{"id":5741,"date":"2022-12-19T20:18:37","date_gmt":"2022-12-19T19:18:37","guid":{"rendered":"https:\/\/pleograf.pl\/?p=5741"},"modified":"2023-01-03T09:47:38","modified_gmt":"2023-01-03T08:47:38","slug":"zapamietaj-imie-swoje-dzieciecy-bohater-w-polskim-kinie-wojennym","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/zapamietaj-imie-swoje-dzieciecy-bohater-w-polskim-kinie-wojennym\/","title":{"rendered":"„Zapami\u0119taj imi\u0119 swoje”. Dzieci\u0119cy bohater w polskim kinie wojennym"},"content":{"rendered":"\n

DOI: 10.56351\/PLEOGRAF.2022.4.08<\/strong><\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Snajperzy<\/em>, Rys.: Piotr Korczy\u0144ski<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Co na wojnie oznacza, \u017ce jest si\u0119 niepe\u0142noletnim, \u017ce dopiero sko\u0144czy\u0142o si\u0119 kilka lub kilkana\u015bcie lat? Beztroska, zabawa, edukacja, m\u0142odzie\u0144cze inicjacje \u2013 przecie\u017c to wszystko zostaje anulowane w karnawale okrucie\u0144stwa\u2026 Czy jednak na pewno dzieci staj\u0105 si\u0119 zupe\u0142nie \u201ema\u0142ymi doros\u0142ymi\u201d, czy nic nie zostaje z ich niewinno\u015bci? Ju\u017c same te pytania dowodz\u0105, jak trudnym tematem w kinie s\u0105 wojenne losy dzieci.<\/strong> <\/p>\n\n\n\n

\u201eNiedawno by\u0142em w szkole i patrz\u0105c na dzisiejszych dziesi\u0119ciolatk\u00f3w pomy\u015bla\u0142em, \u017ce nie wiem czy na ulicach okupowanej Warszawy \u017cyliby oni godzin\u0119, mo\u017ce dwie\u2026\u201d[1]<\/a><\/sup><\/sup> \u2013 stwierdzi\u0142 Edward Zamiara, kt\u00f3ry w chwili wybuchu Powstania Warszawskiego mia\u0142 w\u0142a\u015bnie dziesi\u0119\u0107 lat[2]<\/a><\/sup><\/sup> i zosta\u0142 jednym z m\u0142odocianych \u017co\u0142nierzy w 3 batalionie pancernym AK kapitana Stefana Gol\u0119dzinowskiego \u201eGolskiego\u201d. Zamiara by\u0142 najm\u0142odszym \u017co\u0142nierzem dru\u017cyny \u201eJanuszk\u00f3w\u201d, w kt\u00f3rej s\u0142u\u017cyli dwunasto-, pi\u0119tnasto- i szesnastoletni ch\u0142opcy. Ich dow\u00f3dca, Janusz Ksi\u0119ga, mia\u0142 szesna\u015bcie lat. Oczywi\u015bcie nie walczyli na pierwszej linii, czyli na barykadach, ale cz\u0119sto tam zachodzili, donosz\u0105c butelki z mieszank\u0105 zapalaj\u0105c\u0105. \u201eHrabia\u201d \u2013 bo takim \u017cartobliwym pseudonimem ochrzcili Edwarda jego koledzy z dru\u017cyny \u2013 ba\u0142 si\u0119 tego zadania piekielnie, odk\u0105d zobaczy\u0142 co zosta\u0142o z jego starszego kolegi, kt\u00f3rego trafi\u0142 pocisk zapalaj\u0105cy, gdy bieg\u0142 z \u0142adunkiem butelek. Jego zw\u0119glone cia\u0142o skurczy\u0142o si\u0119 do wielko\u015bci niemowl\u0119cia i pochowane zosta\u0142o w ma\u0142ej trumience \u2013 w\u0142a\u015bciwie skrzynce po amunicji. <\/p>\n\n\n\n

\u201eHrabia\u201d to dobrze pami\u0119ta\u0142, bo akurat wtedy zosta\u0142 kompanijnym specjalist\u0105 od poch\u00f3wk\u00f3w. Kiedy zorientowano si\u0119 w oddziale, \u017ce kwateruje wraz z matk\u0105 u ksi\u0119\u017cy, oddelegowano go do pomocy przy organizowaniu pogrzeb\u00f3w poleg\u0142ych powsta\u0144c\u00f3w. Do jego zada\u0144 nale\u017ca\u0142o odt\u0105d asystowanie jako ministrant w obrz\u0105dku pogrzebowym i pilnowanie, by na prowizorycznym cmentarzu mi\u0119dzy ulicami \u015aniadeckich, Lwowsk\u0105 i Koszykow\u0105 wszystkie mogi\u0142y by\u0142y opatrzone tabliczkami z nazwiskami pochowanych w nich ludzi. Kiedy s\u0142ucha\u0142o si\u0119 wspomnie\u0144 Edwarda Zamiary o umieraniu, strachu i g\u0142odzie, \u0142atwo mo\u017cna by\u0142o zapomnie\u0107 o tym, \u017ce w 1944 roku, w masakrowanym mie\u015bcie mia\u0142 on tylko dziesi\u0119\u0107 lat. Czy w\u00f3wczas dzieci\u0144stwo odebrane mu zosta\u0142o definitywnie? A jednak nie! \u015awiadczy o tym ten oto fragment jego wspomnie\u0144, w kt\u00f3rym opowiada\u0142 o spotkaniu z ojcem, W\u0142adys\u0142awem, \u017co\u0142nierzem 1112 plutonu ochrony komendanta g\u0142\u00f3wnego AK genera\u0142a Tadeusza Bora-Komorowskiego: \u201eTo by\u0142o 6 albo 7 wrze\u015bnia. W\u0142a\u015bnie wraca\u0142em z kolejnego kursu na ulic\u0119 Pozna\u0144sk\u0105, gdzie by\u0142 punkt produkcji butelek zapalaj\u0105cych, kiedy mijaj\u0105cy mnie kolega krzykn\u0105\u0142: \u00abBiegnij szybko, bo tw\u00f3j tata na ciebie czeka!\u00bb. My\u015bla\u0142em, \u017ce to by\u0142 \u017cart, ale okaza\u0142o si\u0119, i\u017c faktycznie czeka\u0142. Pami\u0119tam jak zobaczy\u0142em go w poniemieckim mundurze, obwieszonego broni\u0105\u2026 Zrobi\u0142 na mnie wra\u017cenie niczym rycerz zakuty w zbroj\u0119. Szczerze m\u00f3wi\u0105c, w pierwszej chwili nie pozna\u0142em go. Dopiero jak zacz\u0105\u0142 do mnie m\u00f3wi\u0107 po imieniu, wtedy dopiero dotar\u0142o do mnie, \u017ce to ojciec. By\u0142 z nami kilka dni. Jako oswojony z ostrza\u0142em \u017co\u0142nierz nie schodzi\u0142 do piwnicy, tylko spa\u0142 w naszym k\u0105cie na \u0142\u00f3\u017ceczku, kt\u00f3re dostali\u015bmy od ksi\u0119\u017cy\u201d. W tej chwili w Edwardzie, mimo wszystkich wcze\u015bniejszych do\u015bwiadcze\u0144, znowu odezwa\u0142 si\u0119 ma\u0142y ch\u0142opiec, kt\u00f3ry w ojcu umundurowanym w brudn\u0105 i podart\u0105 niemieck\u0105 panterk\u0119, ze szmajserem na ramieniu zobaczy\u0142 superbohatera i nie chcia\u0142 go ani na krok odst\u0119powa\u0107. <\/p>\n\n\n\n

Obaj o ma\u0142o nie przyp\u0142acili tego \u017cyciem, kiedy w pobli\u017cu eksplodowa\u0142 pot\u0119\u017cny pocisk z mo\u017adzierza \u201eKarl\u201d. Kontuzjowany ojciec zdo\u0142a\u0142 wynie\u015b\u0107 z rumowiska ci\u0119\u017cko rannego syna, kt\u00f3ry trafi\u0142 do powsta\u0144czego szpitala. Po kr\u00f3tkiej chwili szcz\u0119\u015bcia zacz\u0105\u0142 si\u0119 jeszcze wi\u0119kszy koszmar \u2013 tortury b\u00f3lu i g\u0142odu. \u201eOstatnie \u2013 wspomina\u0142 Edward Zamiara \u2013 dwa tygodnie przed kapitulacj\u0105 przesiedzieli\u015bmy w piwnicy. By\u0142em bardzo s\u0142aby, bo nie mieli\u015bmy co je\u015b\u0107. G\u0142\u00f3d jest rzecz\u0105 straszn\u0105. To jest nie do opowiedzenia! Je\u015bli kto\u015b m\u00f3wi, \u017ce zjad\u0142 drugiego cz\u0142owieka, bo by\u0142 g\u0142odny\u2026 to ja to rozumiem [\u2026]. To nieprawda, \u017ce cz\u0142owiek mo\u017ce zapomnie\u0107 to co prze\u017cy\u0142, nawet je\u015bli mia\u0142 wtedy dziesi\u0119\u0107 lat. Twierdz\u0119, \u017ce w wypadku dzieci wspomnienia utrwalaj\u0105 si\u0119 jeszcze intensywniej i zostaj\u0105 na zawsze. Ja przez kilkana\u015bcie lat po wojnie, co noc przez sen wy\u0142em. Tak to trzeba nazwa\u0107 \u2013 wy\u0142em! I z przera\u017ceniem si\u0119 budzi\u0142em, s\u0142ysz\u0105c jeszcze sw\u00f3j krzyk\u201d. <\/p>\n\n\n\n

Nieodwracalne <\/strong>\n<\/p>\n\n\n\n

Marek (Marcin Walewski), bohater Wenecji <\/em>(2010)[3]<\/a><\/sup><\/sup> Jana Jakuba Kolskiego jest o rok starszy od Edwarda Zamiary i niepisane mu by\u0142o prze\u017cywanie koszmaru w ogarni\u0119tej powstaniem Warszawy. Okupacj\u0119 sp\u0119dza\u0142 pod opiek\u0105 matki, jej si\u00f3str i babci we dworze stoj\u0105cym z dala od wielkich miast i trakt\u00f3w \u2013 w malowniczej okolicy Podkarpacia. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 dni up\u0142ywa\u0142a Markowi na budowaniu w piwnicy dworu, zalanej wod\u0105, makiety Wenecji. W ten spos\u00f3b ch\u0142opiec realizuje niespe\u0142nione przed wojn\u0105 marzenie zobaczenia tego miasta na w\u0142asne oczy. Sielanka? Realizm magiczny \u2013 kt\u00f3ry jest znakiem rozpoznawczym Jana Jakuba Kolskiego \u2013 wypieraj\u0105cy wojenn\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107? Nie. Ani wyimaginowana Wenecja, ani dzieci\u0119ce zabawy nie mog\u0105 przezwyci\u0119\u017cy\u0107 grozy wojny. Ojciec Marka (Mariusz Bonaszewski) \u2013 oficer Wojska Polskiego, przechodzi za\u0142amanie nerwowe i dobrowolnie oddaje si\u0119 do niewoli. W ostatnie dni wrze\u015bnia 1939 roku ch\u0142opiec jest \u015bwiadkiem masakry polskich \u017co\u0142nierzy, zaatakowanych na drodze w czasie odwrotu przez niemiecki samolot[4]<\/a><\/sup><\/sup>. Pod okupacj\u0105 po okolicy grasuje komando SS, morduj\u0105c mi\u0119dzy innymi \u017cydowskiego koleg\u0119 Marka \u2013 Naumka (Franciszek Serwa). <\/p>\n\n\n\n

Nie ma ucieczki, nie ma azylu. Podziemna Wenecja nie mo\u017ce zast\u0105pi\u0107 tej prawdziwej\u2026 Marek schodzi do piwnicy i powtarza zakl\u0119cie: \u201eNie chc\u0119 tu by\u0107\u201d, ale zar\u00f3wno on, jak i reszta domownik\u00f3w \u201ebawi si\u0119 w Wenecj\u0119\u201d nadal, gdy\u017c i doro\u015bli w\u0142\u0105czyli si\u0119 ochoczo w aran\u017cacj\u0119 zalanej piwnicy w weneckie kana\u0142y i place. I w nich do g\u0142osu doszed\u0142 \u201edzieci\u0119cy pierwiastek\u201d, \u017ce oto stworz\u0105 sobie azyl, w kt\u00f3rym zapomn\u0105 o wojnie. Czar prysn\u0105\u0142 szybko, a kiedy ca\u0142a rodzina inscenizuje Teatro La Fenice, do piwnicy wchodz\u0105 esesmani prowadzeni przez miejscowego folksdojcza, doktora Zarub\u0119 (Piotr Siwkiewicz). Zmuszaj\u0105 przebranych w karnawa\u0142owe kostiumy i maski domownik\u00f3w do pozowania przed kamer\u0105 i aparatem fotograficznym. Utrwaliwszy Markow\u0105 Wenecj\u0119 na kliszy aparatu i ta\u015bmie filmowej uczynili j\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 wojennej rzeczywisto\u015bci. To w tym momencie Marek ostatecznie postanawia by\u0107 doros\u0142ym. Jak to rozumie? Doro\u015bli na wojnie zabijaj\u0105! \u015aledzi wi\u0119c swego starszego brata, Wiktora (Filip Piotrowicz), kt\u00f3ry jako konspirator idzie wykona\u0107 wyrok \u015bmierci na Zarubie. Kiedy Wiktorowi po strzale do doktora zacina si\u0119 parabellum, Marek nagle chwyta kawa\u0142ek bruku i dobija rannego folksdojcza ciosem w g\u0142ow\u0119! <\/p>\n\n\n\n

W pierwszym odruchu scena ta mo\u017ce budzi\u0107 zgorszenie i protest. Jak to \u2013 ten wra\u017cliwy ch\u0142opiec, marzyciel jest zdolny do zabicia cz\u0142owieka! To niemo\u017cliwe, to niewiarygodne\u2026 To niestety mo\u017cliwe i wiarygodne, gdy\u017c Marek jest dzieckiem wojny, takim samym jak chocia\u017cby bohater arcydzie\u0142a Andrieja Tarkowskiego z 1962 roku \u2013 dziesi\u0119cioletni zwiadowca Iwan (Kola Bur\u0142ajew). Jerzy P\u0142a\u017cewski w recenzji Dziecka wojny <\/em>(1962) Andrieja Tarkowskiego napisa\u0142, \u017ce jego bohater, dziesi\u0119cioletni Iwan (Kola Bur\u0142ajew) \u201ezosta\u0142 tak prze\u017carty doros\u0142\u0105 nienawi\u015bci\u0105, \u017ce jedynym happy endem mo\u017ce by\u0107 jego \u015bmier\u0107\u201d[5]<\/a><\/sup><\/sup>. Iwan m\u015bci\u0142 si\u0119 za \u015bmier\u0107 matki, wci\u0105\u017c rozpami\u0119tuj\u0105c chwile sp\u0119dzone z ni\u0105 przed wojn\u0105. Wspomnienia tej arkadii to kontrapunkt do apokalipsy, z kt\u00f3rej dla niego nie by\u0142o ju\u017c wyj\u015bcia, chocia\u017c dow\u00f3dca zwiadowc\u00f3w chce go adoptowa\u0107 i wys\u0142a\u0107 do szko\u0142y. \u015amier\u0107 w Wenecji <\/em>Kolskiego \u2013 przywo\u0142uj\u0105c tytu\u0142 arcydzie\u0142a Luchina Viscontiego – tak\u017ce jest \u201ejedynym happy endem\u201d. Osacza Marka i w ko\u0144cu staje si\u0119 on jej narz\u0119dziem. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Andrzej Nusbek, Rys: Piotr Korczy\u0144ski<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

W jednej ze scen Wenecji <\/em>kuzynka Karolina (Julia Chatys) pyta Marka, czy Sowieci wierz\u0105 w Boga. Marek niepewnie odpowiada, \u017ce chyba nie. Dla dziewczynki to istotne, bo jej ojciec trafi\u0142 do sowieckiej niewoli. Jednak szybko si\u0119 reflektuje: \u201eNiemcy wierz\u0105 w Boga i co z tego\u201d. Karolina idzie pod przydro\u017cn\u0105 kapliczk\u0119 i modli si\u0119 za ojca, a widz w nast\u0119pnej, kr\u00f3tkiej scenie widzi jego egzekucj\u0119 w lesie katy\u0144skim\u2026 Dziewczynka nie wie, \u017ce w istocie modli si\u0119 ju\u017c za zmar\u0142ego ojca[6]<\/a><\/sup><\/sup>. Podobn\u0105 sekwencj\u0119 w rzeczywisto\u015bci prze\u017cy\u0142 Andrzej Nusbek. Gdy wybuch\u0142a wojna i jego ojciec zosta\u0142 na ni\u0105 powo\u0142any jako oficer rezerwy, Andrzej mia\u0142 osiem lat. Pod koniec wrze\u015bnia 1939 roku do mieszkania Nusbek\u00f3w w Warszawie dotarli \u017co\u0142nierze, kt\u00f3rzy s\u0142u\u017cyli z porucznikiem Edmundem Nusbekiem na froncie. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce ich oddzia\u0142 po 17 wrze\u015bnia dosta\u0142 si\u0119 do sowieckiej niewoli. Rosjanie zwolnili szeregowc\u00f3w do domu, a oficer\u00f3w zabrali z sob\u0105 na wsch\u00f3d. Przed Bo\u017cym Narodzeniem listonosz wr\u0119czy\u0142 matce Andrzeja kartk\u0119 pocztow\u0105 adresowan\u0105 z obozu jenieckiego w Starobielsku. Porucznik pisa\u0142: \u201e28 listopada 1939. Moi kochani! Jestem ju\u017c zupe\u0142nie zdrowy, tylko bardzo niespokojny o Wasz los, dlatego te\u017c bardzo prosz\u0119 piszcie wszyscy zaraz do mnie i to cz\u0119sto i bardzo obszernie, gdy\u017c poczt\u0119 otrzymywa\u0107 mog\u0119 bez ogranicze\u0144. Jest mi przykro, \u017ce nie mog\u0119 z J\u0119drkiem by\u0107 na jego imieninach, zasy\u0142am mu serdeczne \u017cyczenia, prezent p\u00f3\u017aniej, osobi\u015bcie\u2026\u201d[7]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

