{"id":5966,"date":"2022-12-22T12:02:57","date_gmt":"2022-12-22T11:02:57","guid":{"rendered":"https:\/\/pleograf.pl\/?p=5966"},"modified":"2023-12-27T16:32:58","modified_gmt":"2023-12-27T15:32:58","slug":"pomiedzy-jakoscia-a-ogladalnoscia-przekrojowe-spojrzenie-na-nurt-przygodowy-polskiego-kina-mlodego-widza","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/pomiedzy-jakoscia-a-ogladalnoscia-przekrojowe-spojrzenie-na-nurt-przygodowy-polskiego-kina-mlodego-widza\/","title":{"rendered":"Pomi\u0119dzy jako\u015bci\u0105 a ogl\u0105dalno\u015bci\u0105. Przekrojowe spojrzenie na nurt przygodowy polskiego kina m\u0142odego widza<\/strong>"},"content":{"rendered":"\r\n

DOI: 10.56351\/PLEOGRAF.2022.4.01<\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

\"\"\r\n
Aktor niezidentyfikowany, Bitwa o Kozi Dw\u00f3r, <\/em>Autor: Adam Holender, Prawa: WFDIF \/po Studiu Filmowym ,,Kadr”\/<\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n

 <\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Konwencje gatunkowe s\u0105 stosowane zar\u00f3wno przez autor\u00f3w produkcji dla doros\u0142ych widz\u00f3w, jak i przez tw\u00f3rc\u00f3w film\u00f3w dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy. Przy bli\u017cszym spotkaniu z filmami dla nieletnich, udaje si\u0119 jednak dostrzec w nich pewne r\u00f3\u017cnice w poetyce, tematyce czy sposobie kreacji bohatera. To one sprawiaj\u0105, \u017ce mo\u017cna wyr\u00f3\u017cni\u0107 kilka podgatunk\u00f3w i odmian gatunkowych typowych dla kina dzieci\u0119co-m\u0142odzie\u017cowego.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

W Leksykonie gatunk\u00f3w filmowych<\/em> w\u015br\u00f3d hase\u0142 powi\u0105zanych z dzie\u0107mi i m\u0142odzie\u017c\u0105 znajduj\u0105 si\u0119 takie poj\u0119cia, jak: dydaktyczny film, dzieci\u0119cy film, film o dojrzewaniu, rodzinny film (film familijny) i szkolny[1]<\/sup><\/a>. Cz\u0119\u015b\u0107 definicji tych podgatunk\u00f3w ma to samo znaczenie, co\u00a0angielskie okre\u015blenia: coming-of-age movies<\/em> czy teen movies<\/em>, kt\u00f3re s\u0105 ju\u017c dobrze znane tak\u017ce polskiej widowni. Do tej grupy warto doda\u0107 te\u017c w\u0142a\u015bciwie nieobecne w rodzimym kinie odmiany gatunkowe: high school movies<\/em>, party movies<\/em>, a nawet teen sex movies<\/em> (cz\u0119sto jest to zwulgaryzowana odmiana filmu inicjacyjnego).<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Przyj\u0119cie kryterium typu odbiorcy umo\u017cliwia stworzenie najbardziej og\u00f3lnego podzia\u0142u genologicznego na film dzieci\u0119cy, film m\u0142odzie\u017cowy i film familijny. Sklasyfikowanie danej produkcji w praktyce bywa bardzo problematyczne. Podgatunek filmu skierowanego do m\u0142odego widza mo\u017cna za to okre\u015bli\u0107 na podstawie analizy docelowego wieku odbiorc\u00f3w, wieku protagonisty, miejsca akcji lub funkcji, jak\u0105 ma spe\u0142ni\u0107 produkcja.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Dla samych autor\u00f3w kluczow\u0105 rol\u0119 odgrywaj\u0105 klasyczne gatunki filmowe, w ramach kt\u00f3rych osi\u0105gaj\u0105 cele kina dzieci\u0119cego, m\u0142odzie\u017cowego lub familijnego. Wykorzystanie charakterystycznej ikonografii i adaptowanie cech konwencji na potrzeby film\u00f3w dla m\u0142odych widz\u00f3w pomaga w nawi\u0105zaniu dialogu mi\u0119dzy tw\u00f3rc\u0105 a odbiorcami. Polska filmografia dzieci\u0119co-m\u0142odzie\u017cowa, cho\u0107 obejmuje okres kilkudziesi\u0119ciu lat, nie jest na tyle zr\u00f3\u017cnicowana genologicznie, aby mo\u017cna by\u0142o wyczerpuj\u0105co om\u00f3wi\u0107 strategie autorskie w\u00a0granicach kilku dominuj\u0105cych gatunk\u00f3w filmowych.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Mo\u017cna natomiast wyr\u00f3\u017cni\u0107 dwa g\u0142\u00f3wne nurty produkcji aktorskich: ba\u015bniowo-fantastyczny i\u00a0przygodowy. Pierwszy z nich wykorzystuje \u015brodki formalne typowe dla poetyki ba\u015bniowej, fantasy lub fantastyczno-naukowej. Podobnie zreszt\u0105 jak w literaturze, co niejako potwierdza tytu\u0142 rozprawy Rogera Cailloisa o gatunkach fantastycznych, czyli Od ba\u015bni do science-fiction<\/em>[2]<\/sup><\/a>. W nurcie ba\u015bniowo-fantastycznym jedn\u0105 z cech wyr\u00f3\u017cniaj\u0105cych jest obecno\u015b\u0107 postaci, miejsc i przedmiot\u00f3w, kt\u00f3rych istnienia nie mo\u017ce potwierdzi\u0107 nauka lub nadano im np. nadnaturalne umiej\u0119tno\u015bci. Tego typu produkcje realizowano w niemal ka\u017cdej dekadzie powojennej historii polskiej kinematografii. Wymieni\u0107 warto chocia\u017cby Warszawsk\u0105 <\/em>Syren\u0119<\/em> (re\u017c. Tadeusz Makarczy\u0144ski, 1956), O dw\u00f3ch takich, co ukradli ksi\u0119\u017cyc<\/em> (re\u017c. Jan Batory, 1962), Okr\u0105g\u0142y tydzie\u0144<\/em> (re\u017c. Tadeusz Kija\u0144ski, 1977), Pier\u015bcie\u0144 i r\u00f3\u017c\u0119<\/em> (re\u017c. Jerzy Gruza, 1987) oraz wsp\u00f3\u0142czesne produkcje \u2013 Magiczne drzewo<\/em> (re\u017c. Andrzej Maleszka, 2009) czy Za niebieskimi drzwiami<\/em> (re\u017c. Mariusz Palej, 2016).<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Po filmow\u0105 przygod\u0119<\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Du\u017co liczniejsz\u0105 reprezentacj\u0105 mo\u017ce poszczyci\u0107 si\u0119 nurt przygodowy. W\u015br\u00f3d tej grupy film\u00f3w \u0142atwiej znale\u017a\u0107 dzie\u0142a o ponadprzeci\u0119tnych walorach artystycznych. Produkcje te s\u0105 tak\u017ce lepiej zapami\u0119tane przez widowni\u0119 i cz\u0119\u015bciej przywo\u0142ywane przez kolejne pokolenia widz\u00f3w. Udane realizacje filmowe z lat 60. i 70. przyczyni\u0142y si\u0119 do wykszta\u0142cenia wyobra\u017cenia o\u00a0idealnym filmie dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy w rodzimym wydaniu. Mi\u0119dzy innymi dlatego ciekawszym wyzwaniem badawczym jest przeanalizowanie nurtu przygodowego, aby m\u00f3c przedstawi\u0107 jego ewolucj\u0119, wskaza\u0107 najwa\u017cniejszych tw\u00f3rc\u00f3w i przywo\u0142a\u0107 ich dzie\u0142a.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Film przygodowy to gatunek, kt\u00f3rego definicja jest bardzo pojemna. W jej granicach mie\u015bci si\u0119 wiele podgatunk\u00f3w i odmian gatunkowych. Produkcje wyr\u00f3\u017cnia dynamiczny przebieg zdarze\u0144, kt\u00f3rych spot\u0119gowanie przyspiesza tempo akcji. Poetyk\u0119 kina przygodowego mo\u017cna rozpozna\u0107 m.in. po cz\u0119stych zmianach lokalizacji (wykorzystanie motywu drogi), a tym samym \u2013 scenografii. Przeobra\u017cenia \u015bwiata przedstawionego maj\u0105 s\u0142u\u017cy\u0107 wzmocnieniu atrakcyjno\u015bci ekranowych wydarze\u0144, kt\u00f3re \u2013 w przeciwie\u0144stwie do film\u00f3w nurtu ba\u015bniowo-fantastycznego \u2013 maj\u0105 umocowanie w realnym \u015bwiecie. Przygodowa opowie\u015b\u0107 filmowa obfituje w niecodzienne zdarzenia, kt\u00f3rych pocz\u0105tkiem jest np. odkrycie tropu prowadz\u0105cego do ukrytego skarbu.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Poetyk\u0119 kina przygodowego cechuje widowiskowo\u015b\u0107, a jej sta\u0142ym elementem s\u0105 te\u017c sceny po\u015bcig\u00f3w i ucieczek. Pi\u0119trzenie kolejnych przeszk\u00f3d jest natomiast cz\u0119stym zabiegiem dramaturgicznym, kt\u00f3remu towarzyszy dynamiczny monta\u017c. W kluczowej fazie rozwoju fabu\u0142y scenarzy\u015bci stosuj\u0105 wiele retardacji, kt\u00f3rych celem jest skumulowanie emocji towarzysz\u0105cych seansowi.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Przedstawione powy\u017cej cechy gatunkowe i \u015brodki formalne s\u0105 typowe zar\u00f3wno dla wsp\u00f3\u0142czesnych film\u00f3w, jak i tych wyprodukowanych kilkadziesi\u0105t lat temu. Wczoraj i dzi\u015b kino przygodowe rozpozna\u0107 mo\u017cna po rozmachu inscenizacyjnym. Jego osi\u0105gni\u0119cie by\u0142o niegdy\u015b mo\u017cliwe dzi\u0119ki rozbudowaniu scenografii, a dzi\u015b re\u017cyserzy znacznie ch\u0119tniej u\u017cywaj\u0105 efekt\u00f3w specjalnych. Niemniej wci\u0105\u017c prym w produkcji tego rodzaju film\u00f3w wiod\u0105 wytw\u00f3rnie ameryka\u0144skie, poniewa\u017c realizacja kina przygodowego wymaga du\u017cych nak\u0142ad\u00f3w finansowych.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Mimo to europejscy tw\u00f3rcy produkcji dla m\u0142odych widz\u00f3w bardzo cz\u0119sto si\u0119gaj\u0105 po konwencj\u0119 filmu przygodowego, kt\u00f3ra jest najpopularniejsza w\u0142a\u015bnie w tej grupie wiekowej, podobnie jak film akcji i komedia[3]<\/sup><\/a>. Szczyt popularno\u015bci tego gatunku w Polsce przypad\u0142 na lata 60. i 70. XX w., ale tak\u017ce wcze\u015bniej mo\u017cna znale\u017a\u0107 przyk\u0142ady u\u017cycia przygodowej konwencji i\u00a0to nawet w kinie przedwojennym.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Mowa o Dniu wielkiej przygody<\/em> (re\u017c. J\u00f3zef Lejtes, 1935), kt\u00f3rego tre\u015b\u0107 nie jest w pe\u0142ni znana. W\u00a02017 roku film zosta\u0142 przekazany z archiwum Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie do Filmoteki Polskiej, gdzie ocala\u0142a kopia przechodzi renowacj\u0119[4]<\/sup><\/a>. Wiadomo za to, \u017ce uczestnikami tytu\u0142owej \u201ewielkiej przygody\u201d s\u0105 nastoletni harcerze z\u00a0zimowego obozu w Tatrach, kt\u00f3rzy wsp\u00f3lnymi si\u0142ami pr\u00f3buj\u0105 zwalczy\u0107 k\u0142usownicz\u0105 band\u0119.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Po 1945 roku na obejrzenie pe\u0142noprawnego filmu przygodowego przysz\u0142o polskiej m\u0142odzie\u017cy poczeka\u0107. Znamienny jest jednak fakt, \u017ce bohaterowie filmu J\u00f3zefa Lejtesa s\u0105 cz\u0142onkami organizacji harcerskiej. Nowa, powojenna formu\u0142a produkcji tego gatunku ukszta\u0142towa\u0142a si\u0119 w\u0142a\u015bnie pod wp\u0142ywem medi\u00f3w harcerskich lub os\u00f3b po\u015brednio zwi\u0105zanych z tym \u015brodowiskiem.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

