\u00f3w, lecz nie osi\u0105gn\u0105\u0142 takiej frekwencji w\u015br\u00f3d widz\u00f3w, na jak\u0105 sobie zas\u0142u\u017cy\u0142. Jerzy Majewski t\u0142umaczy to tym, \u017ce mimo p\u00f3j\u015bcia na powy\u017csze ust\u0119pstwa, w\u0142adze robi\u0142y wiele, by zniech\u0119ci\u0107 do\u0144 publiczno\u015b\u0107, mi\u0119dzy innymi przez wy\u015bwietlanie go w kinach w najgorszych porach \u2013 czyli rano lub w po\u0142udnie, nigdy wieczorem. No i film nie trafi\u0142 w sw\u00f3j czas \u2013 rok 1979 by\u0142 gor\u0105cym wst\u0119pem do karnawa\u0142u \u201eSolidarno\u015bci\u201d i historia oficera ck armii umieraj\u0105cego gdzie\u015b w zapad\u0142ych stronach Galicji, cho\u0107 pi\u0119knie opowiedziana, nie chwyci\u0142a za serce ludzi rozgrzanych gor\u0105czk\u0105 polityczn\u0105. Jak\u017ce inaczej by\u0142o kilka lat p\u00f3\u017aniej w wypadku filmu, kt\u00f3ry tak\u017ce traktowa\u0142 o \u017co\u0142nierzach ck armii!<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Lekcja martwego j\u0119zyka, <\/em>Rys.: Piotr Korczy\u0144ski<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Dezerterzy na \u017celaznym mo\u015bcie[31]<\/a><\/sup><\/sup><\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Kazimierz Sejda, podobnie jak Janusz Majewski, pochodzi\u0142 ze Lwowa. Kiedy w 1917 roku uko\u0144czy\u0142 osiemna\u015bcie lat, zosta\u0142 zmobilizowany do ck armii i wys\u0142any na w\u0142oski front, czyli do jednego z najgorszych przedsionk\u00f3w piek\u0142a Wielkiej Wojny. Nie przesadza\u0142 tajemniczy narciarz, kt\u00f3ry opowiada\u0142 Majewskiemu o odmro\u017conym uchu przywiezionym przez jego ojca w s\u0142oiku. I tak jego ojciec m\u00f3g\u0142 zalicza\u0107 si\u0119 do szcz\u0119\u015bciarzy, bo z frontu w\u0142oskiego wielu nie wraca\u0142o wcale i cz\u0119sto ich rodziny nie wiedzia\u0142y czy ponie\u015bli \u015bmier\u0107 w ogniu nieprzyjaciela, czy zamarzaj\u0105c gdzie\u015b na alpejskiej prze\u0142\u0119czy\u2026 Nie dziwi te\u017c fakt, \u017ce ck armi\u0119 w Italii trapi\u0142y dezercje, tym bardziej \u017ce na prze\u0142omie 1917 i 1918 roku wyra\u017anie by\u0142o wida\u0107, i\u017c imperium naddunajskie trz\u0119sie si\u0119 w posadach. Wielu by\u0142o na froncie w\u0142oskim Polak\u00f3w \u2013 mobilizowanych tak jak Sejda z teren\u00f3w Galicji lub karnie tu zsy\u0142anych po tak zwanym kryzysie przysi\u0119gowym w Legionach J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego. Ani jedni, ani drudzy nie chcieli ju\u017c gin\u0105\u0107 za cesarza, a s\u0142ysz\u0105c o tym, \u017ce po drugiej stronie frontu u W\u0142och\u00f3w i Francuz\u00f3w tworzone s\u0105 polskie oddzia\u0142y[32]<\/a><\/sup><\/sup>, dezerterowali i starali si\u0119 do nich przedrze\u0107 przez lini\u0119 frontu.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Tak by\u0142o i w wypadku Kazimierza Sejdy. W trakcie bitwy pod Udine, zm\u00f3wi\u0142 si\u0119 on jeszcze z dwoma Polakami i pewnego dnia w tr\u00f3jk\u0119 ruszyli przez pole niczyje ku w\u0142oskim pozycjom. Pr\u00f3ba nie powiod\u0142a si\u0119, ale paradoksalnie ich desperackie przedzieranie si\u0119 do w\u0142oskich okop\u00f3w nie potraktowano jako dezercji, lecz bojowy patrol, za kt\u00f3ry wszyscy trzej \u017co\u0142nierze zostali odznaczeni srebrnymi medalami waleczno\u015bci. Tak rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 dla Sejdy karnawa\u0142 wojny \u2013 pe\u0142en zwrot\u00f3w akcji i piekielnej ironii. Z bohatera szybko zmieni\u0142 si\u0119 w niebezpiecznego