To by\u0142a ostatnia wiadomo\u015b\u0107, jak\u0105 od niego otrzymali. Kiedy wiosn\u0105 1943 roku Niemcy zacz\u0119li drukowa\u0107 listy pomordowanych w Katyniu polskich oficer\u00f3w, Edmunda Nusbeka na niej nie by\u0142o. Nusbekowie mieli wi\u0119c nadziej\u0119, \u017ce porucznik \u017cyje, \u017ce by\u0107 mo\u017ce znalaz\u0142 si\u0119 w Armii genera\u0142a Andersa, albo nadal przebywa w sowieckiej niewoli. Strasznej prawdy dowiedzieli si\u0119 ju\u017c d\u0142ugo po zako\u0144czeniu wojny \u2013 w latach siedemdziesi\u0105tych, kiedy znajomy przemyci\u0142 im z Francji pe\u0142n\u0105 list\u0119 katy\u0144sk\u0105. Porucznik Edmund Nusbek zosta\u0142 zamordowany w nocy z 2 na 3 maja 1940 roku w charkowskim wi\u0119zieniu NKWD. \u201ePrezent p\u00f3\u017aniej, osobi\u015bcie\u2026\u201d. Andrzej powtarza\u0142 sobie te s\u0142owa cz\u0119sto biegn\u0105c na tajne zbi\u00f3rki Szarych Szereg\u00f3w. To by\u0142o jego zakl\u0119cie rzeczywisto\u015bci. Prezentem mia\u0142 by\u0107 moment, kiedy ojciec stanie w drzwiach ich mieszkania\u2026 Ch\u0142opak wci\u0105\u017c wyobra\u017ca\u0142 sobie t\u0119 scen\u0119, analizowa\u0142 ka\u017cd\u0105 jej sekund\u0119, ka\u017cdy gest sw\u00f3j, ojca i matki. Delektowa\u0142 si\u0119 marzeniem. <\/p>\n\n\n\n

Latem 1944 roku Warszawa sta\u0142a si\u0119 beczk\u0105 prochu. Ze wschodu par\u0142a w jej kierunku Armia Czerwona, a przez jej ulice przewala\u0142y si\u0119 coraz liczniejsze zdemoralizowane kl\u0119sk\u0105 na wschodzie oddzia\u0142y niemieckie. \u017bo\u0142nierze my\u015bleli tylko o jednym: znale\u017a\u0107 si\u0119 w Reichu. Pr\u00f3\u017cne by\u0142y ich nadzieje \u2013 z woli swego F\u00fchrera mieli nadal walczy\u0107 o tysi\u0105cletni\u0105 Rzesz\u0119. Determinacji Hitlera nie docenili te\u017c dow\u00f3dcy Armii Krajowej, decyduj\u0105c si\u0119 na rozpocz\u0119cie w Warszawie powstania 1 sierpnia 1944 roku. Miasto zosta\u0142o skazane na ca\u0142opalenie, ale Andrzej nie mia\u0142 do\u015bwiadczy\u0107 tego piek\u0142a. Pod koniec lipca matka zawioz\u0142a go do Rado\u015bci pod Warszaw\u0105, gdzie wynaj\u0119\u0142a pok\u00f3j w jednej z willi, by syn sp\u0119dzi\u0142 tu wakacje. By\u0107 mo\u017ce te\u017c, wiedz\u0105c co dzieje si\u0119 na mie\u015bcie, wiedziona matczyn\u0105 intuicj\u0105, chcia\u0142a odsun\u0105\u0107 syna od walki. <\/p>\n\n\n\n

Kiedy 29 lipca \u017cegnali si\u0119 na stacji kolejki podmiejskiej, oboje nie przypuszczali, \u017ce stanie si\u0119 akurat odwrotnie i \u017ce zobacz\u0105 si\u0119 dopiero za rok, po wojnie\u2026 A frontowych wydarze\u0144 Andrzej do\u015bwiadczy\u0142 o dzie\u0144 wcze\u015bniej ni\u017c reszta jego koleg\u00f3w z dru\u017cyny. Po po\u0142udniu 31 lipca w tumanach kurzu do Rado\u015bci wjecha\u0142a sowiecka czo\u0142\u00f3wka pancerna. Z czo\u0142g\u00f3w wychylili si\u0119 niemi\u0142osiernie umorusani i utrudzeni drog\u0105 czo\u0142gi\u015bci i pytali, czy to ju\u017c Warszawa. Prosili ludzi, kt\u00f3rzy otoczyli z ciekawo\u015bci\u0105 ich maszyny tylko o jedno: wod\u0119. Za czo\u0142gami przyby\u0142a piechota i kiedy nad Warszaw\u0105 pojawi\u0142y si\u0119 \u0142uny po\u017car\u00f3w po wybuchu powstania, czerwonoarmi\u015bci pozajmowali w Rado\u015bci kwatery. Andrzej kr\u0119ci\u0142 si\u0119 mi\u0119dzy nimi ka\u017cdego dnia, wiedziony prze\u015bwiadczeniem, \u017ce by\u0107 mo\u017ce Rosjanie b\u0119d\u0105 wiedzie\u0107 co\u015b o ojcu. A ci go nie przeganiali, wr\u0119cz przeciwnie \u2013 karmili \u201emalcika\u201d konserwami. W rzeczywisto\u015bci uratowali tym ch\u0142opaka od widma g\u0142odu, bo dla gospodarzy willi trzynastolatek sta\u0142 si\u0119 nieoczekiwanym ci\u0119\u017carem \u2013 p\u00f3\u0142sierota m\u00f3g\u0142 okaza\u0107 si\u0119 nied\u0142ugo sierot\u0105 i co dalej? <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Otoczony<\/em>, Rys.: Piotr Korczy\u0144ski<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Andrzej te\u017c zadawa\u0142 sobie to pytanie, gn\u0119bi\u0142 go strach o matk\u0119, ale pewnego dnia wszystko to zesz\u0142o na dalszy plan, kiedy jeden z rosyjskich oficer\u00f3w powiedzia\u0142 mu, \u017ce w Otwocku stacjonuje polskie wojsko! Gdy Rosjanin potwierdzi\u0142 ch\u0142opcu, \u017ce wojsko to przysz\u0142o ze wschodu, Andrzej nie zastanawiaj\u0105c si\u0119 ani chwili, z dzieci\u0119c\u0105 ufno\u015bci\u0105 ruszy\u0142 na piechot\u0119 do Otwocka. Przez ca\u0142\u0105 drog\u0119 wyobra\u017ca\u0142 sobie, co powie ojcu, kiedy go zobaczy w mundurze. By\u0142 przekonany, \u017ce pierwszym napotkanym w tym mie\u015bcie oficerem b\u0119dzie w\u0142a\u015bnie jego ojciec! Niestety, to ju\u017c nie mog\u0142o si\u0119 wydarzy\u0107, ale \u017co\u0142nierze przyj\u0119li ch\u0142opaka \u017cyczliwie. Sta\u0142 si\u0119 on rezydentem przy sztabie 2 Brygady Artylerii Haubic. Zaimponowa\u0142 tam oficerom swoj\u0105 sprawno\u015bci\u0105 w rozk\u0142adaniu i sk\u0142adaniu pistoletu \u2013 na co\u015b w ko\u0144cu przyda\u0142y si\u0119 konspiracyjne zaj\u0119cia z harcerstwa. Kiedy dowiedzia\u0142 si\u0119, \u017ce brygada rusza na front, o\u015bwiadczy\u0142 swym opiekunom: \u201eId\u0119 z wami!\u201d. Na szcz\u0119\u015bcie dla niego, konsternacja trwa\u0142a kr\u00f3tko, a \u017co\u0142nierze przekonali dow\u00f3dc\u0119, by pozwoli\u0142 \u201esierocie\u201d zosta\u0107. I tak Andrzej Nusbek sta\u0142 si\u0119 synem 7 Pu\u0142ku, a nast\u0119pnie bombardierem 1 baterii 9 Pu\u0142ku. I w tym\u017ce pu\u0142ku przeszed\u0142 ca\u0142y szlak bojowy 2 Brygady Artylerii Haubic a\u017c do Berlina. <\/p>\n\n\n\n

\u017bo\u0142nierze starali si\u0119 chroni\u0107 ch\u0142opca, ale poczu\u0142 i on groz\u0119 frontu na w\u0142asnej sk\u00f3rze. Jako goniec pu\u0142kowy na Wale Pomorskim zosta\u0142 kontuzjowany od wybuchu pocisku artyleryjskiego. Trafi\u0142 do przyfrontowego szpitala mieszcz\u0105cego si\u0119 w ziemiankach. To by\u0142a w istocie umieralnia. W zimnie, smrodzie i bez opieki przepracowanych sanitariuszy i lekarzy ranni umierali jeden po drugim. Z tego piek\u0142a wyci\u0105gn\u0105\u0142 Andrzeja pu\u0142kowy kierowca, kt\u00f3ry akurat przyjecha\u0142 po co\u015b na ty\u0142y. Ch\u0142opak uprosi\u0142 szofera, by zabra\u0142 go z sob\u0105 z powrotem. Po zdobyciu Ko\u0142obrzegu w marcu 1945 roku do bombardiera Nusbeka dotar\u0142a radosna wiadomo\u015b\u0107. Jego matka prze\u017cy\u0142a powstanie i z obozu przej\u015bciowego w Pruszkowie trafi\u0142a do Krakowa. Ta wiadomo\u015b\u0107 zbieg\u0142a si\u0119 niemal z awansem na kaprala. Czternastoletni kapral doszed\u0142 ze sw\u0105 bateri\u0105 do Berlina i tam pozwolono mu poci\u0105gn\u0105\u0107 kilka razy za sznur na\u0142adowanej haubicy, by wystrza\u0142ami pom\u015bci\u0142 sw\u0105 Warszaw\u0119. \u201eJako Warszawiak, by\u0142em tym dos\u0142ownie napompowany\u201d \u2013 wspomina\u0142 po latach kapitan Andrzej Nusbek. <\/p>\n\n\n\n

To\u017csamo\u015b\u0107 dziecka<\/strong>\n<\/p>\n\n\n\n

Po demobilizacji, kapral Nusbek do\u0142\u0105czy\u0142 do matki i w Krakowie rozpocz\u0105\u0142 przerwan\u0105 nauk\u0119 w gimnazjum, a nast\u0119pnie w liceum. Do Warszawy wr\u00f3ci\u0142 na studia w Szkole G\u0142\u00f3wnej Planowania i Statystyki. W szkole i na studiach obieca\u0142 sobie, \u017ce swych frontowych prze\u017cy\u0107 nie b\u0119dzie wi\u0119cej rozpami\u0119tywa\u0142. Przez d\u0142u\u017cszy czas udawa\u0142o mu si\u0119 wytrwa\u0107 w tym postanowieniu, ale p\u00f3\u017aniej przysz\u0142y wie\u015bci o \u015bmierci ojca w Charkowie \u2013 rozstrzelanego tam przez enkawudzist\u00f3w w 1940 roku. Mo\u017ce si\u0119 to wyda\u0107 paradoksem, ale to \u017ce Andrzej Nusbek znalaz\u0142 si\u0119 na pierwszej linii frontu, w bojowym oddziale, uchroni\u0142o go od gehenny, kt\u00f3r\u0105 prze\u017cywa\u0142o wielu jego r\u00f3wie\u015bnik\u00f3w w ogarni\u0119tej powstaniem Warszawie lub na zapleczu frontu, gdzie szala\u0142a niemiecka \u017candarmeria i Gestapo. <\/p>\n\n\n\n

Pierwsza linia frontu by\u0142 azylem tak\u017ce dla Solomona Perela, kt\u00f3rego wspomnienia sta\u0142y si\u0119 kanw\u0105 g\u0142o\u015bnego filmu Agnieszki Holland Europa Europa <\/em>(1990). Solomon (Marco Hofschneider) nale\u017ca\u0142 do rodziny \u017byd\u00f3w niemieckich, kt\u00f3r\u0105 nazi\u015bci przed wybuchem wojny deportowali do Polski. We wrze\u015bniu 1939 roku ch\u0142opiec wraz ze starszym bratem Isaakiem (Ren\u00e9 Hofschneider) uciekaj\u0105 przed wojskiem niemieckim z \u0141odzi dalej na wsch\u00f3d i trafiaj\u0105 do sieroci\u0144ca w okupowanym przez Sowiet\u00f3w Grodnie[8]<\/a><\/sup><\/sup>. Od tego momentu zaczyna si\u0119 walka \u017cydowskiego ch\u0142opca o przetrwanie. Polega ona na ci\u0105g\u0142ych woltach i zmianie to\u017csamo\u015bci. Po agresji niemieckiej na Zwi\u0105zek Sowiecki przoduj\u0105cy komsomolec, by unikn\u0105\u0107 rozstrzelania wmawia niemieckim \u017co\u0142nierzom, \u017ce jest ich rodakiem i wst\u0119puje na ochotnika do Wehrmachtu. Za bohaterstwo na froncie usynawia go pruski oficer i wysy\u0142a do elitarnej szko\u0142y Hitlerjugend. <\/p>\n\n\n\n