W drugiej po\u0142owie lat 50., tu\u017c po tzw. \u201eodwil\u017cy pa\u017adziernikowej\u201d, na \u0142amach prasy pr\u00f3bowano przekona\u0107 dzieci i nastolatk\u00f3w, \u017ce wielk\u0105 przygod\u0119 znale\u017a\u0107 mo\u017cna nie tylko w\u00a0egzotycznych krajach. Czasopismo m\u0142odzie\u017cy harcerskiej i szkolnej \u201e\u015awiat M\u0142odych\u201d og\u0142osi\u0142o w czerwcu 1957 roku nab\u00f3r czytelnik\u00f3w do \u201eWyprawy 1000 przyg\u00f3d\u201d, a jej uczestnikami mieli by\u0107 cz\u0142onkowie tajnych organizacji podw\u00f3rkowych[5]<\/sup><\/a>. Odezwa spotka\u0142a si\u0119 z gor\u0105cym przyj\u0119ciem. Na fali jej popularno\u015bci, kilka tygodni p\u00f3\u017aniej, redakcja zach\u0119ca\u0142a m\u0142odzie\u017c do anonimowego pomagania bliskim w codziennych sprawach. W akcj\u0119 \u201eNiewidzialna r\u0119ka\u201d ch\u0119tnie w\u0142\u0105czyli si\u0119 czytelnicy \u201e\u015awiata M\u0142odych\u201d.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Powodzenie inicjatyw dziennikarzy, dysponuj\u0105cych harcerskim do\u015bwiadczeniem, autorytetem i znajomo\u015bci\u0105 spraw m\u0142odzie\u017cy, przyczyni\u0142o si\u0119 do powo\u0142ania Telewizji Dziewcz\u0105t i\u00a0Ch\u0142opc\u00f3w, czyli osobnej redakcji w Telewizji Polskiej. Tre\u015bci pobudzaj\u0105ce spo\u0142eczn\u0105 wra\u017cliwo\u015b\u0107 najm\u0142odszych mia\u0142y dotrze\u0107 do wi\u0119kszej grupy odbiorc\u00f3w. Czytelnicy harcerskiego czasopisma najpierw stali si\u0119 wiern\u0105 widowni\u0105 audycji edukacyjno-wychowawczych, a potem publiczno\u015bci\u0105 fabularnych produkcji telewizyjnych i filmowych.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Sta\u0142\u0105 pozycj\u0105 w programie przygotowywanym dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy by\u0142 od 1969 roku odcinek autorskiego serialu Telewizji Polskiej: ,,Ekran z Bartkiem\u201d. Prezentowane w nim wydarzenia nawi\u0105zywa\u0142y do aktualnych akcji spo\u0142ecznych i z pewno\u015bci\u0105 rezonowa\u0142y z\u00a0realiami \u00f3wczesnej m\u0142odzie\u017cy. Gdy mowa o serialach wyre\u017cyserowanych przez m.in. Stanis\u0142awa J\u0119dryk\u0119, nale\u017cy wskaza\u0107, \u017ce uda\u0142o si\u0119 w nich uchwyci\u0107 codzienno\u015b\u0107 pokolenia dorastaj\u0105cego pod koniec lat 60. i na pocz\u0105tku lat 70. XX w. Telewizyjne produkcje doczeka\u0142y si\u0119 nawet osobnej nazwy. Tzw. \u201ej\u0119dryki\u201d to takie seriale jak Do przerwy 0:1<\/em> (1969), Wakacje z\u00a0duchami<\/em> (1971), Podr\u00f3\u017c za jeden u\u015bmiech<\/em> (1972) oraz Stawiam na Tolka Banana<\/em> (1973), kt\u00f3re dla wielu pozostaj\u0105 do dzi\u015b szczytowym osi\u0105gni\u0119ciem gatunku przygodowego w\u00a0polskim wydaniu[6]<\/sup><\/a>.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Rzadko zalicza si\u0119 do tego grona produkcje kinowe powsta\u0142e przed powo\u0142aniem Telewizji Dziewcz\u0105t i Ch\u0142opc\u00f3w. Nawet, je\u015bli g\u0142\u00f3wn\u0105 lokacj\u0105 by\u0142o miejskie podw\u00f3rko, jak mia\u0142o to miejsce w przypadku Bitwy o Kozi Dw\u00f3r<\/em> (re\u017c. Wadim Berestowski, 1961). Zreszt\u0105 mo\u017ce to budzi\u0107 obecnie zdziwienie, poniewa\u017c fabu\u0142a Bitwy…<\/em> jest bli\u017aniaczo podobna do historii opowiedzianej w serialu Do przerwy 0:1<\/em>, a potem w filmie Paragon, gola<\/em> (re\u017c. S J\u0119dryka, 1970).<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Re\u017cyser Bitwy o Kozi Dw\u00f3r<\/em> to kolejny tw\u00f3rca, kt\u00f3ry r\u00f3wnie\u017c mia\u0142 spory wsp\u00f3\u0142udzia\u0142 w\u00a0rozwoju polskiej formu\u0142y kina przygodowego[7]<\/sup><\/a>. Ju\u017c w 1956 roku zrealizowa\u0142 na podstawie powie\u015bci Edwarda Niziurskiego pe\u0142nometra\u017cowy film Tajemnica dzikiego szybu<\/em>. Autor literackiego pierwowzoru zaanga\u017cowa\u0142 si\u0119 w tworzenie scenariusza. Edward Niziurski by\u0142 w\u00f3wczas jeszcze nieznanym pisarzem, ledwie zdradzaj\u0105cym znakomit\u0105 znajomo\u015b\u0107 gust\u00f3w i j\u0119zyka m\u0142odzie\u017cy. Wprawdzie przez obci\u0105\u017cenie pi\u0119tnem socrealistycznej estetyki Tajemnicy z\u0142otego szybu<\/em> nie mo\u017cna zaliczy\u0107 do dzie\u0142 udanych artystycznie, to w nast\u0119pnych latach tw\u00f3rcy z\u00a0r\u00f3wnym entuzjazmem wierzyli, \u017ce bazowanie na materiale literackim jest w\u0142a\u015bciw\u0105 drog\u0105 rozwoju kina m\u0142odego widza.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Intuicyjne przypuszczenie pr\u00f3bowa\u0142a wypr\u00f3bowa\u0107 w praktyce Maria Kaniewska, kt\u00f3ra zaadaptowa\u0142a na potrzeby filmu powie\u015bci Kornela Makuszy\u0144skiego \u2013 Awantur\u0119 o Basi\u0119<\/em> w\u00a01959 roku i Szatana z VII klasy<\/em> (1960 r.). Literackie korzenie ma te\u017c Godzina p\u0105sowej r\u00f3\u017cy<\/em> z\u00a01963 roku (re\u017c. Halina Bieli\u0144ska), cho\u0107 ze wzgl\u0119du na w\u0105tek podr\u00f3\u017cy w czasie nale\u017cy ten film, zrealizowany na podstawie ksi\u0105\u017cki Marii Kr\u00fcger, zakwalifikowa\u0107 do nurtu ba\u015bniowo-fantastycznego. Warto go jednak wyr\u00f3\u017cni\u0107, bo to nieliczny przyk\u0142ad produkcji przygodowej, kt\u00f3r\u0105 zrealizowano z my\u015bl\u0105 o dziewcz\u0119cej publiczno\u015bci.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

