{"id":5866,"date":"2022-12-20T21:32:05","date_gmt":"2022-12-20T20:32:05","guid":{"rendered":"https:\/\/pleograf.pl\/?p=5866"},"modified":"2023-01-03T09:47:08","modified_gmt":"2023-01-03T08:47:08","slug":"dziewczyna-i-chlopak","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/dziewczyna-i-chlopak\/","title":{"rendered":"„Dziewczyna i ch\u0142opak” (O\u017cogowska, Loth) – o konstrukcji r\u00f3l p\u0142ciowych"},"content":{"rendered":"\n

DOI: 10.56351\/PLEOGRAF.2022.4.07<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Dziewczyna i ch\u0142opak<\/em> \u2013 sze\u015bcioodcinkowy serial w re\u017cyserii Stanis\u0142awa Lotha, zrealizowany w 1977 roku, na podstawie opublikowanej pod tym samym tytu\u0142em kilkana\u015bcie lat wcze\u015bniej (1961) powie\u015bci Hanny O\u017cogowskiej \u2013 stanowi jeden z najistotniejszych i najbardziej popularnych polskich tekst\u00f3w kultury XX wieku antycypuj\u0105cych wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 refleksj\u0119 nad konstruktywistycznym charakterem r\u00f3l p\u0142ciowych. Zagadnienie to podpowiadane jest w spos\u00f3b jednoznaczny przez sam tytu\u0142 filmu i ksi\u0105\u017cki, zostaje r\u00f3wnie\u017c wyeksponowane w ich fabu\u0142ach. Moj\u0105 intencj\u0105 jest podj\u0119cie refleksji nad tym, w jakim stopniu zawarte w tych dw\u00f3ch tekstach kultury obserwacje dotycz\u0105ce r\u00f3l p\u0142ciowych komponuj\u0105 si\u0119 ze wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 wra\u017cliwo\u015bci\u0105 spo\u0142eczn\u0105, znajduj\u0105c\u0105 odzwierciedlenie w badaniach naukowych, przede wszystkim z zakresu gender studies<\/em>. <\/p>\n\n\n\n

Podstawowym problemem, podejmowanym w obr\u0119bie tego nurtu badawczego jest kwestia antyesencjalnego definiowania p\u0142ci, kt\u00f3ra postrzegana jest przez badaczy jako dwoista, sk\u0142adaj\u0105ca si\u0119 z p\u0142ci biologicznej i kulturowej[1]<\/a><\/sup><\/sup>. Wyodr\u0119bnienie tego drugiego aspektu wi\u0105\u017ce si\u0119 ze \u015bwiadomo\u015bci\u0105, \u017ce kompozycja tych dwu p\u0142aszczyzn nie jest spraw\u0105 oczywist\u0105 \u2013 skoro wzorce zwi\u0105zane z m\u0119sko\u015bci\u0105 i kobieco\u015bci\u0105 maj\u0105 status kulturowy[2]<\/a><\/sup><\/sup>, czyli nadany w procesie socjalizacji, to nie maj\u0105 one charakteru determinuj\u0105cego, a \u2013 w wi\u0119kszym stopniu \u2013 przygodny, mo\u017cliwy do swobodnego kszta\u0142towania. Refleksja nad Dziewczyn\u0105 i ch\u0142opakiem<\/em> w kontek\u015bcie gender studies<\/em> na elementarnym poziomie oznacza wi\u0119c pytanie o to, czy charakterystyka p\u0142ci dokonywana jest tu z pozycji esencjalnego przekonania o przyleg\u0142o\u015bci wzorc\u00f3w kulturowych wobec determinant biologicznych (lub te\u017c wr\u0119cz o ich nierozerwalno\u015bci), czy te\u017c dochodzi do podwa\u017cenia oczywisto\u015bci tej relacji. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Stanis\u0142aw Loth, Dziewczyna i ch\u0142opak, <\/em>Autor: Roman Sumik, Prawa: Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Nim przejd\u0119 do rozwa\u017ca\u0144 na temat przekazu zawartego w serialu Lotha, przyjrzyjmy si\u0119 fabularnej konstrukcji literackiego pierwowzoru. Powie\u015b\u0107 O\u017cogowskiej przedstawia losy dwojga dzieci \u2013 rodze\u0144stwa, nastoletnich Tosi i Tomka (uczni\u00f3w klasy pi\u0105tej i sz\u00f3stej), kt\u00f3rzy w rezultacie niefortunnej sytuacji postanowili zamieni\u0107 si\u0119 rolami, tzn. udawa\u0107 siebie wzajemnie. Tomek, kt\u00f3remu ojciec w ramach kary zabroni\u0142 wychodzi\u0107 z domu, poprosi\u0142 siostr\u0119, by go udawa\u0142a, ta \u2013 pod presj\u0105 perswazji brata \u2013 zgodzi\u0142a si\u0119, by unikn\u0105\u0107 gniewu ojca. W wyniku nieoczekiwanej zmiany plan\u00f3w dotycz\u0105cych wakacyjnych wyjazd\u00f3w dzieci, Tosia \u2013 zgodnie z umow\u0105 maj\u0105ca udawa\u0107 Tomka tylko przez godzin\u0119 \u2013 pojecha\u0142a w miejsce, gdzie oczekiwano jej brata, on za\u015b trafi\u0142 na wie\u015b, gdzie spodziewano si\u0119 jej. Bohaterowie przez oko\u0142o miesi\u0105c odgrywali wzajemnie swoje role, czytelnicy powie\u015bci s\u0105 \u015bwiadkami licznych perypetii, wynikaj\u0105cych z konieczno\u015bci dostrajania swoich zwyczaj\u00f3w i umiej\u0119tno\u015bci do oczekiwa\u0144 spoczywaj\u0105cych na zast\u0119powanych osobach. Powie\u015b\u0107 O\u017cogowskiej zawiera wi\u0119c informacje na temat spo\u0142ecznych stereotyp\u00f3w dotycz\u0105cych p\u0142ci, weryfikuje je oraz sprawdza mo\u017cliwo\u015b\u0107 przekraczania regu\u0142, kt\u00f3re nimi steruj\u0105. <\/p>\n\n\n\n

Ekspozycja materii wypowiedzi \u2013 w stron\u0119 konstruktywizmu<\/strong>\n<\/p>\n\n\n\n

Patrz\u0105c na tekst O\u017cogowskiej i serial Lotha z perspektywy analizy formalnej, dostrzec mo\u017cna w obu przekazach liczne elementy kwestionuj\u0105ce oczywisto\u015b\u0107 zwi\u0105zku mi\u0119dzy s\u0142owem\/znakiem a rzeczywisto\u015bci\u0105. Od pierwszych stron powie\u015bci czytelnik jest wprowadzany w rzeczywisto\u015b\u0107 umown\u0105, tak\u0105, kt\u00f3rej szkielet cz\u0119sto si\u0119 ujawnia, dzi\u0119ki czemu powie\u015b\u0107 interpretowa\u0107 mo\u017cna jako autotematyczn\u0105 wypowied\u017a na temat konstruktywizmu. Dzieje si\u0119 to przede wszystkim przez cz\u0119ste cytowanie sformu\u0142owa\u0144, kt\u00f3re stylistycznie r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 od mowy narratora: Naturalnie, ojciec zawsze daje mamie \u201eostatnie s\u0142owo\u201d[3]<\/a><\/sup><\/sup>; Podobno, jak si\u0119 m\u00f3wi w rodzinie, odziedziczy\u0142 te cechy po swoim ojcu <\/em>(H.O., s. 6); tak zwan\u0105 \u017cyciow\u0105 dzielno\u015b\u0107 <\/em>(H.O., s. 6); chocia\u017c jest \u201eoczkiem\u201d w g\u0142owie <\/em>(H.O., s. 6); Tomek <\/em>(\u2026) m\u00f3wi\u0105cy ju\u017c o sobie \u201emy m\u0119\u017cczy\u017ani\u201d<\/em> (H.O., s. 6); Kr\u00f3tkie spi\u0119cia? To chyba za \u0142agodne okre\u015blenie<\/em> (H.O., s. 7); pogoda, jak to si\u0119 m\u00f3wi, dopisa\u0142a <\/em>(H.O., s. 143). Cz\u0119ste pos\u0142ugiwanie si\u0119 cudzys\u0142owem w pocz\u0105tkowych partiach tekstu zapowiada zabieg stosowany w jego dalszych cz\u0119\u015bciach: okre\u015blanie Tomka-letnika jako \u201ec\u00f3rki\u201d lub \u201eTosi\u201d, dziewczynki za\u015b jako \u201eTomka\u201d. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Zygmunt Maciejewski, Marian \u0141\u0105cz, Grzegorz Studzi\u0144ski, Anna Sieniawska, Dziewczyna i ch\u0142opak, <\/em>Autor: Roman Sumik, Prawa: Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

