{"id":5735,"date":"2022-12-19T19:21:24","date_gmt":"2022-12-19T18:21:24","guid":{"rendered":"https:\/\/pleograf.pl\/?p=5735"},"modified":"2023-01-03T09:47:59","modified_gmt":"2023-01-03T08:47:59","slug":"akademia-pana-kleksa-z-innej-perspektywy-u-zrodel-koncepcji-filmu-dzieciecego-krzysztofa-grad","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/akademia-pana-kleksa-z-innej-perspektywy-u-zrodel-koncepcji-filmu-dzieciecego-krzysztofa-grad\/","title":{"rendered":"„Akademia Pana Kleksa” z innej perspektywy. U \u017ar\u00f3de\u0142 koncepcji filmu dzieci\u0119cego Krzysztofa Gradowskiego"},"content":{"rendered":"\n

DOI: 10.56351\/PLEOGRAF.2022.4.09<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\t\t<\/strong>1\n<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Piotr Fronczewski, Akademia Pana Kleksa<\/em>, Autor: Eugeniusz Gawrysiak, Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Zastanawia\u0142o mnie, \u017ce w pewnych okresach pojawiaj\u0105 si\u0119 wybitne indywidualno\u015bci, ludzie, kt\u00f3rzy potrafi\u0105 wok\u00f3\u0142 siebie skupi\u0107 dzieci, a dzi\u0119ki wzajemnym kontaktom \u2013 tworzy\u0107 wzory i postawy funkcjonuj\u0105ce potem w szerokich zbiorowiskach spo\u0142ecznych. Wbrew pozorom wielu jest takich ludzi, ale ja my\u015bla\u0142em w\u00f3wczas o Januszu Korczaku i o nim chcia\u0142em zrobi\u0107 film. Mia\u0142 to by\u0107 m\u00f3j debiut fabularny. Dowiedzia\u0142em si\u0119 jednak, \u017ce temat wzi\u0105\u0142 na warsztat Aleksander Ford i musia\u0142em zrezygnowa\u0107. Zacz\u0105\u0142em wi\u0119c szuka\u0107 w literaturze podobnego przyk\u0142adu: wychowawca, cz\u0142owiek bez reszty oddany dzieciom i otaczaj\u0105ca go gromada. Przypomnia\u0142em sobie z dzieci\u0144stwa Akademi\u0119 Pana Kleksa<\/em>, kt\u00f3ra zawiera model takiej sytuacji. Oczywi\u015bcie w innym wymiarze. W wymiarze bajkowym, a jednak w swojej wymowie bliskim temu, o co mi chodzi\u0142o[1]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

Przywo\u0142ywany fragment wypowiedzi Krzysztofa Gradowskiego pochodzi z 1984 roku. Jest cz\u0119\u015bci\u0105 wywiadu przeprowadzonego z filmowcem przez Krystyn\u0119 Gerber oraz El\u017cbiet\u0119 Sadowsk\u0105 na \u0142amach \u201eKierunk\u00f3w\u201d. Film Aleksandra Forda o Korczaku, o kt\u00f3rym tu mowa, powsta\u0142 ju\u017c dekad\u0119 wcze\u015bniej i nosi\u0142 tytu\u0142 Jest pan wolny, doktorze Korczak<\/em> (re\u017c. A. Ford, premiera \u015bwiatowa: 10 kwietnia 1975 roku). Trudno powiedzie\u0107, kiedy Gradowski o nim us\u0142ysza\u0142 po raz pierwszy. Wydaje si\u0119, \u017ce bardzo p\u00f3\u017ano, skoro utw\u00f3r filmowy wyprodukowany w 1974 roku pokrzy\u017cowa\u0142 mu plany debiutu jeszcze dziesi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej, a zatem \u2013 w 1984 roku. Pomimo wszystko \u2013 kuriozalne nieco wyznanie re\u017cysera na \u0142amach \u201eKierunk\u00f3w\u201d wydaje si\u0119 warto\u015bciowe w badaniach nad Akademi\u0105 Pana Kleksa<\/em> (premiera: 30 stycznia 1984) z wielu