W latach 60. tw\u00f3rcy polskich film\u00f3w przygodowych dla m\u0142odzie\u017cy ch\u0119tnie si\u0119gali po pokrewne konwencje. Popularno\u015bci\u0105 cieszy\u0142y si\u0119 nie tylko dzie\u0142a z w\u0105tkiem sportowym, ale tak\u017ce kino sensacyjne z elementami krymina\u0142u, czego przyk\u0142adem jest I Ty zostaniesz Indianinem<\/em> (re\u017c. Konrad Na\u0142\u0119cki, 1962 r.) wed\u0142ug powie\u015bci i scenariusza Wiktora Woroszylskiego. Podobn\u0105 formu\u0142\u0119 wsp\u00f3\u0142pracy zastosowa\u0142 Stanis\u0142aw J\u0119dryka w swojej drugiej pe\u0142nometra\u017cowej fabule, czyli Wyspie z\u0142oczy\u0144c\u00f3w<\/em> (1965). R\u00f3wnie\u017c postawiono na duet re\u017cyser-pisarz. Zbigniew Nienacki pom\u00f3g\u0142 w napisaniu scenariusza filmu niemal zaraz po wydaniu powie\u015bci pod tym samym tytu\u0142em. Ksi\u0105\u017cki autora wielokrotnie w p\u00f3\u017aniejszych latach stanowi\u0142y podstaw\u0119 kina przygodowego dla m\u0142odego widza. Natomiast seriale emitowane w audycji \u201eEkran z Bratkiem\u201d to efekt wsp\u00f3\u0142pracy S. J\u0119dryki z r\u00f3wnie poczytnym pisarzem, Adamem Bahdajem.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Popularno\u015b\u0107 serii o Panu Samochodziku, muzealniku rozwi\u0105zuj\u0105cym zagadki, przyczyni\u0142a si\u0119 do powstania nie tylko Wyspy z\u0142oczy\u0144c\u00f3w<\/em>, ale tak\u017ce serialu Pan Samochodzik i Templariusze<\/em> (re\u017c. Hubert Drapella, 1971) oraz trzech innych film\u00f3w: Pan Samochodzik i lataj\u0105cy dw\u00f3r<\/em> (re\u017c. Janusz\u00a0Kidawa, 1986), Pan Samochodzik i praskie tajemnice<\/em> (re\u017c. Kazimierz Tarnas, 1988), Lataj\u0105ce machiny kontra Pan Samochodzik<\/em> (re\u017c. Janusz Kidawa, 1993). Jednak tylko produkcjom Stanis\u0142awa J\u0119dryki i\u00a0Huberta Drapelli o tym bohaterze, uda\u0142o si\u0119 zaistnie\u0107 w swoim czasie. Widownia dobrze zna\u0142a przedstawiane historie ze stron aktualnie wydawanej serii literackiej Zbigniewa Nienackiego, a\u00a0w\u00a0dodatku \u2013 niemaj\u0105ce konkurencji m\u0142odzie\u017cowe media podsyca\u0142y mod\u0119 na rozwi\u0105zywanie zagadek i lokalnych tajemnic.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

\"\"\r\n
Andrzej Szalawski, Wojciech Wojciechowski, I ty zostaniesz Indianinem, <\/em>Autor: Jerzy Troszczy\u0144ski, Prawa: Filmoteka Narodowa-Instytut Audiowizualny<\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n