Jednak ten odznaczony \u017belaznym Krzy\u017cem nastoletni frontowiec, uznany za stuprocentowego aryjczyka i podziwiany przez szkolnych koleg\u00f3w przez ca\u0142y czas musi obawia\u0107 si\u0119 dekonspiracji z jednego podstawowego powodu \u2013 jest obrzezany. Ka\u017cde badanie, k\u0105piel w \u0142a\u017ani, czy pierwsza mi\u0142o\u015b\u0107 z dziewczyn\u0105 mog\u0105 sko\u0144czy\u0107 si\u0119 dla\u0144 tragicznie. Wybawieniem z tego horroru jest powr\u00f3t na front \u2013 kt\u00f3ry po kl\u0119skach Wehrmachtu wdar\u0142 si\u0119 wraz z Armi\u0105 Czerwon\u0105 w granice III Rzeszy. W obl\u0119\u017conym Berlinie Solomonowi udaje si\u0119 znowu kolejna, ostatnia ju\u017c wolta \u2013 przedziera si\u0119 do czerwonoarmist\u00f3w i przekonuje ich, \u017ce jest \u017bydem, kt\u00f3ry by ocali\u0107 \u017cycie, przebra\u0142 si\u0119 w niemiecki mundur. W finale widzimy prawdziwego Solomona Perela, kt\u00f3ry opowiada, \u017ce po narodzeniu syna tylko przez chwil\u0119 waha\u0142 si\u0119 czy go obrzeza\u0107. Tym samym przyznawa\u0142, \u017ce to co by\u0142o dla niego niejednokrotnie przekle\u0144stwem, kiedy udawa\u0142 nazist\u0119, jednocze\u015bnie pozwoli\u0142o mu, jako nastolatkowi, nie zatraci\u0107 si\u0119 w zbrodniczej ideologii i ocali\u0107 to\u017csamo\u015b\u0107. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
W\u0142odzimierz Boru\u0144ski, Piotr Paw\u0142owski, Polskie drogi<\/em>, Autor: Roman Sumik, Prawa: Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Dzieci\u0119ca to\u017csamo\u015b\u0107 \u2013 nie do ko\u0144ca jeszcze u\u015bwiadomiona przynale\u017cno\u015b\u0107 narodowa czy spo\u0142eczna lub wr\u0119cz przeciwnie, r\u00f3wnie mocna jak u doros\u0142ych \u2013 o ni\u0105 tak\u017ce na wojnie toczono batali\u0119 i cz\u0119sto decydowa\u0142a o \u017cyciu czy \u015bmierci. Motyw ukrywania lub wr\u0119cz wyparcia przez dzieci to\u017csamo\u015bci, by ocale\u0107 w okupacyjnej rzeczywisto\u015bci wci\u0105\u017c przewija si\u0119 we wspomnieniach wojennych i jest tak\u017ce obecny w polskim kinie. Wystarczy przypomnie\u0107 jeden z w\u0105tk\u00f3w serialu Polskie drogi <\/em>(1976\u20131977)[9]<\/a><\/sup><\/sup>, kiedy Leon Kura\u015b (Kazimierz Kaczor) spe\u0142nia nieoczekiwanie pro\u015bb\u0119 kamienicznika Sommera (W\u0142odzimierz Boru\u0144ski) i przyjmuje pod sw\u00f3j dach jego wnuczk\u0119 Noemi (Patrycja Pi\u0119tkowska). Dziewczynka staje si\u0119 Agatk\u0105 \u2013 zmar\u0142\u0105 c\u00f3rk\u0105 Kurasi\u00f3w. Otrzymuje metryk\u0119, a pr\u00f3cz dobrego wygl\u0105du (blond w\u0142osy) jest przygotowana przez swego dziadka do roli \u201earyjskiego dziecka\u201d \u2013 umie si\u0119 prze\u017cegna\u0107 i zna katolickie modlitwy. A mimo to po pewnym czasie na trop mistyfikacji trafiaj\u0105 szmalcownicy i zaczynaj\u0105 szanta\u017cowa\u0107 Kurasi\u00f3w. Przedsi\u0119biorczy w\u0142a\u015bciciel pralni decyduje wi\u0119c, by wywie\u017a\u0107 Agatk\u0119 z Warszawy na prowincj\u0119. Umieszcza dziewczynk\u0119 w ochronce prowadzonej przez siostry w jednym z miasteczek na Zamojszczy\u017anie\u2026 Tym samym nie\u015bwiadomie i nieodwracalnie skaza\u0142 przybran\u0105 c\u00f3reczk\u0119, siebie i \u017con\u0119 na tragedi\u0119. Niemcy w listopadzie 1942 roku przyst\u0105pili do wysiedlenia ludno\u015bci polskiej z Zamojszczyzny, a dzieci odpowiadaj\u0105ce nazistowskim przepisom rasowym postanowili wywie\u017a\u0107 do Rzeszy i zgermanizowa\u0107. \u201eSpokojna prowincja\u201d sta\u0142a si\u0119 epicentrum terroru, pacyfikacji i walki partyzanckiej. Oszala\u0142y z b\u00f3lu Kura\u015b szuka\u0142 dziecka po ca\u0142ej okolicy, lecz ani jego handlowe kontakty z okupantami, ani z podziemiem nie da\u0142y rezultatu\u2026 Jedn\u0105 z najbardziej przejmuj\u0105cych scen serialu jest trafienie przez Kurasia na sk\u0142ad kolejowy stoj\u0105cy na bocznicy, w kt\u00f3rego wagonach o g\u0142odzie i ch\u0142odzie przetrzymywane by\u0142y dzieci. Filmowy bohater za wszystkie posiadane przy sobie pieni\u0105dze przekupi\u0142 stra\u017cnik\u00f3w, a dzieci zabrali z sob\u0105 mieszka\u0144cy okolicznych wsi[10]<\/a><\/sup><\/sup>. Tw\u00f3rcy serialu w ten spos\u00f3b ukazali dramat \u017cydowskich i polskich dzieci skazanych na eksterminacj\u0119, terror i wynarodowienie[11]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Ryszarda Hanin, Tadeusz Borowski, Zapami\u0119taj imi\u0119 swoje<\/em>, Autor: Jerzy Troszczy\u0144ski, Prawa: Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Ile z wojennej traumy jest w stanie zapami\u0119ta\u0107 kilkuletnie dziecko? Zapami\u0119taj imi\u0119 swoje <\/em>(1974) to polsko-radziecki dramat psychologiczny w re\u017cyserii Siergieja Ko\u0142osowa opowiadaj\u0105cy prawdziw\u0105 histori\u0119 Eugeniusza Gruszczy\u0144skiego (w filmie \u2013 Truszczy\u0144skiego, Tadeusz Borowski). Kapitan polskiej marynarki handlowej Truszczy\u0144ski pierwsze lata \u017cycia sp\u0119dzi\u0142 w Auschwitz. Po wyzwoleniu obozu przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 trafi\u0142 do sieroci\u0144ca w Gda\u0144sku. Pami\u0119ta\u0142 tylko swoje imi\u0119 \u2013 Gie\u0144ka. Adoptowa\u0142a go opiekunka, Halina Truszczy\u0144ska (Ryszarda Hanin), kt\u00f3ra nie ukrywa\u0142a przed ch\u0142opcem, \u017ce nie jest jego prawdziw\u0105 matk\u0105. Ni\u0105 okaza\u0142a si\u0119 Rosjanka, mieszkaj\u0105ca w Leningradzie Zinajda Worobiowa (Ludmi\u0142a Kasatkina), z uporem poszukuj\u0105ca syna po wojnie. Uda\u0142o si\u0119 jej natrafi\u0107 na jego \u015blad dzi\u0119ki kontaktom z Muzeum O\u015bwi\u0119cimskim[12]<\/a><\/sup><\/sup>. Zinajda Worobiowa wraz z kilkuletnim Gie\u0144k\u0105 trafi\u0142a do Auschwitz w 1943 roku. Szybko zostali rozdzieleni, a ch\u0142opczyk wraz z innymi dzie\u0107mi zabrany zosta\u0142 do osobnego baraku, kt\u00f3ry znajdowa\u0142 si\u0119 w gestii \u201edoktora \u015bmierci\u201d \u2013 Josefa Mengele. Zinajda w miar\u0119 mo\u017cliwo\u015bci stara\u0142a si\u0119 chroni\u0107 syna przed chorob\u0105 i g\u0142odem, donosz\u0105c mu jedzenie, ale przed samym wyzwoleniem obozu zostali rozdzieleni. Trafi\u0142a do jednego z marsz\u00f3w \u015bmierci, kt\u00f3ry prze\u017cy\u0142a, a Gie\u0144ka pozosta\u0142 w obozie i doczeka\u0142 wyzwolenia. Dowiedziawszy si\u0119, \u017ce szuka go prawdziwa matka, wzbrania\u0142 si\u0119 przed spotkaniem, ale pod namow\u0105 przybranej matki \u2013 godzi si\u0119 i przyje\u017cd\u017ca do Leningradu. Film bardzo wiarygodnie ukazuje poobozow\u0105 traum\u0119 \u2013 zar\u00f3wno dzieci, jak i doros\u0142ych. W sieroci\u0144cu, na kt\u00f3ry zaadaptowano jedn\u0105 z gda\u0144skich kamienic dzieci w czasie zabawy odtwarzaj\u0105 obozowy apel, podczas kt\u00f3rego prowadz\u0105 selekcj\u0119. Jeden z ch\u0142opc\u00f3w (przebrany w rycersk\u0105 zbroj\u0119) odgrywa esesmana wyszukuj\u0105cego w\u015br\u00f3d reszty sierot ustawionych w szeregu \u201e\u017byd\u00f3w do gazu\u201d\u2026 Gdy Halina Truszczy\u0144ska pyta Gie\u0144ka o rodzic\u00f3w i narodowo\u015b\u0107, ten nic nie pami\u0119ta pr\u00f3cz swego imienia, ale dodaje, \u017ce na pewno nie jest \u017bydem, Rosjaninem, a po chwili zadumy, stwierdza, i\u017c nie jest te\u017c Polakiem, a najpewniej\u2026 Francuzem, gdy\u017c ich nie selekcjonowano do krematorium. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Kalejdoskop<\/em>, Rys.: Piotr Korczy\u0144ski<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Krystyna Budnicka[13]<\/a><\/sup><\/sup> mia\u0142a jedena\u015bcie lat, kiedy wybuch\u0142o Powstanie w getcie warszawskim. Prze\u017cy\u0142a je ukryta wraz z rodzin\u0105 w bunkrze na ulicy Zamenhofa \u2013 przez dziewi\u0119\u0107 miesi\u0119cy\u2026 Zapytana, co przez tak d\u0142ugi czas czu\u0142a w tym klaustrofobicznym miejscu, gdzie trzeba by\u0142o uwa\u017ca\u0107 na ka\u017cdy odg\u0142os, kt\u00f3ry m\u00f3g\u0142 zwiastowa\u0107 Niemc\u00f3w albo szmalcownik\u00f3w, odpowiedzia\u0142a: \u201eMia\u0142am marzenia. By oszuka\u0107 g\u0142\u00f3d, wyobra\u017ca\u0142am sobie, \u017ce jem i smakuje chleb. Przypomina\u0142am sobie jaki ma smak. Podstaw\u0105 naszego wy\u017cywienia w bunkrze by\u0142a tak zwana zupa plujka z rozgotowanego owsa. A drug\u0105 rzecz\u0105, jak\u0105 sobie wyobra\u017ca\u0142am, to by\u0142o\u2026 moje bohaterstwo, \u017ce jestem jakim\u015b bojownikiem, kim\u015b na wz\u00f3r Emilii Plater, kt\u00f3ra prowadzi \u017co\u0142nierzy do walki. Sk\u0105d mi si\u0119 wzi\u0119\u0142a wtedy Emilia Plater? Mimo \u017ce moja edukacja sko\u0144czy\u0142a si\u0119 na pierwszej klasie szko\u0142y podstawowej, ju\u017c co\u015b wiedzia\u0142am z naszej historii\u201d[14]<\/a><\/sup><\/sup>. Z ca\u0142ej rodziny ukrywaj\u0105cej si\u0119 w bunkrze i walcz\u0105cej w powstaniu, prze\u017cy\u0142a tylko Krystyna Budnicka i jej bratowa. <\/p>\n\n\n\n

Po opuszczeniu bunkra, mieszka\u0142a ze starszym bratem Rafa\u0142em, kt\u00f3ry nale\u017ca\u0142 do Armii Krajowej i jako specjalista od budowy bunkr\u00f3w i dzia\u0142a\u0144 w kana\u0142ach bra\u0142 udzia\u0142 w przygotowaniach do powstania. Niestety, syn gospodarza domu, u kt\u00f3rego znale\u017ali schronienie, okaza\u0142 si\u0119 konfidentem Gestapo. Wyda\u0142 Niemcom w\u0142asnego ojca i Rafa\u0142a. Mimo tortur, Rafa\u0142 Kuczer nie wyda\u0142 nikogo i zosta\u0142 przez Niemc\u00f3w zamordowany w styczniu 1944 roku. Na konfidenta s\u0105d podziemny AK wyda\u0142 wyrok \u015bmierci, ale kiedy wpad\u0142 w r\u0119ce egzekutor\u00f3w, przed kulami w\u0142asnym cia\u0142em zas\u0142oni\u0142a go narzeczona. Po Powstaniu Warszawskim \u015blad po nim zagin\u0105\u0142. Natomiast Krystyn\u0119 uda\u0142o si\u0119 ludziom z Rady Pomocy \u017bydom \u2013 \u017begoty ewakuowa\u0107 do innego mieszkania. Znalaz\u0142a schronienie wraz z bratow\u0105 u pa\u0144stwa Budnickich. \u201eNawet \u2013 wspomina Krystyna Budnicka \u2013 blond w\u0142osy i niebieskie oczy wcale nie gwarantowa\u0142y do ko\u0144ca bezpiecze\u0144stwa. Po czym Niemcy i szmalcownicy rozpoznawali, \u017ce dziecko jest \u017cydowskiego pochodzenia? Po wielkich przera\u017conych oczach. Mo\u017cna by\u0142o dziecku wyrobi\u0107 fa\u0142szyw\u0105 metryk\u0119, nauczy\u0107 modlitwy czy nowego \u017cyciorysu, ale cz\u0119sto pi\u0119tna strachu nie da\u0142o si\u0119 ju\u017c z oczu wymaza\u0107\u2026\u201d. <\/p>\n\n\n\n

Ten koszmar sko\u0144czy\u0142 si\u0119 dla Krystyny 1 sierpnia 1944 roku, kiedy wybuch\u0142o Powstanie Warszawskie. Tak to zapami\u0119ta\u0142a: \u201eWreszcie mog\u0142am poczu\u0107 si\u0119 naprawd\u0119 wolna. Nienaznaczona. My\u015bmy wtedy mieszka\u0142y z bratow\u0105 u pa\u0144stwa Budnickich na ulicy Dobrej, na Powi\u015blu. Pami\u0119tam ten entuzjazm, bia\u0142o-czerwone flagi w oknach dom\u00f3w i nadziej\u0119, \u017ce zaraz nadejdzie wyzwolenie. Niestety, nie nadesz\u0142o. Za to 6 wrze\u015bnia na Powi\u015ble przyszli Niemcy i przep\u0119dzili ludno\u015b\u0107 cywiln\u0105 przez p\u0142on\u0105c\u0105 stolic\u0119 na Wol\u0119, pod ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Wojciecha. Tutaj by\u0142a selekcja, kto do Pruszkowa, kto na roboty, a kto do Auschwitz lub od razu pod \u015bcian\u0119\u2026 Nasz opiekun, pan Budnicki, zauwa\u017cy\u0142 w\u00f3wczas zakonnice \u2013 szarytki prowadz\u0105ce sieroty z domu dziecka. Przekonany, \u017ce sam trafi do obozu, poprosi\u0142 jedn\u0105 z si\u00f3str, by mnie przyj\u0119\u0142a. Zgodzi\u0142a si\u0119 i tak z grup\u0105 dzieci wysz\u0142am z Warszawy do obozu w Pruszkowie. Przyj\u0119\u0142am nazwisko mojego opiekuna, a Krysi\u0105 nazywano mnie ju\u017c wcze\u015bniej. Po wojnie dowiedzia\u0142am si\u0119 od \u017cony pana Budnickiego, \u017ce nie wr\u00f3ci\u0142 z wyw\u00f3zki. Natomiast wojn\u0119 prze\u017cy\u0142a moja bratowa, wywieziona przez Niemc\u00f3w do obozu pracy. Z ca\u0142ej rodziny pozosta\u0142y\u015bmy tylko my dwie\u201d. <\/p>\n\n\n\n

Krystyna Budnicka przyznaje, \u017ce poradzi\u0142a sobie z wojenn\u0105 traum\u0105 \u2013 \u201echo\u0107 wszystkie gwiazdy na niebie wskazywa\u0142y, \u017ce powinnam przez ca\u0142y czas p\u0142aka\u0107 i ubolewa\u0107. Tak na marginesie \u2013 nie wiem od czego to zale\u017cy, ale ja nigdy nie p\u0142aka\u0142am i nie p\u0142acz\u0119\u2026 Pami\u0119tam to wszystko, nie lekcewa\u017c\u0119, ale musia\u0142am si\u0119 z tego otrz\u0105sn\u0105\u0107, bo inaczej po prostu nie mo\u017cna by\u0142oby \u017cy\u0107. S\u0105 rzeczywi\u015bcie ludzie, kt\u00f3rzy z t\u0105 traum\u0105 sobie nie poradzili. Dlaczego akurat mnie si\u0119 uda\u0142o? My\u015bl\u0119, \u017ce dzi\u0119ki temu, i\u017c po wojnie mia\u0142am do\u015b\u0107 d\u0142ugi okres ca\u0142kowitego odci\u0119cia si\u0119 od prze\u017cy\u0107 z getta i okupowanej Warszawy. \u015awiadomie do nich nie wraca\u0142am i odpycha\u0142am je od siebie jak najdalej. To by\u0142a taka kwarantanna. Trzeba by\u0142o nabra\u0107 do tego dystansu\u2026, by nie zwariowa\u0107\u201d. <\/p>\n\n\n\n

Dzieci\u0119ca krucjata<\/strong>\n<\/p>\n\n\n\n

\u201eWielkie przera\u017cone oczy\u201d \u2013 pi\u0119tno strachu, o kt\u00f3rym opowiada\u0142a Krystyna Budnicka. \u201eTego nie da si\u0119 zrozumie\u0107, je\u015bli samemu nie do\u015bwiadczy\u0142o si\u0119 tej zwierz\u0119cej trwogi\u201d \u2013 podkre\u015bla Budnicka. Ale czy mo\u017cna j\u0105 zagra\u0107, odwzorowa\u0107 jej atmosfer\u0119 w filmie? Bardzo sugestywnie j\u0105 odtworzy\u0142, a mo\u017ce prze\u017cywa\u0142 na nowo trzynastoletni Jerzy Z\u0142otnicki kreuj\u0105cy w Ulicy Granicznej <\/em>(1949) Aleksandra Forda rol\u0119 Dawidka Libermana, przechodz\u0105cego z getta na aryjsk\u0105 stron\u0119 \u2013 do swej by\u0142ej kamienicy. Jerzy Z\u0142otnicki by\u0142 w czasie wojny \u015bwiadkiem zamordowania przez folksdojcza \u017cydowskiego ch\u0142opca. By\u0142 te\u017c kilka razy w getcie przed samym wybuchem powstania \u2013 razem z matk\u0105 przeszmuglowa\u0142 amunicj\u0119 dla bojownik\u00f3w szykuj\u0105cych si\u0119 do walki. Z getta najbardziej utkwi\u0142 mu w pami\u0119ci straszliwy od\u00f3r \u015bmieci, fekali\u00f3w i trup\u00f3w[15]<\/a><\/sup><\/sup>… <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Beata Barszczewska, Emil Karewicz, \u015awiadectwo urodzenia<\/em>, Autor: Janusz Kubik, Prawa: WFDiF \/po Studiu Filmowym „Tor”\/<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Kolejne znacz\u0105ce filmy o gehennie dzieci wojny powsta\u0142y w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych. Na samym pocz\u0105tku tej dekady \u2013 w 1961 roku Stanis\u0142aw R\u00f3\u017cewicz kr\u0119ci \u015awiadectwo urodzenia<\/em>[16]<\/a><\/sup><\/sup>. Film sk\u0142ada si\u0119 z trzech nowel: wrze\u015bniowej Na drodze<\/em> \u2013 dramatu ch\u0142opca i \u017co\u0142nierza zmuszonych do wsp\u00f3lnej i beznadziejnej walki; okupacyjnej List z obozu<\/em>, w kt\u00f3rej synowie oficera przebywaj\u0105cego w oflagu pomagaj\u0105 innemu je\u0144cowi \u2013 czerwonoarmi\u015bcie, kt\u00f3remu uda\u0142o si\u0119 zbiec z niewoli i wreszcie najbardziej dramatyczna z nich \u2013 Kropla krwi<\/em> ukazuj\u0105ca losy \u017cydowskiej dziewczynki ukrywaj\u0105cej si\u0119 w sieroci\u0144cu, u kt\u00f3rej Niemcy odkrywaj\u0105 aryjskie cechy i wyznaczaj\u0105 do zgermanizowania[17]<\/a><\/sup><\/sup>. Ten sam motyw, co w Kropli krwi <\/em>pojawia si\u0119 w Twarzy anio\u0142a <\/em>(1970) Zbigniewa Chmielewskiego[18]<\/a><\/sup><\/sup>. Film przedstawia histori\u0119 jedenastoletniego Tadka Ranieckiego (Marek Dudek), wi\u0119\u017ania obozu dla polskich dzieci, zorganizowanego przez Niemc\u00f3w na ulicy Przemys\u0142owej w \u0141odzi[19]<\/a><\/sup><\/sup>. Tadek dzi\u0119ki swej aryjskiej urodzie wpada w oko jednemu z \u201ewychowawc\u00f3w\u201d obozu \u2013 Augustinowi (Jir\u00ed Vrst\u00e1la). G\u0142odzony i maltretowany ch\u0142opiec staje przed i\u015bcie diabelsk\u0105 alternatyw\u0105 zaprzedania duszy, ale ostatecznie opiera si\u0119 pokusie[20]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Sharon Brauner, Wedle wyrok\u00f3w twoich<\/em>, Autor: Jan G\u00f3rski, Prawa: Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