W pi\u0105tym akapicie tekstu pojawiaj\u0105 si\u0119 sformu\u0142owania p\u0119kata<\/em> torba (\u2026) wybiera si\u0119 z Tomkiem daleko, (\u2026) do le\u015bnicz\u00f3wki do wuja Stefana i cioci Oli, na tak d\u0142ugo, dop\u00f3ki tam z Tomkiem wytrzymaj\u0105<\/em> (H.O., s. 5) oraz Tomek b\u0119dzie tam musia\u0142 chodzi\u0107 jak zegarek <\/em>(H.O., s. 5), za\u015b w kolejnym \u2013 s\u0142owa \u201ewytrzyma\u201d i \u201ezegarek\u201d zostaj\u0105 uj\u0119te w cudzys\u0142\u00f3w, jako wyra\u017cenia \u201eobce\u201d mowie narratora, reprezentatywne dla sposobu my\u015blenia ojca. Przejawem dystansowania si\u0119 wobec mo\u017cliwo\u015bci jednoznacznego relacjonowania rzeczywisto\u015bci s\u0105 r\u00f3wnie\u017c liczne frazeologizmy, por\u00f3wnania, przys\u0142owia, skonwencjonalizowane metafory, np. jest jak beczka prochu, ko\u0142o kt\u00f3rej trzeba chodzi\u0107 ostro\u017cnie i bardzo uwa\u017ca\u0107 na ogie\u0144; burze z piorunami; \u201etrafi\u0142a kosa na kamie\u0144\u201d; \u201ejak pi\u0119\u015b\u0107 do nosa\u201d; \u201eboryka si\u0119 z losem\u201d; \u201epycha na sto dwa\u201d <\/em>(H.O., s. 6-9). <\/p>\n\n\n\n

Jako sygna\u0142 autotematyzmu i refleksji nad utrwalonymi konwencjami oraz mo\u017cliwo\u015bci\u0105 ich przekraczania potraktowa\u0107 mo\u017cna r\u00f3wnie\u017c rozpocz\u0119cie utworu[4]<\/a><\/sup><\/sup> od opisu ba\u0142aganu, kt\u00f3rego istot\u0119 stanowi zburzenie \u0142adu, zakwestionowanie porz\u0105dku (Inaczej tu dzisiaj ni\u017c zwykle, obco i nawet niepokoj\u0105co. Zamiast codziennego, przyjemnego \u0142adu panuje wyra\u017any rozgardiasz<\/em> \u2013 H.O., s. 5). W kontra\u015bcie do chaosu panuj\u0105cego w mieszkaniu \u2013 w inicjalnym opisie pojawiaj\u0105 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c walizki, oczekuj\u0105ce na wyjazd \u2013 ka\u017cda o innym charakterze, koresponduj\u0105cym z powie\u015bciow\u0105 charakterystyk\u0105 bohatera, b\u0119d\u0105cego jej w\u0142a\u015bcicielem. Mo\u017cna potraktowa\u0107 ten zabieg jako tematyzacj\u0119 napi\u0119cia, opozycji mi\u0119dzy utrwalonym uk\u0142adem a mo\u017cliwymi odmiennymi kompozycjami rzeczy i zjawisk. <\/p>\n\n\n\n

Zwi\u0105zek fabu\u0142y Dziewczyny i ch\u0142opaka<\/em> z, ufundowanymi na my\u015bleniu konstruktywistycznym, gender studies<\/em> przejawia si\u0119 ju\u017c w samym d\u0105\u017ceniu analizowanych tu tekst\u00f3w kultury do uwra\u017cliwienia na \u201er\u00f3\u017cnice p\u0142ci oraz ich funkcj\u0119 w spo\u0142ecze\u0144stwie i kulturze\u201d[5]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

\u201eBli\u017aniacze\u201d antycypacje, reprodukowanie paternalistycznego wzorca<\/strong> <\/p>\n\n\n\n

Jako serialowy odpowiednik w\u0105tk\u00f3w autotematycznych, sk\u0142aniaj\u0105cych ku interpretacji problematyki p\u0142ciowej w kontek\u015bcie konstruktywizmu, potraktowa\u0107 mo\u017cna liczne sygna\u0142y podobie\u0144stwa bohater\u00f3w, uwidaczniaj\u0105ce si\u0119 nie tylko na p\u0142aszczy\u017anie fabularnej, ale w symbolice poszczeg\u00f3lnych motyw\u00f3w, scen. Pojawiaj\u0105 si\u0119 one przede wszystkim w pierwszym odcinku Dziewczyny i ch\u0142opaka<\/em> zatytu\u0142owanym Poprawka<\/em>. Tomek w czasie odwiedzin u Tosi w szpitalu spotyka na korytarzu bli\u017aniak\u00f3w \u2013 Darka i Kasi\u0119, kt\u00f3rzy zdradzaj\u0105 mu, \u017ce zamienili si\u0119 ubraniami i udaj\u0105 siebie wzajemnie. Postaci te pojawiaj\u0105 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w dalszej cz\u0119\u015bci odcinka \u2013 w scenie castingu do filmu (tu sugeruj\u0105, \u017ce zn\u00f3w si\u0119 zamienili, wbrew wra\u017ceniu odbiorcy, \u017ce tym razem do tego nie dosz\u0142o). Zgromadzony na podw\u00f3rku t\u0142umek sk\u0142ada si\u0119 wy\u0142\u0105cznie z par podobnych do siebie os\u00f3b \u2013 widz obserwuje je jako pocz\u0105tkowo odwr\u00f3cone do kamery ty\u0142em (prezentuj\u0105ce si\u0119 w tym wydaniu jako identyczne), po chwili \u2013 po przekr\u0119ceniu g\u0142\u00f3w frontem do widza \u2013 jako zaskakuj\u0105co do siebie podobne, cho\u0107 nie ca\u0142kowicie identyczne. Zwielokrotnienie motywu nadaje mu niepokoj\u0105cego charakteru, kojarzy si\u0119 z rzeczywisto\u015bci\u0105 koszmarnego snu, wprowadza aur\u0119 dezorientacji. Motyw bli\u017aniaczego podobie\u0144stwa wyst\u0119puje r\u00f3wnie\u017c w uj\u0119ciu pokazuj\u0105cym matk\u0119 Tosi, poszukuj\u0105c\u0105 dla niej ubra\u0144 w sklepie \u2013 w\u015br\u00f3d kadr\u00f3w prezentuj\u0105cych przegl\u0105danie odzie\u017cy widz zaobserwowa\u0107 mo\u017ce r\u00f3wnie\u017c obraz dzieci\u0119cej g\u0142owy w czerwonym berecie, odbijaj\u0105cej si\u0119 w lustrze. Z w\u0105tkiem tym koresponduje motyw przebierania si\u0119, przymierzania stroj\u00f3w \u2013 wyst\u0119puje on np. w uj\u0119ciu nakr\u0119conym przy Zodiaku, gdzie dziewcz\u0119ta, napotkane przez Tosi\u0119, przymierzaj\u0105 kolejno jej kapelusik. Jako wyra\u017anie do siebie podobnych rozpoznajemy r\u00f3wnie\u017c braci \u2013 Jurka i Henia, kt\u00f3rzy ukazuj\u0105 si\u0119 jako przemykaj\u0105ce mi\u0119dzy drzewami postaci w identycznych strojach. W serialowej wersji Dziewczyny i ch\u0142opaka <\/em>zosta\u0142a r\u00f3wnie\u017c dodana scena pomy\u0142ki s\u0105siadki, pani Krogulskiej, kt\u00f3ra wzi\u0119\u0142a Tosi\u0119 za Tomka. Podobie\u0144stwo, identyczno\u015b\u0107, drobna r\u00f3\u017cnica, mo\u017cliwo\u015b\u0107 zmiany stroju, przebieranie si\u0119 \u2013 wszystkie te motywy wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 z konstruktywistyczn\u0105 koncepcj\u0105 kszta\u0142towania to\u017csamo\u015bci oraz z \u201eteatrem \u017cycia codziennego\u201d[6]<\/a><\/sup><\/sup>, \u015bwiadomo\u015bci\u0105 zapo\u015bredniczonego charakteru r\u00f3l, w jakich cz\u0142owiek funkcjonuje w \u015bwiecie spo\u0142ecznym. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Wojciech Sieniawski, Dziewczyna i ch\u0142opak, Autor: Andrzej Le\u015bniewicz, Prawa: WFDiF\/ po Studiu Filmowym „Zebra”\/ <\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Wyeksponowanie motywu podobie\u0144stwa \u2013 w wielu wariantach \u2013 sk\u0142ania ku refleksji nad ruchomo\u015bci\u0105 wzorc\u00f3w i identyfikacji, wskazuje na p\u0142ynno\u015b\u0107 to\u017csamo\u015bci, sugeruje wi\u0119c mo\u017cliwo\u015b\u0107 przekraczania r\u00f3l, dynamicznego charakteru reprezentowanych cech i pozycji. W ten spos\u00f3b film przybli\u017ca si\u0119, podobnie jak powie\u015b\u0107, do perspektywy konstruktywistycznej. Motyw podobie\u0144stwa pozwala na skojarzenie r\u00f3wnie\u017c z ludzk\u0105 sk\u0142onno\u015bci\u0105 do na\u015bladownictwa, kopiowania innych oraz z p\u0142ynno\u015bci\u0105 to\u017csamo\u015bci, jej zapo\u015bredniczeniem i zakorzenieniem we wzorcach. W\u0105tek ten rozwini\u0119ty zostaje poprzez ukazanie d\u0105\u017cenia ch\u0142opc\u00f3w do upodobnienia si\u0119 do m\u0119\u017cczyzn. Wida\u0107 to szczeg\u00f3lnie w tendencji Tomka do podkre\u015blania autorytetu ojca oraz przejmowaniu niekiedy jego roli wobec Tosi (por.: Tomek by\u0142 ch\u0142opakiem bardzo ambitnym, urodzonym prowodyrem, ch\u0119tnie narzucaj\u0105cym sw\u0105 wol\u0119 innym i wymagaj\u0105cym pos\u0142uchu. Czy\u017c nie by\u0142 synem swego ojca? Czy nie m\u00f3wi si\u0119, \u017ce jab\u0142ko pada niedaleko od jab\u0142oni <\/em>\u2013 H.O., s. 13). R\u00f3wnie\u017c kuzyni \u2013 Jurek i Henio \u2013 przyjmuj\u0105 rol\u0119 \u201etwardych\u201d, nieuczuciowych, zainteresowanych \u201em\u0119skimi\u201d zaj\u0119ciami ch\u0142opak\u00f3w. Gdy tylko jednak (serialowa) Tosia zdradza, \u017ce nie lubi polowa\u0144, ch\u0142opcy przyznaj\u0105, \u017ce oni r\u00f3wnie\u017c ( – Dobrze, \u017ce nienabita. Ja tak nie lubi\u0119 polowania i huku;<\/em> \u201e- M\u0105drze gadasz. To tak jak i my<\/em>\u2013 odcinek IV, Dochodzenie<\/em>). Przedwczesne i sztuczne aspirowanie do m\u0119skich r\u00f3l przez ch\u0142opc\u00f3w wida\u0107 r\u00f3wnie\u017c wyra\u017anie w (serialowej) scenie, w kt\u00f3rej Henio g\u0142aszcze konia \u2013 z du\u017c\u0105 czu\u0142o\u015bci\u0105 i wra\u017cliwo\u015bci\u0105. Gdy jednak bohater orientuje si\u0119, \u017ce znajduje si\u0119 w horyzoncie obserwacji Tomka \u2013 te \u201eniem\u0119skie\u201d cechy ust\u0119puj\u0105 miejsca osch\u0142o\u015bci i ch\u0142odowi. Konieczno\u015b\u0107 refleksji nad tym, jak\u0105 postaw\u0119 przyj\u0105\u0107, by wpisa\u0107 si\u0119 w spo\u0142eczne oczekiwania, zrealizowa\u0107 poprawnie wzorzec, bywaj\u0105 wyra\u017cane otwarcie, np. w wypowiedzi Tomka: Ale co w takim wypadku by\u0142oby najbardziej m\u0119skie? Przyzna\u0107 si\u0119 ojcu? Rany boskie!<\/em> (H.O., s. 35). <\/p>\n\n\n\n

