{"id":6036,"date":"2022-12-23T12:18:48","date_gmt":"2022-12-23T11:18:48","guid":{"rendered":"https:\/\/pleograf.pl\/?p=6036"},"modified":"2024-09-24T21:05:29","modified_gmt":"2024-09-24T20:05:29","slug":"strach-przed-wesolym-diablem-miedzy-kinem-dzieciecym-a-gatunkiem-fantasy","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/strach-przed-wesolym-diablem-miedzy-kinem-dzieciecym-a-gatunkiem-fantasy\/","title":{"rendered":"Strach przed weso\u0142ym diab\u0142em. Mi\u0119dzy kinem dzieci\u0119cym a gatunkiem fantasy"},"content":{"rendered":"\r\n

 <\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

\"\"\r\n
Piotr Dziamarski, Przyjaciel weso\u0142ego diab\u0142a<\/em>, autor: Jan G\u00f3rski, Prawa: Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny<\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n

Dla generacji dzisiejszych 40-latk\u00f3w film Jerzego \u0141ukaszewicza pt. Przyjaciel weso\u0142ego diab\u0142a<\/em> wydaje si\u0119 urasta\u0107 do roli dzie\u0142a kultowego. W zale\u017cno\u015bci od wieku, w jakim film ten widzieli \u2013 jednym obraz ten do dzi\u015b kojarzy si\u0119 traumatycznie, inni wprost zachwycali si\u0119 diab\u0142em Piszcza\u0142k\u0105, na\u015bladuj\u0105c jego spos\u00f3b m\u00f3wienia, cytuj\u0105c dialogi i rozpami\u0119tuj\u0105c poszczeg\u00f3lne sceny. Mo\u017cna wr\u0119cz zaryzykowa\u0107 tez\u0119, \u017ce film ten sta\u0142 si\u0119 do\u015bwiadczeniem pokoleniowym. Ogl\u0105dany po 35 latach odkrywa nowe konteksty i uwydatnia nieu\u015bwiadomione chyba do ko\u0144ca w procesie tworzenia cechy gatunkowe. Z perspektywy czasu coraz wyra\u017aniej wida\u0107, \u017ce to prawie klasyczne kino fantasy. Wszyscy jednak doskonale wiedz\u0105, \u017ce \u201eprawie, robi r\u00f3\u017cnic\u0119\u201d.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

\u201eKr\u00f3tko m\u00f3wi\u0105c \u2013 uda\u0142o si\u0119. To by\u0142o wielkie wyzwanie dla mnie. Na szcz\u0119\u015bcie powiem nieskromnie po latach \u2013 wiem, \u017ce ten film wszed\u0142 do klasyki film\u00f3w dla dzieci\u201d[1]<\/a><\/sup><\/sup> \u2013 oznajmi\u0142 w kwietniu 2017 roku Jerzy \u0141ukaszewicz, tw\u00f3rca Przyjaciela weso\u0142ego diab\u0142a <\/em>(1986). Warto si\u0119 zastanowi\u0107 nad t\u0105 kr\u00f3tk\u0105 wypowiedzi\u0105 re\u017cysera i zada\u0107 w zwi\u0105zku z ni\u0105 kilka pyta\u0144. Czy obraz ten rzeczywi\u015bcie wszed\u0142 do klasyki film\u00f3w dla dzieci, a je\u015bli tak, to dlaczego? Czy jest to w og\u00f3le typowy film dla dzieci? Jakie cechy uwiarygodniaj\u0105 tez\u0119, \u017ce dzie\u0142o to mo\u017cemy zaliczy\u0107 do kina fantasy? Czy re\u017cyser u\u015bwiadamia\u0142 sobie, \u017ce kr\u0119c\u0105c film, porusza si\u0119 w obr\u0119bie tego podgatunku fantastyki? Jaka zachodzi relacja mi\u0119dzy literatur\u0105 i inspiruj\u0105cym si\u0119 ni\u0105 kinem fantasy, a filmem dzieci\u0119cym? Na te m.in. pytania postaram si\u0119 odpowiedzie\u0107 w niniejszym artykule.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Fabu\u0142a Se-Ma-Fora<\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Przyjaciel weso\u0142ego diab\u0142a<\/em> to fabularna produkcja s\u0142ynnego \u0142\u00f3dzkiego studia Ma\u0142ych Form Filmowych Se-Ma-For. Dzia\u0142aj\u0105ca od 1947 roku[2]<\/a><\/sup><\/sup> wytw\u00f3rnia znana jest przede wszystkim z film\u00f3w dla najm\u0142odszych (g\u0142\u00f3wnie lalkowych), kt\u00f3re na przestrzeni p\u00f3\u0142 wieku zdobywa\u0142y na ca\u0142ym \u015bwiecie liczne nagrody, z Oscarem na czele za film Tango<\/em> Zbigniewa Rybczy\u0144skiego (1983)[3]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Trudno dzisiaj ustali\u0107, dlaczego w\u0142a\u015bnie Jerzemu \u0141ukaszewiczowi zaproponowano wyre\u017cyserowanie filmu fabularnego w historii tej zas\u0142u\u017conej wytw\u00f3rni. W 1968 r. uko\u0144czy\u0142 on Wydzia\u0142 Operatorski Pa\u0144stwowej Wy\u017cszej Szko\u0142y Filmowej, Telewizyjnej i Teatralnej w \u0141odzi, czyli s\u0142ynnej \u201eFilm\u00f3wki\u201d, a w chwili, gdy pad\u0142a propozycja nakr\u0119cenia filmu w Se\u2013Ma\u2013Forze, by\u0142 ju\u017c uznanym autorem zdj\u0119\u0107 do takich g\u0142o\u015bnych film\u00f3w, jak: \u015amier\u0107 prezydenta<\/em> Jerzego Kawalerowicza (1977), Vabank<\/em> (1981) i Seksmisja<\/em> (1983) Juliusza Machulskiego, Dolina Issy<\/em> Tadeusza Konwickiego (1982), czy Siekierezada<\/em> Witolda Leszczy\u0144skiego (1985), a tak\u017ce wielu innych. Wcze\u015bniej zagra\u0142 te\u017c epizodyczn\u0105 rol\u0119 u boku swojego brata bli\u017aniaka Olgierda \u0141ukaszewicza w Soli ziemi czarnej<\/em> Kazimierza Kutza (1969) oraz wyre\u017cyserowa\u0142 kr\u00f3tkometra\u017cowy film dla dzieci Dzwon<\/em> (1983) na motywach powie\u015bci Hansa Christiana Andersena[4]<\/a><\/sup><\/sup> (zagra\u0142 w nim Waldemar Kalisz \u2013 odtw\u00f3rca g\u0142\u00f3wnej roli w Przyjacielu weso\u0142ego diab\u0142a<\/em>). Jak wida\u0107 z powy\u017cszego zestawienia, poza epizodem z ekranizacj\u0105 ba\u015bni Andersena, niewiele wskazywa\u0142o na to, \u017ce \u0141ukaszewicz zapisze si\u0119 w historii polskiej kinematografii, jako tw\u00f3rca jednego z najg\u0142o\u015bniejszych film\u00f3w dla dzieci. Sam re\u017cyser tak wspomina propozycj\u0119, kt\u00f3r\u0105 z\u0142o\u017cy\u0142 mu dyrektor studia Bogus\u0142aw Kuzio: \u201eKt\u00f3rego\u015b dnia spotkali\u015bmy si\u0119 i on powiedzia\u0142: \u00abA co by by\u0142o Jerzy gdyby\u015bmy zrobili pierwszy fabularny film w studio Se\u2013Ma\u2013For\u00bb. I rzeczywi\u015bcie po miesi\u0105cu przynios\u0142em konspekt wed\u0142ug powie\u015bci Kornela Makuszy\u0144skiego Przyjaciel weso\u0142ego diab\u0142a<\/em> i postanowili\u015bmy wsp\u00f3lnie, \u017ce to b\u0119dzie taka ekstremalna adaptacja, kr\u00f3tko m\u00f3wi\u0105c, \u017ceby nie odwo\u0142ywa\u0107 si\u0119 do takich wzorc\u00f3w, kt\u00f3re Kornel Makuszy\u0144ski ma w swojej powie\u015bci, chodzi\u0142o o to \u017ceby j\u0105 uwsp\u00f3\u0142cze\u015bni\u0107 dla m\u0142odego widza\u201d[5]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

\"\"\r\n
\u00a0Piotr Dziamarski, Przyjaciel weso\u0142ego diab\u0142a<\/em>, autor: Jan G\u00f3rski, Prawa: Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny<\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n