wichrzyciela, gdy\u017c za niesubordynacj\u0119 i politycznie niepoprawne uwagi o sytuacji na froncie zosta\u0142 ze\u0144 odes\u0142any na ty\u0142y, gdzie trafi\u0142 do kompanii pilnuj\u0105cej w\u0142oskich je\u0144c\u00f3w i konwojuj\u0105cej transporty wojskowe po ca\u0142ych Austro-W\u0119grach. Latem 1918 roku otrzyma\u0142 przydzia\u0142 do innego oddzia\u0142u wartowniczego stacjonuj\u0105cego na W\u0119grzech i tu ju\u017c poznano si\u0119 na nim zupe\u0142nie, gdy\u017c pod zarzutami zdrady, pod\u017cegania do buntu i demoralizacji towarzyszy broni zosta\u0142 osadzony w areszcie. Grozi\u0142a mu kara \u015bmierci, wi\u0119c z kilkoma takimi jak on \u201ezbrodniarzami\u201d uciek\u0142 z wi\u0119zienia i wr\u00f3ci\u0142 do domu, gdzie ju\u017c nied\u0142ugo \u201ewybuch\u0142a Polska\u201d.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Po latach Sejda przela\u0142 swe frontowe przygody na papier i w 1937 roku w ksi\u0119garniach pojawi\u0142a si\u0119 powie\u015b\u0107 C.K. Dezerterzy<\/em>. Perypetie gefrajtera Jana Kaniowskiego o ksywie Kania i jego towarzyszy z 11 kompanii wartowniczej (w rzeczywisto\u015bci kompanii karnej) w w\u0119gierskim S\u00e1toralja\u00fajhely<\/a> bardzo przypad\u0142y do gustu czytelnikom, kojarz\u0105c si\u0119 oczywi\u015bcie z dzie\u0142em innego weterana z wielonarodowej ck armii \u2013 Przygodami dobrego wojaka Szwejka podczas wojny \u015bwiatowej<\/em>, kt\u00f3re to w Polsce ukaza\u0142y si\u0119 w 1929 roku w t\u0142umaczeniu Paw\u0142a Hulki-Laskowskiego. Warto przypomnie\u0107, \u017ce Jaroslav Ha\u0161ek, niedosz\u0142y oficer \u2013 karnie wydalony ze szko\u0142y oficerskiej i wcielony do kompanii marszowej walcz\u0105cej w Galicji Wschodniej dobrowolnie odda\u0142 si\u0119 do rosyjskiej niewoli, by nast\u0119pnie zosta\u0107 \u017co\u0142nierzem Korpusu Czechos\u0142owackiego w Kijowie. Obaj wi\u0119c autorzy mieli podobne do\u015bwiadczenia i w wypadku Sejdy nie mo\u017ce by\u0107 mowy o \u017cadnym plagiacie czeskiego arcydzie\u0142a antywojennego, co czasem insynuowano[33]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Na prze\u0142omie lat siedemdziesi\u0105tych i osiemdziesi\u0105tych ubieg\u0142ego wieku powie\u015b\u0107 Kazimierza Sejdy by\u0142a ju\u017c nieco zapomniana, ale tym razem to nie Janusz Majewski \u2013 spec od kinowych adaptacji retro-powie\u015bci \u2013 by\u0142 pierwszym, kt\u00f3ry zapragn\u0105\u0142 zrobi\u0107 z niej film. Na ten pomys\u0142 wpad\u0142 student Les\u0142aw Wilk z Krakowa, kt\u00f3ry przyszed\u0142 z nim do swego wyk\u0142adowcy w studium scenariuszowym Leszka Bajera. Kiedy Bajer, kierownik literacki w Zespole \u201eZodiak\u201d przeczyta\u0142 powie\u015b\u0107 Sejdy, doszed\u0142 do wniosku, \u017ce szkoda jej na szkolne wprawki i wyperswadowa\u0142 ten pomys\u0142 Wilkowi, a nast\u0119pnie C.K. Dezerter\u00f3w <\/em>sprezentowa\u0142 Januszowi Majewskiemu. Wszystko to dzia\u0142o si\u0119 nied\u0142ugo po zniesieniu stanu wojennego (22 lipca 1983 roku) a Polska Rzeczpospolita Ludowa wchodzi\u0142a w sw\u00f3j \u2013 jak si\u0119 mia\u0142o okaza\u0107 \u2013 ostatni wira\u017c, by dryfowa\u0107 jeszcze przez kilka lat kryzysu\u2026 I w takim oto czasie \u201epostapokaliptycznym\u201d Janusz Majewski przyst\u0105pi\u0142 do realizacji \u0142otrzykowskiej komedii rozgrywaj\u0105cej si\u0119 w koszarach ck armii w ostatnim roku Wielkiej Wojny. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce lepiej nie m\u00f3g\u0142 utrafi\u0107!