Detektywistyczne zdolno\u015bci wykazuj\u0105 ponadto bohaterowie innego serialu Stanis\u0142awa J\u0119dryki, czyli wspomnianych ju\u017c Wakacji z duchami<\/em>. Pozaszkolne przygody dzieci\u0119cych bohater\u00f3w produkcji telewizyjnych i filmowych s\u0105 trudnym sprawdzianem umiej\u0119tno\u015bci wsp\u00f3\u0142pracy czy zachowania lojalno\u015bci wobec koleg\u00f3w. Sprzymierze\u0144cami nieletnich postaci staj\u0105 si\u0119 doro\u015bli spoza rodziny, kt\u00f3rzy stanowi\u0105 wz\u00f3r do na\u015bladowania i ch\u0119tnie wspieraj\u0105 rad\u0105 m\u0142odych poszukiwaczy skarb\u00f3w.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Tw\u00f3rcy kilku odcinkowych serii telewizyjnych z lat 70. XX w. osi\u0105gn\u0119li sukces mimo niskiego bud\u017cetu i konieczno\u015bci ograniczenia efekt\u00f3w specjalnych do niezb\u0119dnego minimum. Produkcje nie s\u0105 widowiskowe i nawet w dniu premiery trudno je by\u0142o ocenia\u0107 jako atrakcyjne wizualnie. Z ch\u0119ci\u0105 realizowano zdj\u0119cia w naturalnych plenerach i bez wstydu pokazywano zaniedbane boiska czy podw\u00f3rka[8]<\/sup><\/a>. Hiperrealistyczna formu\u0142a kina m\u0142odego widza sprawi\u0142a, \u017ce dzieci i m\u0142odzie\u017c tamtego pokolenia uto\u017csamia\u0142a si\u0119 z bohaterami i czu\u0142o z\u00a0nimi wi\u0119\u017a.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Bardzo pozytywny odbi\u00f3r omawianych powy\u017cej produkcji telewizyjnych nie przyczyni\u0142 si\u0119 jednak do rozwoju gatunku filmu przygodowego. Wyr\u00f3\u017cniaj\u0105cym wyj\u0105tkiem jest widowiskowa adaptacja prozy Henryka Sienkiewicza, czyli W pustyni i w puszczy<\/em> (re\u017c. W\u0142adys\u0142aw\u00a0\u015alesicki, 1973 r.). Tym razem postanowiono stworzy\u0107 film wysokobud\u017cetowy, kt\u00f3rego bogata w niecodzienne zdarzenia i cz\u0119ste zwroty akcji fabu\u0142a rozgrywa\u0142a si\u0119\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 w egzotycznych lokacjach. Dla m\u0142odego widza by\u0142a to w zasadzie pierwsza okazja, aby zetkn\u0105\u0107 si\u0119 z polsk\u0105 produkcj\u0105 tego rodzaju. Prze\u0142o\u017cy\u0142o si\u0119 to na ogromne zainteresowanie udzia\u0142em w zdj\u0119ciach pr\u00f3bnych, do kt\u00f3rych zg\u0142osi\u0142o si\u0119 kilka tysi\u0119cy dzieci[9]<\/sup><\/a>. Nic dziwnego, skoro film W pustyni i\u00a0w puszczy<\/em> mia\u0142 odpowiada\u0107 najpowszechniejszemu i znanemu\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 z zagranicznych produkcji wyobra\u017ceniu wielkiej przygody. W\u0142adys\u0142awa \u015alesickiego interesowa\u0142 nie tylko rozw\u00f3j fabu\u0142y, ale i wiarygodny spos\u00f3b prezentacji przestrzeni filmowej. Sceny plenerowe W pustyni i w puszczy<\/em> z\u0142o\u017cone s\u0105 z d\u0142ugich zbli\u017ce\u0144 na zwierz\u0119ta oraz ro\u015blinno\u015b\u0107. Posta\u0107 tego tw\u00f3rcy, znanego g\u0142\u00f3wnie z osi\u0105gni\u0119\u0107 w\u00a0filmie dokumentalnym, jest o tyle interesuj\u0105ca w kontek\u015bcie przekrojowego spojrzenia na nurt przygodowy kina m\u0142odego widza, \u017ce re\u017cyser r\u00f3wnie\u017c by\u0142 harcerzem.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

To m\u0142odzie\u0144cze do\u015bwiadczenie rozbudzi\u0142o w arty\u015bcie potrzeb\u0119 kontaktu z przyrod\u0105, kt\u00f3r\u0105 traktowa\u0142 nie tylko jako lokacj\u0119, ale i pe\u0142noprawn\u0105 bohaterk\u0119. Najbardziej zapami\u0119tany film fabularny W\u0142adys\u0142awa \u015alesickiego przedstawia wielokulturowy \u015bwiat, daleki od reali\u00f3w PRL. Poczynione odst\u0119pstwa od sztywnych regu\u0142 konwencji wysokobud\u017cetowego widowiska sprawi\u0142y, \u017ce\u00a0W\u00a0pustyni i w puszczy<\/em> nie spe\u0142ni\u0142 wy\u0142\u0105cznie funkcji rozrywkowej. Ma\u0142oletnia publiczno\u015b\u0107 mog\u0142a postrzega\u0107 film jako atrakcyjne \u017ar\u00f3d\u0142o informacji o \u015bwiecie oraz mia\u0142a okazj\u0119 zetkn\u0105\u0107 si\u0119 z bardziej poetyckim w formie wariantem kina przygodowego.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

\"\"\r\n
Tomasz M\u0119drzak, Monika Rosca, W pustyni i w puszczy<\/em>, Autor: brak danych, Prawa: WFDIF \/po Studiu Filmowym ,,Kadr”\/<\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n

Sukces frekwencyjny adaptacji powie\u015bci Henryka Sienkiewicza przy\u0107mi\u0142 blask innych film\u00f3w przygodowych polskiej produkcji[10]<\/sup><\/a>. Nie by\u0142o ich jednak zbyt wiele. Stanis\u0142aw J\u0119dryka po serialu Stawiam na Tolka Banana<\/em> (1973) cz\u0119\u015bciej podejmowa\u0142 tematy obyczajowe. Wierny tej konwencji by\u0142 tak\u017ce drugi czo\u0142owy tw\u00f3rca kina m\u0142odego widza, czyli Janusz Nasfeter. Pr\u00f3b\u0119 przed\u0142u\u017cenia okresu \u015bwietno\u015bci nurtu przygodowego podj\u0105\u0142 Konrad Na\u0142\u0119cki w Mniejszy szuka du\u017cego<\/em> (1975). To film dla m\u0142odszych dzieci, w kt\u00f3rym ram\u0105 fabu\u0142y s\u0105 autotematyczne sceny ukazuj\u0105ce kulisy planu zdj\u0119ciowego. Wachlarz realizatorskich atrakcji poszerzono ponadto o\u00a0fragmenty animowane z towarzysz\u0105cym im komentarzem lektora.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Chocia\u017c w drugiej po\u0142owie lat 70. XX w. nast\u0105pi\u0142 chwilowy regres nurtu przygodowego kina m\u0142odego widza, to w nast\u0119pnej dekadzie ponownie ta konwencja by\u0142a ch\u0119tnie wykorzystywana przez polskich tw\u00f3rc\u00f3w. Baz\u0105 dla scenariuszy film\u00f3w przygodowych wci\u0105\u017c by\u0142a g\u0142\u00f3wnie literatura. Za dobry przyk\u0142ad tej konwencji mo\u017ce pos\u0142u\u017cy\u0107 dzia\u0142alno\u015b\u0107 artystyczna Kazimierza Tarnasa, jednego z najbardziej aktywnych w latach 80.\u00a0 XX w. re\u017cysera kina m\u0142odego widza. Si\u0119ga\u0142 nie tylko po proz\u0119 Kornela Makuszy\u0144skiego (Szale\u0144stwa panny Ewy<\/em>, 1985 r.), do kt\u00f3rej wraca\u0142 te\u017c w\u00a0kolejnych latach (Panna z mokr\u0105 g\u0142ow\u0105<\/em> z 1994 roku i Awantura o Basi\u0119<\/em> z 1995 roku), czy\u00a0przedstawionych na kartach powie\u015bci przyg\u00f3d Pana Samochodzika (Pan Samochodzik i\u00a0praskie tajemnice<\/em>, 1988). Kazimierz Tarnas w oparciu o ksi\u0105\u017ck\u0119 Les\u0142awa Bartelskiego zrealizowa\u0142 dla najm\u0142odszej publiczno\u015bci Z\u0142ot\u0105 Mahmudi\u0119<\/em> (1987 r.). To jedna z nielicznych rodzimych produkcji nawi\u0105zuj\u0105cych do konwencji filmu korsarskiego, odmiany gatunku przygodowego. Drug\u0105 jest Porwanie<\/em> z 1985 roku, czyli powr\u00f3t Stanis\u0142awa J\u0119dryki do typu kina, kt\u00f3re przynios\u0142o mu najwi\u0119ksze uznanie. W grupie polskich film\u00f3w przygodowych dla dzieci z lat 80. XX w. znajduje si\u0119 r\u00f3wnie\u017c Tajemnica starego ogrodu<\/em> (re\u017c. Julian Dziedzina, 1984 r.), czyli adaptacja powie\u015bci Awantura w Niek\u0142aju<\/em> Edmunda Niziurskiego.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Inny pomys\u0142 na nurt przygodowy kina m\u0142odego widza, bli\u017cszy W\u0142adys\u0142awowi \u015alesickiemu ni\u017c Kazimierzowi Tarnasowi, mia\u0142 Andrzej Barszczy\u0144ski. Jego Dzikun<\/em> z 1988 roku to produkcja dla dzieci, lecz niemal pozbawiona dialogu, tak ch\u0119tnie u\u017cywanego przez tw\u00f3rc\u00f3w film\u00f3w dla najm\u0142odszych. Adaptacja \u017belaznego krzy\u017ca<\/em> Tytusa Karpowicza wymaga od m\u0142odej publiczno\u015bci ogromnego skupienia na prezentowanych zdarzeniach. Dzie\u0142o to w zamy\u015ble ma rozbudza\u0107 mi\u0142o\u015b\u0107 do zwierz\u0105t i przyrody. Z pewno\u015bci\u0105 Dzikun<\/em> zas\u0142uguje na wspomnienie z\u00a0uwagi na rzadko spotykan\u0105 w kinie m\u0142odego widza mroczn\u0105 atmosfer\u0119 rodem z film\u00f3w grozy i efektowne uj\u0119cia plenerowe, przypominaj\u0105ce nieco kadry z dokumentalnego filmu przyrodniczego.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Lata 80. obfitowa\u0142y zreszt\u0105 w filmy dla m\u0142odzie\u017cy, w kt\u00f3rych pokazywano, \u017ce najprostszym sposobem na prze\u017cycie przygody jest zetkni\u0119cie z natur\u0105, t\u0105 dost\u0119pn\u0105 dla ka\u017cdego na wyci\u0105gni\u0119cie r\u0119ki. Rozmi\u0142owan\u0105 w obrazowaniu przyrody opowie\u015bci\u0105 filmow\u0105 jest chocia\u017cby dzie\u0142o Janusza \u0141\u0119skiego Na tropach Bartka <\/em>(1982 r.). Scenariusz \u017cywo przypomina m\u0142odzie\u017cowy film J\u00f3zefa Lejtesa Dzie\u0144 wielkiej przygody<\/em>. Osi\u0105 fabu\u0142y jest bowiem pr\u00f3ba z\u0142apania k\u0142usownika przez grup\u0119 przyjaci\u00f3\u0142. \u0141agodniejsze przes\u0142anie, bliskie powie\u015bciom Astrid Lindgren, maj\u0105 seriale tego samego re\u017cysera, czyli skierowana do m\u0142odszej widowni dzieci\u0119cej produkcja telewizyjna Urwisy z Doliny M\u0142yn\u00f3w<\/em> (re\u017c. Janusz \u0141\u0119ski, 1985 r.) oraz jej kontynuacja Klementynka i Klemens \u2013 g\u0119si z Doliny M\u0142yn\u00f3w<\/em> (re\u017c. Janusz \u0141\u0119ski, 1986). Obie serie powsta\u0142y dzi\u0119ki wsp\u00f3\u0142pracy z telewizj\u0105 zachodnioniemieck\u0105.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