Uwsp\u00f3\u0142cze\u015bni\u0107 moralitet<\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Powie\u015b\u0107 Kornela Makuszy\u0144skiego z 1930 roku to historia przyja\u017ani ch\u0142opca i m\u0142odego diablika, kt\u00f3ry pr\u00f3buje zosta\u0107 prawdziwym diab\u0142em. Opowie\u015b\u0107 traktuj\u0105ca o po\u015bwi\u0119ceniu, cierpieniu i przyja\u017ani, nie stroni\u0105ca od okrucie\u0144stwa i przemocy, ale z uniwersalnym przes\u0142aniem moralnym. Wspomniana przez \u0141ukaszewicza \u201eekstremalna adaptacja\u201d mia\u0142a zapewne polega\u0107 na rezygnacji z w\u0105tk\u00f3w religijnych i aspekt\u00f3w zwi\u0105zanych z dylematami moralnymi, przed jakimi nieustannie staje Janek \u2013 nastoletni bohater powie\u015bci. Ekranizacja eksploatuje g\u0142\u00f3wnie w\u0105tek przygodowy, kt\u00f3ry w filmie skierowanym w za\u0142o\u017ceniu do dzieci i m\u0142odzie\u017cy wydawa\u0142 si\u0119 tw\u00f3rcom najbardziej po\u017c\u0105dany. Scenariusz sprowadza si\u0119 zatem do prostej historii: nastoletni ch\u0142opiec (w tej roli Waldemar Kalisz) za namow\u0105 tajemniczej si\u0142y postanawia wyruszy\u0107 w podr\u00f3\u017c do krainy Ducha Ciemno\u015bci, by pokona\u0107 upiornego w\u0142adc\u0119, co ma przywr\u00f3ci\u0107 wzrok jego przybranemu ojcu (znakomita rola Franciszka Pieczki). W podr\u00f3\u017cy spotyka przypadkiem kud\u0142atego diablika o imieniu Piszcza\u0142ka (Piotr Dziamarski), kt\u00f3ry nie rozstaje si\u0119 z ogromnym widelcem. Od momentu spotkania bohaterowie razem kontynuuj\u0105 wypraw\u0119, a po licznych perypetiach docieraj\u0105 wreszcie do celu, gdzie bohater przy pomocy Piszcza\u0142ki pokonuje Ducha Ciemno\u015bci, co skutkuje przywr\u00f3ceniem wzroku jego opiekunowi. Ca\u0142a przygoda ko\u0144czy si\u0119 oczywi\u015bcie szcz\u0119\u015bliwie.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Historia ta wydaje si\u0119 by\u0107 na wskro\u015b uniwersalna i zrozumia\u0142a pod ka\u017cd\u0105 szeroko\u015bci\u0105 geograficzn\u0105 przez kilkuletnie nawet dziecko. \u0141ukaszewiczowi podczas adaptacji fabu\u0142y powie\u015bci i kreacji bohater\u00f3w uda\u0142o si\u0119 \u201eprzyj\u0105\u0107 dzieci\u0119c\u0105 perspektyw\u0119, a nie jego w\u0142asn\u0105, doros\u0142\u0105, kt\u00f3ra gdzie\u015b tam projektuje jego pomys\u0142y na dzieci, potem na odbiorc\u00f3w\u201d[6]<\/a><\/sup><\/sup>. Jak we wsp\u00f3\u0142czesnych badaniach nad kinem dzieci\u0119cym zaznaczaj\u0105 liczni ankietowani, jest to niezwykle wa\u017cne, poniewa\u017c cz\u0119sto si\u0119 zdarza, \u017ce re\u017cyser filmu w za\u0142o\u017ceniu dzieci\u0119cego, stara si\u0119 \u201epomie\u015bci\u0107 wszystkich\u201d, tworz\u0105c kino familijne, a przez to \u201efabu\u0142\u0119, kt\u00f3ra jest zrozumia\u0142a tylko dla doros\u0142ych\u201d[7]<\/a><\/sup><\/sup> (do tego w\u0105tku jeszcze wr\u00f3cimy). \u0141ukaszewicz zdo\u0142a\u0142 unikn\u0105\u0107 tej pu\u0142apki na poziomie scenariusza. Postaci wykreowane w powie\u015bci przez Makuszy\u0144skiego zosta\u0142y co prawda pozbawione cz\u0119\u015bci psychologicznej g\u0142\u0119bi, a ich \u017cyciorysy znacznie okrojone, ale nie oznacza to, \u017ce sta\u0142y si\u0119 \u201epapierowe\u201d.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Ksi\u0105\u017ckowy m\u0119drzec i filozof Witalis staje si\u0119 w filmie po prostu starszym m\u0119\u017cczyzn\u0105, mieszkaj\u0105cym w ruinach zamku. Posta\u0107 filmowego Janka r\u00f3wnie\u017c zostaje uproszczona (nie posiada on nawet imienia, starzec nazywa go \u201esynkiem\u201d) \u2013 \u0141ukaszewicz rezygnuje np. z u\u015bmiercania matki ch\u0142opca i ekranowy starzec znajduje po prostu niemowl\u0119 w lesie. Ch\u0142opiec w filmie nie cierpi, nie jest poddawany ekstremalnym pr\u00f3bom, nie musi podejmowa\u0107 etycznych wybor\u00f3w \u2013 tak, jak to si\u0119 dzieje w powie\u015bci Makuszy\u0144skiego. Zredukowana do minimum jest tak\u017ce posta\u0107 Piszcza\u0142ki \u2013 tytu\u0142owego diab\u0142a, kt\u00f3rego ch\u0142opiec spotyka na bagnach. Nie wiemy sk\u0105d diablik si\u0119 tam wzi\u0105\u0142, nie znamy jego plan\u00f3w i jego przesz\u0142o\u015bci. Wystarczy, \u017ce jest nieokrzesany, lekko zwariowany i szybko przywi\u0105zuje si\u0119 do ch\u0142opca.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Wydaje si\u0119 zatem, \u017ce napisana przed niemal stu laty ksi\u0105\u017cka dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy zosta\u0142a umiej\u0119tnie prze\u0142o\u017cona na poziomie narracyjnym na j\u0119zyk filmu dzieci\u0119cego i \u2013 tak jak zapowiada\u0142 re\u017cyser \u2013 uwsp\u00f3\u0142cze\u015bniona, by zachowa\u0107 atrakcyjno\u015b\u0107 i \u015bwie\u017co\u015b\u0107 dla m\u0142odych widz\u00f3w, \u017cyj\u0105cych w latach 80. XX wieku. Dlaczego zatem zosta\u0142o na wst\u0119pie poddane w w\u0105tpliwo\u015b\u0107, czy film ten jest typowym obrazem przeznaczonym dla najm\u0142odszych?<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

\u201eBo\u017ce, jak ja si\u0119 tego diab\u0142a ba\u0142em\u2026\u201d[8]<\/a><\/sup><\/sup><\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Afisz promuj\u0105cy film, stworzony przez wybitnego plakacist\u0119 Jakuba Erola[9]<\/a><\/sup><\/sup> przedstawia posta\u0107 kud\u0142atego i u\u015bmiechni\u0119tego diablika Piszcza\u0142ki, trzymaj\u0105cego w d\u0142oniach ogromny widelec z powyginanymi z\u0105bkami. Estetyka plakatu przywo\u0142uje dobranocki, kt\u00f3re dzieci ogl\u0105da\u0142y w\u00f3wczas ka\u017cdego dnia w telewizyjnej Wieczorynce, lub ilustracje ksi\u0105\u017ckowe do ba\u015bni Andersena czy braci Grimm. Dodatkow\u0105 zach\u0119t\u0105 do zabrania najm\u0142odszych na seans by\u0142o umieszczenie na afiszu kr\u00f3tkiego obja\u015bnienia: \u201eBa\u015b\u0144 fantastyczna na motywach powie\u015bci Kornela Makuszy\u0144skiego\u201d.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Kt\u00f3\u017c wi\u0119c m\u00f3g\u0142 przypuszcza\u0107, jak silne emocje \u2013 zw\u0142aszcza u kilkuletnich dzieci \u2013 wzbudzi posta\u0107 \u201eweso\u0142ego diab\u0142a\u201d. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce Piszcza\u0142ka wcale nie wygl\u0105da zbyt \u201eweso\u0142o\u201d i nie ma nic wsp\u00f3lnego z postaciami z bajek, znanych chocia\u017cby z kresk\u00f3wek Walta Disneya. Za projekt plastyczny i wykonanie diab\u0142a odpowiedzialny by\u0142 Waldemar Pokromski[10]<\/a><\/sup><\/sup> \u2013 legendarny polski charakteryzator, obecnie cz\u0142onek Ameryka\u0144skiej Akademii Sztuki i Wiedzy Filmowej (AMPAS) i Europejskiej Akademii Filmowej (EFA). Wykreowana przez niego posta\u0107 by\u0142a tak oryginalna, sugestywna, przekonuj\u0105ca i na sw\u00f3j trudny do zdefiniowania spos\u00f3b straszna, \u017ce wywo\u0142ywa\u0142a wr\u0119cz panik\u0119 u niejednego z najm\u0142odszych widz\u00f3w. Nawet wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie, w epoce komputerowych efekt\u00f3w specjalnych, rezultat jaki zdo\u0142a\u0142 osi\u0105gn\u0105\u0107 Pokromski musi budzi\u0107 szacunek (jego praca spotka\u0142a si\u0119 zreszt\u0105 z prawdziwym uznaniem i za kreacj\u0119 Piszcza\u0142ki otrzyma\u0142 on swoj\u0105 pierwsz\u0105 powa\u017cn\u0105 nagrod\u0119 bran\u017cow\u0105)[11]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