W 1984 roku premier\u0119 mia\u0142a polsko-niemiecka (RFN) koprodukcja Wedle wyrok\u00f3w Twoich<\/em> w re\u017cyserii Jerzego Hoffmana. Ten mniej znany film tw\u00f3rcy Potopu <\/em>jest swoist\u0105 opowie\u015bci\u0105 drogi. Oto trzynastoletnia uciekinierka z getta, Ruth (Sharon Brauner) przemierza okupowan\u0105 Polsk\u0119, by znale\u017a\u0107 schronienie w prowincjonalnym miasteczku. Ruth pomaga zakochany w niej Antek (Tomasz Elsner) \u2013 ch\u0142opak pracuj\u0105cy u fotografa Macha (Marian Opania), folksdojcza, kt\u00f3ry ostatecznie odkrywa prawdziw\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 dziewczynki. Film zwraca uwag\u0119 bardzo udatnym po\u0142\u0105czeniem fabu\u0142y z dokumentem. Jak pisze w recenzji Oskar Soba\u0144ski, Jerzy Hoffman \u201erobi to w spos\u00f3b najprostszy: kilkakrotnie fikcyjn\u0105 akcj\u0119 przerywaj\u0105 d\u0142ugie wstawki dokumentalne z getta, a upiorny SS-man fotoamator demonstruje autentyczne zdj\u0119cia robione przez podobnych mu fotograf\u00f3w\u201d[21]<\/a><\/sup><\/sup>. Przy tym granice mi\u0119dzy fikcj\u0105 a dokumentem s\u0105 niemal zatarte, w czym wielka zas\u0142uga operatora Jerzego Go\u015bcika, obdarzonego nerwem dokumentalisty. Sam Hoffman podkre\u015bla\u0142, \u017ce Wedle wyrok\u00f3w Twoich <\/em>to drugi po Do krwi ostatniej <\/em>(1978)[22]<\/a><\/sup><\/sup> film wojenny, ale ten pierwszy \u201eto opowie\u015b\u0107 o \u017co\u0142nierzach, o ludziach \u015bwiadomych celu prowadzonej walki, tymczasem Ruth, Antek, dzieci z getta [\u2026] s\u0105 po prostu tej wojny ofiarami. Ruth, jako \u017byd\u00f3wka, do\u015bwiadczona jest szczeg\u00f3lnie ci\u0119\u017cko, ale przecie\u017c wojna odbiera dzieci\u0144stwo wszystkim dzieciom: one p\u0142aci\u0142y i p\u0142ac\u0105 najwy\u017csz\u0105 cen\u0119 za szale\u0144stwo doros\u0142ych\u201d[23]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Doktor<\/em>, Rys.: Piotr Korczy\u0144ski<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Wspomniane wy\u017cej Bo\u017ce skrawki <\/em>(2001) Yurka Bogayevicza, Nasza ulica <\/em>(2004) \u0141ukasza Palkowskiego, Joanna <\/em>(2010) Feliksa Falka, Sprawiedliwy <\/em>(2014) Micha\u0142a Szczerbica to filmy z ostatnich kilkunastu lat, w kt\u00f3rych dzieci s\u0105 g\u0142\u00f3wnymi lub r\u00f3wnorz\u0119dnymi doros\u0142ym bohaterami zmuszonymi do prze\u017cycia w koszmarze wojny i Holokaustu[24]<\/a><\/sup><\/sup>. Ka\u017cde z nich do\u015bwiadcza strachu i rozpaczy, o kt\u00f3rych opowiada Krystyna Budnicka, ale nie ka\u017cde ma szcz\u0119\u015bcie prze\u017cy\u0107 lub przezwyci\u0119\u017cy\u0107 traum\u0119 po wojnie. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Jacques Bonnaff\u00e9, Tadeusz G\u0105sienica-Giewont, Dzieci wojny<\/em>, Autor: Roman Sumik, Prawa: Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Inny aspekt wojennego prze\u017cycia ukazuj\u0105 polsko-francuskie Dzieci wojny <\/em>(1991) Krzysztofa Rogulskiego. Bohaterowie tego filmu to trzej bracia z inteligenckiej warszawskiej rodziny. Ich ojciec re\u017cyser teatralny i matka chirurg zaanga\u017cowani s\u0105 w konspiracj\u0119 i kiedy w 1944 roku Gestapo wpada na ich trop, uciekaj\u0105 wraz z synami na Podhale. Tu pozostawiaj\u0105 ich u znajomego gospodarza, a sami ruszaj\u0105 dalej przez zielon\u0105 granic\u0119 z misj\u0105 kuriersk\u0105. Ch\u0142opcy z miasta musz\u0105 przyzwyczai\u0107 si\u0119 do surowej, by nie powiedzie\u0107 \u2013 brutalnej egzystencji na wsi. Lecz to dopiero pocz\u0105tek koszmaru, gdy\u017c w okolicy Niemcy rozpoczynaj\u0105 akcj\u0119 przeciwpartyzanck\u0105. Dzieci wojny <\/em>przypominaj\u0105 nieco etiud\u0119 Janusza Kubika Nad rzek\u0105<\/em> o ma\u0142ym g\u00f3ralu, kt\u00f3rego marzeniem jest wst\u0105pi\u0107 do partyzantki. Jego pragnienie spe\u0142nia si\u0119 nieoczekiwanie w dramatycznych okoliczno\u015bciach antypartyzanckiej ob\u0142awy. <\/p>\n\n\n\n

To, \u017ce zdarza\u0142o si\u0119 s\u0142u\u017cy\u0107 w partyzantce niespe\u0142na jedenastoletnim ch\u0142opcom \u015bwiadczy \u017cyciorys Jerzego Widejki \u201eJureczka\u201d[25]<\/a><\/sup><\/sup>. Kapitan mia\u0142 jedena\u015bcie lat, gdy z\u0142o\u017cy\u0142 \u017co\u0142niersk\u0105 przysi\u0119g\u0119. \u201ePo \u015bmierci mamy \u2013 wspomina\u0142 \u2013 dla mnie zacz\u0105\u0142 si\u0119 bardzo ci\u0119\u017cki okres. Wujostwo mia\u0142o tr\u00f3jk\u0119 dzieci \u2013 ja by\u0142em czwartym i co tu ukrywa\u0107 \u2013 niechcianym. Chodzi\u0142em g\u0142odny, a \u017ceby zaspokoi\u0107 tortur\u0119 g\u0142odu, zbiera\u0142em po rojstach amunicj\u0119 i pociski po sowieckim wojsku, kt\u00f3re samodzielnie rozbraja\u0142em, wykr\u0119caj\u0105c zapalniki. Nast\u0119pnie sprzedawa\u0142em je za jedzenie miejscowemu kowalowi. A to nie by\u0142o jedyne niebezpiecze\u0144stwo, bo rojsty roi\u0142y si\u0119 od jadowitych \u017cmij, na kt\u00f3re trzeba by\u0142o bardzo uwa\u017ca\u0107. <\/p>\n\n\n\n

Moje przyst\u0105pienie do III Wile\u0144skiej Brygady AK by\u0142o do\u015b\u0107 nieoczekiwane. Pewnego dnia na pocz\u0105tku stycznia 1944 roku wujek wybra\u0142 si\u0119 do sklepu spo\u017cywczo-monopolowego we wsi Paszki i do\u015b\u0107 d\u0142ugo nie wraca\u0142. Ciotka obawiaj\u0105c si\u0119, \u017ce upi\u0142 si\u0119 i mo\u017ce zamarzn\u0105\u0107 w drodze powrotnej, wys\u0142a\u0142a mnie po niego. Kiedy wszed\u0142em mi\u0119dzy zabudowania wsi, nagle drog\u0119 zast\u0105pi\u0142 mi uzbrojony m\u0119\u017cczyzna i krzykn\u0105\u0142 po polsku: \u00abSt\u00f3j! Kto idzie!\u00bb. Odpowiedzia\u0142em r\u00f3wnie\u017c po polsku, \u017ce sw\u00f3j i \u017ce id\u0119 po wujka. Podkre\u015blam, \u017ce wymiana zda\u0144 by\u0142a po polsku specjalnie, bo je\u015bli spotyka\u0142o si\u0119 wtedy kogo\u015b z broni\u0105, to m\u00f3wi\u0142 albo po rosyjsku, ewentualnie bia\u0142orusku, albo po litewsku czy niemiecku. I to by\u0142a pierwsza niespodzianka. A druga by\u0142a taka, \u017ce we wsi stacjonuje polski oddzia\u0142 partyzancki! <\/p>\n\n\n\n

Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce wujka i innych m\u0119\u017cczyzn nie b\u0119d\u0105cych mieszka\u0144cami Paszek partyzanci zatrzymali i mieli ich zwolni\u0107 dopiero po opuszczeniu przez oddzia\u0142 wsi. Normalna praktyka zapobiegaj\u0105ca ewentualnej denuncjacji Niemcom czy Litwinom. Kiedy znalaz\u0142em si\u0119 w izbie, w kt\u00f3rej trzymano obcych, pilnuj\u0105cy ich partyzant zapyta\u0142 mnie po polsku, kt\u00f3ry to m\u00f3j wujek. Odpowiedzia\u0142em r\u00f3wnie\u017c po polsku i wskaza\u0142em wujka siedz\u0105cego na klepisku pod \u015bcian\u0105. Zdziwiony partyzant zapyta\u0142, sk\u0105d tak dobrze znam j\u0119zyk polski. Odpowiedzia\u0142em, \u017ce przecie\u017c jestem Polakiem i do tego urodzonym w Warszawie. By\u0142o wida\u0107, \u017ce go to zacz\u0119\u0142o nurtowa\u0107, bo po d\u0142u\u017cszej chwili nieoczekiwanie z\u0142o\u017cy\u0142 mi propozycj\u0119: \u00abA chcesz i\u015b\u0107 z nami, polskimi partyzantami?\u00bb. Wtedy odezwa\u0142 si\u0119 wujek. Zupe\u0142nie oboj\u0119tnie i po bia\u0142orusku powiedzia\u0142: \u00abKak choczycie, to wa\u017anijcie jaho\u00bb. Tym partyzantem, dzi\u0119ki kt\u00f3remu zosta\u0142em w III Brygadzie by\u0142 Marian Korejwo \u00abMilimetr\u00bb\u201d[26]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Madonna Stalingradzka<\/em>, Rys.: Piotr Korczy\u0144ski<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

W ten spos\u00f3b Jurek zosta\u0142 strzelcem \u201eJureczkiem\u201d. Oczywi\u015bcie pocz\u0105tkowo nie bra\u0142 udzia\u0142u w \u017cadnych akcjach zbrojnych, ale to si\u0119 zmieni\u0142o po walkach o Wilno w lipcu 1944 roku i rozbrojeniu brygady przez Sowiet\u00f3w. Kapitan zaznaczy\u0142: \u201eTo \u017ce mia\u0142em jedena\u015bcie lat nic nie znaczy\u0142o dla sowieckich \u017co\u0142nierzy \u2013 by\u0142em dla nich r\u00f3wnie niebezpieczny co moi doro\u015bli towarzysze. Po rozbrojeniu brygady w Puszczy Rudnickiej 19 lipca 1944 roku wraz z innymi partyzantami znalaz\u0142em si\u0119 w obozie internowania w Miednikach Kr\u00f3lewskich. Sp\u0119dzono tam oko\u0142o siedem tysi\u0119cy akowc\u00f3w. Spali\u015bmy pod go\u0142ym niebem na ziemi us\u0142anej s\u0142om\u0105. Szybko te\u017c zacz\u0119\u0142y si\u0119 wyw\u00f3zki \u00abna Sybir\u00bb. Jednak ja ich unikn\u0105\u0142em, gdy\u017c w\u0142adze obozowe otrzyma\u0142y z Moskwy rozporz\u0105dzenie, by zwolni\u0107 wszystkich partyzant\u00f3w poni\u017cej siedemnastego roku \u017cycia\u201d. Okaza\u0142o si\u0119 jednak, \u017ce po zwolnieniu z obozu, enkawudzi\u015bci nie zamierzali pozostawi\u0107 m\u0142odocianego akowca w spokoju. Zagro\u017cony ponownym aresztowaniem \u2013 uciek\u0142 do Puszczy Rudnickiej z nadziej\u0105 do\u0142\u0105czenia do jakiego\u015b polskiego oddzia\u0142u partyzanckiego. <\/p>\n\n\n\n

Nie omyli\u0142 si\u0119: \u201eW pa\u017adzierniku 1944 roku zosta\u0142em \u017co\u0142nierzem Samoobrony Wile\u0144skiej AK porucznika Czes\u0142awa Stankiewicza \u00abKomara\u00bb. Tu ju\u017c sta\u0142em si\u0119, nazwijmy to, pe\u0142noprawnym partyzantem. Dosta\u0142em niemieckie empi (pistolet maszynowy MP-40) i bra\u0142em udzia\u0142 w regularnych potyczkach z Sowietami, tak\u017ce w najwi\u0119kszej z nich, czyli w bitwie w Puszczy Rudnickiej w nocy z 6 na 7 stycznia 1945 roku. <\/p>\n\n\n\n

Wtedy to Sowieci zebrali powa\u017cne si\u0142y, by nas osaczy\u0107 i zniszczy\u0107, ale \u00abKomar\u00bb by\u0142 do\u015bwiadczonym dow\u00f3dc\u0105 partyzanckim i potrafi\u0142 nas wyprowadzi\u0107 z tego kot\u0142a, a przy tym zada\u0107 nieprzyjacielowi powa\u017cne straty. Nie mog\u0105c nas zniszczy\u0107 w walce, Sowieci uciekli si\u0119 do podst\u0119pu. Nagle w okolicy pojawi\u0142 si\u0119 oddzia\u0142 by\u0142ych w\u0142asowc\u00f3w, kt\u00f3rzy deklarowali ch\u0119\u0107 wsp\u00f3\u0142pracy z polskim podziemiem przeciwko NKWD. Niestety, \u00abKomar\u00bb w to uwierzy\u0142 i zgodzi\u0142 si\u0119 na spotkanie z dow\u00f3dztwem w\u0142asowc\u00f3w. Do spotkania dosz\u0142o na pocz\u0105tku marca 1945 roku we wsi Okolica niedaleko Sangie\u0142owszczyzny. Nast\u0105pi\u0142 dobrze znany scenariusz. Kiedy polska delegacja z \u00abKomarem\u00bb zasiad\u0142a do sto\u0142u rozm\u00f3w, domniemani w\u0142asowcy w pewnej chwili wyci\u0105gn\u0119li sztylety i bagnety i zad\u017agali na miejscu ponad dwudziestu akowc\u00f3w, a samego \u00abKomara\u00bb obezw\u0142adnili. Oddzia\u0142em w\u0142asowc\u00f3w okaza\u0142o si\u0119 specjalne komando NKWD. Kiedy rozprawia\u0142o si\u0119 ono ze sztabem \u00abKomara\u00bb inna grupa wy\u0142apywa\u0142a polskich \u017co\u0142nierzy po okolicy. Aresztowano mi\u0119dzy innymi i mnie we wsi Kowalki. Tym razem znalaz\u0142em si\u0119 w os\u0142awionym wi\u0119zieniu na \u0141ukiszkach w Wilnie. Konfrontowano mnie tam z \u00abKomarem\u00bb, ale zaprzeczy\u0142em, \u017cebym cokolwiek wiedzia\u0142 o jego planach. M\u00f3j dow\u00f3dca, mimo ostrego \u015bledztwa, potwierdzi\u0142 to samo. To musia\u0142o przekona\u0107 \u015bledczych, bo nakazali, by \u00abma\u0142ego bandyt\u0119\u00bb, jak mnie nazywali odda\u0107 do sieroci\u0144ca. Grozi\u0142o mi wywiezienie do Zwi\u0105zku Sowieckiego, ale na szcz\u0119\u015bcie istnia\u0142a w Wilnie jeszcze polska siatka konspiracyjna i zdo\u0142ano mnie przechwyci\u0107 i umie\u015bci\u0107 jako repatrianta w transporcie do centralnej Polski. Zacz\u0119\u0142o si\u0119 nowe \u017cycie, ale naznaczone na zawsze tym, co prze\u017cy\u0142em jako \u00abJureczek\u00bb\u201d. <\/p>\n\n\n\n

Zaskakuj\u0105co niewiele jest w polskim kinie film\u00f3w o dzieciach wchodz\u0105cych w doros\u0142o\u015b\u0107 po wojnie. Takich film\u00f3w, jak chocia\u017cby w\u0142oskie Dzieci ulicy <\/em>(1946) Vittoria De Sicy, r\u00f3wnie\u017c jego g\u0142o\u015bne arcydzie\u0142o \u2013 Z\u0142odzieje rower\u00f3w <\/em>(1948) czy bli\u017cszy naszemu regionowi w\u0119gierski Gdzie\u015b w Europie <\/em>(1947). W tym filmie G\u00e9za Radv\u00e1nyi \u0142\u0105czy brutalny realizm z ekspresjonizmem, by opowiedzie\u0107 histori\u0119 bandy zdzicza\u0142ych, osieroconych i bezdomnych dzieci, kt\u00f3re po\u015br\u00f3d powojennych ruin kradn\u0105, rabuj\u0105 i nie wahaj\u0105 si\u0119 dopu\u015bci\u0107 morderstwa. Nie ma dla nich \u017cadnej \u015bwi\u0119to\u015bci, a ju\u017c na pewno nie jest ni\u0105 \u015bmier\u0107 \u2013 przechodz\u0105c obok szubienicy, bez skrupu\u0142\u00f3w obdzieraj\u0105 wisz\u0105cego na\u0144 trupa\u2026 Oto dzieci wojny! <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Aleksandra \u015al\u0105ska, Tadeusz Janczar, Pi\u0105tka z ulicy Barskiej<\/em>, Autor: Wojciech Urbanowicz, Prawa: WFDiF \/po Studiu Filmowym „Kadr”\/<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

W polskim kinie z dzie\u0142em Radv\u00e1nyiego por\u00f3wna\u0107 mo\u017cna Pi\u0105tk\u0119 z ulicy Barskiej<\/em> (1953)[27]<\/a><\/sup><\/sup> Aleksandra Forda. Abstrahuj\u0105c od wymowy ideologicznej tego filmu, wedle s\u0142\u00f3w Jana S\u0142odowskiego i Jacka Tab\u0119ckiego: \u201eNa przyk\u0142adzie pi\u0119ciu dorastaj\u0105cych ch\u0142opc\u00f3w, reprezentuj\u0105cych r\u00f3\u017cne koleje wojennych los\u00f3w m\u0142odzie\u017cy, r\u00f3\u017cne stopnie jej psychicznego zwichni\u0119cia, Ford analizowa\u0142 drastyczny problem wojennej demoralizacji m\u0142odych ludzi, stoj\u0105cych wobec nieuchronnych konflikt\u00f3w z prawem i nie potrafi\u0105cych znale\u017a\u0107 sobie miejsca w nowych warunkach odradzaj\u0105cego si\u0119 \u017cycia\u201d[28]<\/a><\/sup><\/sup>\u2026 w totalitarnym pa\u0144stwie \u2013 dodajmy[29]<\/a><\/sup><\/sup>. Mimo up\u0142ywu lat od premiery Pi\u0105tki<\/em>, wci\u0105\u017c poruszaj\u0105 sceny procesu ch\u0142opc\u00f3w przed s\u0105dem dla nieletnich, dokonanego przez nich zab\u00f3jstwa na domniemanym konfidencie i pijackiej imprezy, kt\u00f3r\u0105 p\u00f3\u017aniej urz\u0105dzili, by zag\u0142uszy\u0107 wyrzuty sumienia[30]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