<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Napisanie scenariusza Majewski powierzy\u0142 rodakowi Jaroslava Ha\u0161ka \u2013 Pavlowi Hajnemu (dialogi stworzy\u0142 sam re\u017cyser). Re\u017cyser zamarzy\u0142, by C.K. Dezerterzy <\/em>stali si\u0119 wielk\u0105 koprodukcj\u0105 spadkobierc\u00f3w tradycji ck monarchii. Ostatecznie sko\u0144czy\u0142o si\u0119 na koprodukcji polsko-w\u0119gierskiej z czeskimi akcentami, ale po premierze C.K. Dezerter\u00f3w <\/em>22 wrze\u015bnia 1986 roku sukces filmu przeszed\u0142 naj\u015bmielsze oczekiwania jego tw\u00f3rc\u00f3w. Je\u015bli Janusz Majewski czu\u0142 si\u0119 zawiedziony, \u017ce Lekcja martwego j\u0119zyka <\/em>nie trafi\u0142a w sw\u00f3j czas, to C.K. Dezerterzy <\/em>byli pod tym wzgl\u0119dem strza\u0142em w przys\u0142owiow\u0105 dziesi\u0105tk\u0119. Publiczno\u015b\u0107 dos\u0142ownie wali\u0142a na film do kin drzwiami i oknami. Perypetie wielonarodowej grupy dekownik\u00f3w z ck armii oczarowa\u0142y polsk\u0105 widowni\u0119 bez reszty! Dobrze to oddaj\u0105 anegdoty jakie w\u00f3wczas powsta\u0142y na ten temat. Oto konik sprzedaj\u0105cy przed kinem bilety na C.K. Dezerter\u00f3w<\/em> rozpoznawszy re\u017cysera, zwraca si\u0119 do\u0144: \u201ePan Majewski? Prosz\u0119, bilet darmo, to prezent. Dosy\u0107 ju\u017c zarobi\u0142em na pana filmie, chc\u0119 si\u0119 odwdzi\u0119czy\u0107\u201d[34]<\/a><\/sup><\/sup>. Inna anegdota opowiada o tym, jak emisja C.K. Dezerter\u00f3w <\/em>w telewizji zbieg\u0142a si\u0119 akurat z koncertem hardrockowego zespo\u0142u Uriah Heep na Stadionie Dziesi\u0119ciolecia w Warszawie. Brytyjscy muzycy byli pono\u0107 zaszokowani tyloma pustymi miejscami przed scen\u0105. Po koncercie wyt\u0142umaczono im, \u017ce konkurowali z C.K. Dezerterami\u2026 <\/em><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n R\u00f3wnie\u017c reakcja krytyk\u00f3w filmowych wygl\u0105da\u0142a inaczej ni\u017c przy Lekcji martwego j\u0119zyka<\/em>. Nie byli ju\u017c tak jednomy\u015blni. Jedni film chwalili za uchwycenie atmosfery ko\u0144ca ck monarchii, w innych budzi\u0142 niesmak niewybredny koszarowy humor i nagromadzenie skeczy, kt\u00f3re mia\u0142y niepotrzebnie wyd\u0142u\u017ca\u0107 film, a nawet nu\u017cy\u0107[35]<\/a><\/sup><\/sup>. Jednak g\u0142osy krytyczne re\u017cyserowi zrekompensowa\u0142a nie tylko nagroda publiczno\u015bci na gda\u0144skim festiwalu i frekwencja w kinach (przesz\u0142o siedem milion\u00f3w sprzedanych bilet\u00f3w!), ale i opinia jednego z jego mistrz\u00f3w. Profesor Aleksander Bardini po obejrzeniu C.K. Dezerter\u00f3w <\/em>tak gratulowa\u0142 re\u017cyserowi: \u201eU nas robi si\u0119 filmy, lepsze, gorsze, pan te\u017c dot\u0105d zrobi\u0142 kilka film\u00f3w, niekt\u00f3re bardzo ceni\u0119, ale tym razem zrobi\u0142 pan autentyczne kino\u201d[36]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Wielu fachowc\u00f3w podkre\u015bla, \u017ce komedia to najtrudniejszy gatunek filmowy, bo najmniej w niej miejsca na improwizacj\u0119 i przypadek. Sztuka czy film komediowy, by \u015bmieszy\u0107, musz\u0105 by\u0107 perfekcyjnie skonstruowane, przemy\u015blane i zagrane. A je\u015bli jeszcze kryj\u0105 powa\u017cniejsze aluzje (zw\u0142aszcza polityczne) \u2013 jak w wypadku komedii Moliera czy Szekspira \u2013 kt\u00f3re pod p\u0142aszczem \u017cartu staj\u0105 si\u0119 czytelne dla widz\u00f3w, to mo\u017cemy m\u00f3wi\u0107 o arcydziele. Tak jest w\u0142a\u015bnie w wypadku C.K. Dezerter\u00f3w<\/em>. I tutaj sprawdza si\u0119 jeszcze jedno