O ile zatem \u0141ukaszewiczowi uda\u0142o si\u0119 \u201eprzyj\u0105\u0107 dzieci\u0119c\u0105 perspektyw\u0119\u201d na poziomie opowie\u015bci, to strona wizualna wydawa\u0142a si\u0119 w filmie rozje\u017cd\u017ca\u0107 z dzieci\u0119c\u0105 wra\u017cliwo\u015bci\u0105. Z emocjonalno\u015bci\u0105 najm\u0142odszych nie tylko nie korespondowa\u0142a posta\u0107 \u201eweso\u0142ego diab\u0142a\u201d, ale tak\u017ce mroczna atmosfera filmu, przypominaj\u0105ca momentami estetyk\u0119 obraz\u00f3w Tima Burtona, zw\u0142aszcza w scenach porwania ch\u0142opca i Piszcza\u0142ki i uwi\u0119zienia ich w krainie olbrzym\u00f3w i liliput\u00f3w, gdzie grozi\u0142y im straszliwe tortury. Prawdziwe przera\u017cenie dzieci wzbudzali te\u017c stra\u017cnicy Ducha Ciemno\u015bci oraz czarny paj\u0105k (strzelaj\u0105cy z oczu laserami!), z kt\u00f3rym bohater musia\u0142 stoczy\u0107 pojedynek.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Wszystkie te elementy sprawia\u0142y, \u017ce wy\u015bwietlany bez ogranicze\u0144 wiekowych film, nie do ko\u0144ca przypad\u0142 do gustu grupie docelowej, do kt\u00f3rej to by\u0142 skierowany. W\u015br\u00f3d zbyt wielu dzieci wzbudza\u0142 po prostu paniczny strach. Do dzisiaj fora internetowe traktuj\u0105ce o polskim filmie, pe\u0142ne s\u0105 opis\u00f3w \u201enajwi\u0119kszej traumy dzieci\u0144stwa\u201d, jak\u0105 rzekomo by\u0142 dla dzisiejszych 40-latk\u00f3w Przyjaciel weso\u0142ego diab\u0142a<\/em>. Wspominaj\u0105 oni, jak to uciekali z kin, zanosili si\u0119 p\u0142aczem na widok Piszcza\u0142ki i budzili z przera\u017ceniem w nocy, gdy tylko przy\u015bni\u0142a im si\u0119 posta\u0107 diablika. Niekt\u00f3rzy byli pono\u0107 tak przera\u017ceni, \u017ce traum\u0119 wywo\u0142ywa\u0142a u nich nawet \u015bcie\u017cka d\u017awi\u0119kowa (sk\u0105din\u0105d z doskona\u0142\u0105 muzyk\u0105 Marka Bili\u0144skiego), przywo\u0142uj\u0105ca okre\u015blone sceny filmu. Wniosek z lektury dyskusji internetowych prowadzonych przez osoby, kt\u00f3re w po\u0142owie lat 80. by\u0142y kilkulatkami, lub cho\u0107by uczniami pierwszych klas szk\u00f3\u0142 podstawowych, nie mo\u017ce by\u0107 inny \u2013 to chyba nie do ko\u0144ca by\u0142 film dla najm\u0142odszych\u2026<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Film ten silnie si\u0119 jednak odcisn\u0105\u0142 w \u015bwiadomo\u015bci wspomnianego pokolenia (tylko w kinach obejrza\u0142o go ponad 1,3 mln widz\u00f3w, nie wspominaj\u0105c o widowni telewizyjnej)[12]<\/a><\/sup><\/sup>. Podejmowane ponadto \u2013 przez tych nieco starszych widz\u00f3w (uczni\u00f3w starszych klas szk\u00f3\u0142 podstawowych i \u015bwie\u017co upieczonych nastolatk\u00f3w), kt\u00f3rzy si\u0119 filmem wprost zachwycili \u2013 pr\u00f3by na\u015bladowania specyficznego sposobu wypowiadania si\u0119 Piszcza\u0142ki (dziwacznie zmieniane wyrazy, charakterystyczny ochryp\u0142y g\u0142os), uczenie si\u0119 na pami\u0119\u0107 niekt\u00f3rych jego bon-mot\u00f3w, rozpami\u0119tywanie poszczeg\u00f3lnych scen, to ju\u017c przecie\u017c cechy, kt\u00f3re uprawniaj\u0105 do m\u00f3wienia o Przyjacielu weso\u0142ego diab\u0142a<\/em>, jako o filmie kultowym[13]<\/a><\/sup><\/sup>. Wydaje si\u0119 zatem, \u017ce g\u0142\u00f3wnie w tych dw\u00f3ch aspektach (trauma, jak\u0105 film wywo\u0142ywa\u0142 u najm\u0142odszych i jego \u201ekultowo\u015b\u0107\u201d dla nastolatk\u00f3w) nale\u017cy upatrywa\u0107 powodu, dla kt\u00f3rego obraz ten mo\u017cna uzna\u0107 za klasyk\u0119 w\u015br\u00f3d polskich film\u00f3w adresowanych do m\u0142odego widza.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Ogl\u0105dany jednak po 35 latach od daty premiery Przyjaciel weso\u0142ego diab\u0142a <\/em>odkrywa \u2013 jak ju\u017c wspomniano na wst\u0119pie \u2013 nowe konteksty i cechy gatunkowe. Gdyby obraz ten nie by\u0142 skierowany wy\u0142\u0105cznie do dzieci (o czym b\u0119dzie mowa w dalszej cz\u0119\u015bci tekstu), zyska\u0142by mo\u017ce inn\u0105 grup\u0119 odbiorc\u00f3w. Zamiast najm\u0142odszych i ich rodzic\u00f3w, do kin mogliby t\u0142umnie p\u00f3j\u015b\u0107 fani m.in. J. R. R. Tolkiena. Przyjaciel weso\u0142ego diab\u0142a<\/em> posiada bowiem wszystkie cechy typowego filmu fantasy.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

\"\"\r\n
Zbigniew Grabski, Przyjaciel weso\u0142ego diab\u0142a<\/em>, autor: Jan G\u00f3rski, Prawa: Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny<\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n

Klapa polskiego fantasy<\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Autorzy \u015bwietnej poniek\u0105d ksi\u0105\u017cki \u201eKino bez tajemnic\u201d po\u015bwi\u0119cili jej fragment polskiemu kinu fantasy. O rodzimych pr\u00f3bach nakr\u0119cenia film\u00f3w z tego gatunku pisz\u0105 tak: \u201eLubiany, ciesz\u0105cy si\u0119 ogromnym zainteresowaniem widowni w ostatnich dziesi\u0119cioleciach film z gatunku fantasy r\u00f3wnie\u017c poni\u00f3s\u0142 w naszym kinie spektakularn\u0105 kl\u0119sk\u0119 \u2013 tak\u0105 nieudan\u0105 produkcj\u0105 by\u0142 Wied\u017amin<\/em> Marka Brodzkiego (2002), mimo \u017ce jego literacki pierwowz\u00f3r, utw\u00f3r Andrzeja Sapkowskiego, nale\u017cy do \u015bcis\u0142ej czo\u0142\u00f3wki tego gatunku. Przyczyn nieobecno\u015bci b\u0105d\u017a s\u0142abo\u015bci tych trzech odmian gatunk\u00f3w filmowych w naszym kinie mo\u017cna poszukiwa\u0107 zar\u00f3wno w braku ich tradycji, jak w ub\u00f3stwie polskiej kinematografii. \u015awiatowe kino udowodni\u0142o, \u017ce zw\u0142aszcza science-fiction i fantasy to rodzaj film\u00f3w, kt\u00f3re wymagaj\u0105 ogromnych nak\u0142ad\u00f3w finansowych\u201d[14]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Trudno si\u0119 nie zgodzi\u0107 z tak postawion\u0105 diagnoz\u0105, ale \u2013 jak to zwykle bywa \u2013 diabe\u0142 (sic!) tkwi w szczeg\u00f3\u0142ach. Ot\u00f3\u017c nie ulega chyba w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce polska ekranizacja Wied\u017amina<\/em> zako\u0144czy\u0142a si\u0119 spektakularn\u0105 klap\u0105 i zmarnowaniem tej doskona\u0142ej historii na d\u0142ugie lata[15]<\/a><\/sup><\/sup>. Jedno jest jednak pewne \u2013 to rzeczywi\u015bcie by\u0142 film fantasy, bo gdy si\u0119gniemy chocia\u017cby do popularnej Wikipedii, to pod has\u0142em: \u201ePolskie filmy fantasy\u201d znajdziemy obrazy, kt\u00f3re nijak si\u0119 maj\u0105 do tego gatunku. Od wielkiej biedy mo\u017cna by uzna\u0107, \u017ce zaledwie kilka element\u00f3w charakterystycznych dla fantasy zawieraj\u0105 filmy o panu Kleksie Krzysztofa Gradowskiego (Akademia pana Kleksa<\/em> z 1983 r. i Podr\u00f3\u017ce pana Kleksa<\/em> z 1985 r., wy\u0142\u0105czaj\u0105c jednak Pana Kleksa w kosmosie <\/em>z 1988 r.), ale ju\u017c zaliczanie do kina fantasy takich film\u00f3w jak Ucieczka z kina Wolno\u015b\u0107<\/em> Wojciecha Marczewskiego (1990), czy Podw\u00f3jne \u017cycie Weroniki<\/em> Krzysztofa Kie\u015blowskiego (1991), poniewa\u017c zawieraj\u0105 elementy \u015bwiata nadprzyrodzonego, to kompletna aberracja[16]<\/a><\/sup><\/sup>. Wci\u0105\u017c mamy \u2013 jak wida\u0107 \u2013 problem z definicj\u0105 w Polsce kina fantasy.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