Czes\u0142aw Lewandowski[31]<\/a><\/sup><\/sup> poszed\u0142 do Powstania Warszawskiego w wieku szesnastu lat. Mia\u0142 ju\u017c za sob\u0105 bardzo ci\u0119\u017ckie dzieci\u0144stwo: \u201eNiez\u0142\u0105 szko\u0142\u0119 \u017cycia przechodzi\u0142em ju\u017c przed wojn\u0105, jako dziecko z robotniczej rodziny na Marymoncie. Matka nie pracowa\u0142a, zajmuj\u0105c si\u0119 domem; ojciec \u2013 pracowa\u0142 dorywczo, a najcz\u0119\u015bciej by\u0142 bezrobotnym. Nas do wykarmienia by\u0142a sz\u00f3stka. Kiedy wybuch\u0142a wojna mia\u0142em jedena\u015bcie lat i od razu sko\u0144czy\u0142o si\u0119 dzieci\u0144stwo. Najpierw obl\u0119\u017cenie Warszawy i wkroczenie do niej Niemc\u00f3w rozwia\u0142o moje \u00absny o pot\u0119dze\u00bb \u2013 romantyczne obrazki wojny wyniesione ze szkolnych lektur: \u00abJak to na wojence \u0142adnie, kiedy u\u0142an z konia spadnie\u00bb i takie tam. Nast\u0119pnie przysz\u0142a straszna zima z prze\u0142omu 1939 i 1940 roku, kiedy dos\u0142ownie puchli\u015bmy z zimna i g\u0142odu. <\/p>\n\n\n\n

Ruch na ulicach dos\u0142ownie zamar\u0142, wielu s\u0105siad\u00f3w po prostu umar\u0142o z zimna lub g\u0142odu. Pami\u0119tam, \u017ce w naszym mieszkaniu ogie\u0144 rozpala\u0142o si\u0119 raz dziennie i na bardzo kr\u00f3tko \u2013 nie by\u0142o czym pali\u0107 \u2013 w tak zwanej kozie \u2013 piecyku z rur\u0105, kt\u00f3ra wystawa\u0142a przez okno. Na tej kozie matka rozgotowywa\u0142a gar\u015b\u0107 m\u0105ki, kt\u00f3r\u0105 jedli\u015bmy raz dziennie. Wszyscy wyczekiwali wtedy wiosny, z nadziej\u0105, \u017ce ona co\u015b odmieni i znowu cytat si\u0119 nasuwa: \u00abIm s\u0142oneczko wy\u017cej, tym Sikorski bli\u017cej\u00bb. To te\u017c okaza\u0142o si\u0119 mrzonk\u0105. Na szcz\u0119\u015bcie ojciec zosta\u0142 zatrudniony na Ok\u0119ciu. Za prac\u0119 otrzymywa\u0142 deputat w postaci \u017cywno\u015bci i pieni\u0105dze. Rado\u015b\u0107 by\u0142a wielka, ale trwa\u0142a kr\u00f3tko. Niemcy ojca rozstrzelali 2 maja 1940 roku za jaki\u015b sabota\u017c na lotnisku. Ja by\u0142em najstarszy, a najm\u0142odsza siostra mia\u0142a dziewi\u0119\u0107 miesi\u0119cy. Na mnie spad\u0142 ci\u0119\u017car utrzymania rodze\u0144stwa i matki. W jednej chwili musia\u0142em wydoro\u015ble\u0107 i swoj\u0105 \u00abdoros\u0142o\u015b\u0107\u00bb rozpocz\u0105\u0142em od kradzie\u017cy w\u0119gla z wagon\u00f3w kolejowych. Ryzykowna sprawa, bo bahnschutze [niemiecka stra\u017c kolejowa] strzelali do rabusi\u00f3w bez wahania. Potem przerzuci\u0142em si\u0119 na okradanie wagon\u00f3w kolejowych stoj\u0105cych na bocznicach Dworca Gda\u0144skiego. Krad\u0142em co popad\u0142o \u2013 \u017cywno\u015b\u0107 przynosi\u0142em do dom\u00f3w, a reszt\u0119 \u00abfant\u00f3w\u00bb od razu up\u0142ynnia\u0142em na czarnym rynku. Pr\u00f3cz tego uda\u0142o mi si\u0119 z\u0142apa\u0107 zaj\u0119cie, kt\u00f3re polega\u0142o na sprz\u0105taniu stragan\u00f3w warzywnych na targowisku \u2013 to dawa\u0142o mo\u017cliwo\u015b\u0107 zbierania resztek i odpadk\u00f3w, kt\u00f3re nam p\u00f3\u017aniej matka gotowa\u0142a. Nast\u0119pnie przyszed\u0142 handel samogonem i papierosami \u2013 przy okazji sta\u0142em si\u0119 na\u0142ogowym palaczem, z czego \u00abpodleczono\u00bb mnie dopiero w Stutthofie. By\u0142em tak\u017ce roznosicielem gazet \u2013 polskoj\u0119zycznych gadzin\u00f3wek, kt\u00f3re warszawiacy bardzo ch\u0119tnie czytali, staraj\u0105c si\u0119 wy\u0142uska\u0107 jakie\u015b pocieszaj\u0105ce informacje z frontu mi\u0119dzy wierszami\u201d[32]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

Czes\u0142aw na szcz\u0119\u015bcie nie zatraci\u0142 si\u0119 ca\u0142kowicie w szabrownictwie: \u201eW tej ca\u0142ej mojej gonitwie za chlebem i handlem nie traci\u0142em kontaktu ze sw\u0105 biela\u0144sko-marymonck\u0105 ferajn\u0105 (przed Marymontem mieszkali\u015bmy na Bielanach), ponadto znajdowa\u0142em czas na czytanie ksi\u0105\u017cek \u2013 zachodzi\u0142em do takiej p\u00f3\u0142jawnej biblioteki na \u017boliborzu. Ksi\u0105\u017cki \u2013 cz\u0119sto powie\u015bci przygodowe z Dzikiego Zachodu, ale i nasza rodzima literatura stanowi\u0142y oderwanie od strasznej rzeczywisto\u015bci, ale i sk\u0142ania\u0142y mnie do refleksji\u2026 Na ca\u0142ego szed\u0142 handel bimbrem, papierosami, szaber i lewizna, ale z kolegami coraz cz\u0119\u015bciej zacz\u0119li\u015bmy rozmawia\u0107 o konspiracji, \u017ce trzeba jako\u015b dawa\u0107 odp\u00f3r tym bezece\u0144stwom, kt\u00f3re ka\u017cdego dnia na ulicach Warszawy wyprawiali Niemcy. W ko\u0144cu znalaz\u0142 si\u0119 w\u015br\u00f3d nas kto\u015b, kto ukierunkowa\u0142 te nasze d\u0105\u017cenia. To by\u0142 starszy ch\u0142opak z ulicy Ceg\u0142owskiej, mia\u0142 ksyw\u0119 \u00abGapek\u00bb. On potrafi\u0142 nami sprawnie i umiej\u0119tnie kierowa\u0107. Sprawi\u0142, \u017ce my \u2013 uliczne \u0142obuzy i szabrownicy \u2013 zacz\u0119li\u015bmy pomaga\u0107 innym, chocia\u017cby rodzinom aresztowanych lub zamordowanych przez Niemc\u00f3w w egzekucjach. Pomoc ta nieraz wymaga\u0142a nadal dzia\u0142a\u0144 na granicy z\u0142odziejstwa i oszustwa, ale takie by\u0142y realia \u2013 taki \u00abklimat\u00bb nam Niemcy stworzyli. Wiosn\u0105 1942 roku \u00abGapek\u00bb zaproponowa\u0142 mi wst\u0105pienie do Szarych Szereg\u00f3w. Zgodzi\u0142em si\u0119 bez wahania. Nadal handlowa\u0142em samogonem, ale jednocze\u015bnie zacz\u0105\u0142em poznawa\u0107 harcerstwo, \u017cy\u0107 jego idea\u0142ami. Jak wida\u0107, zacz\u0105\u0142em funkcjonowa\u0107 w bytach r\u00f3wnoleg\u0142ych, a do tego jeszcze dosz\u0142a szko\u0142a, kt\u00f3r\u0105 na powr\u00f3t otworzono. Od razu przyj\u0119to mnie do si\u00f3dmej klasy i tak walk\u0119 o prze\u017cycie \u0142\u0105czy\u0142em z walk\u0105 z okupantem i nauk\u0105\u201d. <\/p>\n\n\n\n

Po wybuchu powstania Czes\u0142aw, jak wielu innych \u017co\u0142nierzy i konspirator\u00f3w nie zdo\u0142a\u0142 po godzinie W do\u0142\u0105czy\u0107 do swego oddzia\u0142u. \u201eUda\u0142o mi si\u0119 \u2013 wspomina \u2013 dotrze\u0107 na \u017boliborz dopiero w trzecim dniu powstania. Zg\u0142osi\u0142em si\u0119 na powsta\u0144czy punkt werbunkowy w kinie T\u0119cza i jako ma\u0142olata skierowano mnie do prac pomocniczych. By\u0142em listonoszem, kuchcikiem, pomocnikiem rusznikarza, lecz przez ca\u0142y czas szuka\u0142em kontaktu z moj\u0105 dru\u017cyn\u0105. Nie by\u0142o jednak po niej \u015bladu. W ko\u0144cu dowiedzia\u0142em si\u0119, \u017ce na \u017boliborzu walczy jeden pluton harcerzy. Chodzi\u0142o o Pluton Bojowej Szko\u0142y 227 Szarych Szereg\u00f3w, w kt\u00f3rego sk\u0142ad wchodzi\u0142o kilka dru\u017cyn hufc\u00f3w \u017coliborskich. \u015arednia wieku w plutonie wynosi\u0142a 15\u201317 lat i pierwotnie przeznaczony by\u0142 on do ochrony sztabu, ale praktycznie u\u017cywano nas jako niezawodnego, bojowego odwodu. Tam, gdzie robi\u0142o si\u0119 naprawd\u0119 gor\u0105co i niebezpiecznie, wysy\u0142ano Pluton BS 227. Dlaczego? Z bardzo prozaicznego powodu, tacy m\u0142odociani \u017co\u0142nierze jak my, mniej my\u015bleli o konsekwencjach \u2013 kalectwie czy \u015bmierci. <\/p>\n\n\n\n

Chrzest bojowy przeszed\u0142em podczas obrony klasztoru zmartwychwstanek przy ulicy Krasi\u0144skiego. Jak posz\u0142o na nas niemieckie natarcie, zacz\u0105\u0142em strzela\u0107 z Mausera jak wariat, dopiero dow\u00f3dca mnie uspokoi\u0142. Dobrze, \u017ce nie mia\u0142em jeszcze peemu, bo wystrzela\u0142bym ca\u0142y magazynek\u2026\u201d. A kiedy szesnastoletni strzelec Lewandowski przej\u0105\u0142 od rannego powsta\u0144ca zdobycznego szmajsera, do wrze\u015bnia walczy\u0142 na pierwszej linii. Wzi\u0105\u0142 mi\u0119dzy innymi udzia\u0142 w krwawym szturmie na Dworzec Gda\u0144ski: \u201eTo by\u0142a prawdziwa rze\u017a! Nasze dow\u00f3dztwo zdecydowa\u0142o, \u017ce przebijemy korytarz z \u017boliborza na Stare Miasto, ale po drodze by\u0142 Dworzec Gda\u0144ski, a tam poci\u0105g pancerny, baterie dzia\u0142 przeciwlotniczych, czo\u0142gi, gniazda karabin\u00f3w maszynowych, bunkry\u2026 A przed nimi zupe\u0142nie ods\u0142oni\u0119ta przestrze\u0144 \u2013 jakie\u015b siedemset metr\u00f3w \u0142\u0105ki, kt\u00f3r\u0105 nale\u017ca\u0142o przebiec w huraganowym ogniu. Do natarcia razem z naszymi \u017coliborskimi oddzia\u0142ami poszli \u017co\u0142nierze przybyli z Puszczy Kampinoskiej, zupe\u0142nie nieprzygotowani do walki w mie\u015bcie. Niemcy mieli nas jak na patelni\u2026 Do szturmu ruszy\u0142o tysi\u0105c dwustu powsta\u0144c\u00f3w \u2013 sze\u015bciuset zgin\u0119\u0142o, dwustu zosta\u0142o rannych \u2013 chyba nic wi\u0119cej nie trzeba tu dodawa\u0107\u2026 <\/p>\n\n\n\n

Pr\u00f3cz walk na barykadach czy natar\u0107, do\u015b\u0107 cz\u0119sto bra\u0142em udzia\u0142 w patrolach na Marymoncie. Wyznaczano mnie do tego zadania, bo zna\u0142em tamtejszy teren. To ju\u017c by\u0142 pocz\u0105tek wrze\u015bnia. Z kilkoma ch\u0142opakami dosta\u0142em rozkaz rozpoznania stanowisk niemieckich w pobli\u017cu instytutu meteorologicznego. Kiedy min\u0119li\u015bmy ulic\u0119 Podle\u015bn\u0105 nagle okaza\u0142o si\u0119, \u017ce ca\u0142y kwarta\u0142 \u2013 kilkana\u015bcie ulic \u2013 otoczony jest przez Niemc\u00f3w sp\u0119dzaj\u0105cych mieszka\u0144c\u00f3w na wielki plac. Ci, kt\u00f3rzy pr\u00f3bowali si\u0119 wydosta\u0107 z tego kot\u0142a \u2013 byli zabijani na miejscu, mi\u0119dzy innymi dwaj koledzy z mojego patrolu. Nie by\u0142o wyj\u015bcia, natychmiast zdj\u0119li\u015bmy powsta\u0144cze opaski z r\u0105k, ukryli bro\u0144 w ruinach i wmieszali\u015bmy si\u0119 w t\u0142um, udaj\u0105c cywili. Na szcz\u0119\u015bcie t\u0119 akcj\u0119 nie prowadzi\u0142o SS, tylko Wehrmacht, bo w tym pierwszym wypadku zostaliby\u015bmy zabici na miejscu \u2013 esesmani wszystkich m\u0142odych m\u0119\u017cczyzn traktowali jako powsta\u0144c\u00f3w, czyli \u2013 jak oni to okre\u015blali \u2013 \u00abbandyt\u00f3w\u00bb\u201d. <\/p>\n\n\n\n

Schwytanych ludzi pop\u0119dzono na ramp\u0119 kolejow\u0105. \u201ePo trzech dniach \u2013 wspomina Lewandowski \u2013 jazdy w bydl\u0119cych wagonach, do kt\u00f3rych zagnali nas Niemcy w Warszawie, drzwi otworzy\u0142y si\u0119 i na tablicy przeczyta\u0142em nazw\u0119 stacji: Stutthof. Ju\u017c po wyj\u015bciu z poci\u0105gu zacz\u0105\u0142 si\u0119 ten koszmar \u2013 krzyki, bicie. W kieszeni mia\u0142em sw\u00f3j harcerski krzy\u017c \u2013 instynktownie wyrzuci\u0142em go w krzaki\u2026 Po kilkuset metrach nasza kolumna stan\u0119\u0142a przed bram\u0105 obozu. Za t\u0105 bram\u0105 nale\u017ca\u0142o zapomnie\u0107, \u017ce jest si\u0119 cz\u0142owiekiem\u2026 <\/p>\n\n\n\n

Mnie by\u0142o pisane prze\u017cy\u0107 ten horror \u2013 nie tylko ob\u00f3z, ale i marsz \u015bmierci. W powstaniu ociera\u0142em si\u0119 o \u015bmier\u0107 \u2013 w obozie ona by\u0142a na ka\u017cdym kroku \u2013 dzie\u0144 i noc \u2013 z g\u0142odu, przepracowania, zimna, choroby, od pa\u0142ki kapo, na drutach pod napi\u0119ciem elektrycznym, na szubienicy, w paszczy psa esesmana \u2013 a wszystko to ko\u0144czy\u0142o si\u0119 w krematorium, kt\u00f3re poch\u0142on\u0119\u0142o miliony ludzi. Mnie uda\u0142o si\u0119 prze\u017cy\u0107. Dlaczego? Mo\u017ce dlatego, \u017ce by\u0142em m\u0142ody \u2013 mia\u0142em wtedy szesna\u015bcie lat. Starsi wi\u0119\u017aniowie otaczali mnie opiek\u0105, dzielili si\u0119 chlebem, kurowali, kiedy by\u0142em chory. \u015amier\u0107 nie by\u0142a mi pisana i w tym kr\u0119gu piek\u0142a. Parafrazuj\u0105c Dantego, jako bardzo m\u0142ody cz\u0142owiek przeszed\u0142em kilka kr\u0119g\u00f3w piek\u0142a sprokurowanych cz\u0142owiekowi przez cz\u0142owieka i z takim baga\u017cem musia\u0142em zaczyna\u0107 wszystko od nowa po wojnie\u201d. <\/p>\n\n\n\n

I w tym momencie \u017cyciorys Czes\u0142awa Lewandowskiego zaczyna przypomina\u0107 losy bohater\u00f3w Pi\u0105tki z ulicy Barskiej<\/em>. Po powrocie do Warszawy, nawi\u0105za\u0142 on kontakt z kolegami, kt\u00f3rzy prze\u017cyli powstanie, wr\u00f3ci\u0142 do konspiracji, ale ju\u017c bez przekonania w jej celowo\u015b\u0107. Po prze\u017cyciach obozowych, pragn\u0105\u0142 normalnego \u017cycia \u2013 chcia\u0142 przede wszystkim si\u0119 uczy\u0107. Wspomina: \u201eDla mnie, numeru 79152, wojna by\u0142a sko\u0144czona. A tu pewnego dnia jako dru\u017cynowy dru\u017cyny harcerskiej na Bielanach dosta\u0142em rozkaz p\u00f3j\u015bcia z moimi ch\u0142opakami na akcj\u0119. Zawieziono nas w rejon Ursusa i dano bro\u0144, a wraz z ni\u0105 rozkaz dokonania napadu na fili\u0119 banku. Odm\u00f3wi\u0142em w tym udzia\u0142u, rzuci\u0142em pistolet na ziemi\u0119 i po prostu odszed\u0142em. Koledzy z harcerstwa ostrzegli mnie p\u00f3\u017aniej, \u017ce za niewykonanie rozkazu s\u0105d podziemny wyda\u0142 na mnie wyrok \u015bmierci. Postanowi\u0142em uciec do wojska. Przyj\u0119to mnie w 1946 roku do szko\u0142y oficerskiej w Krakowie i paradoksalnie w wojsku zamkn\u0105\u0142em wojenny rozdzia\u0142 \u017cycia\u201d. <\/p>\n\n\n\n