Ni pies ni wydra<\/em><\/strong>\n<\/p>\n\n\n\n

Mimo wyeksponowania w pierwszej cz\u0119\u015bci \u2013 zar\u00f3wno powie\u015bci, jak i serialu \u2013 pyta\u0144 dotycz\u0105cych to\u017csamo\u015bci, d\u0105\u017cenia do ujawnienia jej konstruktywistycznego charakteru, liczne w\u0105tki i sytuacje wpisane w fabu\u0142y obu utwor\u00f3w wskazuj\u0105 na istotne znaczenie d\u0105\u017cenia do podtrzymywania utrwalonych, skonwencjonalizowanych wzorc\u00f3w. Nie zostaje ono uj\u0119te krytycznie, jako konserwatywna forma oporu wobec wieloznacznej rzeczywisto\u015bci, a raczej jako konsekwentnie powracaj\u0105ca potrzeba, b\u0119d\u0105ca powszechnym do\u015bwiadczeniem. Najbardziej wyrazistym przejawem ci\u0105\u017cenia ku podtrzymaniu to\u017csamo\u015bci \u201ezakorzenionych\u201d, \u201eoswojonych\u201d jest sam fakt, \u017ce Tosia i Tomek \u2013 niezale\u017cnie od tego, jak dobrze radz\u0105 sobie z przyj\u0119tymi rolami \u2013 t\u0119skni\u0105 do swoich w\u0142a\u015bciwych spo\u0142ecznych pozycji i d\u0105\u017c\u0105 do ich odzyskania. Eksperyment z udawaniem osoby innej p\u0142ci \u2013 w mniejszym lub wi\u0119kszym stopniu udany \u2013 jest jedynie form\u0105 do\u015b\u0107 wymagaj\u0105cego wyzwania, kt\u00f3re zmierza\u0107 musi nieuchronnie ku uldze powrotu (do to\u017csamo\u015bci oswojonej). <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Wojciech Sieniawski, Dziewczyna i ch\u0142opak, <\/em>Autor: Roman Sumik, Prawa: Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny <\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Silne zakorzenienie identyfikacji p\u0142ciowej dochodzi do g\u0142osu w sytuacji, gdy towarzyszki zabaw Tomka, przebranego za Tosi\u0119, okre\u015blaj\u0105 obra\u017aliwie ch\u0142opc\u00f3w, za\u015b o bohaterce m\u00f3wi\u0105: jedna dziewczyna jest m\u0105drzejsza od pi\u0119ciu ch\u0142opak\u00f3w <\/em>(H.O., s. 66). Tomek reaguje na t\u0119 sytuacj\u0119 z\u0142o\u015bci\u0105, a nast\u0119pnie poczuciem wewn\u0119trznego konfliktu \u2013 Zabola\u0142o jak z\u0105b. Kogo\u015b on tutaj reprezentuje, przeciw komu staje i czyich interes\u00f3w broni? O zdrajco w\u0142asnej p\u0142ci, w jak\u0105\u017c to \u015blep\u0105 uliczk\u0119 wpakowa\u0142 ci\u0119 najpierw brak subordynacji wobec ojca, a potem brak odwagi do wyznania przest\u0119pstwa!… Spr\u00f3buj teraz wyj\u015b\u0107 z tego z honorem! <\/em>(H.O., s. 67). Serialowi bohaterowie od pocz\u0105tku do ko\u0144ca sygnalizuj\u0105 niech\u0119\u0107 do mieszania r\u00f3l \u2013 na sugesti\u0119, \u017ce Tosia mo\u017ce nosi\u0107, po powrocie ze szpitala, ubrania brata, ten odpowiada jeszcze czego?!?<\/em>, za\u015b w ostatniej scenie filmu oboje reaguj\u0105 niezgod\u0105 na propozycj\u0119 \u201ezamienia r\u00f3l\u201d w filmie \u2013 notabene, w\u0142a\u015bnie przez nich odegranych w \u015bwiecie przedstawionym serialu Lotha. Potrzeba kultywowania p\u0142ciowej odr\u0119bno\u015bci oraz jej silne odczuwanie przez bohater\u00f3w ujawniaj\u0105 si\u0119 w serialowej scenie, w kt\u00f3rej Tomek opowiada Tosi o latawcach, ta za\u015b nie wykazuje zupe\u0142nie zainteresowania jego s\u0142owami (dziewczyna stuka si\u0119 w g\u0142ow\u0119, ch\u0142opiec wzdycha dlaczego ja nie mam brata?!? <\/em>\u2013 odcinek I, Poprawka<\/em>). Tosi zale\u017cy na tym, \u017ceby nie by\u0142a mylona z ch\u0142opcem, dlatego te\u017c postanawia sobie zrobi\u0107 opask\u0119 na szyde\u0142ku. <\/p>\n\n\n\n