O cechach tego gatunku b\u0119dzie jeszcze mowa, w tym miejscu warto jednak odnie\u015b\u0107 si\u0119 do akcentowanych przez autor\u00f3w powy\u017cszego cytatu przyczyn, dla kt\u00f3rych kino fantasy w Polsce mia\u0142o ponie\u015b\u0107 \u201espektakularn\u0105 kl\u0119sk\u0119\u201d. Je\u015bli chodzi o brak polskiej tradycji tego gatunku, to nale\u017cy zauwa\u017cy\u0107, \u017ce pocz\u0105tek ogromnej popularno\u015bci kina fantasy na \u015bwiecie datuje si\u0119 dopiero na lata 80. XX wieku[17]<\/a><\/sup><\/sup>, wi\u0119c w innych krajach te\u017c nie by\u0142o si\u0119 specjalnie do czego odwo\u0142ywa\u0107. Je\u015bli za\u015b poruszamy kwestie ub\u00f3stwa polskiego kina i brak \u015brodk\u00f3w na realizacj\u0119 tego typu produkcji, to trudno si\u0119 tu nie zgodzi\u0107, lecz argument ten mo\u017cna wysun\u0105\u0107 przy por\u00f3wnaniu ka\u017cdego rodzaju rodzimej tw\u00f3rczo\u015bci filmowej z jej odpowiednikiem np. w USA. Innymi s\u0142owy \u2013 wytw\u00f3rnie ameryka\u0144skie, czy zachodnioeuropejskie (a ostatnio r\u00f3wnie\u017c chi\u0144skie) niemal zawsze b\u0119d\u0105 dysponowa\u0142y niepor\u00f3wnanie wi\u0119kszym bud\u017cetem ni\u017c tw\u00f3rcy polscy. Trzeba si\u0119 z tym pogodzi\u0107 i robi\u0107 swoje. Przyk\u0142adowo \u2013 tw\u00f3rcy polskich film\u00f3w historycznych, kt\u00f3rzy dysponuj\u0105 bud\u017cetami kilkukrotnie ni\u017cszymi ni\u017c ich ameryka\u0144scy koledzy, radz\u0105 sobie ca\u0142kiem nie\u017ale z efektami specjalnymi. Wydaje si\u0119 \u2013 poza tym \u2013 \u017ce za klap\u0119 polskiej ekranizacji Wied\u017amina<\/em> bardziej odpowiada\u0142 fatalny scenariusz, ni\u017c brak \u015brodk\u00f3w na odpowiedni\u0105 postprodukcj\u0119 (cho\u0107 trzeba przyzna\u0107, \u017ce efekty specjalne r\u00f3wnie\u017c by\u0142y w tym filmie kompromituj\u0105ce).<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Wracaj\u0105c jednak do Przyjaciela weso\u0142ego diab\u0142a, <\/em>to zaryzykuj\u0119 opini\u0119, \u017ce obraz ten nie do ko\u0144ca wpisuje si\u0119 w tezy autor\u00f3w \u201eKina bez tajemnic\u201d \u2013 nie tylko m\u00f3g\u0142 on udanie zapocz\u0105tkowa\u0107 \u201epe\u0142noprawne\u201d polskie kino fantasy, nie odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do \u017cadnych polskich tradycji gatunku, ale jeszcze do tego zab\u0142ysn\u0105\u0142 co najmniej poprawnymi (jak na tamte czasy) efektami specjalnymi, zachwyci\u0142 znakomit\u0105 charakteryzacj\u0105, wspania\u0142ymi zdj\u0119ciami, a tak\u017ce prawdziwym rozmachem, je\u015bli chodzi o dob\u00f3r filmowych plener\u00f3w. Wszystko to przecie\u017c w warunkach najwi\u0119kszego kryzysu gospodarczego w powojennej Polsce, gdy na rynku brakowa\u0142o dos\u0142ownie wszystkiego, nawet produkt\u00f3w pierwszej potrzeby.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

<\/a> Wsp\u00f3\u0142czesna ba\u015b\u0144<\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Stanis\u0142aw Lem okre\u015bli\u0142 fantasy jako odmian\u0119 wsp\u00f3\u0142czesnej ba\u015bni, co jest mo\u017ce najprostsz\u0105 i najkr\u00f3tsz\u0105 definicj\u0105 gatunku[18]<\/a><\/sup><\/sup>. Autorzy S\u0142ownika wiedzy o filmie <\/em>definiuj\u0105 natomiast kino fantasy, jako podgatunek kina fantastycznego (obok science-fiction): \u201eAkcja tych opowie\u015bci odwo\u0142uje si\u0119 do legend czy sag bohaterskich i toczy si\u0119 w nieokre\u015blonej, ahistorycznej przesz\u0142o\u015bci. Naczelnym tematem jest walka Dobra ze Z\u0142em, cz\u0119sto toczona przy wsparciu si\u0142 nadprzyrodzonych. Fantasy r\u00f3\u017cni si\u0119 wi\u0119c od klasycznego s-f proponowan\u0105 wizj\u0105 \u015bwiata, w kt\u00f3rej dominuje element ba\u015bniowej cudowno\u015bci. Wykorzystuje r\u00f3wnie\u017c archetypy i motywy w\u0142a\u015bciwe mitom oraz ba\u015bniom: w\u0119dr\u00f3wki, kuszenia, kary i nagrody etc\u201d[19]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

To \u2013 w moim przekonaniu \u2013 trafna i wskazuj\u0105ca na g\u0142\u00f3wne cechy definicja tego gatunku. Doda\u0142bym jeszcze dwa wa\u017cne dla fan\u00f3w fantasy elementy. Pierwszy to obecno\u015b\u0107 magii, drugi to kwestia konstrukcji \u015bwiata \u2013 najlepiej gdyby by\u0142a ona oparta lub nawi\u0105zywa\u0142a w jakim\u015b stopniu do historycznych wiek\u00f3w \u015brednich. Gatunek ten jest bowiem zdominowany przez odmian\u0119 mediewistyczn\u0105 \u2013 tak\u0105 w\u0142a\u015bnie wizj\u0105 stworzonej przez siebie rzeczywisto\u015bci pos\u0142ugiwa\u0142 si\u0119 w swoich ksi\u0105\u017ckach J.R.R. Tolkien, tw\u00f3rca Hobbita<\/em> i trylogii W\u0142adca Pier\u015bcieni<\/em>, nieprzemijaj\u0105cej klasyki fantasy. Nie miejsce tu na szczeg\u00f3\u0142ow\u0105 analiz\u0119 gatunku, jego historii oraz ewolucji (warto tylko zaznaczy\u0107, \u017ce swoje \u017ar\u00f3d\u0142a fantasy ma w literaturze XIX wieku[20]<\/a><\/sup><\/sup>), lecz na pr\u00f3b\u0119 odpowiedzi na zasadnicze pytanie: Jakie cechy filmu Jerzego \u0141ukaszewicza wskazuj\u0105 na jego przynale\u017cno\u015b\u0107 do kina fantasy?<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

\"\"\r\n
Waldemar Kalisz, Przyjaciel weso\u0142ego diab\u0142a<\/em>, autor: Jan G\u00f3rski, Prawa: Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny<\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n

\u201eSynek\u201d niczym Frodo Baggins<\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 Przyjaciel weso\u0142ego diab\u0142a<\/em> (tak jak jego ksi\u0105\u017ckowy pierwowz\u00f3r) odwo\u0142uje si\u0119 do legend i mit\u00f3w (archetyp diab\u0142a w polskiej kulturze ludowej jest przecie\u017c jednym z najsilniejszych[21]<\/a><\/sup><\/sup>). Akcja tej opowie\u015bci toczy si\u0119 w ahistorycznej i nieokre\u015blonej przesz\u0142o\u015bci, a konstrukcja \u015bwiata wyra\u017anie nawi\u0105zuje do \u015bredniowiecza (stroje, narz\u0119dzia, bro\u0144, ruiny zamku). W uniwersum tym wyst\u0119puj\u0105 elementy ba\u015bniowej cudowno\u015bci \u2013 tajemnicza si\u0142a zsy\u0142a niemowl\u0119, podczas burzy zabiera konia Huragana, zleca te\u017c ch\u0142opcu misj\u0119 pokonania Ducha Ciemno\u015bci itp. Tematem tej opowie\u015bci jest walka Dobra ze Z\u0142em \u2013 bohaterem kieruje szczytna idea, u pod\u0142o\u017ca kt\u00f3rej le\u017cy mi\u0142o\u015b\u0107 do przybranego ojca: \u201esynek\u201d musi pokona\u0107 reprezentanta Z\u0142a, kt\u00f3ry w tajemniczy spos\u00f3b pozbawi\u0142 jego opiekuna wzroku. Bohatera wspiera posta\u0107, kt\u00f3ra bez w\u0105tpienia nale\u017cy do si\u0142 nadprzyrodzonych \u2013 diabe\u0142 Piszcza\u0142ka, pos\u0142uguj\u0105cy si\u0119 magi\u0105 (unosi si\u0119 w powietrzu, potrafi kichni\u0119ciem wywo\u0142a\u0107 eksplozj\u0119, jego tajemnicza bro\u0144 w postaci widelca ma w\u0142a\u015bciwo\u015bci magiczne). W filmie spotykamy r\u00f3wnie\u017c inne tajemnicze stworzenia \u2013 liliput\u00f3w, olbrzym\u00f3w, przera\u017caj\u0105cych stra\u017cnik\u00f3w Kr\u00f3lestwa Ciemno\u015bci, czy ogromnego paj\u0105ka. Osi\u0105 fabu\u0142y jest pe\u0142na przyg\u00f3d i niebezpiecze\u0144stw w\u0119dr\u00f3wka ch\u0142opca i diab\u0142a \u2013 element niezwykle charakterystyczny dla fantasy. R\u00f3wnie charakterystyczne i typowe dla gatunku jest pos\u0142ugiwanie si\u0119 przez bohater\u00f3w magicznymi artefaktami \u2013 ch\u0142opiec posiada taki artefakt w postaci cudownego kryszta\u0142u, kt\u00f3ry wype\u0142nia si\u0119 blaskiem, gdy ch\u0142opiec uzyskuje wewn\u0119trzn\u0105 si\u0142\u0119.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