Oto jeden z \u017cyciorys\u00f3w cz\u0142owieka, kt\u00f3rego dzieci\u0144stwo i wczesn\u0105 m\u0142odo\u015b\u0107 naznaczy\u0142o pi\u0119tno wojny \u2013 dos\u0142ownie, gdy\u017c do dzi\u015b na jego r\u0119ce widnieje obozowy numer. To truizm, wielokrotnie powtarzany, ale powielmy go i w tym miejscu \u2013 cytowane tu wspomnienia weteran\u00f3w, to gotowe scenariusze na dramaty i filmy wojenne, czy raczej \u2013 antywojenne, bo trudno opiewa\u0107 jest wojn\u0119, kiedy g\u0142\u00f3wnym bohaterem jest dziecko \u2013 zawsze ofiara, je\u015bli nawet jest narz\u0119dziem \u015bmierci\u2026 Przywo\u0142ajmy jeszcze jedn\u0105 relacj\u0119, prawdziw\u0105, a jak\u017ce filmow\u0105, kojarz\u0105c\u0105 si\u0119 ze scen\u0105 z Katynia <\/em>(2007) Andrzeja Wajdy, kiedy na mo\u015bcie granicznym t\u0142um uciekaj\u0105cych przed Niemcami zderza si\u0119 z r\u00f3wnie przera\u017conym t\u0142umem, lecz uciekaj\u0105cym przed Armi\u0105 Czerwon\u0105. <\/p>\n\n\n\n

Zenon Kasprzak \u201esta\u0142 si\u0119 doros\u0142ym\u201d w wieku siedmiu lat[33]<\/a><\/sup><\/sup>. We wrze\u015bniu 1939 roku jego rodzice pos\u0142uchali radiowego apelu pu\u0142kownika Romana Umiastowskiego, by ewakuowa\u0107 si\u0119 ze stolicy na wsch\u00f3d: \u201eWyjechali\u015bmy \u2013 wspomina Zenon Kasprzak \u2013 ca\u0142\u0105 rodzin\u0105: ojciec, matka, ja i brat. To by\u0142 nie tylko b\u0142\u0105d, ale i makabra. Nikt nas nie chcia\u0142 po drodze wpu\u015bci\u0107 do mieszkania, ani otworzy\u0107 drzwi. Droga zmieni\u0142a si\u0119 w jeden wielki strumie\u0144 uchod\u017ac\u00f3w, kt\u00f3rzy pieszo, na rowerach i furmankach uciekali po\u0142\u0105czeni jednym pragnieniem: byle dalej od wojennej po\u017cogi. Ale nie zdo\u0142ali\u015bmy jej unikn\u0105\u0107, bo \u015bmier\u0107 nadlecia\u0142a z g\u00f3ry. Nagle us\u0142yszeli\u015bmy przera\u017aliwe wycie \u2013 to by\u0142y syreny sztukas\u00f3w, kt\u00f3re ich piloci w\u0142\u0105czali, by spot\u0119gowa\u0107 groz\u0119 nalotu. Zacz\u0119\u0142a si\u0119 masakra, sztukasy sieka\u0142y z karabin\u00f3w maszynowych miotaj\u0105cy si\u0119 i przera\u017cony t\u0142um. Wskoczy\u0142em w kartoflisko i patrzy\u0142em, jak samoloty, fala za fal\u0105, nadlatywa\u0142y, otwiera\u0142y ogie\u0144 i zawraca\u0142y z powrotem, by znowu nadlecie\u0107 i pikowa\u0107 na bezbronnych ludzi\u2026 To jest trudne do opisania\u2026 a ja mia\u0142em wtedy tylko siedem lat [pan Zenon p\u0142acze]\u2026 Podnios\u0142em g\u0142ow\u0119 i zobaczy\u0142em j\u0105\u2026 Na skraju lasu le\u017ca\u0142a kobieta w lnianej sukni, boso\u2026 Obok niej\u2026 Obok niej kl\u0119cza\u0142o dziecko, szarpa\u0142o j\u0105 i krzycza\u0142o: \u00abMama nie \u015bpij! Mama, obud\u017a si\u0119! Mama, wsta\u0144!\u00bb\u2026 A mama by\u0142a zabita\u2026 Do dzi\u015b, jak natykam si\u0119 na obraz Che\u0142mo\u0144skiego Babie lato<\/em>, to od razu przypominam sobie t\u0105 bos\u0105 kobiet\u0119 w lnianej sukni\u2026 Nie mog\u0119 patrze\u0107 na ten obraz! <\/p>\n\n\n\n

Kawa\u0142ek dalej p\u0142yn\u0119\u0142a rzeka, przez kt\u00f3r\u0105 przerzucony by\u0142 most drewniany i na nim spotka\u0142y si\u0119 dwie kolumny uchod\u017ac\u00f3w \u2013 nasza id\u0105ca na wsch\u00f3d i tamta \u2013 uciekaj\u0105ca na zach\u00f3d. Tam by\u0142a najwi\u0119ksza rze\u017a. Ludzie zrzucali si\u0119 z tego mostu do wody, a rzeka czerwona od krwi pe\u0142na by\u0142a trup\u00f3w, tobo\u0142\u00f3w podr\u00f3\u017cnych i waliz, kt\u00f3re powoli unosi\u0142 nurt, a w tym wszystkim sta\u0142a kobiecina z krow\u0105 i krzycza\u0142a: \u00abLudzie, ratujcie moj\u0105 jedyn\u0105 \u017cywicielk\u0119!\u00bb\u2026 Prosz\u0119 sobie wyobrazi\u0107 surrealizm tej sceny: rzeka trup\u00f3w, na mo\u015bcie oszaleli, miotaj\u0105cy si\u0119 pod ogniem sztukas\u00f3w i walcz\u0105cy z sob\u0105 ludzie, a ta ch\u0142opka b\u0142aga\u0142a o ratowanie jej krowy\u201d[34]<\/a><\/sup><\/sup>. Po tym pierwszym horrorze Kasprzakowie powr\u00f3cili do Warszawy. Nast\u0119pnie by\u0142 horror okupacji, powstania i wreszcie Zenon Kasprzak wraz z matk\u0105 i bratem trafi\u0142 do obozu pracy w Turyngii. Tu wiosn\u0105 1945 roku wyzwolili ich Amerykanie i zakwaterowali\u2026 w barakach by\u0142ego obozu koncentracyjnego w Buchenwaldzie. Dzi\u015b wspomina, co zobaczy\u0142 w obozie jako dwunastolatek: \u201eDo\u015b\u0107 dobrze pozna\u0142em, na czym polega\u0142a tamtejsza technologia zabijania wi\u0119\u017ani\u00f3w. By\u0142 drewniany p\u0142ot, w nim furtka, a za ni\u0105 g\u0142\u0119boka studnia przykryta kawa\u0142kiem blachy. Kiedy miano wi\u0119\u017ania wyko\u0144czy\u0107, \u015bci\u0105gano ze studni blach\u0119 i go w ni\u0105 wpychano. Na dnie sztolni czeka\u0142o na niego dw\u00f3ch esesman\u00f3w, kt\u00f3rzy og\u0142uszali go pa\u0142k\u0105 i wieszali za brod\u0119 na haku rze\u017anickim, kt\u00f3ry wystawa\u0142 ze \u015bciany. Wi\u0119zie\u0144 w ten spos\u00f3b zion\u0105\u0142 ducha, ale zanim to nast\u0105pi\u0142o, nie jeden odzyskiwa\u0142 przytomno\u015b\u0107 i drapa\u0142 r\u0119koma \u015bcian\u0119 \u2013 widzia\u0142em w niej \u015blady po tych konwulsjach. Nast\u0119pnie wind\u0105 wywo\u017cono trupy do g\u00f3ry, do krematorium, gdzie pracowa\u0142y trzy piece. Pono\u0107 palono w nich na raz po trzy cia\u0142a\u2026 Wszystko to widzia\u0142em na w\u0142asne oczy\u2026 Widzia\u0142em te\u017c grot\u0119, w kt\u00f3rej Niemcy trzymali tygrysa. Grota otoczona by\u0142a krat\u0105 i fos\u0105. Zwierz\u0119 by\u0142o celowo g\u0142odzone. I takiemu rozjuszonemu g\u0142odem tygrysowi rzucano wi\u0119\u017ania na po\u017carcie. Esesmani delektowali si\u0119 obrazem rozrywanego na strz\u0119py cz\u0142owieka\u2026 Widzia\u0142em te\u017c aba\u017cury na lampy, wykonane ze spreparowanej ludzkiej sk\u00f3ry, cz\u0119sto z tatua\u017cami\u2026 <\/p>\n\n\n\n

Jak z\u0142apali s\u0142ynnego zbrodniarza z Buchenwaldu, Martina Sommera, to przywie\u017ali go najpierw do jego by\u0142ego w\u0142adztwa i zamkn\u0119li w jednej z cel przy bramie g\u0142\u00f3wnej obozu. Kt\u00f3rego\u015b dnia brat podsadzi\u0142 mnie do okienka tej celi. Chwyci\u0142em si\u0119 krat i zobaczy\u0142em m\u0119\u017cczyzn\u0119 siedz\u0105cego na pryczy. Podni\u00f3s\u0142 g\u0142ow\u0119 do g\u00f3ry i spojrza\u0142 na mnie. I wtedy naplu\u0142em mu na g\u0142ow\u0119. Ten odruch by\u0142 silniejszy ode mnie! Nie zareagowa\u0142. Nie zapomn\u0119 jednak nigdy jego spojrzenia\u2026\u201d. <\/p>\n\n\n\n

Skrzy\u017cowanie spojrze\u0144 dziecka i zbrodniarza\u2026 \u201eId\u017a i patrz\u2026\u201d \u2013 zacytujmy Apokalips\u0119 \u015bw. Jana i jednocze\u015bnie przywo\u0142ajmy arcydzie\u0142o Elema Klimowa z 1985 roku o szesnastoletnim partyzancie\u2026 Wszystkie okropno\u015bci niemieckich pacyfikacji na Bia\u0142orusi[35]<\/a><\/sup><\/sup>, kt\u00f3re w sugestywnym i przejmuj\u0105cym do szpiku ko\u015bci obrazie ukaza\u0142 Klimow dzi\u015b urzeczywistnia na Ukrainie armia rosyjska pod wodz\u0105 W\u0142adimira Putina. Prawie ka\u017cdego dnia telewizja dostarcza newsy z frontu i masakrowanych ukrai\u0144skich miejscowo\u015bci, a mi\u0119dzy nimi obrazy dzieci wojny\u2026 Mi\u0119dzy innymi tkwi w pami\u0119ci obraz ma\u0142ego zap\u0142akanego ch\u0142opczyka przekraczaj\u0105cego ukrai\u0144sko-polsk\u0105 granic\u0119 bez rodzic\u00f3w \u2013 samotnego w t\u0142umie obcych ludzi\u2026 \u201eId\u017a i patrz\u201d! <\/p>\n\n\n\n

    \n

  1. Jak trafnie podkre\u015blaj\u0105 redaktorki ksi\u0105\u017cki Dzieci i do\u015bwiadczenie wojny. Wiek XX i XXI<\/em>: \u201eDzia\u0142ania wojenne skierowane przeciwko cywilom nale\u017c\u0105 do specyfiki wi\u0119kszo\u015bci konflikt\u00f3w zbrojnych ostatniego stulecia. Zniszczenia, deportacje i masowe ofiary towarzyszy\u0142y ludzko\u015bci w trakcie d\u0142ugiego pod tym wzgl\u0119dem XX wieku \u2013 od kampanii prowadzonych przez imperia kolonialne w Afryce i Azji Wschodniej, poprzez kolejne hekatomby dw\u00f3ch wojen \u015bwiatowych, do wojny na P\u00f3\u0142wyspie Korea\u0144skim i w Wietnamie czy walk na Ba\u0142kanach, w Afganistanie i Iraku. Udzia\u0142 cywilnych ofiar w I wojnie \u015bwiatowej wyni\u00f3s\u0142 5 procent, w nast\u0119pnej by\u0142o to ju\u017c 50, a w walkach w Korei \u2013 84 procent\u201d. Dzieci i do\u015bwiadczenie wojny. Wiek XX i XXI<\/em>, red. Ma\u0142gorzata Grzywacz, Ma\u0142gorzata Okupnik, Wydawnictwo Naukowe UAM, Pozna\u0144 2020, s. 7. \u2191<\/a> <\/p><\/li>\n\n\n\n

  2. Edward Zamiara urodzi\u0142 si\u0119 16 listopada 1934 roku Porozowie niedaleko Wo\u0142kowyska. Wszystkie relacje weteran\u00f3w, kt\u00f3rych dzieci\u0144stwo przypad\u0142o na lata II wojny \u015bwiatowej zosta\u0142y zebrane przez autora niniejszego tekstu w latach 2017\u20132022 w ramach projektu miesi\u0119cznika \u201ePolski Zbrojnej\u201d \u201eJedno z moich imion brzmi \u017cycie\u201d. Cz\u0119\u015b\u0107 z nich sta\u0142o si\u0119 kanw\u0105 ksi\u0105\u017cki Prze\u017cy\u0142em wojn\u0119\u2026 Ostatni \u017co\u0142nierze Walcz\u0105cej Polski<\/em>, Wydawnictwo Znak Horyzont, Krak\u00f3w 2021. \u2191<\/a> <\/p><\/li>\n\n\n\n

  3. Scenariusz filmu oparto na opowiadaniu W\u0142odzimierza Odojewskiego Sezon w Wenecji. <\/em> \u2191<\/a> <\/p><\/li>\n\n\n\n

  4. Filmy Jana Jakuba Kolskiego kojarzone s\u0105 przede wszystkim z realizmem magicznym i nawet w obrazach nie nale\u017c\u0105cych do nurtu \u201eJa\u0144ciolandu\u201d cz\u0119sto widzowie dopatruj\u0105 si\u0119 jego przejaw\u00f3w. Tak jest tak\u017ce w wypadku Wenecji <\/em>oraz innych tytu\u0142\u00f3w pod kt\u00f3rymi kryj\u0105 si\u0119 filmy rozgrywaj\u0105ce si\u0119 podczas wojny lub bezpo\u015brednio po jej zako\u0144czeniu: Pogrzeb kartofla <\/em>(1990), Daleko od okna <\/em>(2000), Pornografia <\/em>(2002), Afonia i pszczo\u0142y <\/em>(2009), czy U\u0142askawienie <\/em>(2017). Jednak t\u0119 percepcj\u0119 mo\u017cna odwr\u00f3ci\u0107 i szuka\u0107 \u015blad\u00f3w wojny w filmach realizmu magicznego. Dzieckiem wojny by\u0142 chocia\u017cby \u201eIndorek\u201d (Mariusz Saniternik) w Cudownym miejscu <\/em>(1995). Re\u017cyser w jednym z wywiad\u00f3w o d\u0142ugich tradycjach filmowych rodziny Kolskich wspomnia\u0142 o dramatycznych prze\u017cyciach wojennych swego ojca Romana, kt\u00f3re tak\u017ce zwi\u0105zane by\u0142y z kinem: \u201eW czasie wojny jako 17-latek zosta\u0142 przewieziony z fabryki broni w Cz\u0119stochowie do Buchenwaldu. Razem z innymi wi\u0119\u017aniami sp\u0119dzi\u0142 cztery dni w bydl\u0119cych wagonach. A w Buchenwaldzie Niemcy zamkn\u0119li m\u0119\u017cczyzn w kinie i przez trzy dni, ledwo \u017cywym, puszczali niemieckie filmy z ta\u0144cz\u0105cymi girleskami\u201d. By\u0142o s\u0142ycha\u0107 bij\u0105ce serca i oddechy. Jakub Wiewi\u00f3rski rozmawia z Janem Jakubem Kolskim<\/em>, \u201eSto lat w Kinie\u201d, dodatek \u201eGazety Wyborczej\u201d z 13\u201314 sierpnia 2007, \u0141\u00f3d\u017a, s. 2. \u2191<\/a> <\/p><\/li>\n\n\n\n

  5. J. P\u0142a\u017cewski, 200 film\u00f3w tworzy histori\u0119 najnowsz\u0105 kina<\/em>, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1973, s. 129. \u2191<\/a> <\/p><\/li>\n\n\n\n

  6. Pisz\u0105c o filmach traktuj\u0105cych drug\u0105 wojn\u0119 \u015bwiatow\u0105 z perspektywy dzieci\u0119cego do\u015bwiadczenia trzeba wspomnie\u0107 tak\u017ce o filmach dokumentalnych poruszaj\u0105cych t\u0119 tematyk\u0119, a zrealizowanych w czasie tej wojny zar\u00f3wno przez czo\u0142\u00f3wki filmowe Polskich Si\u0142 Zbrojnych na Zachodzie, Armii genera\u0142a W\u0142adys\u0142awa Andersa w Zwi\u0105zku Sowieckim, jak i 1 Armii w Zwi\u0105zku Sowieckim genera\u0142a Zygmunta Berlinga. Nale\u017cy przede wszystkim przywo\u0142a\u0107 film w re\u017cyserii Micha\u0142a Waszy\u0144skiego Dzieci <\/em>(1943), kt\u00f3ry przedstawia\u0142 dzieje dzieci ewakuowanych ze Zwi\u0105zku Sowieckiego i nast\u0119pnie rozmieszczonych w obozach m\u0142odzie\u017cowych w Teheranie i Kairze oraz Dzieci na wygnaniu <\/em>(1944) w re\u017cyserii Eugeniusza C\u0119kalskiego o tej samej tematyce co film Waszy\u0144skiego. W 1944 roku Eugeniusz C\u0119kalski przemontowa\u0142 i przysposobi\u0142 dla widza brytyjskiego Drog\u0119 m\u0142odych <\/em>Aleksandra Forda z 1936 roku. Wersja angielska firmowana przez Biuro Filmowe Polskiego O\u015brodka Informacyjnego w Londynie nosi\u0142a tytu\u0142 Children must laugh <\/em>(Dzieci powinny si\u0119 \u015bmia\u0107). <\/em>Wi\u0119cej na ten temat pisze mi\u0119dzy innymi Stanis\u0142aw Ozimek w ksi\u0105\u017cce Film polski w wojennej potrzebie<\/em>, Pa\u0144stwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1974. \u2191<\/a> <\/p><\/li>\n\n\n\n