W podobnym czasie W\u0142adys\u0142aw \u015alesicki ze spraw\u0105 serialu Lato le\u015bnych ludzi <\/em>(1985 r.) przywo\u0142a\u0142 na ma\u0142y ekran przedwojenn\u0105 powie\u015b\u0107 Marii Rodziewicz\u00f3wny, a Waldemar Podg\u00f3rski przypomnia\u0142 Czarne stopy<\/em> (1987 r.), popularn\u0105 w\u015br\u00f3d harcerzy ksi\u0105\u017ck\u0119 Seweryny Szmaglewskiej. Wymienieni tw\u00f3rcy starali si\u0119 udowodni\u0107, \u017ce uczestnictwo w niecodziennych, emocjonuj\u0105cych zdarzeniach nie wymaga zapuszczenia si\u0119 w dalekie kraje i przemierzenia setek kilometr\u00f3w. Wystarczy wybra\u0107 si\u0119 do lasu samotnie, z grup\u0105 znajomych lub dru\u017cyn\u0105 harcersk\u0105 i wyt\u0119\u017cy\u0107 zmys\u0142 obserwacji.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

M\u0142odzie\u017cowe kino przygodowe w okresie transformacji ustrojowej<\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Pierwsza dekada po zmianie ustroju nie okaza\u0142a si\u0119 dla m\u0142odzie\u017cowych film\u00f3w przygodowych tak brutalna, jak mia\u0142o to miejsce w przypadku produkcji nale\u017c\u0105cych do nurtu ba\u015bniowo-fantastycznego. Na wielki ekran powr\u00f3ci\u0142a posta\u0107 Pana Samochodzika, cho\u0107 ten film (Lataj\u0105ce maszyny kontra Pan Samochodzik<\/em>, re\u017c. Janusz Kidawa, 1991 r.) nie powt\u00f3rzy\u0142 sukcesu, jaki przypad\u0142 w udziale chocia\u017cby serialowi Huberta Drapelli. Wierny sielankowej konwencji produkcji przygodowej pozosta\u0142 Janusz \u0141\u0119ski, kt\u00f3ry nakr\u0119ci\u0142 osadzony w latach 20. XX wieku serial dla nastolatk\u00f3w Janka<\/em> (1989 r.). Natomiast re\u017cyser W\u0142odzimierz Go\u0142aszewski wraz ze wsp\u00f3\u0142scenarzyst\u0105 Aleksandrem Minkowskim zmierzyli si\u0119 z\u00a0wyzwaniem prze\u0142o\u017cenia na j\u0119zyk filmowy powie\u015bci z 1901 roku pi\u00f3ra Walerego Przyborowskiego. Mowa o historyczno-kostiumowych Szwedach w Warszawie<\/em> (1991 r.), gdzie nastoletni bohaterowie sabotuj\u0105 przeciw obcym naje\u017ad\u017acom.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Emocjonowanie si\u0119 wydarzeniami sprzed kilku dekad lub wiek\u00f3w przychodzi\u0142o jednak publiczno\u015bci z trudem. G\u0142\u00f3wnie dlatego, \u017ce obywatele kraju, tak\u017ce ci najm\u0142odsi, w momencie premiery byli naocznymi \u015bwiadkami dynamicznych przemian i to w ka\u017cdej dziedzinie \u017cycia. Du\u017co pozytywniejszy odbi\u00f3r zyskiwa\u0142y filmy mierz\u0105ce s\u0105 z nowymi wyzwaniami, jakie nios\u0142a transformacja. Bardzo aktualny komentarz znalaz\u0142 si\u0119 w dylogii Waldemara Szarka. Re\u017cyser rozumia\u0142, \u017ce wraz z pocz\u0105tkiem lat 90. XX w. powinno si\u0119 szuka\u0107 bardziej wsp\u00f3\u0142czesnych pomys\u0142\u00f3w na tworzenie film\u00f3w dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy. W PRL ma\u0142o kt\u00f3ra produkcja kina m\u0142odego widza bazowa\u0142a na autorskim scenariuszu, a t\u0119 zalet\u0119 mia\u0142y dwa kolejne filmy Waldemara Szarka, czyli M\u00f3w mi Rockefeller<\/em> (1990 r.) i Goodbye Rockefeller<\/em> (1993 r.). Oba dzie\u0142a przedstawiaj\u0105 przygody rodze\u0144stwa, kt\u00f3re postanawia zarobi\u0107 pieni\u0105dze. Na ich drodze staje nieuczciwy biznesmen. To wsp\u00f3\u0142czesny k\u0142usownik \u2013 doros\u0142y kieruj\u0105cy si\u0119 z\u0142ymi zamiarami, kt\u00f3rego najbardziej bezbronni decyduj\u0105 si\u0119 ukara\u0107 w imi\u0119 szlachetnej wiary w\u00a0dobro og\u00f3\u0142u. Zdaniem Micha\u0142a Piepi\u00f3rki (…) nie bez powodu bohaterami obrazu pozytywnie oceniaj\u0105cego rozw\u00f3j kapitalizmu s\u0105 dzieci. Nieska\u017cone komunistycznym letargiem od razu zabieraj\u0105 si\u0119 do pracy, kt\u00f3ra ma ich zaprowadzi\u0107 na wy\u017cyny spo\u0142ecznej hierarchii <\/em>(\u2026) Wyb\u00f3r bohatera dzieci\u0119cego ma jeszcze jedn\u0105 konsekwencj\u0119. Pokazuje, \u017ce robienie pieni\u0119dzy w\u00a0nowej sytuacji ekonomicznej jest dziecinnie proste<\/em> (…)[11]<\/sup><\/a>. Tym samym film Waldemara Szarka t\u0142umaczy transformacyjn\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107 nie tylko ma\u0142oletniej publiczno\u015bci, ale te\u017c doros\u0142ym. Produkcje wychodz\u0105 zatem poza ramy konwencji kina dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy, postrzeganego dotychczas jako niszow\u0105 form\u0119 rozrywki dla niewymagaj\u0105cych odbiorc\u00f3w.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Paradoksalnie to wypowied\u017a w\u0142a\u015bnie Waldemara Szarka najtrafniej opisuje fatalny stan polskiego kina m\u0142odego widza drugiej po\u0142owy lat 90. XX w.: (…) Nie chcia\u0142em pokazywa\u0107 \u201eTo my\u201d w\u00a0Poznaniu na festiwalu film\u00f3w dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy, \u017ceby rodzima kinematografia nie twierdzi\u0142a, \u017ce tworzy filmy dla m\u0142odego widza, podczas gdy w rzeczywisto\u015bci, jak wiadomo, nie tworzy\u0142a w og\u00f3le <\/em>(…)[12]<\/sup><\/a>. Mowa wprawdzie o roku 2000, ale zdanie re\u017cysera wynika\u0142o z\u00a0obserwacji utrzymuj\u0105cej si\u0119 kilka lat tendencji braku zainteresowania producent\u00f3w inwestycj\u0105 w kino m\u0142odego widza. Do wyj\u0105tk\u00f3w zaliczy\u0107 mo\u017cna\u00a0 m.in. komedi\u0119 obyczajow\u0105 dla starszej m\u0142odzie\u017cy, czyli Spon\u0119<\/em> (re\u017c. Waldemar Szarek, 1998 r), zrealizowan\u0105 z sukcesem na podstawie powie\u015bci Edwarda Niziurskiego[13]<\/sup><\/a>, wydanej pod tytu\u0142em Spos\u00f3b na Alcybiadesa<\/em>, a\u00a0tak\u017ce Sto minut wakacji<\/em> (re\u017c. Andrzej Maleszka, 1998 r.).<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