wzgl\u0119d\u00f3w. Nade wszystko dlatego, \u017ce powie\u015bci Jana Brzechwy w (przecie\u017c zupe\u0142nie bezpretensjonalnej) interpretacji Gradowskiego przypisywany jest kluczowy \u201emisyjny\u201d cudzys\u0142\u00f3w i \u017ar\u00f3d\u0142os\u0142\u00f3w: \u201ekorczakowski\u201d. Mianowicie \u2013 Kleks jest surrealistycznym \u201ekorczakowskim\u201d pedagogiem. To, oczywi\u015bcie wariacja, wariacja fabulizacyjna, jednak \u201ew swojej wymowie bliska temu, o co mi chodzi\u0142o [w zwi\u0105zku z Korczakiem]\u201d \u2013 przyznaje w wywiadzie Gradowski. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Krzysztof Gradowski, Akademia Pana Kleksa<\/em>, Autor: Romuald Pie\u0144kowski, Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Niebywale ryzykowne, chocia\u017c te\u017c niepomiernie zdumiewaj\u0105ce konkluzje dawa\u0142oby postawienie Akademii Pana Kleksa <\/em>obok wspomnianego tutaj filmu Forda (a wi\u0119c Jest pan wolny, doktorze Korczak<\/em>, 1974) b\u0105d\u017a p\u00f3\u017aniejszego filmu Andrzeja Wajdy (Korczak<\/em>, re\u017c. A. Wajda, premiera: 6 maja 1990 roku), nast\u0119pnie za\u015b odczytanie tego szeregu w duchu kulturowej teorii ba\u015bni sformu\u0142owanej przez Eleazara Mieletinskiego[2]<\/a><\/sup><\/sup>. W do\u015b\u0107 du\u017cym uproszczeniu mo\u017cna by rzecz uj\u0105\u0107 nast\u0119puj\u0105co: oto rozpalaj\u0105cy wyobra\u017ani\u0119 mit o Korczaku (uwaga, mowa o micie filmowym, nie za\u015b o micie pierwotnym i rytualnym, jak to by\u0142o u Mieletinskiego) ze\u015blizguje si\u0119 w swoj\u0105 paraboliczn\u0105 niedos\u0142owno\u015b\u0107, bo staje si\u0119 ba\u015bni\u0105, ba\u015bni\u0105 o Korczaku, w\u0142a\u015bciwie bajeczn\u0105 przebierank\u0105, w kt\u00f3rej Korczak wraz ze swoim idea\u0142em wychowawczym wyst\u0119puje w kolorowych szatach Kleksa. Praca fabulizacyjna mo\u017ce wi\u0119c by\u0107 u Gradowskiego w tym wypadku, to niewykluczone, prac\u0105 uprzyst\u0119pniania mitu filmowego. W horyzoncie praktyk i decyzji tw\u00f3rczych, zw\u0142aszcza tych, kt\u00f3re leg\u0142y u podstaw nadrz\u0119dnej re\u017cyserskiej wizji Akademii Pana Kleksa<\/em>, pomi\u0119dzy Januszem Korczakiem a Ambro\u017cym Kleksem istnia\u0142 co najmniej paralelizm. Jak wiele na to wskazuje, mo\u017cna go rozpatrywa\u0107 jako paralelizm mit \u2013 ba\u015b\u0144, \u015bci\u015blej paralelizm zej\u015bcia z poziomu mitu filmowego na poziom filmowej ba\u015bni. Mieletinski pisze: <\/p>\n\n\n\n

Podstawowymi szczeblami przekszta\u0142cania si\u0119 mitu w bajk\u0119 s\u0105: derytualizacja i desakralizacja, os\u0142abienie niezachwianej wiary w prawdziwo\u015b\u0107 \u201ezdarze\u0144\u201d mitycznych, rozw\u00f3j \u015bwiadomej fikcji, utrata etnograficznej konkretno\u015bci, zast\u0105pienie mitycznych bohater\u00f3w zwyk\u0142ymi lud\u017ami, czasu mitycznego \u2013 czasem bajecznym, nieokre\u015blonym, [\u2026] przeniesienie uwagi z los\u00f3w zbiorowych na indywidualne i z kosmicznych na spo\u0142eczne[3]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