  7. Z listu udost\u0119pnionego autorowi przez Andrzeja Nusbeka w czasie rozmowy we wrze\u015bniu 2018 roku. Andrzej Nusbek urodzi\u0142 si\u0119 9 kwietnia 1931 roku w Warszawie. \u2191<\/a> <\/p><\/li>\n\n\n\n

  8. We wrze\u015bniu 2022 roku premier\u0119 kinow\u0105 mia\u0142 film Krzysztofa \u0141ukaszewicza Orl\u0119ta. Grodno\u201939<\/em>, w kt\u00f3rym obrona Grodna przed Armi\u0105 Czerwon\u0105 we wrze\u015bniu 1939 roku ukazana zosta\u0142a z perspektywy dwunastoletniego \u017cydowskiego ch\u0142opca Leosia Rotmana (Feliks Matecki) i jego r\u00f3wie\u015bnik\u00f3w. <\/span>\u2191<\/a> <\/span><\/p><\/li>\n\n\n\n

  9. W\u0105tki dzieci\u0119ce mo\u017cna odnale\u017a\u0107 tak\u017ce w serialach, kt\u00f3re o wojnie opowiada\u0142y w l\u017cejszej konwencji, a powsta\u0142y g\u0142\u00f3wnie z my\u015bl\u0105 o m\u0142odzie\u017cowej widowni. Chodzi o kultowe dla kilku pokole\u0144 Polak\u00f3w seriale Czterej pancerni i pies <\/em>(1966\u20131970) oraz Stawka wi\u0119ksza ni\u017c \u017cycie <\/em>(1967\u20131968). Mi\u0119dzy innymi w odcinku dziewi\u0105tym Stawki <\/em>\u2013 Genialny plan pu\u0142kownika Krafta<\/em> poznajemy histori\u0119 dw\u00f3ch braci bli\u017aniak\u00f3w (w podw\u00f3jnej roli Maciej Dami\u0119cki): Wacka S\u0142owikowskiego wychowanego na Polaka i Eryka Gettinga, cz\u0142onka Hitlerjugend. \u2191<\/a> <\/p><\/li>\n\n\n\n

  10. O tych dramatycznych wydarzeniach opowiada r\u00f3wnie\u017c film dokumentalny Hanny Etemadi i Zofii Kunert Dzieci Zamojszczyzny<\/em>, zrealizowany w 1999 roku. \u2191<\/a> <\/p><\/li>\n\n\n\n

  11. Problem konwersji \u017cydowskich dzieci na katolicyzm jest jednym z w\u0105tk\u00f3w Bo\u017cych skrawek<\/em> Yurka Bogayevicza, polsko-ameryka\u0144skiej koprodukcji z 2001 roku. Jedenastoletni Romek (Haley Joel Osment) po uratowaniu z getta trafia do ch\u0142opskiej rodziny Lip\u00f3w. By uwiarygodni\u0107, \u017ce jest ich dalekim krewnym, ucz\u0119szcza na lekcje religii i przygotowuje si\u0119 z innymi dzie\u0107mi do sakramentu pierwszej komunii \u015bwi\u0119tej. Ksi\u0105dz (Willem Dafoe), znaj\u0105c prawdziw\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 ch\u0142opca, postanawia, \u017ce jego komunia b\u0119dzie mistyfikacj\u0105 i podczas komunijnej mszy podaje mu niepo\u015bwi\u0119cony komunikant \u2013 tytu\u0142owe bo\u017ce skrawki. \u2191<\/a> <\/p><\/li>\n\n\n\n

  12. Obecna nazwa: Pa\u0144stwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau w O\u015bwi\u0119cimiu. \u2191<\/a> <\/p><\/li>\n\n\n\n

  13. Krystyna Budnicka urodzi\u0142a si\u0119 jako Hena Kuczer 8 maja 1932 roku w Warszawie. \u2191<\/a> <\/p><\/li>\n\n\n\n

  14. Ten i poni\u017csze cytaty pochodz\u0105 z rozmowy z Krystyn\u0105 Budnick\u0105 w maju 2021 roku. \u2191<\/a> <\/p><\/li>\n\n\n\n

  15. Ulica Graniczna <\/em>by\u0142a pierwszym filmem, kt\u00f3ry Aleksander Ford zrealizowa\u0142 po wojnie i zarazem pierwszym, w kt\u00f3rym zaakcentowano wyra\u017anie skomplikowane relacje polsko-\u017cydowskie w czasie drugiej wojny \u015bwiatowej. Jak zaznacza Joanna Preizner: \u201ePrace nad scenariuszem re\u017cyser rozpocz\u0105\u0142 w pierwszej po\u0142owie 1946 roku, ale pierwotny projekt w niewielkim stopniu przypomina\u0142 to, co w ko\u0144cu znalaz\u0142o si\u0119 na ekranie. Poruszony relacjami o tym, jak przebiega\u0142a zag\u0142ada \u017byd\u00f3w i jak bardzo byli oni osamotnieni w swoim cierpieniu, wstrz\u0105\u015bni\u0119ty doniesieniami o morderstwach i pogromach dokonywanych przez Polak\u00f3w na tych nielicznych ocala\u0142ych \u017bydach, kt\u00f3rzy chcieli po wojnie wr\u00f3ci\u0107 do w\u0142asnych dom\u00f3w, Ford napisa\u0142 ostry, bezkompromisowy tekst, w kt\u00f3rym obna\u017cy\u0142 polski antysemityzm\u201d (Joanna Preizner, Aleksander Ford \u2013 car PRL-owskiego kina<\/em>, [w:] Autorzy kina polskiego<\/em>, tom 2 pod red. Gra\u017cyny Stach\u00f3wny i Bogus\u0142awa Zmudzi\u0144skiego, Wydawnictwo UJ, Krak\u00f3w 2007, s. 26\u201327. Jednak na film o takim wyd\u017awi\u0119ku nie otrzyma\u0142 zgody ani we w\u0142adzach Filmu Polskiego (akurat w tym czasie Ford straci\u0142 stanowisko prezesa tego przedsi\u0119biorstwa na rzecz nie\u017cyczliwego mu Stanis\u0142awa Albrechta, kt\u00f3ry od razu zacz\u0105\u0142 torpedowa\u0107 ten projekt), ani \u2013 co najistotniejsze \u2013 Komitetu Centralnego \u015bwie\u017co powsta\u0142ej (1948) Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Fordowi zalecono, by w filmie o tragedii \u017byd\u00f3w ukaza\u0142 przede wszystkim Powstanie w getcie warszawskim i \u201ekomunistyczne motywacje\u201d kieruj\u0105ce \u017cydowskimi bojowcami. Ford nie us\u0142ucha\u0142 tych dyrektyw i sko\u0144czy\u0142o si\u0119 ostrych ingerencjach cenzury, kt\u00f3ra wyci\u0119\u0142a wiele wstrz\u0105saj\u0105cych scen. Mimo to opowie\u015b\u0107 o przyja\u017ani dzieci zamieszkuj\u0105cych jedn\u0105 kamienic\u0119, kt\u00f3r\u0105 wystawia na straszn\u0105 pr\u00f3b\u0119 wojna i okupacja robi do dzi\u015b wstrz\u0105saj\u0105ce wra\u017cenie. Micha\u0142 Danielewicz pisze: \u201eUlic\u0119 Graniczn\u0105 <\/em>ogl\u0105da w Polsce kilka milion\u00f3w widz\u00f3w. To \u2013 obok Zakazanych piosenek <\/em>i Skarbu \u2013 <\/em>najpopularniejszy film powojennej dekady. Ku\u015bmirak jest nadal folksdojczem, a jego c\u00f3rka kochank\u0105 niemieckiego \u017co\u0142nierza. Bronek kieruje si\u0119 dobroci\u0105 serca, a nie \u015bwiadomo\u015bci\u0105 spo\u0142eczn\u0105. Oficer wci\u0105\u017c nie przepada za \u017bydami, ale przed \u015bmierci\u0105 zd\u0105\u017cy powiedzie\u0107 synowi: \u00abI \u017bydzi s\u0105 r\u00f3\u017cni, i my mamy swoich Ku\u015bmirak\u00f3w\u00bb. Powsta\u0144cy w getcie walcz\u0105 o godn\u0105 \u015bmier\u0107 \u2013 nie o post\u0119p. Dawidek ci\u0105gle si\u0119 boi\u201d. Micha\u0142 Danielewicz, Ford. Re\u017cyser<\/em>, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2019, s. 166\u2013167. \u2191<\/a> <\/p><\/li>\n\n\n\n

  16. Monika Maszewska-\u0141upniak w swej analizie tw\u00f3rczo\u015bci Stanis\u0142awa R\u00f3\u017cewicza podkre\u015bla, \u017ce \u015awiadectwo urodzenia <\/em>jest pierwszym filmem w dorobku re\u017cysera, w kt\u00f3rym \u201ewyra\u017anie zaakcentowa\u0142 elementy charakterystyczne dla jego stylu i poetyki. [\u2026] Minimalizm akcji, minimalizm warstwy s\u0142ownej, semantyczna funkcja przestrzeni i wype\u0142niaj\u0105cych j\u0105 przedmiot\u00f3w, obrazy jako g\u0142\u00f3wne no\u015bniki znaczenia nale\u017c\u0105 do element\u00f3w, kt\u00f3re uwiarygodniaj\u0105 prawd\u0119 o okupacyjnej codzienno\u015bci i sprzyjaj\u0105 bolesnej intymno\u015bci wojennych do\u015bwiadcze\u0144. Monika Maszewska-\u0141upniak, Rzeczywisto\u015b\u0107 filmowa Stanis\u0142awa R\u00f3\u017cewicza<\/em>, Wydawnictwo UJ, Krak\u00f3w 2009, s. 19. Niebagatelny przy tworzeniu filmu by\u0142 fakt, \u017ce re\u017cyser, jak i wsp\u00f3\u0142scenarzysta \u2013 jego brat Tadeusz, do\u015bwiadczyli okropno\u015bci wojny jako dzieci. \u2191<\/a> <\/p><\/li>\n\n\n\n

  17. Inspiracj\u0105 dla Kropli krwi<\/em> by\u0142y autentyczne prze\u017cycia dziesi\u0119cioletniej Mirki Bram, kt\u00f3rej relacja znajduje si\u0119 w Archiwum \u017bydowskiego Instytutu Historycznego. Dziewczynka tak w 1945 roku opowiada\u0142a o \u201eegzaminie\u201d przed komisj\u0105 maj\u0105c\u0105 orzec o jej czysto\u015bci rasowej w siedzibie Czerwonego Krzy\u017ca w Che\u0142mie: \u201eOni pytali o r\u00f3\u017cne rzeczy, jak \u017cy\u0142am przed wojn\u0105, na co mamusia zachorowa\u0142a, co jad\u0142am i parzyli mi w oczy i kazali te\u017c patrze\u0107 […] potem kazali mi chodzi\u0107 po pokoju, \u017ce po chodzie mo\u017cna pozna\u0107 \u017byd\u00f3wk\u0119! Ale jako\u015b nie poznali, bo powiedzieli, \u017ce mog\u0119 by\u0107 Niemk\u0105\u201d, http:\/\/www.archiwumkobiet.pl\/publikacja\/relacja-mirki-bram<\/a> [dost\u0119p: 10.11.2022]. \u2191<\/a> <\/p><\/li>\n\n\n\n

  18. Pierwsz\u0105, kt\u00f3ra pragn\u0119\u0142a nakr\u0119ci\u0107 film o obozie dzieci\u0119cym w \u0141odzi by\u0142a Wanda \u017b\u00f3\u0142kiewska. Pisarka przygotowa\u0142a scenariusz o roboczym tytule Krucjata<\/em>, kt\u00f3ry jednak nigdy nie trafi\u0142 do realizacji. Szerzej pisze o tym Piotr Zwierzchowski, Motyw dziecka w polskich filmach o II wojnie \u015bwiatowej w latach 1944\u20131989<\/em>, [w:] Zobaczy\u0107 dziecko. Literackie i filmowe portrety dziecka w Polsce w XX wieku<\/em>, red. Aldona Ossowska-Zwierzchowska, Wydawnictwo Naukowe UKW, Bydgoszcz 2012. \u2191<\/a> <\/p><\/li>\n\n\n\n

  19. W\u0142a\u015bciwa nazwa to ob\u00f3z prewencyjny S\u0142u\u017cby Bezpiecze\u0144stwa dla m\u0142odych Polak\u00f3w. Utworzony zosta\u0142 w grudniu 1942 roku. \u2191<\/a> <\/p><\/li>\n\n\n\n

  20. W tym samym 1970 roku premier\u0119 mia\u0142 film dokumentalny \u2013 Ob\u00f3z na Przemys\u0142owej <\/em>Danuty Halladin. Kilka lat wcze\u015bniej o ma\u0142ych wi\u0119\u017aniach niemieckich oboz\u00f3w koncentracyjnych powsta\u0142y dwa wa\u017cne dokumenty: Dzieci z rampy <\/em>(1963) Andrzeja Piekutowskiego i Dzieciom\u2026 <\/em>(1968) Jana \u0141omnickiego. Warto te\u017c wspomnie\u0107 kr\u00f3tkometra\u017cowy Ambulans <\/em>(1961) Janusza Morgensterna, w kt\u00f3rym tytu\u0142owy samoch\u00f3d ze znakiem Czerwonego Krzy\u017ca okazuje si\u0119 narz\u0119dziem mordu SS i Nad rzek\u0105 <\/em>(1962) Janusza Kubika. Ta etiuda opowiada o ch\u0142opcu, kt\u00f3rego marzeniem jest wst\u0105pi\u0107 do partyzantki. Jego pragnienie spe\u0142nia si\u0119 nieoczekiwanie w dramatycznych okoliczno\u015bciach antypartyzanckiej ob\u0142awy prowadzonej przez wojsko niemieckie. \u2191<\/a> <\/p><\/li>\n\n\n\n

  21. Oskar Soba\u0144ski, Opowie\u015b\u0107 o Ruth<\/em>, \u201eFilm\u201d nr 39, 23 wrze\u015bnia 1984, s. 12. \u2191<\/a> <\/p><\/li>\n\n\n\n

  22. Film opowiada dzieje 1 Dywizji Piechoty im. Tadeusza Ko\u015bciuszki i jej krwawego chrztu bojowego w bitwie pod Lenino. \u2191<\/a> <\/p><\/li>\n\n\n\n

  23. Stanis\u0142aw Zawi\u015bli\u0144ski, Hoffman. Chuligana \u017cywot w\u0142asny<\/em>, Wydawnictwo Skorpion, Warszawa 1999, s. 167. \u2191<\/a> <\/p><\/li>\n\n\n\n

  24. Oczywi\u015bcie w\u0105tek dzieci\u0119cego do\u015bwiadczenia wojny mniej lub bardziej jest obecny w polskich dramatach wojennych, by wymieni\u0107 chocia\u017cby Korczaka <\/em>Andrzeja Wajdy (1990), W ciemno\u015bciach <\/em>Agnieszki Holland. Jedn\u0105 z najbardziej przejmuj\u0105cych scen dziecka ocalonego z Zag\u0142ady mo\u017cna zobaczy\u0107 w Li\u015bcie Schindlera <\/em>\u2013 superprodukcji Stevena Spielberga zrealizowanej z udzia\u0142em polskich aktor\u00f3w w Polsce w 1993 roku \u2013 czyli dziewczynki w czerwonym p\u0142aszczyku. Annette Insdorf podkre\u015bla, \u017ce wielk\u0105 inspiracj\u0105 dla Spielberga jeszcze przed rozpocz\u0119ciem pracy nad List\u0105 Schindlera <\/em>by\u0142 wspomniany Korczak <\/em>Andrzeja Wajdy (w wielu drugoplanowych rolach obsadzi\u0142 aktor\u00f3w z filmu Wajdy, a scenografi\u0119 powierzy\u0142 Allanowi Starskiemu, kt\u00f3ry by\u0142 za ni\u0105 odpowiedzialny r\u00f3wnie\u017c w Korczaku<\/em>). Insdorf przypomina przy tym, jak gor\u0105ce dyskusje wywo\u0142a\u0142 film Wajdy na Zachodzie, \u0142\u0105cznie z oskar\u017ceniami re\u017cysera o antysemityzm. Krytykowano zw\u0142aszcza zako\u0144czenie filmu, utrzymane w onirycznym slow motion<\/em>, w kt\u00f3rym wagon z Doktorem i jego podopiecznymi od\u0142\u0105cza si\u0119 od sk\u0142adu pod\u0105\u017caj\u0105cego do Treblinki i wszyscy wybiegaj\u0105 ze\u0144 na kwiecist\u0105 \u0142\u0105k\u0119. Niekt\u00f3rzy ameryka\u0144scy recenzenci postrzegali t\u0119 scen\u0119 jako \u201echrystianizacj\u0119\u201d \u017cydowskich ofiar, na co Wajda tak odpowiedzia\u0142 w wywiadzie dla \u201eNew York Times\u201d z 14 kwietnia 1991 roku: \u201eNie ma nic prostszego ni\u017c pokaza\u0107 \u015bmier\u0107 dzieci w komorze gazowej. To by\u0142aby bardzo poruszaj\u0105ca scena, wszyscy zalewaliby si\u0119 \u0142zami. Ale czy my mamy prawo, czy sztuka ma prawo to pokaza\u0107? [\u2026]. Moim zdaniem to pi\u0119kne, \u017ce z naszej niezgody na fakt zagazowania dzieci powstaje wizja, w kt\u00f3rej mog\u0105 one i\u015b\u0107 gdzie\u015b indziej, do jakiego\u015b lepszego \u015bwiata\u201d. Annette Insdorf, Wajdowski filosemityzm<\/em>, \u201eEkrany\u201d 1(47)\/2019, http:\/\/ekrany.org.pl\/historia_kina\/wajdowski-filosemityzm\/<\/a> [dost\u0119p: 11.11. 2022]. <\/p>