powiedzenie, \u017ce cz\u0119sto tragedia zmienia si\u0119 w komedi\u0119, bo czy\u017c C.K. Dezerter\u00f3w <\/em>nie mo\u017cna potraktowa\u0107 jako kontynuacji Lekcji martwego j\u0119zyka<\/em>? Do kina sz\u0142o si\u0119 na C.K. Dezerter\u00f3w <\/em>nie tylko dla gag\u00f3w, skeczy czy tak zwanych moment\u00f3w. W tym filmie \u2013 jak w salonie krzywych luster \u2013 mo\u017cna by\u0142o odreagowa\u0107 tera\u017aniejszo\u015b\u0107. Przecie\u017c ca\u0142kiem niedawno przed jego premier\u0105 na ulicach sta\u0142o wojsko, t\u0142amszono ludzi w aresztach i wi\u0119zieniach i trzeba by\u0142o sobie radzi\u0107 nie tylko z opresj\u0105, ale i coraz wi\u0119ksz\u0105 beznadziej\u0105 dnia codziennego. Wielkie, pos\u0119pne koszary (\u201egra\u0142a\u201d je twierdza Modlin), w kt\u00f3rych tkwi\u0105 \u201enajwi\u0119ksze \u0142aziki ck monarchii\u201d by\u0142y a\u017c nazbyt czyteln\u0105 metafor\u0105 stanu wojennego. Zreszt\u0105 czyteln\u0105 tak\u017ce dla obozu w\u0142adzy z genera\u0142em Wojciechem Jaruzelskim na czele. Janusz Majewski wspomina, \u017ce b\u0119d\u0105c \u00f3wcze\u015bnie prezesem Stowarzyszenia Filmowc\u00f3w Polskich, musia\u0142 bra\u0107 udzia\u0142 w oficjalnych spotkaniach z przedstawicielami w\u0142adzy. Na jednym z takich spotka\u0144 \u2013 noworocznych \u2013 ze \u015brodowiskiem artystycznym wita\u0142 si\u0119 genera\u0142 Jaruzelski. \u201eU\u015bcisn\u0105\u0142 mi r\u0119k\u0119 \u2013 pisze Janusz Majewski \u2013 i powiedzia\u0142: \u00abAle\u017c pan sobie u\u017cy\u0142 na wojsku! Na szcz\u0119\u015bcie nie by\u0142o to nasze wojsko\u2026\u00bb. Obecny przy tym Julek Burski[37]<\/a><\/sup><\/sup> powiedzia\u0142, udaj\u0105c zgorszenie: \u00abPanie generale, przecie\u017c c.k. armia to symbol wszystkich armii \u015bwiata! On sobie \u017carty stroi z ducha ka\u017cdej armii!\u00bb. Genera\u0142 pokaza\u0142 poczucie humoru, odpowiedzia\u0142 dobrodusznie: \u00abNo, no! Niech pan nie donosi\u00bb\u201d[38]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Julian Burski nie myli\u0142 si\u0119 w swojej ocenie. I nie chodzi tu jedynie o negatywne aspekty armii, wojskowy opresyjny dryl, nacjonalizm pomieszany z polityk\u0105 i zwyczajn\u0105 g\u0142upot\u0119 \u2013 kt\u00f3re to cechy w filmie uosabia znakomicie zagrany przez Wojciecha Pokor\u0119 porucznik Ernst von Nogay (karykatura porucznika Kiekieritza!) \u2013 ale i te pozytywne, z \u017co\u0142niersk\u0105 solidarno\u015bci\u0105 na czele. Bo co maj\u0105 wsp\u00f3lnego zamkni\u0119ci w jednym garnizonie Polak, W\u0119gier, \u017byd, Czech czy Rusin? Ano podobie\u0144stwo frontowych prze\u017cy\u0107, wi\u0119\u017a i za\u017cy\u0142o\u015b\u0107 wyniesion\u0105 z jednego okopu, ten \u201ewsp\u00f3lny j\u0119zyk\u201d frontowc\u00f3w zrozumia\u0142y tylko dla tych, kt\u00f3rzy do\u015bwiadczyli piek\u0142a \u2013 to jest silniejsze od r\u00f3\u017cnic narodowo\u015bciowych czy innych interes\u00f3w i wcale nie idzie w parze z regulaminem ck armii. Przecie\u017c ci wszyscy \u017co\u0142nierze, zes\u0142ani karnie do 11 kompanii wartowniczej w S\u00e1toralja\u00fajhely<\/a> to nie s\u0105 zwykli dekownicy, by nie powiedzie\u0107 \u2013 tch\u00f3rze, co chce u\u015bwiadomi\u0107 porucznikowi von Nogay\u2019owi dow\u00f3dca ca\u0142ego garnizonu, kapitan Wagner (Zbigniew Zapasiewicz). To w wielu wypadkach tak zwani polityczni \u2013 ludzie nie tylko \u015bwiadomi sytuacji, jaka panuje na froncie i rozpadaj\u0105cym si\u0119 pa\u0144stwie, ale maj\u0105cy poczucie godno\u015bci i \u017co\u0142nierskiego honoru, pomimo miejsca, w kt\u00f3rym si\u0119 znale\u017ali.