Wyrazem przywi\u0105zania do konwencjonalnych r\u00f3l p\u0142ciowych s\u0105 oczekiwania pozosta\u0142ych dzieci wzgl\u0119dem Tomka i Tosi. Mimo fascynacji sprawczo\u015bci\u0105 i energiczno\u015bci\u0105 \u201eTosi\u201d (przebranego Tomka), a mo\u017ce w\u0142a\u015bnie dzi\u0119ki \u201erywalizacyjnemu\u201d potencja\u0142owi tych cech, ch\u0142opcy ze S\u0142ojewa, a przede wszystkim zdetronizowany w\u00f3dz, \u0141ukasz, oczekuj\u0105 od \u201eTosi\u201d rezygnacji ze swojej nietypowej postawy: Po co\u015b te wszystkie sztuczki wyczynia\u0142a? Proce, skocznie, namiot! To dziewczyny tak robi\u0105? Ni pies, ni wydra, ni ch\u0142opak, ni dziewczyna. Istny cyrk! <\/em>(H.O., s. 135). \u017b\u0105danie jednoznacznej identyfikacji z reprezentowan\u0105 p\u0142ci\u0105 wraz z jej kulturowymi wzorcami umotywowane jest l\u0119kiem \u2013 przed utrat\u0105 nie tylko zapewniaj\u0105cej stabilno\u015b\u0107 hierarchii, lecz tak\u017ce uprzywilejowanej pozycji. <\/p>\n\n\n\n

Wobec patriarchatu<\/strong>\n<\/p>\n\n\n\n

Problematyka r\u00f3l p\u0142ciowych jest obecna w Dziewczynie i ch\u0142opaku <\/em>\u2013 zar\u00f3wno O\u017cogowskiej, jak i Lotha \u2013 nie tylko przez temat zamiany dokonanej przez g\u0142\u00f3wnych bohater\u00f3w, ale r\u00f3wnie\u017c przez silnie ustrukturyzowany hierarchiczny model przedstawionej rzeczywisto\u015bci spo\u0142ecznej. W polskiej rodzinie drugiej po\u0142owy XX wieku ukazywanej w analizowanych tu tekstach kultury w\u0142adz\u0119 wyra\u017anie sprawuje m\u0119\u017cczyzna, wszyscy pozostali cz\u0142onkowie rodziny s\u0105 podporz\u0105dkowani jego woli. Pierwsza cz\u0119\u015b\u0107 powie\u015bci zawiera krytyczne spojrzenie na kultur\u0119 patriarchaln\u0105 \u2013 od pierwszych opis\u00f3w czytelnik jest \u015bwiadkiem licznych sygna\u0142\u00f3w opresyjnego charakteru zale\u017cno\u015bci mi\u0119dzy m\u0119\u017cczyznami a kobietami, a tak\u017ce autorytarnej w\u0142adzy ojca nad dzie\u0107mi[7]<\/a><\/sup><\/sup>. Podkre\u015bleniu rewizjonistycznej perspektywy zawartej w tek\u015bcie s\u0142u\u017cy pos\u0142u\u017cenie si\u0119 ironi\u0105 \u2013 np. w nast\u0119puj\u0105cych fragmentach opisu ojca: Naturalnie, ojciec zawsze daje mamie \u201eostatnie s\u0142owo\u201d, ale ono r\u00f3wnie\u017c zawsze, po kr\u00f3tkim namy\u015ble, jednakowo brzmi: \u201eTak, jak powiedzia\u0142e\u015b, b\u0119dzie najlepiej\u201d. Bo ojciec jest najm\u0105drzejszy, a co z tego wynika \u2013 najwa\u017cniejszy w rodzinie <\/em>(H.O., s. 6); Ojciec, chocia\u017c te\u017c uwielbiany przez c\u00f3rk\u0119 i syna, najtroskliwszy ojciec wymaga absolutnego podporz\u0105dkowania si\u0119 jego woli. Jest despot\u0105, a do tego raptusem, w gor\u0105cej wodzie k\u0105panym <\/em>(H.O., s. 6); Postanowiono (ojciec!) przenie\u015b\u0107 si\u0119 do Warszawy <\/em>(H.O., s. 7). Mowa narratora jest naznaczona wewn\u0119trznymi sprzeczno\u015bciami, wskazuje na iluzoryczny charakter pewnych utrwalonych zapatrywa\u0144 \u2013 \u201edanie ostatniego s\u0142owa\u201d jest pozorne, troskliwo\u015b\u0107 k\u0142\u00f3ci si\u0119 z despotyzmem, forma bezosobowa \u201epostanowiono\u201d sugeruje sprawczo\u015b\u0107 zbiorow\u0105, jednak nawias upewnia czytelnika co do pozornego\/ironicznego charakteru tej sugestii. Krytyczny obraz ojca uwidacznia si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w kontek\u015bcie obserwacji jego podej\u015bcia do dzieci \u2013 Tosia jest przez niego wyra\u017anie faworyzowana (co zostaje uwypuklone u Lotha), za\u015b Tomek traktowany w spos\u00f3b ma\u0142o delikatny, nie zas\u0142uguje na zrozumienie, \u017cyczliwe s\u0142owo (czego przyk\u0142ad stanowi serialowy dialog po powrocie ch\u0142opca z basenu: – Przecie\u017c si\u0119 uczy\u0142em<\/em>! –W wodzie?<\/em> – Instruktor mnie pochwali\u0142. \u2013 Dosy\u0107!<\/em> \u2013 odcinek I, Poprawka<\/em>). W kontra\u015bcie do zachowania ojca ukazana zostaje postawa matki, kt\u00f3ra traktuje dzieci w bardziej sprawiedliwy, r\u00f3wny spos\u00f3b[8]<\/a><\/sup><\/sup> (przyk\u0142ad stanowi scena, w kt\u00f3rej bohaterka wypowiada kolejno kwestie: – Tomek, we\u017a si\u0119 za nauk\u0119, -Tosiu, wytrzyj buzi\u0119<\/em> \u2013 odcinek I, Poprawka<\/em>). <\/p>\n\n\n\n

Strach przed gniewem ojca (por. H.O., s. 32) staje si\u0119 motorem nap\u0119dowym dzia\u0142a\u0144 bohater\u00f3w \u2013 Tosia i Tomek postanawiaj\u0105 udawa\u0107 siebie wzajemnie, by zapobiec domowej awanturze. Ma to dwuznaczn\u0105 wymow\u0119, bo z jednej strony pokazuje ogromn\u0105 skal\u0119 l\u0119ku \u2013 skoro prowadzi on do podejmowania kuriozalnych, wymagaj\u0105cych wyzwa\u0144, z drugiej za\u015b jest przyczyn\u0105 perypetii o komicznym charakterze, nazwanych \u201ehec\u0105 na czterna\u015bcie fajerek\u201d. Ojciec jest dla dzieci zar\u00f3wno \u017ar\u00f3d\u0142em zagro\u017cenia, jak i osob\u0105 wymagaj\u0105c\u0105 nadzwyczajnej troski, kim\u015b w szczeg\u00f3lny spos\u00f3b potrzebuj\u0105cym ochrony. Wyrazi\u015bcie ujawnia si\u0119 to w sytuacji oczekiwania dwojga domownik\u00f3w na powr\u00f3t Tomka. Tosia, obserwuj\u0105ca zmartwionego rodzica, popada w przestrach, kt\u00f3ry skojarzy\u0107 mo\u017cna ze specyficzn\u0105 zamian\u0105 r\u00f3l (dziecko \u2013 rodzic): Ojciec <\/em>(\u2026) po wyj\u015bciu obydw\u00f3ch m\u0119\u017cczyzn wr\u00f3ci\u0142 do pokoju i siad\u0142 ci\u0119\u017cko na tapczanie. Nie chcia\u0142 je\u015b\u0107. Podpar\u0142 g\u0142ow\u0119 r\u0119kami i milcz\u0105c patrzy\u0142 w ziemi\u0119. Tosia przestraszy\u0142a si\u0119 naprawd\u0119. Niechby ju\u017c ojciec krzycza\u0142, kl\u0105\u0142, kopa\u0142 w krzes\u0142a i wali\u0142 pi\u0119\u015bci\u0105 w st\u00f3\u0142 \u2013 na to by\u0142a przygotowana \u2013 ale taka cisza? <\/em>(H.O., s. 22). <\/em>W innym miejscu tekstu Tosia, odpowiadaj\u0105c na pro\u015bb\u0119 Tomka o to, \u017ceby wesz\u0142a w jego rol\u0119 przed ojcem, argumentuje: Tomeczku <\/em>(\u2026) czy ja bym ci nie pomog\u0142a? Ale ojciec. Ojciec. Czy nie przyrzek\u0142e\u015b mamie, tak jak i ja, \u017ce b\u0119dziesz dba\u0142 o jego zdrowie i spok\u00f3j? <\/em>(H.O., s. 28). <\/em>Pokazanie figury rodzica jako kogo\u015b potrzebuj\u0105cego opieki nadaje mu charakter bohatera s\u0142abego (uwydatnia si\u0119 to dodatkowo w obawie matki przed pozostawieniem dzieci pod opiek\u0105 ojca), ten zabieg sam w sobie potraktowa\u0107 mo\u017cna jako podawanie w w\u0105tpliwo\u015b\u0107 patriarchalnego porz\u0105dku. Nabiera to szczeg\u00f3lnie wyrazistego (wr\u0119cz absurdalnego) wyrazu, gdy zda\u0107 sobie spraw\u0119 z tego, \u017ce zadanie opieki nad ojcem zosta\u0142o powierzone dzieciom przez mam\u0119 \u2013 na czas jej nieobecno\u015bci. Zamiana r\u00f3l jest wi\u0119c w\u0105tkiem obecnym w Dziewczynie i ch\u0142opaku<\/em> na nie jednej p\u0142aszczy\u017anie tekstu. <\/p>\n\n\n\n