    Wci\u0105\u017c na swe filmy czekaj\u0105 tak wa\u017ckie tematy jak gehenna i tu\u0142aczka polskich dzieci zes\u0142anych do Zwi\u0105zku Sowieckiego czy dzieci urodzonych ze zwi\u0105zk\u00f3w polskich kobiet z okupantami lub przez nich zgwa\u0142conych. Ten ostatni, niezwykle traumatyczny aspekt zosta\u0142 poruszony w serialu Dom <\/em>(1980\u20132000). Jedna z lokatorek filmowej kamienicy przy ulicy Z\u0142otej, Lidka Jasi\u0144ska (Joanna Szczepkowska) decyduje si\u0119 wychowa\u0107 syna, kt\u00f3ry by\u0142 owocem gwa\u0142tu przez niemieckich \u017co\u0142dak\u00f3w w czasie Powstania Warszawskiego. Tego d\u0142ugo nie mo\u017ce zaakceptowa\u0107 jej ojciec Stanis\u0142aw (Wirgiliusz Gry\u0144). \u2191<\/a> <\/p><\/li>\n\n\n\n

  25. Jerzy Widejko urodzi\u0142 si\u0119 12 czerwca 1933 roku w Warszawie. \u2191<\/a> <\/p><\/li>\n\n\n\n

  26. Te i poni\u017csze cytaty pochodz\u0105 z rozmowy z Jerzym Widejk\u0105 przeprowadzonej we wrze\u015bniu 2021 roku. \u2191<\/a> <\/p><\/li>\n\n\n\n

  27. Scenariusz powsta\u0142 na podstawie poczytnej w\u00f3wczas powie\u015bci Kazimierza Ko\u017aniewskiego o tym samym tytule. \u2191<\/a> <\/p><\/li>\n\n\n\n

  28. J. S\u0142odowski, J. Tab\u0119cki, Filmy z czterdziestolecia<\/em>, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1985, s. 13. \u2191<\/a> <\/p><\/li>\n\n\n\n

  29. Leopold Tyrmand pisa\u0142 o Pi\u0105tce z ulicy Barskiej<\/em> w swym Dzienniku<\/em>: \u201eZ filmu tchnie lakierowana harcersko\u015b\u0107 sylwetek, charakterystyk, w\u0105tk\u00f3w tre\u015bciowych, odruch\u00f3w postaci, a zw\u0142aszcza dialog\u00f3w, mimo \u017ce spryciarze Ko\u017aniewski i Ford pozwalaj\u0105 swoim bohaterom pi\u0107 w\u00f3dk\u0119 i ca\u0142owa\u0107 si\u0119 z dziewczynami s\u0105dz\u0105c, \u017ce ich w ten spos\u00f3b upowa\u017cni\u0105, skomplikuj\u0105, urealni\u0105\u201d. Leopold Tyrmand, Dziennik 1954<\/em>, Wydawnictwo MG, Warszawa 2013 , s. 229. Nie mo\u017cna Tyrmandowi nie przyzna\u0107 racji z zastrze\u017ceniem, \u017ce dzi\u0119ki tym zabiegom ani ksi\u0105\u017cka, ani film nie s\u0105 do dzi\u015b jedynie \u201eagitacyjn\u0105 ramot\u0105\u201d. \u2191<\/a> <\/p><\/li>\n\n\n\n

  30. Rok p\u00f3\u017aniej Andrzej Wajda nakr\u0119ci\u0142 Pokolenie <\/em>(premiera w styczniu 1955), kt\u00f3ry pierwotnie mia\u0142 realizowa\u0107 tak\u017ce Ford. Tu tak\u017ce przedstawiona jest grupa m\u0142odzie\u017cy wchodz\u0105ca w doros\u0142o\u015b\u0107 w realiach robotniczej dzielnicy Warszawy pod niemieck\u0105 okupacj\u0105 (a wi\u0119c zwielokrotniona wojn\u0105 bieda i terror). Mo\u017cna w tym miejscu zastanowi\u0107 si\u0119, uwzgl\u0119dniaj\u0105c wojenne realia Pokolenie <\/em>lub Akcja pod Arsena\u0142em <\/em>(1978) Jana \u0141omnickiego, serial Kolumbowie <\/em>(1970) Janusza Morgensterna i Kamienie na szaniec <\/em>(2014) Roberta Gli\u0144skiego to filmy o m\u0142odzie\u017cy czy ju\u017c o doros\u0142ych, cho\u0107 w metrykach ich bohater\u00f3w niejednokrotnie brakowa\u0142o jeszcze kilku miesi\u0119cy do pe\u0142noletno\u015bci. Przyjmuj\u0105c kryteria Szarych Szereg\u00f3w, to ch\u0142opcy z Bojowych Szk\u00f3\u0142, czyli licz\u0105cy od pi\u0119tnastu do siedemnastu lat byli w Powstaniu Warszawskim pe\u0142noprawnymi \u017co\u0142nierzami, nie m\u00f3wi\u0105c ju\u017c o Grupach Szturmowych, w kt\u00f3rych s\u0142u\u017cyli ci, kt\u00f3rzy uko\u0144czyli osiemnasty rok \u017cycia. Przy tej okazji nale\u017cy te\u017c wspomnie\u0107 o dokumencie Mariusza Malca Oni szli Szarymi Szeregami<\/em> z 2010 roku, kt\u00f3ry przybli\u017ca histori\u0119 tej harcerskiej konspiracji. \u2191<\/a> <\/p><\/li>\n\n\n\n

  31. Czes\u0142aw Lewandowski urodzi\u0142 si\u0119 17 pa\u017adziernika 1928 roku w Woli Garbarskiej. \u2191<\/a> <\/p><\/li>\n\n\n\n

  32. Te i poni\u017csze cytaty pochodz\u0105 z rozmowy z pu\u0142kownikiem Czes\u0142awem Lewandowskim przeprowadzonej w czerwcu 2022 roku. \u2191<\/a> <\/p><\/li>\n\n\n\n

  33. Zenon Kasprzak urodzi\u0142 si\u0119 16 maja 1932 roku w Gdyni. \u2191<\/a> <\/p><\/li>\n\n\n\n

  34. Ten i poni\u017csze cytaty pochodz\u0105 z rozmowy z Zenonem Kasprzakiem z lutego 2021 roku. \u2191<\/a> <\/p><\/li>\n\n\n\n

  35. Na Bia\u0142orusi akcje pacyfikacyjne prowadzi\u0142y mi\u0119dzy innymi os\u0142awione oddzia\u0142y Oskara Dirlewangera i Bronis\u0142awa Kami\u0144skiego, kt\u00f3re zosta\u0142y w sierpniu 1944 roku skierowane do t\u0142umienia Powstania Warszawskiego. \u2191<\/a><\/p><\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n

    \n\n\n\n

    Piotr Korczy\u0144ski<\/strong> \u2013 zast\u0119pca redaktora naczelnego \u201ePolski Zbrojnej Historia\u201d, historyk i publicysta; autor ksi\u0105\u017cek, m.in. Dawno temu na Dzikim Zachodzie<\/em>; \u015aladami Szeli, czyli diab\u0142y polskie<\/em>; Prze\u017cy\u0142em wojn\u0119\u2026 Ostatni \u017co\u0142nierze Walcz\u0105cej Polski<\/em>; Zapomniani. Ch\u0142opi w Wojsku Polskim<\/em>; wsp\u00f3\u0142autor w tomie 2 i 3 Europejskiego Kina Gatunk\u00f3w <\/em>oraz 1000 film\u00f3w, kt\u00f3re tworz\u0105 histori\u0119 kina<\/em>. W \u201eM\u00f3wi\u0105 Wieki\u201d i w \u201ePolsce Zbrojnej Historia\u201d prowadzi sta\u0142e cykle o kinie historycznym i wojennym. <\/p>\n\n\n\n

    Streszczenie<\/strong>:<\/p>\n\n\n\n

    Okropno\u015bci drugiej wojny \u015bwiatowej sw\u0105 skal\u0105 przeros\u0142y wszystkie dotychczasowe konflikty. Na zapleczu frontu dochodzi\u0142o do masowych zbrodni i eksterminacji. Nie oszcz\u0119dzano w nich dzieci, zw\u0142aszcza je\u015bli nale\u017ca\u0142y one do nacji skazanych przez Niemc\u00f3w na zag\u0142ad\u0119 \u2013 \u017byd\u00f3w, Rom\u00f3w, Polak\u00f3w i innych s\u0142owia\u0144skich \u201epodludzi\u201d. Przed egzekucjami czy zes\u0142aniem do niewolniczej pracy w obozie koncentracyjnym nie chroni\u0142a metryka. W polskim kinie istnieje wyra\u017any nurt film\u00f3w po\u015bwi\u0119conych dzieci\u0119cemu do\u015bwiadczeniu wojny.  Wybrane fabu\u0142y, szczeg\u00f3lnie Wenecji <\/em>Jana Jakuba Kolskiego, Europa Europa <\/em>Agnieszki Holland, Zapami\u0119taj imi\u0119 swoje <\/em>Siergieja Ko\u0142osowa i serialu Polskie drogi <\/em>Janusza Morgensterna skonfrontowano z autentycznymi wspomnieniami ludzi, kt\u00f3rych dzieci\u0144stwo przypad\u0142o na czas drugiej wojny \u015bwiatowej. Ponadto film Aleksandra Forda Pi\u0105tka z ulicy Barskiej <\/em>sta\u0142 si\u0119 podstaw\u0105 analizy postaw m\u0142odzie\u017cy wchodz\u0105cej w doros\u0142o\u015b\u0107 zaraz po zako\u0144czeniu wojny \u2013 z ca\u0142ym baga\u017cem traum w realiach wyniszczonego i sp\u0119tanego totalitaryzmem kraju.<\/p>\n\n\n\n

    Summary<\/strong>:<\/p>\n\n\n\n

    The horribleness of II World War overgrew all the previous conflicts. On the back of the front usually was committed massive crimes and exterminations. The children were not saved, especially they were belonged to the nations which Germans had sentenced \u2013 Yews, Romani people, Poles, and the others Slavic \u201cUntermensch.\u201d The certificate did not protect from the executions or deportation to the slave labour in the concentration camps. The noticeable genre about the children\u2019s experience of war exists in the Polish cinema. Chosen plots, specially Wenecja <\/em>by Jan Jakub Kolski, Europa, Europa <\/em>by Agnieszka Holland, Zapami\u0119taj imi\u0119 swoje <\/em>by Siergiej Ko\u0142osow and TV \u2013 series Polskie drogi <\/em>by Janusz Morgenstern were confronted with the authentic memories of people who childhood covered the time of the II World War. Additionally, the film Pi\u0105tka z ulicy Barskiej <\/em>by Aleksander Ford became a base for the analyse of behaviour by the adolescents who grew up and must have been adults closely after the war \u2013 with the huge trauma in the realities of the destroyed and trammed by totalitarianism country.<\/p>\n\n\n\n

    Bibliografia<\/strong>:<\/p>\n\n\n\n

    1000 film\u00f3w, kt\u00f3re tworz\u0105 histori\u0119 kina<\/em>, red. P. Kletowski, Dragon, Bielsko-Bia\u0142a 2020.<\/p>\n\n\n\n

    By\u0142o s\u0142ycha\u0107 bij\u0105ce serca i oddechy. Jakub Wiewi\u00f3rski rozmawia z Janem Jakubem Kolskim<\/em>, \u201eSto lat w Kinie\u201d, dodatek \u201eGazety Wyborczej\u201d z 13\u201314 sierpnia 2007, \u0141\u00f3d\u017a.<\/p>\n\n\n\n

    Danielewicz Micha\u0142, Ford. Re\u017cyser<\/em>, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2019.<\/p>\n\n\n\n

    Dzieci i do\u015bwiadczenie wojny. Wiek XX i XXI<\/em>, red. Ma\u0142gorzata Grzywacz, Ma\u0142gorzata Okupnik, Wydawnictwo Naukowe UAM, Pozna\u0144 2020.<\/p>\n\n\n\n

    http:\/\/www.archiwumkobiet.pl\/publikacja\/relacja-mirki-bram<\/a> [22.11.2022],<\/p>\n\n\n\n

    Hendrykowska Ma\u0142gorzata, Wojna oczami dziecka<\/em>, [w:] tej\u017ce, Filmy polskie wobec wojny i okupacji. Tematy, motywy, pytania<\/em>, Wydawnictwo Naukowe UAM, Pozna\u0144 2011.<\/p>\n\n\n\n

    Insdorf Annette, Wajdowski filosemityzm<\/em>, \u201eEkrany\u201d 1(47)\/2019,  http:\/\/ekrany.org.pl\/historia_kina\/wajdowski-filosemityzm\/<\/a> [23.11.2022].<\/p>\n\n\n\n

    Korczy\u0144ski Piotr, Prze\u017cy\u0142em wojn\u0119\u2026 Ostatni \u017co\u0142nierze Walcz\u0105cej Polski<\/em>, Znak Horyzont, Krak\u00f3w 2021.<\/p>\n\n\n\n

    <\/a>Lubelski Tadeusz, Filmowy wizerunek Janusza Korczaka<\/em>, \u201eKwartalnik Filmowy\u201d 2013, nr 81.<\/p>\n\n\n\n

    Maszewska-\u0141upniak Monika, Rzeczywisto\u015b\u0107 filmowa Stanis\u0142awa R\u00f3\u017cewicza<\/em>, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiello\u0144skiego, Krak\u00f3w 2009.<\/p>\n\n\n\n

    Ozimek Stanis\u0142aw, Film polski w wojennej potrzebie<\/em>, Pa\u0144stwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1974.<\/p>\n\n\n\n

    P\u0142a\u017cewski Jerzy, 200 film\u00f3w tworzy histori\u0119 najnowsz\u0105 kina<\/em>, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1973.<\/p>\n\n\n\n

    Preizner Joanna, Aleksander Ford \u2013 car PRL-owskiego kina<\/em>, [w:] Autorzy kina polskiego<\/em>, tom 2 pod red. Gra\u017cyny Stach\u00f3wny i Bogus\u0142awa Zmudzi\u0144skiego, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiello\u0144skiego, Krak\u00f3w 2007.<\/p>\n\n\n\n

    Relacje weteran\u00f3w II wojny \u015bwiatowej wys\u0142uchane i spisane przez Piotra Korczy\u0144skiego.<\/p>\n\n\n\n

    S\u0142odowski Jan, Tab\u0119cki Jacek, Filmy z czterdziestolecia<\/em>, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1985.<\/p>\n\n\n\n

    Soba\u0144ski Oskar, Opowie\u015b\u0107 o Ruth<\/em>, \u201eFilm\u201d nr 39, 23 wrze\u015bnia 1984.<\/p>\n\n\n\n

    Tyrmand Leopold, Dziennik 1954<\/em>, Wydawnictwo MG, Warszawa 2013.<\/p>\n\n\n\n

    Zawi\u015bli\u0144ski Stanis\u0142aw, Hoffman. Chuligana \u017cywot w\u0142asny<\/em>, Wydawnictwo Skorpion, Warszawa 1999.<\/p>\n\n\n\n

    Zwierzchowski Piotr, Kino nowej pami\u0119ci. Obraz II wojny \u015bwiatowej w kinie polskim lat 60.<\/em>, Wydawnictwo Naukowe UKW, Bydgoszcz 2013.<\/p>\n\n\n\n

    Zwierzchowski Piotr, Motyw dziecka w polskich filmach o II wojnie \u015bwiatowej w latach 1944\u20131989<\/em>, [w:] Zobaczy\u0107 dziecko. Literackie i filmowe portrety dziecka w Polsce w XX wieku<\/em>, red. Aldona Ossowska-Zwierzchowska, Wydawnictwo Naukowe UKW, Bydgoszcz 2012.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Okropno\u015bci drugiej wojny \u015bwiatowej sw\u0105 skal\u0105 przeros\u0142y wszystkie dotychczasowe konflikty. Na zapleczu frontu dochodzi\u0142o do masowych zbrodni i eksterminacji. Nie oszcz\u0119dzano w nich dzieci, zw\u0142aszcza je\u015bli nale\u017ca\u0142y one do nacji skazanych przez Niemc\u00f3w na zag\u0142ad\u0119 \u2013 \u017byd\u00f3w, Rom\u00f3w, Polak\u00f3w i innych s\u0142owia\u0144skich \u201epodludzi\u201d. Przed egzekucjami czy zes\u0142aniem do niewolniczej pracy w obozie koncentracyjnym nie chroni\u0142a metryka. W polskim kinie istnieje wyra\u017any nurt film\u00f3w po\u015bwi\u0119conych dzieci\u0119cemu do\u015bwiadczeniu wojny. Wybrane fabu\u0142y, szczeg\u00f3lnie Wenecji Jana Jakuba Kolskiego, Europa Europa Agnieszki Holland, Zapami\u0119taj imi\u0119 swoje Siergieja Ko\u0142osowa i serialu Polskie drogi Janusza Morgensterna skonfrontowano z autentycznymi wspomnieniami ludzi, kt\u00f3rych dzieci\u0144stwo przypad\u0142o na czas drugiej wojny \u015bwiatowej. Ponadto film Aleksandra Forda Pi\u0105tka z ulicy Barskiej sta\u0142 si\u0119 podstaw\u0105 analizy postaw m\u0142odzie\u017cy wchodz\u0105cej w doros\u0142o\u015b\u0107 zaraz po zako\u0144czeniu wojny \u2013 z ca\u0142ym baga\u017cem traum w realiach wyniszczonego i sp\u0119tanego totalitaryzmem kraju. <\/p>\n","protected":false},"author":14,"featured_media":5762,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[1534],"tags":[244,301,1564,1507,1575,1566,1576,264,1496,1561,1569,1560,1577,1574,1558,1573,580,1097,1565,1563,1559,1568,1570,1562,921,1457,1578,1571,988,1572,1567],"ppma_author":[1161],"class_list":["post-5741","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-historyczno-filmowy-kwartalnik-filmoteki-narodowej-nr-4-2022","tag-agnieszka-holland","tag-aleksander-ford","tag-andrzej-nusbek","tag-childhood","tag-concentration-camp","tag-czeslaw-lewandowski","tag-death","tag-druga-wojna-swiatowa","tag-dziecinstwo","tag-edward-zamiara","tag-europa-europa","tag-getto","tag-ghetto","tag-holocaust","tag-holokaust","tag-ii-world-war","tag-jan-jakub-kolski","tag-jerzy-hoffman","tag-jerzy-widejko","tag-krystyna-budnicka","tag-oboz-koncentracyjny","tag-piatka-z-ulicy-barskiej","tag-polskie-drogi","tag-powstanie","tag-smierc","tag-tozsamosc","tag-uprising","tag-wedle-wyrokow-twoich","tag-wenecja","tag-zapamietaj-imie-swoje","tag-zenon-kasprzyk"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t