W filmach fantasy ogromn\u0105 rol\u0119 odgrywaj\u0105 ponadto plenery \u2013 wykreowany \u015bwiat powinien zachwyca\u0107 krajobrazami, by\u0107 tajemniczy i niebezpieczny. W ekranizacji trylogii W\u0142adca Pier\u015bcieni<\/em> Petera Jacksona (2001-2003) wykorzystano przepi\u0119kne pejza\u017ce Nowej Zelandii, kt\u00f3ra znakomicie oddawa\u0142a klimat \u015ar\u00f3dziemia. Starsza o 15 lat polska produkcja w tym elemencie absolutnie nie zawodzi \u2013 \u0141ukaszewicz kr\u0119ci\u0142 sw\u00f3j film m.in. w \u0141\u0119czycy (tradycja ludowa lokuje tam diab\u0142a Borut\u0119 \u2013 to raczej nie by\u0142 przypadek), na zamkach w Mirowie oraz w Uje\u017adzie, w w\u0105wozach lessowych pod Kazimierzem Dolnym, w masywie Szczeli\u0144ca, nad Ba\u0142tykiem\u2026 Dzi\u0119ki odpowiedniemu doborowi miejsc zdj\u0119ciowych, Przyjaciel weso\u0142ego diab\u0142a \u2013 <\/em>jak przysta\u0142o na produkcj\u0119 fantasy \u2013 zachwyca wizualnie[22]<\/a><\/sup><\/sup> (re\u017cyser by\u0142 tak\u017ce autorem zdj\u0119\u0107 do filmu).<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Co wi\u0119cej, obraz \u0141ukaszewicza pos\u0142uguje si\u0119 wieloma schematami fabularnymi, charakterystycznymi dla klasyki gatunku. Motyw\u00f3w zaczerpni\u0119tych z prozy Tolkiena jest tu bez liku: Ducha Ciemno\u015bci mo\u017cna uto\u017csami\u0107 z Sauronem, a jego stra\u017cnik\u00f3w z orkami, czy nawet upiornymi Nazgulami, magiczny kryszta\u0142 jest tu niczym pier\u015bcie\u0144 w\u0142adzy, czarny paj\u0105k z kt\u00f3rym bohater stacza pojedynek, przypomina tolkienowsk\u0105 Szelob\u0119, a sama posta\u0107 Piszcza\u0142ki przywodzi na my\u015bl Golluma, kt\u00f3ry towarzyszy Frodowi i Samowi w wyprawie do G\u00f3ry Przeznaczenia. \u201eSynek\u201d upodabnia si\u0119 natomiast do Froda Bagginsa z W\u0142adcy Pier\u015bcieni \u2013 niczym bohater Tolkiena, zmuszony jest wyruszy\u0107 w podr\u00f3\u017c, kt\u00f3rej wcale nie pragnie; jest ona jednak konieczna, by Z\u0142o zosta\u0142o pokonane i przywr\u00f3cony zaburzony przez nie porz\u0105dek.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Film \u0141ukaszewicza posiada zatem wszystkie cechy gatunku i trudno przywo\u0142a\u0107 tu inny polski obraz (poza wspomnianym Wied\u017aminem<\/em>), kt\u00f3ry mo\u017cna by tak jednoznacznie zakwalifikowa\u0107 jako fantasy. Czy to jednak wystarczy, by film ten zyska\u0142 uznanie mi\u0142o\u015bnik\u00f3w gatunku?<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Czy to m\u00f3g\u0142 by\u0107 przypadek?<\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Warto si\u0119 przez chwil\u0119 zatrzyma\u0107 nad pytaniami o u\u015bwiadomienie polskich tw\u00f3rc\u00f3w i widz\u00f3w, co do kwestii odr\u0119bno\u015bci kina fantasy w latach 80-tych XX wieku. Czy \u0141ukaszewicz uzmys\u0142awia\u0142 sobie, \u017ce porusza si\u0119 w obr\u0119bie gatunku fantasy? Czy w og\u00f3le s\u0142ysza\u0142 o kinie fantasy? Czy \u015bwiadomie pos\u0142ugiwa\u0142 si\u0119 konstytuuj\u0105cymi go elementami, czy mo\u017ce dosz\u0142o tu do zaskakuj\u0105cego przypadku? Odpowiedzi na tak zadane pytania m\u00f3g\u0142by udzieli\u0107 sam re\u017cyser, jednak wydaje si\u0119, \u017ce z perspektywy 35 lat m\u00f3g\u0142by on sugerowa\u0107 si\u0119 aktualn\u0105 wiedz\u0105, kt\u00f3ra w tamtym okresie czasu nie by\u0142a tak oczywista. W przywo\u0142anym na pocz\u0105tku artyku\u0142u wywiadzie z 2017 r., utrzymywa\u0142 przecie\u017c, \u017ce Przyjaciel weso\u0142ego diab\u0142a<\/em> wszed\u0142 do \u201eklasyki film\u00f3w dla dzieci\u201d. Ani s\u0142owa o gatunku fantasy\u2026<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Nazwa ta nie by\u0142a bowiem w latach 80. rozpowszechniona. Chocia\u017c termin ten zosta\u0142 najprawdopodobniej wymy\u015blony w 1927 r. przez angielskiego pisarza Edwarda Morgana Forstera[23]<\/a><\/sup><\/sup>, nie wszed\u0142 on jednak od razu do powszechnego u\u017cycia, zw\u0142aszcza w kontek\u015bcie kinematografii. M\u00f3wi\u0142o si\u0119 o filmie fantastycznym, ale tego podgatunku nie rozr\u00f3\u017cniano w spos\u00f3b jednoznaczny (jak stara\u0142em si\u0119 wykaza\u0107 powy\u017cej, wci\u0105\u017c termin ten bywa u\u017cywany niew\u0142a\u015bciwie). W Polsce nazwa ta by\u0142a znana g\u0142\u00f3wnie czytelnikom niszowej Fantastyki, <\/em>lecz o odr\u0119bnym kinie fantasy raczej si\u0119 nie dyskutowa\u0142o. Popularno\u015b\u0107 termin ten uzyska\u0142 dopiero w latach 90. XX wieku w wolnej ju\u017c Polsce (pocz\u0105tkowo w kontek\u015bcie literatury), za spraw\u0105 m.in. wydawnictwa Amber, kt\u00f3re masowo wydawa\u0142o w tej dekadzie ksi\u0105\u017cki fantasy, o charakterystycznych ok\u0142adkach, zawieraj\u0105cych dzie\u0142a kultowego peruwia\u0144skiego ilustratora Borisa Valeyo \u2013 posta\u0107 jednoznacznie kojarzon\u0105 z estetyk\u0105 gatunku.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Nie oznacza to jednak, \u017ce charakterystyczne cechy kina fantasy (bez u\u017cywania tej nazwy) nie by\u0142y w\u00f3wczas w Polsce rozpoznawalne. To przecie\u017c w latach 80. mia\u0142y swoj\u0105 premier\u0119 (r\u00f3wnie\u017c nad Wis\u0142\u0105) wybitne dla tego gatunku obrazy. Wystarczy wymieni\u0107 kilka tytu\u0142\u00f3w: Nieko\u0144cz\u0105ca si\u0119 opowie\u015b\u0107<\/em> Wolfganga Petersena (1984), Zakl\u0119ta w soko\u0142a <\/em>Richarda Donnera (1985), Nie\u015bmiertelny<\/em> Russella Mulcahy\u2019ego (1986), Labirynt<\/em> Jima Hensona (1986), Willow <\/em>Rona Howarda (1988), czy Przygody Barona Munchausena<\/em> Terry\u2019ego Gilliama (1988).<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Przyjaciel weso\u0142ego diab\u0142a <\/em>powstaje w tym samym mniej wi\u0119cej czasie, w pewnym sensie wpisuj\u0105c si\u0119 w trendy popularne w\u00f3wczas na Zachodzie.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Co ciekawe, nie ka\u017cdy z wy\u017cej wymienionych film\u00f3w posiada wszystkie cechy gatunku fantasy, w przeciwie\u0144stwie do\u2026 obrazu \u0141ukaszewicza. Przyjaciel weso\u0142ego diab\u0142a<\/em>, mimo wielu akcentowanych powy\u017cej zalet i spe\u0142nienia wszystkich wymog\u00f3w gatunkowych, wypada jednak na ich tle blado. Wydaje si\u0119, \u017ce dzieje si\u0119 tak nie tyle z powodu braku talentu re\u017cyserskiego, niepor\u00f3wnywalnie ni\u017cszego bud\u017cetu, gorszych efekt\u00f3w specjalnych, czy s\u0142abo\u015bci scenariusza, lecz by\u0107 mo\u017ce dlatego, \u017ce film ten od pocz\u0105tku w za\u0142o\u017ceniu adresowany by\u0142 wy\u0142\u0105cznie do dzieci\u2026 Gdyby \u0141ukaszewicz zdawa\u0142 sobie do ko\u0144ca spraw\u0119 z regu\u0142 rz\u0105dz\u0105cych konwencj\u0105, by\u0107 mo\u017ce poszerzy\u0142by grono odbiorc\u00f3w swojego filmu, modyfikuj\u0105c infantylne dialogi i rezygnuj\u0105c z tak radykalnego okrojenia ka\u017cdej postaci z jej psychologicznej g\u0142\u0119bi. Nie zmieniaj\u0105c szkieletu fabu\u0142y i nie rezygnuj\u0105c z warstwy wizualnej, zrobi\u0142by w\u00f3wczas film dla ka\u017cdego, nie pomijaj\u0105c r\u00f3wnie\u017c najm\u0142odszych. Kino fantasy lat 80. to bowiem w zdecydowanej wi\u0119kszo\u015bci kino familijne.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