Reprezentowany przez ojca, ale r\u00f3wnie\u017c przez Tomka i pozosta\u0142ych ch\u0142opc\u00f3w, wzorzec m\u0119sko\u015bci mie\u015bci w sobie cechy, kt\u00f3re nabieraj\u0105 u O\u017cogowskiej i Lotha krytycznego charakteru, m.in.: \u0142aknienie uznania (por. H.O., s. 18), apodyktyczno\u015b\u0107, uniemo\u017cliwiaj\u0105ca dopuszczenie do g\u0142osu rozm\u00f3wcy (serialowy ojciec przerywa i ucina wypowiedzi domownik\u00f3w \u2013 zar\u00f3wno syna, jak i \u017cony[9]<\/a><\/sup><\/sup>), poczucie bycia skazanym na rywalizacj\u0119 (zobrazowane np. w obawach Jurka i Henia, \u017ce Tomek b\u0119dzie chcia\u0142 imponowa\u0107 (\u2026) stolic\u0105 <\/em>\u2013 H.O., s. 67) lub d\u0105\u017cenie do niej (widoczne w serialowej relacji mi\u0119dzy Tomkiem a Cze\u015bkiem \u2013 w scenach w szkolnej sali i na basenie), sk\u0142onno\u015b\u0107 do przechwalania si\u0119 (H.O, s. 149), \u201ewy\u017cszo\u015bciowy\u201d stosunek do innych, a szczeg\u00f3lnie do kobiet (B\u0105d\u017a m\u0119\u017cczyzn\u0105, chocia\u017c rozumiem, \u017ce to przerasta twoje si\u0142y <\/em>\u2013 H.O., s. 96), przerzucanie odpowiedzialno\u015bci na innych i dzia\u0142anie o charakterze manipulacyjnym (zobrazowane przez Tomkowe Je\u015bli tu nast\u0105pi koniec \u015bwiata, to nie przeze mnie \u2013 <\/em>odcinek II, Tosiek i Tomka<\/em>). Nieco ironicznie i niejednoznacznie zostaje przedstawiony r\u00f3wnie\u017c m\u0119ski \u201ehonor\u201d, nakazuj\u0105cy pom\u015bci\u0107 oponenta, kt\u00f3ry pozwoli\u0142 sobie na nadanie Tomkowi przezwiska \u201eSzyde\u0142ko\u201d (komiczny charakter motywu zostaje podkre\u015blony zw\u0142aszcza w serialu, przez u\u017cycie \u201etyrtejskiej\u201d muzyki oraz dynamiczny monta\u017c sceny pogoni za oprawc\u0105). W tej perspektywie patriarchat jawi si\u0119 jako system domagaj\u0105cy si\u0119 cho\u0107by cz\u0119\u015bciowej rewizji, przeobra\u017cenia, spo\u0142ecznie krzywdz\u0105cy. <\/p>\n\n\n\n

Z drugiej strony jednak wyra\u017anie przypisuje si\u0119 m\u0119\u017cczyznom cechy jednoznacznie pozytywne, takie jak umiej\u0119tno\u015b\u0107 zarz\u0105dzania innymi, sprawno\u015bci organizacyjne, spryt (por. H.O., s. 92). Warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 r\u00f3wnie\u017c na warto\u015bciowanie towarzysz\u0105ce opisom los\u00f3w dwojga rodze\u0144stwa. Zar\u00f3wno Tosia, jak i Tomek przyjmuj\u0105 swoje nowe role z du\u017cym zaanga\u017cowaniem, nie unikaj\u0105c b\u0142\u0119d\u00f3w, a r\u00f3wnocze\u015bnie dzielnie wychodz\u0105c naprzeciw wyzwaniom. Gdy przyjrze\u0107 si\u0119 jednak uwa\u017cniej sposobowi, w jaki zarysowane zostaj\u0105 ich losy, mo\u017cna dostrzec r\u00f3\u017cnic\u0119 w uj\u0119ciu scen \u201einicjalnych\u201d oraz w ostatecznym \u201ewyd\u017awi\u0119ku\u201d podj\u0119tych przez bohater\u00f3w zada\u0144. Pocz\u0105tkowe sceny towarzysz\u0105ce udawaniu dziewczynki przez Tomka obfituj\u0105 w drobne nieporadno\u015bci, ale przede wszystkim bohater wykazuje si\u0119 w nich sprytem. Inaczej jest w wypadku Tosi, kt\u00f3ra pocz\u0105tkowo zdaje si\u0119 nie radzi\u0107 sobie z now\u0105 rol\u0105 \u2013 w powie\u015bci z powodu prozaicznej przeszkody w postaci obecno\u015bci ps\u00f3w: Wobec gro\u017anych \u0142ap i z\u0119b\u00f3w straci\u0142a g\u0142ow\u0119. Wszystko jej si\u0119 pomiesza\u0142o. Cioci\u0119 chcia\u0142a klepn\u0105\u0107 w \u0142opatk\u0119, a Jurka o ma\u0142y w\u0142os nie poca\u0142owa\u0142a w r\u0119k\u0119<\/em>. Nast\u0119pnie Tosia u\u017cywa sformu\u0142owa\u0144 niepasuj\u0105cych do wra\u017cliwo\u015bci ch\u0142opi\u0119cej \u2013 Tatu\u015b koniecznie chce zmieni\u0107 i tak si\u0119 zapracowuje, \u017ce nerwy ma zupe\u0142nie rozkr\u0119cone<\/em> \u2013 co powoduje niejednoznaczn\u0105 reakcj\u0119 kuzyn\u00f3w (Obaj ch\u0142opcy wybuchn\u0119li \u015bmiechem <\/em>\u2013 H.O., s. 69). U Lotha wypowiedzi Tosi w czasie pierwszej kolacji u wujostwa s\u0105 naznaczone wyra\u017an\u0105 niezr\u0119czno\u015bci\u0105 i powoduj\u0105 du\u017c\u0105 nieufno\u015b\u0107 Jurka i Henia, Tosia wyg\u0142asza swoje kwestie dziecinnym, wyra\u017anie dziewcz\u0119cym tonem. <\/p>\n\n\n\n

Najistotniejsza r\u00f3\u017cnica w kszta\u0142towaniu wizerunk\u00f3w dzieci \u201eprzemienionych\u201d dotyczy jednak fina\u0142u ich stara\u0144 \u2013 Tomek \u201ewytrzymuje\u201d do samego ko\u0144ca w przyj\u0119tej roli, zostaje obficie obdarowany przez wujostwo, kt\u00f3re wspomina go \u2013 jako dziewczynk\u0119 \u2013 z podziwem i wdzi\u0119czno\u015bci\u0105, za\u015b powie\u015bciowa Tosia \u201enie wytrzymuje\u201d i w momencie presji obci\u0119cia w\u0142os\u00f3w \u201ep\u0119ka\u201d[10]<\/a><\/sup><\/sup> \u2013 zdradza swoj\u0105 prawdziw\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 gospodarzom wakacyjnego domu (w wersji serialowej dziewczynka \u201eods\u0142ania si\u0119\u201d jedynie przed kuzynem, Jurkiem, w sytuacji poczucia zagro\u017cenia, w czasie nocnej wyprawy do lasu). Trudno uzna\u0107 t\u0119 r\u00f3\u017cnic\u0119 za ma\u0142o znacz\u0105c\u0105, mamy wszak obraz ch\u0142opca \u201enieugi\u0119tego\u201d, niez\u0142omnego i dziewczynki, kt\u00f3ra co prawda \u201ebardzo si\u0119 stara\u0142a\u201d, ale ostatecznie jednak wysz\u0142a ze swojej roli \u2013 z p\u0142aczem, w poczuciu w\u0142asnej s\u0142abo\u015bci, pod naporem spo\u0142ecznej presji. R\u00f3\u017cnicuj\u0105c w ten spos\u00f3b losy dw\u00f3jki dzieci, tekst O\u017cogowskiej zdaje si\u0119 wskazywa\u0107 na to, \u017ce s\u0142abo\u015b\u0107 stanowi nie tylko rodzaj kulturowego konstruktu przypisywanego kobietom, ale jest ich cech\u0105 esencjaln\u0105. Wyra\u017ca si\u0119 to w licznych scenach, w kt\u00f3rych Tosia bezpo\u015brednio wskazuje na do\u015bwiadczenie l\u0119ku i niepewno\u015bci. Cho\u0107 mo\u017cna przypisa\u0107 dziewczynce dzielno\u015b\u0107 i odwag\u0119 \u2013 w asertywnych odpowiedziach na z\u0142o\u015bliwe pu\u0142apki zastawiane przez kuzyn\u00f3w (np. w scenie wrzucenia jej do wody), w zgodzie na konn\u0105 przeja\u017cd\u017ck\u0119 i doprowadzeniu do namierzenia k\u0142usownika \u2013 jej cech\u0105 charakterystyczn\u0105, wybijaj\u0105c\u0105 si\u0119 na pierwszy plan pozostaje l\u0119kliwo\u015b\u0107[11]<\/a><\/sup><\/sup>. S\u0142abo\u015b\u0107 Tosi zostaje uwydatniona przez umieszczenie w scenariuszu serialu niepochodz\u0105cej od O\u017cogowskiej sceny, w kt\u00f3rej Jurek i Henio oczekuj\u0105 od \u201eTomka\u201d udzia\u0142u w \u0142owieniu rak\u00f3w, a nast\u0119pnie strasz\u0105 nimi i tak ju\u017c przera\u017con\u0105 dziewczynk\u0119. Wizualna organizacja sceny, monta\u017c i zbli\u017cenia na wydobywane z wody stworzenia umo\u017cliwiaj\u0105 widzowi uto\u017csamienie si\u0119 z niekomfortow\u0105 pozycj\u0105 Tosi, obrazuj\u0105 jej emocjonaln\u0105 niedyspozycj\u0119. <\/p>\n\n\n\n