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n W kompanii karnej honor frontowca zderza si\u0119 \u2013 u\u017cywaj\u0105c j\u0119zyka kapitana Wagnera \u2013 z troglodyctwem zupak\u00f3w i klawiszy przebranych w wojskowy mundur. Zwr\u00f3\u0107my uwag\u0119, \u017ce g\u0142\u00f3wny bohater \u2013 Kania (Marek Kondrat, a wi\u0119c porucznik von Traut z Lekcji martwego j\u0119zyka\u2026<\/em>), ma stopie\u0144 gefrajtera, potocznie \u2013 frajtera. To nie jedynie okre\u015blenie naszego starszego szeregowego. To w dawnym wojsku (tak\u017ce polskim) oznacza\u0142o \u017co\u0142nierza z do\u015bwiadczeniem frontowym, kt\u00f3ry prze\u017cy\u0142 kilka kampanii i wie co to wojna. Gefrajterzy podczas bitwy zawsze stawali w pierwszym szeregu = wbrew pozorom, w karnej kompanii frajter Kania r\u00f3wnie\u017c stoi w pierwszym szeregu. Tam gdzie chodzi o honor czy ludzk\u0105 przyzwoito\u015b\u0107, komedia Majewskiego od razu nabiera ton\u00f3w wymownej powagi, jak chocia\u017cby w scenie nauki hymnu pa\u0144stwowego, kt\u00f3ra jest w istocie tego hymnu profanacj\u0105, czy pobicia przez von Nogay\u2019a w\u0142oskiego je\u0144ca Baldiniego (Jacek Sas-Uhrynowski).<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Krytycy zarzucali C.K. Dezerterom<\/em> d\u0142u\u017cyzny, \u017ce film rozpada si\u0119 na dwie cz\u0119\u015bci \u2013 koszarow\u0105 i po ucieczce z koszar, kiedy dezerterzy podr\u00f3\u017cuj\u0105 do Wiednia. W istocie podr\u00f3\u017c ta by\u0142a p\u0119tl\u0105 \u2013 Uroborosem \u2013 gdy\u017c \u017co\u0142nierze znale\u017ali si\u0119 w punkcie wyj\u015bcia \u2013 aresztowani wr\u00f3cili pod eskort\u0105 do koszar, z kt\u00f3rych uciekli. Przed plutonem egzekucyjnym wybawi\u0142a ich apokalipsa Austro-W\u0119gier \u2013 kl\u0119ska w wojnie i rozpad tego pa\u0144stwa. Karnawa\u0142owe maski opad\u0142y[39]<\/a><\/sup><\/sup>. By zrozumie\u0107 o co chodzi\u0142o Januszowi Majewskiemu w tej zap\u0119tlonej konstrukcji filmu i w tej metaforze \u017celaznego mostu cytowanej na otwarciu tego tekstu poznajmy histori\u0119 jeszcze jednego, obok Kazimierza Sejdy, prawdziwego \u201edezertera z ck armii\u201d.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Nie poznamy jego nazwiska, gdy\u017c swe wspomnienia podpisa\u0142 tylko tak: \u201eGospodarz \u015bredniorolny w pow. jasielkim\u201d. By\u0142 to wi\u0119c ch\u0142op z Galicji, jeden z tych, kt\u00f3rych porucznik Kiekieritz spotyka\u0142 codziennie podczas swej s\u0142u\u017cby w Turku. Ten gospodarski syn w 1917 roku otrzyma\u0142 powo\u0142anie do ck armii i wyruszy\u0142 na wojn\u0119. Jak przyznawa\u0142: \u201eNie mieli Austrjacy [tu i ni\u017cej \u2013 pisownia oryginalna \u2013 PK] ze mnie du\u017cej pociechy. W jednym roku by\u0142em trzy razy na froncie, zawsze markieracja pomog\u0142a \u017cem tam po paru tygodniach pobytu jecha\u0142em w sanitarnem poci\u0105gu z frontu. By\u0142em na froncie w Tyrolu, g\u00f3ry tam wielkie. Dziwno mi by\u0142o jak mo\u017cna i po co mieszka\u0107 w takich g\u00f3rach. Austryjakom pomog\u0142em tyle, \u017ce trzy karabiny maszynowe rzuci\u0142em w przepa\u015b\u0107. Drugi raz by\u0142em nad morzem Adrjatykiem, tu mniejsze g\u00f3ry. Trzeci raz by\u0142em ju\u017c w Italji na r\u00f3wninach nad rzek\u0105 Piaw\u0105, tam my\u015bla\u0142em \u017ce ju\u017c trza swoje ko\u015bci za cesarza z\u0142o\u017cy\u0107, bo markieracja nie pomaga\u0142a, bo