\"\"\r\n
Artur Pontek, Wies\u0142aw Drzewicz, Ma\u0142gorzata Markiewicz, M\u00f3w mi Rockefeller<\/em>, Autor: Jerzy Tepper, Prawa: WFDIF \/po Studiu Filmowym ,,Zebra”<\/figcaption>\r\n<\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n

Pierwsza dekada drugiego tysi\u0105clecia mia\u0142a by\u0107 okresem, w kt\u00f3rym uda si\u0119 przezwyci\u0119\u017cy\u0107 niemoc. Zapowiedzi\u0105 prze\u0142amania impasu by\u0142o og\u0142oszenie rozpocz\u0119cia zdj\u0119\u0107 do nowej wersji W\u00a0pustyni i w puszczy <\/em>(re\u017c. Gavin Hood, 2001 r.). Polska produkcja filmowa po raz kolejny postawi\u0142a na wysokobud\u017cetowe widowisko, lecz tym razem realizowane w warunkach gospodarki rynkowej. Tworzenie kina m\u0142odego widza mia\u0142o przede wszystkim przedsi\u0119wzi\u0119ciem komercyjnym, a jego atrakcyjno\u015b\u0107 artystyczn\u0105 zamierzano bezpo\u015brednio po\u0142\u0105czy\u0107 z praktykami handlowymi (merchandising<\/em>). Taka droga wydawa\u0142a si\u0119 naturalna, chocia\u017cby z uwagi na zasady funkcjonowania ameryka\u0144skiego rynku filmowego, dyktuj\u0105cego warunki i wyznaczaj\u0105cego trendy r\u00f3wnie\u017c w Europie.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Pomimo du\u017cego sukcesu frekwencyjnego nowej wersji W pustyni i w puszczy<\/em>, w Polsce w\u00a0kolejnych latach nie kontynuowano komercyjnej strategii rozwoju kina m\u0142odego widza. Co wi\u0119cej, nie produkowano wcale film\u00f3w przygodowych dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy. W pierwszej dekadzie XXI wieku powsta\u0142a mi\u0119dzy innymi \u015awi\u0105teczna przygoda<\/em> (re\u017c. Dariusz Krzysztof Zawi\u015blak, 2000 r.), czyli produkcja stylistycznie najbli\u017csza produkcjom amatorskiego kina niezale\u017cnego. Trzeba by\u0142o poczeka\u0107 a\u017c 15 lat, aby zn\u00f3w obejrze\u0107 przygodow\u0105 konwencj\u0119 zrealizowan\u0105 w ramach kina m\u0142odego widza. I ponownie, jej baz\u0105 by\u0142a ksi\u0105\u017cka wydana wiele lat wcze\u015bniej.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Klub W\u0142\u00f3czykij\u00f3w i tajemnica dziadka Hieronima<\/em> (re\u017c. Tomasz Szafra\u0144ski, 2015 r.) oparto na powie\u015bci Edmunda Niziurskiego z 1970 roku. Materia\u0142 literacki by\u0142 pe\u0142en znanych schemat\u00f3w fabularnych (rezolutni ch\u0142opcy krzy\u017cuj\u0105 szyki nieudolnym przest\u0119pcom, a wszystkie postacie d\u0105\u017c\u0105 do odkrycia tajemniczego skarbu), ale Tomasz Szafra\u0144ski uwsp\u00f3\u0142cze\u015bni\u0142 j\u0119zyk opowiadania obrazem. Lejtmotywem uczyni\u0142 szybkie szwenki, wprowadzi\u0142 sceny animowane i osi\u0105gn\u0105\u0142 efekt zaskoczenia poprzez nag\u0142e wej\u015bcia postaci w kadr.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Doro\u015bli widzowie mog\u0105 rozpozna\u0107 w Klubie W\u0142\u00f3czykij\u00f3<\/em>w\u2026<\/em> sta\u0142e lokacje, kt\u00f3re zawsze pojawiaj\u0105 si\u0119 w produkcjach nurtu przygodowego kina m\u0142odego widza: mroczne piwnice, niezamieszkane domy i strychy pe\u0142ne paj\u0119czyn. Ola Salwa w popremierowej recenzji napisa\u0142a: (…) Jak przysta\u0142o na wypraw\u0119 w poszukiwaniu skarb\u00f3w, s\u0105 tu wskaz\u00f3wki, cenne fanty, tajemnicze miejsca i schowki. <\/em>(\u2026) Atutem\u00a0 bohater\u00f3w \u2013 m\u0142odszych i starszych \u2013 jest umiej\u0119tno\u015b\u0107 kojarzenia fakt\u00f3w, logicznego my\u015blenia i poprawnego wyci\u0105gania wniosk\u00f3w <\/em>(…)[14]<\/sup><\/a>. Podobnie jak w pozosta\u0142ych filmach tego rodzaju, zamiary czarnych charakter\u00f3w s\u0105 oczywi\u015bcie niecne, ale sami antagoni\u015bci nie stosuj\u0105 bezpo\u015bredniej przemocy.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

O ile Tomasz Szafra\u0144ski odkurzaj\u0105c powie\u015b\u0107 Niziurskiego, powraca do coraz bardziej zawodnego sposobu rodzimych tw\u00f3rc\u00f3w na m\u0142odzie\u017cowe kino przygodowe, Tarapaty<\/em> (re\u017c. Marta Karwowska, 2017 r.) s\u0105 przyk\u0142adem pr\u00f3by zako\u0144czenia d\u0142ugoletniego zwi\u0105zku kina m\u0142odego widza z literatur\u0105 dla dzieci i nastolatk\u00f3w. Autorski scenariusz re\u017cyserki powtarza jednak popularne w tym nurcie fascynacje krymina\u0142em, a postacie ponownie wcielaj\u0105 si\u0119 w\u00a0role samozwa\u0144czych detektyw\u00f3w na tropie zagadki przerastaj\u0105cej doros\u0142ych bohater\u00f3w.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Na przyk\u0142adzie Tarapat\u00f3w<\/em> mo\u017cna okre\u015bli\u0107 postawy, jakie przyjmuj\u0105 bohaterowie film\u00f3w przygodowych dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy. Olek (Jakub Janota-Bzowski) wierzy, \u017ce trop mo\u017ce prowadzi\u0107 do skarbu i warto podj\u0105\u0107 wysi\u0142ek, aby go znale\u017a\u0107. Nawet, je\u015bli na pocz\u0105tku wydaj\u0105 si\u0119 to rojenia umys\u0142u obdarzonego nadmiern\u0105 wyobra\u017ani\u0105. To postawa optymistyczna, neguj\u0105ca zastany porz\u0105dek, a tacy bohaterowie buntuj\u0105 si\u0119 przeciw bierno\u015bci. Natomiast Julka (Hanna Hryniewicka) jest sceptyczna, co potwierdzaj\u0105 jej s\u0142owa: (…) Wszystkie skarby s\u0105 ju\u017c znalezione <\/em>(…). Ostatecznie, za namow\u0105 nowego przyjaciela, wykazuje zainteresowanie \u015bledztwem. Widz\u0105c pozytywne skutki swojego uporu, anga\u017cuje si\u0119 coraz mocniej w\u00a0dochodzenie, czym zmienia otaczaj\u0105cy j\u0105 \u015bwiat na lepsze.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