 <\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

\"\"\r\n
Piotr Dziamarskii, Przyjaciel weso\u0142ego diab\u0142a<\/em>, autor: Jan G\u00f3rski, Prawa: Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny<\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n

Fantastyka dla dzieci?<\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Hobbit, czyli tam i z powrotem<\/em> \u2013 ksi\u0105\u017cka niemal konstytutywna dla gatunku fantasy, rozpoczyna si\u0119 niczym bajka dla najm\u0142odszych: \u201eW pewnej norze ziemnej mieszka\u0142 sobie pewien hobbit. Nie by\u0142a to szkaradna, brudna, wilgotna nora, roj\u0105ca si\u0119 od robak\u00f3w i cuchn\u0105ca b\u0142otem, ani te\u017c sucha, naga, piaszczysta nora bez sto\u0142ka, na kt\u00f3rym by mo\u017cna usi\u0105\u015b\u0107, i bez dobrze zaopatrzonej spi\u017carni; by\u0142a to nora hobbita, a to znaczy: nora z wygodami\u201d[24]<\/a><\/sup><\/sup>. Lektura jednak stopniowo wytraca konwencj\u0119 dzieci\u0119c\u0105 i staje si\u0119 coraz bardziej mroczna. Trylogia W\u0142adca Pier\u015bcieni<\/em>, b\u0119d\u0105ca kontynuacj\u0105 Hobbita<\/em> jest ju\u017c ca\u0142kowicie jej pozbawiona i staje si\u0119 literatur\u0105 na wskro\u015b \u201epowa\u017cn\u0105\u201d, mimo zachowania wszystkich cech gatunku. Podobny manewr zastosowa\u0142o wielu innych autor\u00f3w klasycznych dzie\u0142 tego nurtu (m.in. C.S. Lewis w swoich s\u0142ynnych Opowie\u015bciach z Narni<\/em>). To przyk\u0142ad bardzo charakterystyczny dla fantasy.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Po co w\u0142a\u015bciwie tw\u00f3rcy fantasy stosowali tego typu uniki? Wydaje si\u0119, \u017ce ma to swoje \u017ar\u00f3d\u0142o w historii gatunku. Dla wielu tworz\u0105cych w tej estetyce, ubranie swojego dzie\u0142a w posta\u0107 opowie\u015bci dla dzieci, by\u0142o swoistym kamufla\u017cem, bezpieczn\u0105 mask\u0105, skrywaj\u0105c\u0105 wstydliwe \u2013 wydawa\u0142oby si\u0119 \u2013 rojenia o smokach, krasnoludach, elfach i magicznych artefaktach. Najprawdopodobniej kr\u0119powano si\u0119 ujawnia\u0107 wprost swoje fascynacje ba\u015bni\u0105, legend\u0105, mitem \u2013 uznawanymi za sfer\u0119 niegodn\u0105 zainteresowania przez doros\u0142ych, powa\u017cnych ludzi. Fantasy bowiem, w przeciwie\u0144stwie do science-fiction, by\u0142a d\u0142ugo uwa\u017cana za infantylny podgatunek fantastyki. Aby sta\u0142a si\u0119 ona r\u00f3wnoprawna z s-f, nale\u017ca\u0142o zrobi\u0107 krok na prz\u00f3d i cho\u0107by cz\u0119\u015bciowo zrzuci\u0107 z niej nimb literatury dzieci\u0119cej. Nag\u0142e zerwanie mog\u0142o nie zosta\u0107 w\u0142a\u015bciwie zrozumiane, stosowano wi\u0119c zasygnalizowane powy\u017cej chwyty stylistyczne. Pisarze fantasy stopniowo wprowadzali wi\u0119c czytelnika w sw\u00f3j \u015bwiat wyobra\u017ani, sprawiaj\u0105c wra\u017cenie, \u017ce dorasta on wraz z tekstem. By\u0142o to swoiste mrugni\u0119cie do niego okiem, troch\u0119 kr\u0119puj\u0105ce usprawiedliwianie si\u0119.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Kino, kt\u00f3re pe\u0142nymi gar\u015bciami czerpa\u0142o przecie\u017c i nadal czerpie z literatury fantasy (mo\u017ce w wi\u0119kszym nawet stopniu ni\u017c science fiction) wydaje si\u0119 by\u0107 zaledwie przed\u0142u\u017ceniem tych tendencji. Jego tw\u00f3rcy pos\u0142u\u017cyli si\u0119 jednak nieco innym wybiegiem, odwrotnym ni\u017c autorzy ksi\u0105\u017cek \u2013 niemal ka\u017cdy wymieniony wcze\u015bniej film zawiera w sobie jaki\u015b uk\u0142on w stron\u0119 najm\u0142odszej widowni, nawet gdy skierowany by\u0142 do mi\u0142o\u015bnik\u00f3w gatunku. Czy jest to para zwariowanych elf\u00f3w w Willow<\/em>, czy m\u0142ody z\u0142odziejaszek \u2013 pomocnik rycerza w Zakl\u0119tej w soko\u0142a<\/em>, czy ca\u0142a mena\u017ceria kukie\u0142ek w Labiryncie<\/em>, czy ma\u0142a Sally w Przygodach Barona Munchausena.<\/em> Nie wspominaj\u0105c o Nieko\u0144cz\u0105cej si\u0119 opowie\u015bci<\/em>, w kt\u00f3rej bohaterami s\u0105 dzieci, a ogromny smok przypomina pluszow\u0105 zabawk\u0119[25]<\/a><\/sup><\/sup>. Filmowi tw\u00f3rcy fantasy skr\u0119cali wi\u0119c (zw\u0142aszcza w latach 80.) wyra\u017anie w stron\u0119 kina familijnego\u2026 Dopiero oswojenie doros\u0142ego widza z gatunkiem, pozwoli\u0142o pozby\u0107 si\u0119 (cho\u0107 nie do ko\u0144ca) skojarze\u0144 z \u201eproduktem\u201d skierowanym do dzieci. Najnowsze filmy i seriale fantasy np. serial Gra o tron<\/em> na podstawie sagi George’a R.R. Martina, stworzony przez Davida Benioffa i D.B. Weissa dla HBO (2011-2019), ju\u017c nie kojarz\u0105 si\u0119 z rozrywk\u0105 adresowan\u0105 do najm\u0142odszego widza. Jak ju\u017c zasygnalizowano, Jerzy \u0141ukaszewicz, pracuj\u0105c nad swoim du\u017cym debiutem re\u017cyserskim, prawdopodobnie nie wyczu\u0142 tych tendencji[26]<\/a><\/sup><\/sup>. By\u0107 mo\u017ce ca\u0142kowicie bezwiednie stworzy\u0142 niemal pierwszy polski film fantasy z prawdziwego zdarzenia, ze wszystkimi konsekwencjami wynikaj\u0105cymi z cech gatunku. Niestety w warstwie narracyjnej by\u0142 on skierowany wy\u0142\u0105cznie do dzieci. Najm\u0142odsi jednak nie do ko\u0144ca zrozumieli konwencj\u0119 i du\u017ca cz\u0119\u015b\u0107 z nich filmem si\u0119 po prostu przerazi\u0142a. Dla widz\u00f3w doros\u0142ych tymczasem by\u0142 to obraz zbyt infantylny[27]<\/a><\/sup><\/sup>. Szkoda, \u017ce re\u017cyser zatrzyma\u0142 si\u0119 w\u00f3wczas w p\u00f3\u0142 kroku i nie stworzy\u0142 filmu o cechach kina familijnego, co w latach 80. by\u0142o charakterystyczne dla fantasy. Fantasy dla dzieci, to jednak nie do ko\u0144ca fantasy, to zwyk\u0142a ba\u015b\u0144 po prostu. Niezale\u017cnie jednak od kwestii nomenklatury i pr\u00f3b zaszufladkowania filmu \u0141ukaszewicza, nakr\u0119ci\u0142 on oryginalny w tamtych czasach obraz, kt\u00f3ry wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie tak\u017ce potrafi zachwyci\u0107. Dla obecnego pokolenia 40-latk\u00f3w film ten jest jednym z symboli ich dzieci\u0144stwa, niezale\u017cnie od tego, czy uciekali w pop\u0142ochu przed Piszcza\u0142k\u0105, czy pr\u00f3bowali go na\u015bladowa\u0107. To w sumie nie byle jakie osi\u0105gni\u0119cie, jak na re\u017cyserski debiut.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