S\u0142awek Wronka, Akademia Pana Kleksa<\/em>, Autor: Eugeniusz Gawrysiak, Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Akademia <\/em>\u201ederytualizowan\u0105\u201d opowie\u015bci\u0105 o Korczaku? Albo opowie\u015bci\u0105 \u201edesakralizowan\u0105\u201d? Nie wiem, czy nie mocniej ujmuj\u0105c \u2013 Akademia<\/em> opowie\u015bci\u0105 wypieraj\u0105c\u0105 wszystkie zbiorowo-kosmiczne wymiary opowie\u015bci o Korczaku na rzecz tych \u201enamacalnych\u201d, a zatem indywidualno-spo\u0142ecznych? Ryzykowne uj\u0119cie? Na pewno, ale czy nie s\u0142uszne, skoro je\u015bli przyj\u0105\u0107, \u017ce gdzie\u015b w tle ekranizacji Brzechwy jest jednak Korczak, to przyj\u0105\u0107 wypada tak\u017ce w\u0142a\u015bnie to, co zosta\u0142o powiedziane, a wi\u0119c, \u017ce nie wybrzmiewa nic, co by\u0142oby \u201ekorczakowskim\u201d mitem \u2013 \u201ezbiorowym\u201d oraz \u201ekosmicznym\u201d. Przek\u0142adaj\u0105c to na j\u0119zyk bli\u017cszy do\u015bwiadczeniu, nie pojawia si\u0119 w Akademii Pana Kleksa<\/em> \u2013 w odr\u00f3\u017cnieniu od mitycznych opowie\u015bci filmowych Forda i Wajdy \u2013 problematyka metafizyczna, w\u0142a\u015bciwa mitologiom, przynajmniej w przekonaniu Mieletinskiego. To jednak naturalne, skoro Gradowski tworzy film, kt\u00f3ry w teorii autora Poetyki mitu<\/em> jest przede wszystkim bajk\u0105 czarodziejsk\u0105. Nie od rzeczy by\u0142oby zatem mo\u017ce przypomnie\u0107, \u017ce na poziomie strukturalnym \u201efilmowy mit\u201d o Korczaku (realizowany przez Forda i Wajd\u0119) i \u201efilmowa bajka czarodziejska\u201d o Korczaku (je\u017celi za tak\u0105 rzeczywi\u015bcie mo\u017cna by uzna\u0107 Akademi\u0119 Pana Kleksa<\/em>) \u2013 to w pewnym sensie jedno i to samo. Mieletinski ujmuje spraw\u0119 w spos\u00f3b nast\u0119puj\u0105cy: <\/p>\n\n\n\n

W folklorze spo\u0142ecze\u0144stw archaicznych mit i bajka maj\u0105 identyczn\u0105 struktur\u0119 morfologiczn\u0105 w postaci \u0142a\u0144cucha strat i nabytk\u00f3w rozmaitych warto\u015bci kosmicznych b\u0105d\u017a spo\u0142ecznych. W bajkach szczeg\u00f3lnego znaczenia nabieraj\u0105 ogniwa po\u015brednie, w postaci szelmostw zoomorficznych \u0142otrzyk\u00f3w (bajki zwierz\u0119ce) lub pr\u00f3b, jakim zostaje poddany bohater [\u2026]. Mit archaiczny lub \u201emitologiczna bajka\u201d wyst\u0119puje jako metastruktura w stosunku do klasycznej europejskiej bajki czarodziejskiej, w kt\u00f3rej zostaje ukszta\u0142towana trwa\u0142a hierarchiczna struktura z dw\u00f3ch, lub cz\u0119\u015bciej \u2013 z trzech pr\u00f3b bohatera[4]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Jolanta \u017b\u00f3\u0142kowska, Akademia Pana Kleksa,<\/em> Autor: Eugeniusz Gawrysiak , Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

W tym duchu, tj. jako zmodernizowan\u0105 i metafizyczn\u0105 struktur\u0119 archaicznego mitu pr\u00f3by (pr\u00f3b) da\u0142oby si\u0119 odczyta\u0107 Korczaka<\/em> Wajdy, tak mi si\u0119 przynajmniej wydaje. Wiele wskazywa\u0142oby te\u017c na to, \u017ce w podobnym duchu mo\u017cna by obejrze\u0107 na nowo wcze\u015bniejsze o ponad pi\u0119tna\u015bcie lat Jest pan wolny, doktorze Korczak<\/em> Forda. <\/p>\n\n\n\n