W Tarapatach<\/em> przygoda rozgrywa si\u0119 w \u201emiejskiej d\u017cungli\u201d \u2013 po\u015br\u00f3d zaniedbanych podw\u00f3rek i kamienic, podobnie jak mia\u0142o to miejsce w przypadku film\u00f3w oraz seriali z lat 60. i 70. XX w. W kolejnych dekadach, zw\u0142aszcza w latach osiemdziesi\u0105tych, akcj\u0119 wydarze\u0144 przeniesiono z dala od metropolii. Warto podkre\u015bli\u0107 te\u017c, \u017ce na przestrzeni rozwoju nurtu, zmieni\u0142o si\u0119 pochodzenie g\u0142\u00f3wnych bohater\u00f3w. Niegdy\u015b byli \u201edzie\u0107mi klasy robotniczej\u201d, zamieszkuj\u0105cymi kamienice w \u015br\u00f3dmiejskich dzielnicach lub wielkie, podmiejskie osiedla, gdzie nietrudno by\u0142o o towarzystwo, a nawet nale\u017ca\u0142o wyznaczy\u0107 granice swojego terytorium (Bitwa o Kozi Dw\u00f3r<\/em>). W najnowszych produkcjach bohaterowie s\u0105 cz\u0119sto jedynakami, kt\u00f3rych rodzice to przedstawiciele klasy \u015bredniej. To zwrot ku charakterystyce postaci bliskiej w\u0142a\u015bciwie tylko dotychczasowym ekranizacjom powie\u015bci Kornela Makuszy\u0144skiego.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Ciekawie wypada r\u00f3wnie\u017c por\u00f3wnanie dzieci\u0119cych marze\u0144. Bohaterowie Bitwy o Kozi Dw\u00f3r<\/em> (1962 r.) oraz Paragon, gola<\/em> (1970 r.) chcieli osi\u0105gn\u0105\u0107 sukces na boisku pi\u0142karskim, natomiast Waldek Bana\u015b (Maciej Kara\u015b) z Za du\u017cy na bajki<\/em> (re\u017c. Kristoffer Rus, 2022 r.) d\u0105\u017cy do wygrania e-sportowego turnieju. Dopiero w tym ostatnim filmie najwyra\u017aniej uwydatnia si\u0119 potrzeba uwzgl\u0119dnienia wsp\u00f3\u0142czesnego kontekstu w produkcjach nurtu przygodowego kina m\u0142odego widza.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Dotychczas konstrukcja bohater\u00f3w i fabu\u0142y dzie\u0142 skierowanych do dzieci i m\u0142odzie\u017cy by\u0142a postrzegana jako na tyle uniwersalna, \u017ce tw\u00f3rcy decydowali si\u0119 na nieustanne powielanie schematu i si\u0119gali chocia\u017cby do tych samych autor\u00f3w ksi\u0105\u017cek. Tak bowiem nale\u017cy t\u0142umaczy\u0107 wieloletni\u0105 obecno\u015b\u0107 na ekranie adaptacji przygodowych powie\u015bci Edmunda Niziurskiego, Zbigniewa Nienackiego i\u00a0Kornela Makuszy\u0144skiego, a nawet Henryka Sienkiewicza. Re\u017cyser\u00f3w utwierdza\u0142a w tym przekonaniu wysoka ogl\u0105dalno\u015b\u0107 powt\u00f3rek dawnych przeboj\u00f3w.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Nic wi\u0119c dziwnego, \u017ce to taka produkcja jak Klub W\u0142\u00f3czykij\u00f3w<\/em> by\u0142a pierwsz\u0105 po wielu latach pr\u00f3b\u0105 wskrzeszenia nurtu przygodowego kina m\u0142odego widza. Ka\u017cda przygoda, nawet najbardziej ekscytuj\u0105ca, musi mie\u0107 jednak sw\u00f3j koniec. Polska kinematografia wprawdzie nie zrezygnowa\u0142a z bazowania na literaturze, ale poszukuj\u0105c inspiracji, coraz cz\u0119\u015bciej si\u0119ga po nowe historie. Przyk\u0142adem jest przywo\u0142any ju\u017c film Za du\u017cy na bajki<\/em>, nakr\u0119cony wed\u0142ug wydanej pod tym samym tytu\u0142em powie\u015bci Agnieszki D\u0105browskiej[15]<\/sup><\/a>. R\u00f3wnie\u017c Tarapaty 2<\/em> (re\u017c. Marta Karwowska, 2020 r.) jest w pe\u0142ni autorsk\u0105 propozycj\u0105, podobnie jak familijno-kryminalny Detektyw Bruno<\/em> (re\u017c. Magdalena Nie\u0107, Mariusz Palej, 2022 r.).<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Podsumowanie<\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Kino przygodowe m\u0142odego widza jest silnie zwi\u0105zane z literatur\u0105 dzieci\u0119c\u0105 i m\u0142odzie\u017cow\u0105, niezale\u017cnie od okresu, w jakim realizowano produkcje. Scenariusze pisane specjalnie z my\u015bl\u0105 o filmie powstawa\u0142y bardzo rzadko, co \u0142atwo wyt\u0142umaczy\u0107 niedostateczn\u0105 znajomo\u015bci\u0105 szczeg\u00f3\u0142\u00f3w fabu\u0142y. Nieodmiennie rodzimy nurt przygodowy bazuje na opowie\u015bciach, gdzie akcj\u0119 nap\u0119dza pragnienie znalezienia skarb\u00f3w i to niezale\u017cnie od ich realnej warto\u015bci, cho\u0107 zasadno\u015b\u0107 powielania tego schematu bywa coraz cz\u0119\u015bciej podwa\u017cana[16]<\/sup><\/a>. Bardzo cz\u0119sto ambicje ma\u0142oletnich bohater\u00f3w wynikaj\u0105 z ch\u0119ci ochrony wsp\u00f3lnych d\u00f3br przed chciwo\u015bci\u0105 \u0142ami\u0105cych prawo doros\u0142ych (k\u0142usownicy, drobni przest\u0119pcy, nieuczciwi biznesmeni).<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Z drugiej strony g\u0142\u00f3wnymi sojusznikami dzieci s\u0105 tak\u017ce osoby pe\u0142noletnie, kt\u00f3re pojawiaj\u0105 si\u0119 nagle w \u017cyciu przebieg\u0142ych urwis\u00f3w, uruchamiaj\u0105c przy tym splot niecodziennych zdarze\u0144. To cz\u0142onkowie dalekiej rodziny lub nieznajomi o szlachetnym sercu, kt\u00f3rych doros\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa traktuje jako dziwak\u00f3w i autsajder\u00f3w. W filmach powsta\u0142ych w PRL cz\u0119\u015bciej ni\u017c wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie pozytywny wp\u0142yw na dzieci\u0119c\u0105 przygod\u0119 maj\u0105 przedstawiciele s\u0142u\u017cb porz\u0105dkowych. Wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie wizerunek np. policjant\u00f3w jest bardziej negatywny (Tarapaty 2<\/em>).<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Tw\u00f3rcami nurtu przygodowego s\u0105 arty\u015bci wyspecjalizowani w tej konwencji. Tak samo, jak\u00a0by\u0142o w przesz\u0142o\u015bci, jest i w XXI wieku. Do kanonu kina m\u0142odego widza przesz\u0142y dzie\u0142a Stanis\u0142awa J\u0119dryki, Kazimierza Tarnasa czy Waldemara Szarka. Wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie Marta Karwowska, Mariusz Palej czy Tomasz Szafra\u0144ski nie tyle nawi\u0105zuj\u0105 do dokona\u0144 poprzednik\u00f3w, ile staraj\u0105 si\u0119 napisa\u0107 w\u0142asny rozdzia\u0142 w kronice filmu przygodowego dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy. Wydaje si\u0119 to w\u0142a\u015bciw\u0105 strategi\u0105, je\u017celi polskie kino m\u0142odego widza zamierza zach\u0119ca\u0107 do przygody kolejne m\u0142ode pokolenia.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

 <\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

[1]<\/sup><\/a>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 M. Hendrykowski, Leksykon gatunk\u00f3w filmowych<\/em>, Montevideo, Pozna\u0144\u2013Wroc\u0142aw 2001.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

[2]<\/sup><\/a>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Od ba\u015bni do science-fiction<\/em>, [w:] R. Caillois, Odpowiedzialno\u015b\u0107 i styl<\/em>, Pa\u0144stwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1967, s. 31-65.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

[3]<\/sup><\/a>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 N. Redfern, Correspondence analysis of genre preferences in UK film audiences<\/em>, \u201eParticipations. Journal of Audience & Reception Studies\u201d 2012, vol. 9, issue 2, s. 48.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