Dzi\u015b dziewczyna nie r\u00f3\u017cni si\u0119 od ch\u0142opaka<\/em>?<\/strong>\n<\/p>\n\n\n\n

Dla rozwa\u017ca\u0144 na temat sposobu postrzegania r\u00f3l p\u0142ciowych wpisanego w analizowane dzie\u0142a istotne jest, jak\u0105 wymow\u0119 maj\u0105 ostatecznie wypowiadane przez Tomka i Tosi\u0119 zdania wskazuj\u0105ce na zacieranie si\u0119 granic mi\u0119dzy to\u017csamo\u015bci\u0105 m\u0119sk\u0105 i kobiec\u0105 \u2013 czy s\u0105 to prowokacyjne stwierdzenia o ironicznym potencjale, czy te\u017c deklaracje odzwierciedlaj\u0105ce wewn\u0119trzn\u0105 logik\u0119 \u015bwiata przedstawionego? Pierwszy raz w\u0105tek ten pojawia si\u0119 w powie\u015bci w wypowiedzi Tosi, kt\u00f3ra w odpowiedzi na Tomkow\u0105 odmow\u0119 pomocy przy domowych obowi\u0105zkach stwierdza: Tomek, ty jeste\u015b strasznie zacofany, nie widzisz, \u017ce teraz m\u0119\u017cczy\u017ani potrafi\u0105 robi\u0107 wszystko to samo co kobiety? <\/em>(H.O., s. 17), a nast\u0119pnie w perorach Tomka: teraz takie czasy, \u017ce dziewczyna od ch\u0142opaka niczym si\u0119 nie r\u00f3\u017cni <\/em>(H.O., s. 56); Czy dziewczyny to co gorszego? Ela, m\u00f3wi\u0119 ci, tylko bardzo, bardzo ciemna masa my\u015bli, \u017ce dziewczyna nie potrafi tego, co ch\u0142opak <\/em>(H.O., s. 97). Genderowa swoboda (mo\u017cliwo\u015b\u0107 swobodnego kszta\u0142towania roli) staje si\u0119 dla Tomka narz\u0119dziem usprawiedliwienia swojej inno\u015bci (jako ukrytego realizatora roli dziewczynki): \u2013 A tam teraz taka moda, \u017ce na ch\u0142opak\u00f3w si\u0119 strzyg\u0105? \u2013 Tak. A ch\u0142opaki warkocze zapuszczaj\u0105. <\/em>(H.O., s. 62). <\/p>\n\n\n\n

Niew\u0105tpliwie do\u015bwiadczenie przyj\u0119cia roli osoby p\u0142ciowo odmiennej okazuje si\u0119 dla bohater\u00f3w warto\u015bciowe, owocuje nowymi umiej\u0119tno\u015bciami, wzbogaca \u015bwiadomo\u015b\u0107. R\u00f3wnocze\u015bnie jednak w wypadku obojga dzieci jest ono zdeterminowane przez oczekiwanie na powr\u00f3t do \u201epunktu wyj\u015bcia\u201d, do zakorzenionej, oswojonej to\u017csamo\u015bci[12]<\/a><\/sup><\/sup>. Ka\u017cdy z bohater\u00f3w prze\u017cywa to nieco inaczej. Tosia tak bardzo t\u0119skni do swojej dziewcz\u0119cej roli, \u017ce rozwa\u017ca rezygnacj\u0119 z wyzwania ju\u017c na wczesnym etapie (trzeci odcinek serialu, Szef i inni<\/em>), by nast\u0119pnie porzuci\u0107 ide\u0119 udawania ch\u0142opca w momencie, gdy zagra\u017ca jej ostrzy\u017cenie. Powr\u00f3t do \u201ew\u0142a\u015bciwej\u201d roli jest przez ni\u0105 odczuwany jako konieczno\u015b\u0107, decyzja ta nie zostaje jednak podj\u0119ta racjonalnie, a w zwi\u0105zku z poczuciem niemo\u017cno\u015bci sprostania sytuacji. Je\u015bli chodzi o Tomka, mo\u017cna przyj\u0105\u0107, \u017ce w wi\u0119kszym stopniu ni\u017c w wypadku siostry dostrzec mo\u017cemy \u201eprzylgni\u0119cie\u201d do roli, jej realizacj\u0119 nienaznaczon\u0105 wewn\u0119trznym konfliktem. Wynika to jednak nie tyle z wi\u0119kszej elastyczno\u015bci bohatera, ile z jego rezygnacji z intencji na\u015bladowania siostry \u2013 Tomek w sukienkach siostry zachowuje si\u0119 jak on sam (np. je \u0142apczywie, powozi bryczk\u0105, porusza si\u0119 w spos\u00f3b nonszalancki, nienaznaczony pr\u00f3b\u0105 na\u015bladowania dziewcz\u0119cej delikatno\u015bci), przejmuje zatem nie rol\u0119, a jej zewn\u0119trzn\u0105 pow\u0142ok\u0119, nadaj\u0105c jej nowe, odmienne znaczenia kulturowe. <\/p>\n\n\n\n

W istocie wi\u0119c mimo subwersywnego potencja\u0142u fabu\u0142y ukazuj\u0105cej ruchomo\u015b\u0107 r\u00f3l, przekaz obu analizowanych tekst\u00f3w kultury przybli\u017ca si\u0119 do optyki podkre\u015blaj\u0105cej esencjalny charakter identyfikacji seksualnej. <\/p>\n\n\n\n

Oczami m\u0142odego widza<\/strong>\n<\/p>\n\n\n\n

Podsumowuj\u0105c rozwa\u017cania na temat Dziewczyny i ch\u0142opaka<\/em>, warto odwo\u0142a\u0107 si\u0119 do elementarnej kwestii zwi\u0105zanej z przynale\u017cno\u015bci\u0105 gatunkow\u0105 obu tekst\u00f3w, a mianowicie z ich spo\u0142ecznym funkcjonowaniem jako przekaz\u00f3w przeznaczonych dla m\u0142odzie\u017cy. Powy\u017csza analiza, skoncentrowana na znaczeniu szczeg\u00f3\u0142u, zwracaj\u0105ca uwag\u0119 na niuanse, ukazuje obserwowane teksty jako z\u0142o\u017cone i niejednoznaczne, umykaj\u0105ce prostym klasyfikacjom (na osi esencjalizm \u2013 konstruktywizm). Jaki obraz wzorc\u00f3w p\u0142ciowych ujawnia si\u0119 jednak w lekturze nieco bardziej intuicyjnej, kt\u00f3r\u0105 przypisa\u0107 mo\u017cna widzowi niedo\u015bwiadczonemu w analitycznej pracy nad tekstem[13]<\/a><\/sup><\/sup>, a zatem skoncentrowanemu przede wszystkim na samej fabule, a nie na, niekiedy subtelnych, trudno uchwytnych, formach warto\u015bciowania jej cz\u0119\u015bci sk\u0142adowych[14]<\/a><\/sup><\/sup> \u2013 ? <\/p>\n\n\n\n