\n \t\t2\n<\/p>\n\n\n\n

Gradowski podchodzi do projektu swojego filmu o Kleksie sumiennie. Chcia\u0142oby si\u0119 powiedzie\u0107 \u2013 zgodnie z przykazaniami cechu dokumentalist\u00f3w, z kt\u00f3rego si\u0119 wywodzi, jak przypomina w rozmowie dla \u201eKierunk\u00f3w\u201d. Nie tylko jednak o sumienno\u015b\u0107 tu chodzi, ale o pewien sznyt, etos uprawiania re\u017cyserii uwra\u017cliwiony na specyficznego odbiorc\u0119 i na spo\u0142ecze\u0144stwo \u2013 w spos\u00f3b bezpo\u015bredni w\u0142a\u015bnie z dokumentalistyki wynikaj\u0105cy: <\/p>\n\n\n\n

Wyros\u0142em ze szko\u0142y dokumentalnej. Od wczesnych lat interesowa\u0142em si\u0119 tym, co korzeniami si\u0119ga w \u017cycie spo\u0142eczne i potwierdzone jest wnikliwym obcowaniem z cz\u0142owiekiem. Zawsze mia\u0142em na uwadze konkretnego adresata, do kt\u00f3rego si\u0119 zwracam. Nie chcia\u0142em tworzy\u0107 w pr\u00f3\u017cni. Dlatego do tego, co robi\u0119, jest mi potrzebna spo\u0142eczna akceptacja. [\u2026] S\u0105 tw\u00f3rcy, kieruj\u0105cy si\u0119 wy\u0142\u0105cznie ch\u0119ci\u0105 samookre\u015blenia i potrzeb\u0105 wypowiedzenia siebie. Mog\u0105 tworzy\u0107 dzie\u0142a znakomite, nawet ciesz\u0105ce si\u0119 powodzeniem, ale bez wyra\u017anej troski o adresata. Dokument jednak jest dobr\u0105 szko\u0142\u0105 respektowania potrzeb widowni, co w dzisiejszych czasach wydaje si\u0119 konieczne[5]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Akademia Pana Kleksa<\/em>, Autor: Eugeniusz Gawrysiak, Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Cho\u0107 to nieurzeczywistniony projekt filmowy o Korczaku zostaje wyr\u00f3\u017cniony przez Gradowskiego jako fundament pomys\u0142u na Akademi\u0119 Pana Kleksa<\/em>, nale\u017ca\u0142oby mimo wszystko podkre\u015bli\u0107, \u017ce z drugiej strony \u2013 jak jeszcze gdzie indziej napomyka o tym m\u0142ody re\u017cyser \u2013 \u201eo wyborze filmu dla dzieci jako pe\u0142nometra\u017cowego debiutu fabularnego zadecydowa\u0142y r\u00f3\u017cne przyczyny. Przede wszystkim nie zaakceptowano mi sze\u015bciu scenariuszy film\u00f3w dla doros\u0142ych\u201d[6]<\/a><\/sup><\/sup>. Nie chodzi\u0142o wi\u0119c jedynie o film o Korczaku? Gradowski dopowiada ten w\u0105tek odrobin\u0119 dalej: \u201eKiedy jaki\u015b tw\u00f3rca ma przed sob\u0105 10-letni\u0105 drog\u0119 przebijania si\u0119 ze swoim scenariuszem \u2013 tak jak mnie si\u0119 zdarzy\u0142o \u2013 trudno si\u0119 dziwi\u0107, \u017ce zrezygnuje\u201d[7]<\/a><\/sup><\/sup>. Gdzie\u015b wi\u0119c przebiega granica mi\u0119dzy autokreacj\u0105 Gradowskiego a jego do\u015bwiadczeniem re\u017cyserskim, b\u0119d\u0105cym do pewnego momentu \u2013 nazywaj\u0105c spraw\u0119 zupe\u0142nie ju\u017c po imieniu \u2013 do\u015bwiadczeniem ca\u0142kowitego odrzucenia\u2026 Granica ta jest wyra\u017ana i \u2013 niejako uprzedzaj\u0105c fakty, zapowiem \u2013 przebiega na linii