    \r\n
  1. Oczami Mistrz\u00f3w (Notacje Archiwalne Stowarzyszenia Filmowc\u00f3w Polskich) \u2013 Jerzy \u0141ukaszewicz<\/em>, https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=t8vfSPvw2Ic (dost\u0119p: 12.11.2022). \u2191<\/a><\/li>\r\n\r\n\r\n\r\n
  2. W 2018 r. dzia\u0142alno\u015b\u0107 studia po przekszta\u0142ceniach w\u0142asno\u015bciowych zosta\u0142a zawieszona. O studiu Se-Ma-For czyt.: A. Ba\u0144kowski, S. Grabowski, Semafor 1947-1997<\/em>, \u0141\u00f3d\u017a 1999. \u2191<\/a><\/li>\r\n\r\n\r\n\r\n
  3. Dzia\u0142aj\u0105cy od grudnia 1999 r. Se-Ma-For Produkcja Filmowa (nast\u0119pca i kontynuator tradycji s\u0142ynnej pa\u0144stwowej wytw\u00f3rni) otrzyma\u0142 w 2006 r. Oscara za polsko-brytyjsk\u0105 koprodukcj\u0119 filmu Piotru\u015b i wilk<\/em> Suzie Templeton. \u2191<\/a><\/li>\r\n\r\n\r\n\r\n
  4. https:\/\/filmpolski.pl\/fp\/index.php?film=121675 (dost\u0119p: 13.11.2022 r.). \u2191<\/a><\/li>\r\n\r\n\r\n\r\n
  5. Oczami\u2026<\/em>, https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=t8vfSPvw2Ic (dost\u0119p: 12.11.2022). \u2191<\/a><\/li>\r\n\r\n\r\n\r\n
  6. A. Grawon-Jaksik, M. Materska-Samek, Czy kinematografia kr\u0119ci si\u0119 wok\u00f3\u0142 dzieci? Kondycja kinematografii dla dzieci i analiza uwarunkowa\u0144 edukacji filmowej dzieci do 12 roku \u017cycia. Raport z bada\u0144, <\/em>Krak\u00f3w 2016, s. 41. \u2191<\/a><\/li>\r\n\r\n\r\n\r\n
  7. Tam\u017ce. \u2191<\/a><\/li>\r\n\r\n\r\n\r\n
  8. Komentarz jednego z internaut\u00f3w pod opisem filmu na popularnym portalu, po\u015bwi\u0119conym filmowi Filmweb.pl https:\/\/www.filmweb.pl\/film\/Przyjaciel+weso%C5%82ego+diab%C5%82a-1986-8962\/discussion\/Bo%C5%BCe+jak+ja+si%C4%99+tego+diab%C5%82a+ba%C5%82em…,2361359 (dost\u0119p: 14.11.2022). \u2191<\/a><\/li>\r\n\r\n\r\n\r\n
  9. Jakub Erol, (1941-2018) \u2013 autor blisko tysi\u0105ca plakat\u00f3w, stworzy\u0142 w\u0142asny styl oparty na doskona\u0142ym warsztacie graficznym, zaskakuj\u0105cym pomy\u015ble i surrealistycznej formie. Urodzi\u0142 si\u0119 w Zamo\u015bciu, studiowa\u0142 na Akademii Sztuk Pi\u0119knych w Warszawie w pracowni prof. Henryka Tomaszewskiego, uzyska\u0142 dyplom w 1968 r. Poza plakatem autor scenografii teatralnych, ilustracji ksi\u0105\u017ckowych i innych form grafiki u\u017cytkowej. Jego plakaty zdoby\u0142y 36 nagr\u00f3d za Najlepszy Plakat Miesi\u0105ca i 5 nagr\u00f3d za Najlepszy Plakat Roku (w latach 1970 \u2013 1986), laureat Nagrody im. Tadeusza Trepkowskiego (1970), nagroda Og\u00f3lnopolskiego Biennale Plakatu Polskiego w Katowicach (1973, 1985), pi\u0119ciokrotnie wyr\u00f3\u017cniany w konkursie plakat\u00f3w filmowych \u201eThe Hollywood Reporter\u201d Los Angeles (1974, 1975, 1976, 1984, 1985), nagroda The Chicago International Film Festival (1987).<\/span><\/li>\r\n\r\n\r\n\r\n
  10. Waldemar Pokromski (ur. 1946) \u2013 polski charakteryzator. W jego portfolio znajduje si\u0119 kilkadziesi\u0105t film\u00f3w, w kt\u00f3rych odpowiada\u0142 g\u0142\u00f3wnie za charakteryzacj\u0119, ale te\u017c za efekty specjalne oraz projekty plastyczne. Zdobywca wielu mi\u0119dzynarodowych nagr\u00f3d za charakteryzacj\u0119, m.in. Nagrody Brytyjskiej Akademii Filmowej za najlepsz\u0105 charakteryzacj\u0119 i fryzury w filmie <\/span>Lista Schindlera<\/em>. Tworzy do dzisiaj.<\/span><\/li>\r\n\r\n\r\n\r\n
  11. 10 Og\u00f3lnopolski Festiwal Film\u00f3w Widowisk Telewizyjnych dla Dzieci i M\u0142odzie\u017cy w Poznaniu w 1988 r. \u2013 Nagroda za efekty specjalne za projekt i wykonanie postaci Piszcza\u0142ki. \u2191<\/a><\/li>\r\n\r\n\r\n\r\n
  12. https:\/\/zdalaodpolityki.pl\/2019\/05\/12\/przyjaciel-wesolego-diabla\/ (dost\u0119p: 14.11.2022). \u2191<\/a><\/li>\r\n\r\n\r\n\r\n
  13. Trudno o jednoznaczn\u0105 definicj\u0119 kina kultowego. Zob. https:\/\/naekranie.pl\/artykuly\/kultowy-czyli-jaki (dost\u0119p: 14.11.2022). \u2191<\/a><\/li>\r\n\r\n\r\n\r\n
  14. E. Nurczy\u0144ska-Fidelska, K. Klejsa, T. K\u0142ys, P. Sitarski, Kino bez tajemnic<\/em>, Warszawa 2009, s. 252. \u2191<\/a><\/li>\r\n\r\n\r\n\r\n
  15. Na marginesie mo\u017cna tu jedynie wspomnie\u0107, \u017ce serial The Witcher<\/em> (2019) wyprodukowany przez platform\u0119 Netflix na podstawie prozy Sapkowskiego z tytu\u0142ow\u0105 rol\u0105 Henry\u2019ego Cavilla (tw\u00f3rc\u0105 serialu jest Lauren Schmidt) r\u00f3wnie\u017c okaza\u0142 si\u0119 rozczarowaniem. Drugi sezon serialu w popularnym serwisie Filmweb.pl w skali dziesi\u0119ciopunktowej otrzyma\u0142 zaledwie 5,4 punkty. Zob. https:\/\/www.filmweb.pl\/serial\/Wied%C5%BAmin-2019-724464 [dost\u0119p: 15.11.2022 r.]. \u2191<\/a><\/li>\r\n\r\n\r\n\r\n
  16. https:\/\/pl.wikipedia.org\/wiki\/Kategoria:Polskie_filmy_fantasy [dost\u0119p: 15.11.2022 r.]. \u2191<\/a><\/li>\r\n\r\n\r\n\r\n
  17. Tego zdania jest m.in. Katarzyna Kaczor, kt\u00f3ra w swoim eseju przekonuje, \u017ce dopiero \u201ena pocz\u0105tku lat 80. XX wieku literatura fantasy zostaje potraktowana jako \u017ar\u00f3d\u0142o inspiracji, kt\u00f3rego tw\u00f3rcy spod znaku Kina Nowej Przygody ch\u0119tnie czerpi\u0105 i zapo\u017cyczaj\u0105c jej struktury narracyjne, kreuj\u0105 futurystyczne (Gwiezdne wojny<\/em>), ba\u015bniowe (Ciemny kryszta\u0142, Legenda, Labirynt<\/em>) lub te\u017c quasi-\u015bredniowieczne \u015bwiaty (Zab\u00f3jca smok\u00f3w, Zakl\u0119ta w soko\u0142a, Willow<\/em>). Zob. K. Kaczor, Fantasy w kinie nowej przygody<\/em> [w:] Kino nowej przygody<\/em> (praca zbiorowa), Gda\u0144sk 2011, s. 24. \u2191<\/a><\/li>\r\n\r\n\r\n\r\n
  18. T. Z.\u00a0Majkowski, W cieniu Bia\u0142ego Drzewa. Powie\u015b\u0107 fantasy w XX wieku, <\/em>Krak\u00f3w 2013, s. 16. \u2191<\/a><\/li>\r\n\r\n\r\n\r\n
  19. J. Wojnicka, O. Katafiasz, S\u0142ownik wiedzy o filmie<\/em>, Bielsko-Bia\u0142a 2005, s. 407. K. Kaczor rozr\u00f3\u017cnia kilka odmian fantasy. \u201eNajbardziej rozpoznawalnymi odmianami s\u0105 fantasy epicka, zwana inaczej wysok\u0105, ukazuj\u0105ca fantastyczne \u015bwiaty, kt\u00f3re staj\u0105 si\u0119 miejscem metafizycznego starcia Dobra ze Z\u0142em (\u2026) i jedna z jej odmian, science fantasy, \u0142\u0105cz\u0105ca elementy fantasy i science fiction (\u2026); bohaterska, opowiadaj\u0105ca historie o wielkich herosach; miecza i czar\u00f3w, b\u0119d\u0105ca bibliotek\u0105 jednow\u0105tkowych opowie\u015bci o zwyk\u0142ych bohaterach pokonuj\u0105cych potwory i w\u0142adaj\u0105cych z\u0142\u0105 magi\u0105 antagonist\u00f3w (\u2026); oraz zaginionych cywilizacji, opowiadaj\u0105cych o przygodach poszukiwaczy nieodkrytych miejsc i skarb\u00f3w (\u2026). Zob. K. Kaczor, dz. cyt.<\/em>, s. 22-23. \u2191<\/a><\/li>\r\n\r\n\r\n\r\n
  20. G. Tr\u0119bicki, Fantasy. Ewolucja gatunku, <\/em>Krak\u00f3w 2007, s. 28\u201331. \u2191<\/a><\/li>\r\n\r\n\r\n\r\n
  21. Zob. H. Oleschko, Diab\u0142y w legendach polskich<\/em>, Krak\u00f3w 2021. \u2191<\/a><\/li>\r\n\r\n\r\n\r\n
  22. Maciej Maniewski \u2013 autor bardzo krytycznej recenzji filmu, przekonuje, \u017ce jedyn\u0105 w\u0142a\u015bciwie jego zalet\u0105 jest strona wizualna: \u201eNiekwestionowanym osi\u0105gni\u0119ciem opowie\u015bci o Janku i Piszcza\u0142ce jest oprawa plastyczna. \u0141ukaszewicz, znany i ceniony operator, debiutuj\u0105cy tu jako re\u017cyser i scenarzysta, da\u0142 na ekranie wyraz swej wysokiej klasy \u015bwiadomo\u015bci estetycznej, plastycznej wyobra\u017ani. Wspania\u0142e zdj\u0119cia tworz\u0105 fascynuj\u0105cy bogactwem \u015bwiat. Niezwyk\u0142a dramaturgia \u015bwiat\u0142a i ciemno\u015bci, pulsuj\u0105ca symbolika barw, niespokojny rytm i kompozycja kadr\u00f3w, nasycenie przestrzeni zmiennymi nastrojami daj\u0105 niepowtarzalne, ekspresyjne obrazy wielkiej urody\u201d. Zob. M. Maniewski, Bezdro\u017ca wyobra\u017ani<\/em>, \u201eKino\u201d 1987, nr 7, s. 13 \u2191<\/a><\/li>\r\n\r\n\r\n\r\n
  23. T. Majkowski, dz. cyt<\/em>., s. 16. \u2191<\/a><\/li>\r\n\r\n\r\n\r\n
  24. J.R.R. Tolkien, Hobbit, czyli tam i z powrotem<\/em>, Warszawa 2021, s. 3. \u2191<\/a><\/li>\r\n\r\n\r\n\r\n
  25. Tego typu cechy pozbawiony jest jedynie Nie\u015bmiertelny<\/em>. \u2191<\/a><\/li>\r\n\r\n\r\n\r\n
  26. Wydaje si\u0119, \u017ce kontynuacja Przyjaciela weso\u0142ego diab\u0142a, <\/em>a wi\u0119c Bliskie spotkania z weso\u0142ym diab\u0142em <\/em>(1989), a tak\u017ce serial Przyjaciele weso\u0142ego diab\u0142a <\/em>(1989), posiada\u0142y ju\u017c cechy kina familijnego, nie kry\u0142y te\u017c inspiracji Jerzego \u0141ukaszewicza dokonaniami Stevena Spielberga, o czym \u2013 jak twierdzi Krzysztof Kornacki \u2013 \u201e\u015bwiadczy\u0142a zar\u00f3wno fabu\u0142a, jak i \u017cartobliwe nawi\u0105zanie w tytule obrazu kinowego do innego filmu autora E.T.\u201d. Trudno je ju\u017c jednak zaliczy\u0107 do \u201eklasycznego\u201d kina fantasy. Zob. K. Kornacki, Polskie Kino Nowej Przygody<\/em> [w:] Kino Nowej Przygody<\/em> (praca zbiorowa), Gda\u0144sk 2011, s. 94. \u2191<\/a><\/li>\r\n\r\n\r\n\r\n
  27. Innego zdania jest Mariusz Miodek, autor recenzji filmu w magazynie \u201eKino\u201d. Przekonuje w niej, \u017ce \u201ePrzyjaciel weso\u0142ego diab\u0142a, <\/em>utw\u00f3r oryginalny, znakomity od strony plastycznej, mo\u017cna uzna\u0107 za film nie tylko dla dzieci. Prostot\u0105 przes\u0142ania przemawia do wszystkich, dzieciom daj\u0105c posta\u0107 weso\u0142ego, troch\u0119 nieporadnego Piszcza\u0142ki, a doros\u0142ym przypowie\u015b\u0107 o walce \u015bwiat\u0142a i ciemno\u015bci, kt\u00f3ra toczy si\u0119 nie tylko w ba\u015bni\u201d. Autor recenzji nie wspomina te\u017c ani jednym s\u0142owem o cechach gatunku fantasy. To kolejne potwierdzenia na nik\u0142\u0105 znajomo\u015b\u0107 tego terminu w czasie, gdy film wszed\u0142 na ekrany kin. Zob. M. Miodek, W szklanej kuli<\/em>, \u201eKino\u201d 1987, nr 14, s. 9. \u2191<\/a><\/li>\r\n<\/ol>\r\n\r\n\r\n\r\n