Mo\u017cna s\u0105dzi\u0107, \u017ce ostatecznie powie\u015b\u0107 O\u017cogowskiej i serial Lotha ci\u0105\u017c\u0105 ku utrwaleniu dominuj\u0105cych sposob\u00f3w postrzegania zagadnie\u0144 m\u0119sko\u015bci i kobieco\u015bci. Wyra\u017ca si\u0119 to przede wszystkim w pokazaniu zabieg\u00f3w podj\u0119tych przez bohater\u00f3w jako umotywowanych strachem przed ojcem. W\u0105tek rozmowy, w kt\u00f3rej dzieci opowiadaj\u0105 o swoich prze\u017cyciach i ich motywacji nie pojawia si\u0119 w serialu, za\u015b w powie\u015bci na s\u0142owa rodzica \u201eTo wy si\u0119 mnie a\u017c tak boicie?…\u201d, Tosia odpowiada (wymijaj\u0105co) \u201eTeraz ju\u017c nie! Teraz ju\u017c nie, tatusiu!\u201d. Gdyby konkluzja powie\u015bci pozwala\u0142a si\u0119 odczytywa\u0107 tak, \u017ce dzieci ba\u0142y si\u0119 nies\u0142usznie i na pierwszy plan zosta\u0142by wydobyty absurdalny i niewsp\u00f3\u0142mierny charakter obci\u0105\u017caj\u0105cych stara\u0144 (zamiana r\u00f3l) w stosunku do motywacji \u2013 przekaz, p\u0142yn\u0105cy ku m\u0142odemu widzowi, prowokowa\u0142by do krytycznej refleksji nad paternalistyczn\u0105 rol\u0105 rodzica. Skoro jednak podj\u0119te przez dzieci niecodzienne wyzwania jawi\u0105 si\u0119 jako uzasadnione, bo ich motywacja nie zostaje ostatecznie \u201eskompromitowana\u201d, nie ulega dewaluacji, to mo\u017cna przypuszcza\u0107, \u017ce m\u0142ody odbiorca zostaje z poczuciem, \u017ce zaprezentowany \u0142ad \u015bwiata, w kt\u00f3rym nale\u017cy przede wszystkim i niezale\u017cnie od wszystkiego \u2013 s\u0142ucha\u0107 ojca, jest s\u0142usznym modelem, a w tym, \u017ce kto\u015b ma tendencj\u0119 do narzucania swojej wizji reszcie \u015bwiata, nie ma niczego niew\u0142a\u015bciwego. <\/p>\n\n\n\n

Potwierdzenie patriarchalnego obrazu \u015bwiata wyra\u017ca si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w stosunku Tosi do brata (szczeg\u00f3lnie tym zarysowanym u Lotha) \u2013 wielokrotnie zwraca si\u0119 ona do niego w my\u015blach z pytaniami, pro\u015bb\u0105 o rad\u0119 i ratunek, np. w drugim odcinku (Tosiek i Tomka<\/em>) rzuca w pust\u0105 przestrze\u0144 szept Tomku, boj\u0119 si\u0119, strasznie si\u0119 boj\u0119, odmie\u0144my si\u0119 na nowo<\/em>, a pod koniec pi\u0105tego odcinka (Oliwa do ognia<\/em>) wypowiada s\u0142owa: Ja wiem, gdzie k\u0142usownik ukry\u0142 sid\u0142a. (\u2026) Tomku, co robi\u0107? Powiedzie\u0107 ch\u0142opcom? Mo\u017ce wujowi? Boj\u0119 si\u0119. Tomku! Tomku!<\/em> Wra\u017cenia, \u017ce brat przerasta siostr\u0119 pod wzgl\u0119dem odwagi, kompetencji, zdolno\u015bci do podejmowania dobrych decyzji nie przykrywa \u2013 mo\u017cliwa do przeoczenia przez m\u0142odego widza \u2013 parodia tendencji ch\u0142opca do fantazjowania na temat w\u0142asnych zas\u0142ug (odcinek V, Oliwa do ognia<\/em>) oraz inne niedoskona\u0142o\u015bci jego postawy. <\/p>\n\n\n\n

Dziewczyna i ch\u0142opak<\/em> \u2013 literaccy i filmowi \u2013 okazuj\u0105 si\u0119 wi\u0119c przy uwa\u017cnej lekturze, uwzgl\u0119dniaj\u0105cej niuanse natury formalnej, niejednoznacznymi wypowiedziami na temat dynamicznych spo\u0142ecznych los\u00f3w wzorc\u00f3w kulturowych, za\u015b w swoim potencjale dydaktycznym, na p\u0142aszczy\u017anie edukacyjnej, czytane przez m\u0142odego widza[15]<\/a><\/sup><\/sup> \u2013 stanowi\u0105 teksty sk\u0142aniaj\u0105ce ku uznaniu jednoznacznych porz\u0105dk\u00f3w za w\u0142a\u015bciwe, potwierdzaj\u0105ce zastany obraz rzeczywisto\u015bci. Mimo wszystko \u2013 bior\u0105c pod uwag\u0119 czas powstania powie\u015bci O\u017cogowskiej, mo\u017cna potraktowa\u0107 przeprowadzone przez autork\u0119 formalne gry, podwa\u017caj\u0105ce normatywny charakter wzor\u00f3w, za wyraz jej szczeg\u00f3lnej wra\u017cliwo\u015bci spo\u0142ecznej.\n<\/p>\n\n\n\n

    \n
  1. \n

    \n A. Burzy\u0144ska, Gender i queer<\/em> [w:] A. Burzy\u0144ska, M. P. Markowski, Teorie literatury XX wieku. Podr\u0119cznik<\/em>, Wydawnictwo Znak, Krak\u00f3w 2006, s. 442-450. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>\n\n\n\n

  2. \n

    \n Na temat dyskursywnego charakteru p\u0142ci por. J. Butler, Gra p\u0142ci, <\/em>t\u0142um. I. Kurz, \u201eDialog\u201d 2003, nr 10, s. 101. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>\n\n\n\n

  3. \n

    \n H. O\u017cogowska, Dziewczyna i ch\u0142opak, czyli heca na 14 fajerek<\/em>, Akapit Press, \u0141\u00f3d\u017a 2004, s. 6. Kolejne cytaty z powie\u015bci O\u017cogowskiej oznaczone zostan\u0105 w nawiasach inicja\u0142ami H.O., wraz ze wskazaniem numeru strony. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>\n\n\n\n

  4. \n

    \n Por. uwagi M. Kawki na temat metatekstowego charakteru formu\u0142 inicjalnych \u2013 M. Kawka, Funkcje wyra\u017ce\u0144 i relacji metatekstowych w wypowiedzi literackiej <\/em>[w:] Idem, Metatekst w tek\u015bcie narracyjnym na przyk\u0142adzie wsp\u00f3\u0142czesnych utwor\u00f3w literatury dla dzieci<\/em>, Wydawnictwo Naukowe WSP, Krak\u00f3w 1990, s. 81-102. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>\n\n\n\n

  5. \n

    \n A. Burzy\u0144ska, dz.cyt.<\/em>, s. 441. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>\n\n\n\n

  6. \n

    \n Por. E. Goffman, Cz\u0142owiek w teatrze \u017cycia codziennego<\/em>, t\u0142um. H. Datner, P. \u015apiewak, Wydawnictwo Alatheia, Warszawa 2008. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>\n\n\n\n

  7. \n

    \n Serialowy Tomek, wezwany do pokoju przez ojca, wzdycha pod nosem \u201eNa pewno b\u0119dzie lanie\u201d i dodaje, spogl\u0105daj\u0105c w kierunku zdj\u0119cia Tosi \u201eTo\u015bka, lepiej tego nie ogl\u0105daj\u201d (Odcinek I, Poprawka<\/em>). \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>\n\n\n\n

  8. \n

    \n Na temat zr\u00f3\u017cnicowanych postaw rodzicielskich (i ich j\u0119zykowych przejaw\u00f3w) w filmach por. M. Trysi\u0144ska, Chwali\u0107 czy krytykowa\u0107? Analiza zachowa\u0144 j\u0119zykowych filmowych rodzic\u00f3w (na przyk\u0142adzie film\u00f3w animowanych dla dzieci) <\/em>[w:] J\u0119zyk nasz ojczysty w sferze \u017cycia rodzinnego<\/em>, red. B. Taras, W. Kochma\u0144ska, Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, Rzesz\u00f3w 2016 <\/em>, s. 120-121. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>\n\n\n\n

  9. \n

    \n – Do wyjazdu nie wyjdziesz z domu ani na krok. – Ja tylko chcia\u0142em\u2026 – Dosy\u0107 tego! <\/em>(Odcinek I, Poprawka<\/em>). \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>\n\n\n\n

  10. \n

    \n Ja ju\u017c nie mog\u0119! Naprawd\u0119, ju\u017c nie mog\u0119!… Przecie\u017c stara\u0142am si\u0119!… I ten strych!… I na koniu bez siod\u0142a!… I na drzewo tak wysoko!… I przez ciemny las!… Wszystko wytrzyma\u0142am!… Ale w\u0142os\u00f3w nie dam obci\u0105\u0107!… <\/em>H.O, s. 160. Mo\u017cna odnie\u015b\u0107 wra\u017cenie, \u017ce w kontek\u015bcie heroicznego sprostania wielu trudnym wyzwaniom przez dziewczynk\u0119, jej rezygnacja z dalszego trwania przy podj\u0119tej decyzji ze wzgl\u0119du na trywialn\u0105 kwesti\u0119 fryzury staje si\u0119 r\u00f3wnie\u017c przedmiotem ironicznej \u201eobr\u00f3bki\u201d powie\u015bciowej narracji. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>\n\n\n\n