tu prawie ca\u0142e wojsko by\u0142o chore na malarje i inne choroby i tylko ci\u0119\u017cko chorych oddawano do szpitala. Jednak pewnego razu przysypa\u0142a mi\u0119 ziemia z powodu p\u0119kni\u0119cia granatu, co\u015b mi\u0119 pot\u0142uk\u0142o, troch\u0119 si\u0119 uda\u0142o i dzi\u0119ki Bogu odes\u0142ano mi\u0119 do szpitala a\u017c do Pragi. Z Pragi dosta\u0142em urlop czternastodniowy. Przyjecha\u0142em do domu 27 marca. Czterna\u015bcie dni przesz\u0142o a ja wcale ochoty jecha\u0107 za Austrj\u0119 piersi nadstawia\u0107 nie mia\u0142. Postanowi\u0142em zosta\u0107 dalej w domu. Uzbiera\u0142o si\u0119 nas takich we wsi czternastu. Mieli\u015bmy karabiny, wi\u0119c my si\u0119 \u017candarm\u00f3w nie bali, zreszt\u0105 i ci nie mieli ochoty z ca\u0142\u0105 kup\u0105 si\u0119 zadziera\u0107\u201d[40]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Dezerterzy mieli nawet karabin maszynowy, ale zgubi\u0142a ich zbyt du\u017ca pewno\u015b\u0107 siebie. Zamiast trzyma\u0107 si\u0119 razem, porozchodzili si\u0119 w kilku po wsiach i w ten spos\u00f3b stali si\u0119 \u0142atwym celem \u017candarm\u00f3w, kt\u00f3rzy wsparci przez wojsko nieoczekiwanie zorganizowali wielk\u0105 ob\u0142aw\u0119. Dekownika spod Jas\u0142a odes\u0142ano pod eskort\u0105 do jego macierzystego 100 Pu\u0142ku Piechoty, sk\u0105d trafi\u0142 przed s\u0105d wojenny. Otrzyma\u0142 pi\u0119\u0107 lat wi\u0119zienia po wojnie i wys\u0142ano go do 57 Pu\u0142ku w czeskim Przerowie, bo jak zaznaczy\u0142, \u201enie chciano, bym demoralizowa\u0142 kadr\u0119 setnego pu\u0142ku, gdzie jeszcze dyscyplina nie by\u0142a tak rozlu\u017aniona jak w 57 Tarnowskim[41]<\/a><\/sup><\/sup> w Przerowie\u201d[42]<\/a><\/sup><\/sup>. Istotnie, dekownik nie m\u00f3g\u0142 lepiej trafi\u0107: \u201ePo tygodniowem pobycie w Przerowie wys\u0142ali mnie razem z temi co wr\u00f3cili z rosyjskiej niewoli znowu pora\u017a czwarty na front nad Piawe do Italji. Po drodze rozbijali\u015bmy wozy kolejowe z kt\u00f3rych rabowali\u015bmy \u017cywno\u015b\u0107 i ju\u017c z tem postanowieniem, \u017ce zako\u0144czymy wojn\u0119 austryjack\u0105 na wz\u00f3r rosyjskiej, przyjechali\u015bmy do 57 pu\u0142ku. Pu\u0142k 57 zastali\u015bmy ju\u017c do\u015b\u0107 mocno zrewoltowany, stali\u015bmy poza frontem na spoczynku\u201d[43]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Nadchodzi\u0142a jesie\u0144 1918 roku. Do \u017co\u0142nierzy dosz\u0142a wie\u015b\u0107, \u017ce szykuje si\u0119 nowa ofensywa. W pododdzia\u0142ach 57 Pu\u0142ku zgodnie uradzono, \u017ce za wszelk\u0105 cen\u0119 trzeba ten rozkaz sabotowa\u0107. Coraz wyra\u017aniej czu\u0107 by\u0142o rozk\u0142ad ck monarchii. By\u0142ego dezertera z racji znajomo\u015bci j\u0119zyka niemieckiego uczyniono batalionowym go\u0144cem. Pr\u00f3cz roznoszenia meldunk\u00f3w, informowa\u0142 te\u017c \u017co\u0142nierzy, co zdecydowa\u0142a \u201espiskowa g\u00f3ra\u201d, w kt\u00f3rej prym wiedli byli je\u0144cy z Rosji i byli legioni\u015bci Pi\u0142sudskiego. A decyzja by\u0142a niezmienna \u2013 na front ju\u017c nie idziemy. Pewnej nocy wyrwano go\u0144ca ze snu i polecono i\u015b\u0107 z rozkazem. Co w nim jest nie m\u00f3g\u0142 przeczyta\u0107, gdy\u017c koperta by\u0142a zalakowana, ale domy\u015bli\u0142 si\u0119 tre\u015bci, bo natychmiast po jego pojawieniu si\u0119, w pierwszym batalionie dano rozkaz alarmu. \u201eJa \u2013 wspomina\u0142 \u2013 wst\u0119powa\u0142em po drodze do kwater \u017co\u0142nierskich i m\u00f3wi\u0142em \u017ceby