[4]<\/sup><\/a>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Przedwojenne polskie filmy zachowane w Londynie wr\u00f3ci\u0142y do Polski<\/em>, https:\/\/dzieje.pl\/wideo\/przedwojenne-polskie-filmy-zachowane-w-londynie-wrocily-do-polski [dost\u0119p: 06.11.2022].<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

[5]<\/sup><\/a>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 S.W. Malinowski, Telewizja Dziewcz\u0105t i Ch\u0142opc\u00f3w (1957-1993). Historia niczym ba\u015b\u0144 z innego \u015bwiata<\/em>, Oficyna Wydawnicza Impuls, Krak\u00f3w 2020, s. 15.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

[6]<\/sup><\/a>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 W ramach audycji wy\u015bwietlono tak\u017ce seriale: Przygody psa Cywila <\/em>(re\u017c. K. Szmagier, 1971) oraz Gruby<\/em> (re\u017c. W. Fiwek, 1973).<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

[7]<\/sup><\/a>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Wadim Berestowski wsp\u00f3\u0142tworzy\u0142 dla Telewizji Polskiej takie produkcje m\u0142odzie\u017cowe, jak Tomek i pies <\/em>(re\u017c. W. Berestowski, J. K\u0119dzierzawska, J. Kubik, R. Staszkiewicz, 1963), Z przygod\u0105 na ty <\/em>(re\u017c. W.\u00a0Berestowski, J. K\u0119dzierzawska, 1966) oraz Dzieci z naszej szko\u0142y <\/em>(re\u017c. W. Berestowski, J. K\u0119dzierzawska, J. Kubik, S.\u00a0Sapi\u0144ski, 1968).<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

[8]<\/sup><\/a>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 K. Kostyra, Grzeczne dziewcz\u0119ta, pos\u0119pni m\u0142odzie\u0144cy i inni. Trajektorie polskiego filmu o dorastaniu<\/em>, \u201eKultura i Edukacja\u201d 2019, nr 3 (125), s. 79.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

[9]<\/sup><\/a>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 P. P\u0142awuszewski, Po swojemu. Kino W\u0142adys\u0142awa \u015alesickiego<\/em>, Universitas, Krak\u00f3w 2017, s. 240-245.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

[10]<\/sup><\/a>\u00a0\u00a0\u00a0 <\/em>Jak wyczyta\u0107 mo\u017cna z tabel \u201eAtlasu kultury Polski 1946-1980\u201d,<\/em> do roku 1980 na \u201eW pustyni i w puszczy\u201d <\/em>wybra\u0142o si\u0119 do kina 24,4 milion\u00f3w widz\u00f3w, ust\u0119puj\u0105c tylko \u201eKrzy\u017cakom\u201d Aleksandra Forda (28 milion\u00f3wwidz\u00f3w) i \u201ePotopowi\u201d Jerzego Hoffmana (24,8 milion\u00f3w widz\u00f3w), tam\u017ce, s. 258.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

[11]<\/sup><\/a>\u00a0\u00a0\u00a0 M. Piepi\u00f3rka, Rockefellerowie i Marks nad Warszaw\u0105. Polskie filmy fabularne wobec transformacji gospodarczej<\/em>, Wydawnictwo Ossolineum, Wroc\u0142aw 2019, s. 5 i 35.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

[12]<\/sup><\/a>\u00a0\u00a0\u00a0 Waldemar Szarek: Jest we mnie odrobina anarchii<\/em>, [w:] J. Armata, A. Wr\u00f3blewska, Polski film dla dzieci i\u00a0m\u0142odzie\u017cy<\/em>, Fundacja Kino, Warszawa 2014, s. 94.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

[13]<\/sup><\/a>\u00a0\u00a0\u00a0 K. Kucharski, Kino plus: film i dystrybucja kinowa w Polsce w latach 1990-2000<\/em>, Oficyna Wydawnicza Kucharski, Toru\u0144 2002, s. 387.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

[14]<\/sup><\/a>\u00a0\u00a0\u00a0 O. Salwa, Klub W\u0142\u00f3czykij\u00f3w<\/em>, \u201eKino\u201d 2015, nr 10, s. 75.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

[15]<\/sup><\/a>\u00a0\u00a0\u00a0 Na ok\u0142adce pierwszego wydania ksi\u0105\u017cki z 2017 roku podano pseudonim literacki autorki, Agnoszka Bloska.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

[16]<\/sup><\/a>\u00a0\u00a0\u00a0 Nale\u017ca\u0142oby si\u0119 zastanowi\u0107 nad ograniczeniami konwencji kina dla dzieci \u2013 dlaczego musi w nich za ka\u017cdym razem wyst\u0105pi\u0107 motyw skarbu, zawi\u0105zywania nie\u0142atwej przyja\u017ani i szajki z\u0142odziei.<\/em> M. Piepi\u00f3rka, MFF T-Mobile Nowe Horyzonty #10 \u2013 Sztuka mi\u0119sa<\/em>, http:\/\/blizejekranu.pl\/mff-t-mobile-nowe-horyzonty-10-sztuka-miesa [dost\u0119p: 13.11.2022].<\/p>\r\n\r\n\r\n

\r\n\r\n\r\n

Micha\u0142 Gruba<\/strong> \u2013 <\/em> absolwent Wydzia\u0142u Filologii Polskiej i Klasycznej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu na kierunku filmoznawstwo i kultura medi\u00f3w. W latach 2014-2016 Dyrektor Artystyczny Festiwalu Film\u00f3w Skandynawskich w Dar\u0142owie. Cz\u0142onek Jury M\u0142odych 64. Og\u00f3lnopolskiego Konkursu Film\u00f3w Niezale\u017cnych im. profesora Henryka Kluby w Koninie. Na \u0142amach studenckiego czasopisma \u201e16 milimetr\u00f3w\u201d (nr 48) opublikowa\u0142 artyku\u0142 Status zwierz\u0105t w filmografii Niki Lindroth von Bahr<\/em>. Sta\u0142y prelegent DKF Kamera w\u00a0pozna\u0144skim Kinie Muza.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Streszczenie:<\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Artyku\u0142 podsumowuje dorobek nurtu przygodowego polskiego kina m\u0142odego widza. Przedmiotem analizy s\u0105 fabu\u0142y aktorskie zrealizowane w latach 1935-2022. Przywo\u0142ane zostaj\u0105 najwa\u017cniejsze produkcje kinowe i telewizyjne z poszczeg\u00f3lnych dekad. Celem badawczym artyku\u0142u jest wskazanie powtarzaj\u0105cych si\u0119 temat\u00f3w, charakterystycznych dla poetyki nurtu przygodowego \u015brodk\u00f3w filmowego wyrazu, a tak\u017ce dominuj\u0105cych strategii autorskich.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Summary:<\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

The article summarizes the achievements of the adventure genre of Polish young viewer cinema. The subject of the analysis are acting movies made in the years 1935-2022. The most important cinema and television productions from individual decades are recalled. The research aim of the article is to indicate the recurring themes, characteristic forms of film expression, as well as the dominant author strategies.<\/p>\r\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

DOI: 10.56351\/PLEOGRAF.2022.4.01   Konwencje gatunkowe s\u0105 stosowane zar\u00f3wno przez autor\u00f3w produkcji dla doros\u0142ych widz\u00f3w, jak i przez tw\u00f3rc\u00f3w film\u00f3w dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy. Przy bli\u017cszym spotkaniu z filmami dla nieletnich, udaje si\u0119 jednak dostrzec w nich pewne r\u00f3\u017cnice w poetyce, tematyce czy sposobie kreacji bohatera. To one sprawiaj\u0105, \u017ce mo\u017cna wyr\u00f3\u017cni\u0107 kilka podgatunk\u00f3w i odmian… Czytaj wi\u0119cej »Pomi\u0119dzy jako\u015bci\u0105 a ogl\u0105dalno\u015bci\u0105. Przekrojowe spojrzenie na nurt przygodowy polskiego kina m\u0142odego widza<\/strong><\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":5972,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"off","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[1534],"tags":[1603,1627,38,1629,1628,1541],"ppma_author":[1537],"class_list":["post-5966","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-historyczno-filmowy-kwartalnik-filmoteki-narodowej-nr-4-2022","tag-film-przygodowy","tag-kino-mlodego-widza","tag-kino-polskie","tag-literatura-mlodziezowa","tag-nurt-przygodowy","tag-stanislaw-jedryka"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t