  11. \n

    \n Co odzwierciedla si\u0119, nawiasem m\u00f3wi\u0105c, r\u00f3wnie\u017c w deklaracjach dziewczynki, identyfikuj\u0105cej r\u00f3\u017cnic\u0119 mi\u0119dzy sob\u0105 \u2013 dziewczyn\u0105 \u2013 a bratem nast\u0119puj\u0105co: Tosia robi odkrycie: najwi\u0119ksza trudno\u015b\u0107 do pokonania, najwi\u0119ksza r\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy ni\u0105 a Tomkiem to strach. Czy Tomek zl\u0105k\u0142by si\u0119 Kani? <\/em>(\u2026) Czy Tomek ba\u0142 si\u0119 kiedy ciemnego pokoju? Albo jazdy na linijce? Albo tej krowy, kt\u00f3ra oczy ma tak ogromne, a rogi zwi\u0105zane kilka razy postronkiem i bodzie na pewno.<\/em> H.O., s. 85. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>\n\n\n\n

  12. \n

    \n Por.: Je\u017celi Tosia zazdro\u015bci\u0142a kiedykolwiek bratu jego pewno\u015bci siebie, jego samodzielno\u015bci, a czasami nawet jego starsze\u0144stwa \u2013 to wyleczy\u0142a si\u0119 z tego radykalnie.<\/em> Sto razy, tysi\u0105c razy woli by\u0107 sob\u0105 ni\u017c Tomkiem. <\/em>H.O., s. 153. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>\n\n\n\n

  13. \n

    \n Por. M. Wr\u00f3blewski, Dziecko w \u015bwiecie ruchomych obraz\u00f3w. Zarys problemu<\/em> [w:] Dziecko w \u015bwiecie ruchomych obraz\u00f3w<\/em>, red. M. Wr\u00f3blewski, S. Ko\u0142os, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Miko\u0142aja Kopernika, Toru\u0144 2018, s. 11. Na temat selektywnego odbioru filmu przez m\u0142odego widza por. J. Koblewska, W. Sadura, Potrzeby rozwojowe dziecka i film<\/em> [w:] Sztuka dla najm\u0142odszych. Teoria \u2013 recepcja \u2013 oddzia\u0142ywanie, <\/em>red. M. <\/em>Tyszkowa, Wydawnictwo PWN, Pozna\u0144 1977, s. 215. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>\n\n\n\n

  14. \n

    \n Na temat dwoistego charakteru tw\u00f3rczo\u015bci skierowanej do dzieci i m\u0142odzie\u017cy \u2013 jej funkcji pedagogicznej i przynale\u017cno\u015bci do literatury pi\u0119knej por. J. Cie\u015blikowski, Przedmiot, spos\u00f3b istnienia i metody badania literatury dla dzieci<\/em> [w:] tego\u017c Literatura osobna<\/em>, Wydawnictwo \u201eNasza Ksi\u0119garnia\u201d, Warszawa 1985, s. 31. Por. rozwa\u017cania M. Hendrykowskiego na temat relacji mi\u0119dzy funkcj\u0105 estetyczn\u0105 a \u201epowinno\u015bciami dydaktycznymi\u201d: M. Hendrykowski, Polski film fabularny dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy<\/em>, Og\u00f3lnopolski O\u015brodek Sztuki dla Dzieci i M\u0142odzie\u017cy w Poznaniu, Pozna\u0144 1994, s. 29. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>\n\n\n\n

  15. \n

    \n Por. uwagi M. Hendrykowskiego na temat \u201edwuzakresowo\u015bci odbioru\u201d i \u201epoziom\u00f3w wtajemniczenia\u201d \u2013 M. Hendrykowski, dz.cyt., s. 39-48. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n

    \n\n\n

    Dorota D\u0105browska<\/strong>\u00a0\u2013 doktor nauk humanistycznych w\u00a0zakresie literaturoznawstwa, asystent na\u00a0Wydziale Nauk Humanistycznych UKSW w\u00a0Warszawie, sekretarz redakcji czasopisma \u201eZa\u0142\u0105cznik Kulturoznawczy\u201d. Zainteresowania naukowe: perswazyjno\u015b\u0107 kultury artystycznej, wsp\u00f3\u0142czesne koncepcje to\u017csamo\u015bci polskiej, przek\u0142ad intersemiotyczny.<\/p>\n\n\n

    Streszczenie<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    Cel artyku\u0142u stanowi spojrzenie na serial Dziewczyna i ch\u0142opak<\/em> (w re\u017cyserii Stanis\u0142awa Lotha) oraz jego literacki pierwowz\u00f3r \u2013 powie\u015b\u0107 Hanny O\u017cogowskiej, pod k\u0105tem ich znaczenia dla kszta\u0142towania \u015bwiadomo\u015bci dotycz\u0105cej r\u00f3l p\u0142ciowych. Intencj\u0105 autorki analizy jest uwa\u017cny ogl\u0105d wybranych sposob\u00f3w reprezentowania wzorc\u00f3w m\u0119sko\u015bci i kobieco\u015bci, obowi\u0105zuj\u0105cych w realiach spo\u0142ecznych drugiej po\u0142owy XX wieku oraz refleksja nad ich warto\u015bciowaniem zawartym w tekstach kultury. Przeprowadzona interpretacja zmierza ku wskazaniu r\u00f3\u017cnic mi\u0119dzy wizj\u0105 zawart\u0105 w powie\u015bci O\u017cogowskiej oraz wpisan\u0105 w serial Lotha oraz pr\u00f3bie okre\u015blenia, w jakim stopniu teksty te potraktowa\u0107 mo\u017cna jako wypowiedzi podwa\u017caj\u0105ce obowi\u0105zuj\u0105ce konwencje relacji spo\u0142ecznych, w jakim za\u015b jako potwierdzenie ich silnego zakorzenienia w mentalno\u015bci ich u\u017cytkownik\u00f3w. Poj\u0119ciami przydatnymi do usytuowania analizowanych wypowiedzi w\u015br\u00f3d innych dotycz\u0105cych tej problematyki s\u0105 konstruktywizm i esencjalizm \u2013 kategorie eksponuj\u0105ce zr\u00f3\u017cnicowane koncepcje epistemologiczne.<\/p>\n\n\n\n

    Summary<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    The aim of the article is to look at the television series Dziewczyna i ch\u0142opak<\/em> (Girl and boy, <\/em>directed by Stanis\u0142aw Loth) and its literary prototype \u2013 a novel by Hanna O\u017cogowska \u2013 in terms of their significance for the shaping of awareness of gender roles. The author’s intention in the analysis is to look carefully at selected ways of representing patterns of masculinity and femininity, valid in the social reality of the second half of the 20th century, and to reflect on their value judgements contained in cultural texts. The aim of the interpretation is to indicate the differences between the vision contained in O\u017cogowska’s novel and that of Lotha’s series, and to attempt to determine to what extent these texts can be treated as statements undermining the binding conventions of social relations, and to what extent as confirmation of their strong roots in the mentality of their users. Constructivism and essentialism \u2013 categories that expose different epistemological concepts \u2013 are useful concepts to situate the analysed utterances among others concerning this issue.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    DOI: 10.56351\/PLEOGRAF.2022.4.07 Dziewczyna i ch\u0142opak \u2013 sze\u015bcioodcinkowy serial w re\u017cyserii Stanis\u0142awa Lotha, zrealizowany w 1977 roku, na podstawie opublikowanej pod tym samym tytu\u0142em kilkana\u015bcie lat wcze\u015bniej (1961) powie\u015bci Hanny O\u017cogowskiej \u2013 stanowi jeden z najistotniejszych i najbardziej popularnych polskich tekst\u00f3w kultury XX wieku antycypuj\u0105cych wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 refleksj\u0119 nad konstruktywistycznym charakterem r\u00f3l p\u0142ciowych. Zagadnienie to podpowiadane jest… Czytaj wi\u0119cej »„Dziewczyna i ch\u0142opak” (O\u017cogowska, Loth) – o konstrukcji r\u00f3l p\u0142ciowych<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":11,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"off","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[1068],"tags":[1623,1621,1622,365,1620,1617,1618,1540,1624,1616],"ppma_author":[1395],"class_list":["post-5866","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-pleograf-historyczno-filmowy-kwartalnik-filmoteki-narodowej-nr-4-2021","tag-constructivism","tag-esencjalizm","tag-essentialism","tag-gender","tag-konstruktywizm","tag-plec","tag-rola-spoleczna","tag-serial-dla-dzieci-i-mlodziezy","tag-social-role","tag-stanislaw-loth"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t