nigdzie nie i\u015b\u0107, bo inne bataljony nie id\u0105\u201d[44]<\/a><\/sup><\/sup>. Efekt tego by\u0142 taki, \u017ce na drugi dzie\u0144 \u017caden \u017co\u0142nierz, pomimo krzyk\u00f3w oficer\u00f3w, nie chcia\u0142 opu\u015bci\u0107 kwatery. Trwa\u0142o to trzy dni, a\u017c zrewoltowanych \u017co\u0142nierzy otoczy\u0142 jaki\u015b pu\u0142k chorwacki. Buntownicy oddali Chorwatom bro\u0144 bez oporu, a ci zapewniali ich, \u017ce te\u017c si\u0119 zaraz zbuntuj\u0105. Potem rozkazano \u017co\u0142nierzom wychodzi\u0107 na zbi\u00f3rk\u0119 i ka\u017cdy mia\u0142 osobno deklarowa\u0107, czy idzie na front. Straszono, \u017ce ci kt\u00f3rzy odm\u00f3wi\u0105, na miejscu dostan\u0105 kul\u0119 w \u0142eb. Nasz goniec wspomina\u0142: \u201ePrzyszed\u0142 sztab pu\u0142ku i inni oficerowie i rzeczywi\u015bcie pytano si\u0119 za porz\u0105dkiem, kto chce i\u015b\u0107, a kto nie chce na front. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce tylko siedmiu o\u015bwiadczy\u0142o si\u0119 \u017ce id\u0105, a reszta nie. Kazano naszemu kapelanowi odprawi\u0107 msze polow\u0105 na kt\u00f3rej my byli, a p\u00f3\u017ani kazanie. Kapelan jak wyszed\u0142 na kazalnice zacz\u0105\u0142 co\u015b m\u00f3wi\u0107, czego ja nie s\u0142ysza\u0142, bo by\u0142em wys\u0142any z rozkazem i w\u0142a\u015bnie oddala\u0142em si\u0119 w ten czas, widzia\u0142em tylko, \u017ce zaraz zszed\u0142. Okaza\u0142o si\u0119 p\u00f3\u017ani, \u017ce go aresztowano bo nie tylko nie namawia\u0142 nas do pos\u0142usze\u0144stwa, ale wprost wezwa\u0142 do wytrwania w tem co my zacz\u0119li. Wida\u0107 by\u0142o, \u017ce i oficerowie chocia\u017c udawali, \u017ce oni s\u0105 przeciw buntowi to jednak po cichu informowali co dalej mamy robi\u0107. Podoficer\u00f3w oraz by\u0142ych je\u0144c\u00f3w rosyjskich i kilku by\u0142ych legjonist\u00f3w aresztowano i osadzono w wi\u0119zieniu w Chrobatinie[45]<\/a><\/sup><\/sup>. Po dw\u00f3ch dniach dowiedzieli\u015bmy si\u0119, \u017ce ich maj\u0105 rozstrzela\u0107\u201d[46]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Oficerowie polscy kieruj\u0105cy buntem w konspiracji postanowili w\u00f3wczas dzia\u0142a\u0107 ju\u017c otwarcie. Goniec otrzyma\u0142 rozkaz na pi\u015bmie, \u017ce najbli\u017cszej nocy \u017co\u0142nierze maj\u0105 rozbroi\u0107 pilnuj\u0105cych wi\u0119zienia W\u0119gr\u00f3w i uwolni\u0107 aresztant\u00f3w. Goniec wspomina\u0142: \u201eRozkaz wr\u0119czy\u0142 mi porucznik Fedorko informuj\u0105c mi\u0119 co mam na wypadek aresztowania mnie zrobi\u0107. Jak wychodzi\u0142em poza kordon drugiego bataljonu posterunek Madziar aresztowa\u0142 mie. Pokaza\u0142em mu na migi, \u017ce chce i\u015b\u0107 na stron\u0119, ten na to nic nie m\u00f3wi\u0142, wlaz\u0142em pod winogron, rozkaz starga\u0142em na drobne cz\u0119\u015bci, zagrzeba\u0142em w ziemi. Na wartowni zrewidowano mnie, nast\u0119pnie protok\u00f3\u0142 \u015bci\u0105gni\u0119to, ale nic si\u0119 nie dowiedziano. Pomimo to zamkni\u0119to, wzgl\u0119dnie odstawiono do Chrobatina, do aresztu\u201d[47]<\/a><\/sup><\/sup>. Porucznik Fedorko i inni spiskowcy musieli w por\u0119 dowiedzie\u0107 si\u0119, \u017ce ich goniec zosta\u0142 aresztowany i ponowi\u0107 rozkaz, bo nad ranem \u017co\u0142nierze bez jednego wystrza\u0142u rozbroili stra\u017cnik\u00f3w aresztu i uwolnili wszystkich wi\u0119\u017ani\u00f3w.