    Rafa\u0142 Ja\u015bkowski \u2013 ur. 1978, doktor politologii, historyk. By\u0142y dziennikarz \u201eDziennika \u0141\u00f3dzkiego\u201d i by\u0142y rzecznik Sejmiku Wojew\u00f3dztwa \u0141\u00f3dzkiego. Publikowa\u0142 m.in. w \u201eWi\u0119zi\u201d, \u201eNiepodleg\u0142o\u015bci\u201d, \u201eRzeczpospolitej\u201d, onet.pl, publicysta \u201eLibert\u00e9!\u201d. Wsp\u00f3\u0142autor ksi\u0105\u017cki: \u201eO niepodleg\u0142o\u015b\u0107 i socjalizm. Studia i szkice z dziej\u00f3w Polskiej Partii Socjalistycznej\u201d. W latach 2021-2022 cz\u0142onek kolegium redakcyjnego \u201ePleografu\u201d. Specjalizuje si\u0119 w historii polskiej my\u015bli politycznej.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

    Streszczenie<\/strong>:<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

    Tematem artyku\u0142u jest analiza filmu Jerzego \u0141ukaszewicza pt. Przyjaciel weso\u0142ego diab\u0142a<\/em> pod k\u0105tem jego przynale\u017cno\u015bci do gatunku fantasy. Autor stara si\u0119 prze\u015bledzi\u0107 r\u00f3\u017cnice mi\u0119dzy literackim pierwowzorem, a ekranizacj\u0105 filmu, zrekonstruowa\u0107 reakcj\u0119 najm\u0142odszych na obraz \u0141ukaszewicza w drugiej po\u0142owie lat 80. XX wieku, uwypukli\u0107 cechy charakterystyczne dla nurtu fantasy w literaturze i kinie, a tak\u017ce zidentyfikowa\u0107 relacje mi\u0119dzy gatunkiem fantasy, a kinem adresowanym do najm\u0142odszych. W artykule zosta\u0142o tak\u017ce postawionych kilka pyta\u0144: Czy Przyjaciel weso\u0142ego diab\u0142a<\/em> wszed\u0142 do klasyki film\u00f3w dla dzieci, a je\u015bli tak, to dlaczego? Czy jest to w og\u00f3le typowy film dla dzieci? Jakie cechy uwiarygodniaj\u0105 tez\u0119, \u017ce dzie\u0142o to mo\u017cemy zaliczy\u0107 do kina fantasy? Czy re\u017cyser u\u015bwiadamia\u0142 sobie, \u017ce kr\u0119c\u0105c film, porusza si\u0119 w obr\u0119bie tego podgatunku fantastyki?<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

    S\u0142owa kluczowe: kino dzieci\u0119ce, fantastyka, fantasy, Jerzy \u0141ukaszewicz, Se-Ma-For,\u00a0Przyjaciel weso\u0142ego diab\u0142a<\/em><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

    Summary: <\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

    The subject of the article is the analysis of the film by Jerzy Lukaszewicz entitled Friend of the Jolly Devil<\/em> in terms of its belonging to the fantasy genre. The author tries to trace the differences between the literary original and the film adaptation, reconstruct the reaction of the youngest viewers to Lukaszewicz’s picture in the second half of the 1980s, highlight the characteristics of the fantasy trend in literature and cinema, and identify the relationship between the fantasy genre and cinema addressed to the youngest. The article also raises„„„„ several questions: Has Friend of the Jolly Devil<\/em> entered the classics of children’s films, and if so, why? Is it even a typical children’s film? What features lend credence to the thesis that we can categorize this work as fantasy cinema? Did the director realize that he was moving within this subgenre of fantasy when making the film?<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

    Key words: children’s cinema, fantasy, Jerzy Lukaszewicz, Se-Ma-For, Friend of the Jolly Devil<\/em><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

     <\/p>\r\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

      Dla generacji dzisiejszych 40-latk\u00f3w film Jerzego \u0141ukaszewicza pt. Przyjaciel weso\u0142ego diab\u0142a wydaje si\u0119 urasta\u0107 do roli dzie\u0142a kultowego. W zale\u017cno\u015bci od wieku, w jakim film ten widzieli \u2013 jednym obraz ten do dzi\u015b kojarzy si\u0119 traumatycznie, inni wprost zachwycali si\u0119 diab\u0142em Piszcza\u0142k\u0105, na\u015bladuj\u0105c jego spos\u00f3b m\u00f3wienia, cytuj\u0105c dialogi i rozpami\u0119tuj\u0105c poszczeg\u00f3lne sceny. Mo\u017cna wr\u0119cz… Czytaj wi\u0119cej »Strach przed weso\u0142ym diab\u0142em. Mi\u0119dzy kinem dzieci\u0119cym a gatunkiem fantasy<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":5701,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"off","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[1534],"tags":[1520,1518,38,1519,1521],"ppma_author":[1535],"class_list":["post-6036","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-historyczno-filmowy-kwartalnik-filmoteki-narodowej-nr-4-2022","tag-film-na-dzieci","tag-jerzy-lukaszewicz","tag-kino-polskie","tag-lukaszewicz","tag-przyjaciel-wesolego-diabla"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t