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Rewolta obj\u0119\u0142a ju\u017c ca\u0142y pu\u0142k. Nie tylko szeregowcy czy podoficerowie, ale i oficerowie pozrywali z czapek b\u0105czki. Do pu\u0142ku zacz\u0119li do\u0142\u0105cza\u0107 \u017co\u0142nierze z innych zbuntowanych oddzia\u0142\u00f3w i ca\u0142e to wojsko bez wi\u0119kszych przeszk\u00f3d dotar\u0142o do Lublany. Tu w\u0142adze, ju\u017c Pa\u0144stwa S\u0142owe\u0144c\u00f3w, Chorwat\u00f3w i Serb\u00f3w, przekaza\u0142y \u017co\u0142nierzom tabory kolejowe, kt\u00f3rymi wr\u00f3cili do kraju. \u201eTak zako\u0144czy\u0142em s\u0142u\u017cb\u0119 Austrji. W wojsku polskim od dnia 14 lutego 1919 roku do 30 lipca 1922 r. s\u0142u\u017cy\u0142em rzeczywi\u015bcie. Bra\u0142em udzia\u0142 w wojnie z Ukrai\u0144cami i z bolszewikami. By\u0142em na froncie przez osiemna\u015bcie miesi\u0119cy, by\u0142em pod Radzyminem ranny\u201d[48]<\/a><\/sup><\/sup>. Tak znamiennie zako\u0144czy\u0142 swe wojenne prze\u017cycia gospodarz spod Jas\u0142a.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Jak wynika z jego pami\u0119tnika, pisanego bez poszanowania ortografii i gramatyki, ten ch\u0142opski syn mia\u0142 w 1918 roku \u015bwiadomo\u015b\u0107 o co naprawd\u0119 gra idzie na wojnie i spokojnie m\u00f3g\u0142by si\u0119 znale\u017a\u0107 po\u015br\u00f3d kompanion\u00f3w frajtra Kani, z kt\u00f3rych ka\u017cdy pragn\u0105\u0142 ju\u017c i\u015b\u0107 w swoj\u0105 stron\u0119 \u2013 dlatego dzia\u0142ali razem\u2026 A najd\u0142u\u017cszy sta\u017c dezertera mia\u0142 w filmie dezerter grany przez Olgierda \u0141ukaszewicza \u2013 g\u0142odny, brudny i zaszczuty przez ci\u0105g\u0142e po\u015bcigi pojawia si\u0119 pod koniec opowie\u015bci. W istocie m\u00f3g\u0142by by\u0107 \u201ezwierzyn\u0105\u201d dla porucznika Kiekieritza w Lekcji martwego j\u0119zyka\u2026<\/em><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Obydwa filmy Janusza Majewskiego o Wielkiej Wojnie s\u0105 wi\u0119c palimpsestem, kt\u00f3ry stawa\u0142 i staje si\u0119 czytelny wczoraj i obecnie \u2013 C.K. Dezerterzy <\/em>byli odtrutk\u0105 na stan wojenny, a Lekcja martwego j\u0119zyka <\/em>dzi\u015b u\u015bwiadamia, \u017ce nie istniej\u0105 krainy bez historii, \u017ce Wielka Wojna, rozpocz\u0119ta w 1914 roku nie zako\u0144czy\u0142a si\u0119 tak naprawd\u0119 ani w 1918 roku, ani w 1945, jak chc\u0105 historycy \u0142\u0105cz\u0105cy oba konflikty \u015bwiatowe w jedn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107, ani w 1989 roku \u2013 bo tak\u017ce rozpad sowieckiego bloku nazywano prawdziwym ko\u0144cem wojny. Niestety \u2013 ona wci\u0105\u017c trwa \u2013 dzi\u015b na Ukrainie.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Wystarczy zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na dyskusj\u0119 tocz\u0105c\u0105 si\u0119 wok\u00f3\u0142 mi\u0142o\u015bnik\u00f3w dawnego Mi\u0119dzymorza. Jego wielkim admiratorem jest mi\u0119dzy innymi Robert Mak\u0142owicz. ![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/04\/1-F-1993-41-1500x-1-1024x1024.jpg\")
\r\n![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/04\/Lekcja-martwego-jezyka-1-1-1024x688.jpg\")
<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/04\/1-F-1993-13-1500x-1-997x1024.jpg\")
\r\n![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/04\/1-F-1993-10-1500x-1024x1009.jpg\")
\r\n![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/04\/Lekcja-martwego-jezyka-221-1024x688.jpg\")
<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/04\/1-F-192-147-1500x-1024x842.jpg\")
\r\n![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/04\/1-F-192-98-1500x-2-1024x720.jpg\")
\r\n\r\n