ca\u0142o\u015bciowej odpowiedzialno\u015bci technicznej i merytorycznej za projekt. Nie by\u0142oby ca\u0142ego misyjnego (i innowacyjnego jednocze\u015bnie) rozmachu Akademii Pana Kleksa<\/em>, gdyby nie kompetencje organizacyjne i zdolno\u015b\u0107 harmonizacji poszczeg\u00f3lnych dyspozycji w ramach warsztatu samego Gradowskiego. Do pewnego stopnia przebija to w cytowanej ju\u017c rozmowie dla \u201eKierunk\u00f3w\u201d, gdy Gerber i Sadowska dopytuj\u0105 artyst\u0119, \u201eczy spodziewa\u0142 si\u0119 takiego sukcesu\u201d. Gradowski odpowiada na to pytanie z i\u015bcie zawstydzaj\u0105cym wyczuciem konkretu, ale i \u015bwiadomo\u015bci\u0105 prozaiczno\u015bci potrzeb widz\u00f3w. \u201eNie. Martwi\u0142em si\u0119 przede wszystkim o to, czy sale kinowe b\u0119d\u0105 dostatecznie ogrzane\u201d. \u201eFilm mia\u0142 wej\u015b\u0107 na ekrany zim\u0105\u201d[8]<\/a><\/sup><\/sup>, dopowiada\u0142 po chwili. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Hanna Bieluszko, Akademia Pana Kleksa<\/em>, Autor: Eugeniusz Gawrysiak, Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Owszem wi\u0119c, antecedensem Kleksa mo\u017ce by\u0107 Korczak, ma\u0142o tego, mo\u017cemy z tego wyznania Gradowskiego wyci\u0105ga\u0107 bardzo daleko id\u0105ce wnioski (id\u0105c w tym wypadku chocia\u017cby za Mieletinskim), nie wolno nam jednak zapomina\u0107, \u017ce Akademia<\/em> (a wkr\u00f3tce po niej jej cenione kontynuacje, czyli Podr\u00f3\u017ce Pana Kleksa<\/em> z 1985 [premiera: 5 lutego] i Pan Kleks w kosmosie<\/em> z 1988 roku [premiera: 5 grudnia]) to \u201eprzedsi\u0119biorstwo\u201d, \u201efabryka\u201d w\u0142a\u015bciwie, gdzie funkcje zosta\u0142y rozdzielone z dok\u0142adno\u015bci\u0105 i pietyzmem, tak aby zapewni\u0107 ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 oraz swoisto\u015b\u0107 ca\u0142ego surrealistyczno-ba\u015bniowego projektu. No mo\u017ce tu z jednym niezale\u017cnym od uwa\u017cno\u015bci re\u017cysera wyj\u0105tkiem: do istotnego zaburzenia ci\u0105g\u0142o\u015bci trylogii Gradowskiego dochodzi niew\u0105tpliwie razem ze \u015bmierci\u0105 Zygmunta Samosiuka, operatora realizuj\u0105cego Akademi\u0119<\/em> (a wcze\u015bniej \u2013 jak\u017ce wszechstronnie i za ka\u017cdym razem znakomicie \u2013 Austeri\u0119<\/em>, filmy Piotra Szulkina, Spraw\u0119 Gorgonowej<\/em>, Dzieje grzechu<\/em>, Hydrozagadk\u0119<\/em>, a tak\u017ce \u2013 Brzezin\u0119<\/em>[9]<\/a><\/sup><\/sup>). Samosiuk umiera na dwa miesi\u0105ce przed premier\u0105 filmu, jego odczuwalny brak za\u015b Gradowski wydaje si\u0119 rekompensowa\u0107 w kolejnych cz\u0119\u015bciach trylogii \u201esposobem\u201d, czasem wr\u0119cz dosy\u0107 mechanicznie, np. poprzez wzmo\u017con\u0105 i bardziej r\u00f3\u017cnicowan\u0105 prac\u0119 scenograficzn\u0105. Silnie wybrzmiewa to w specjalnym albumie Pan Kleks na ekranie<\/em> stanowi\u0105cym rodzaj autorskiego wprowadzenia Gradowskiego do \u015bwiata filmu, zw\u0142aszcza filmu dzieci\u0119cego. Nazwisko Samosiuka w \u201eprzewodniku\u201d nie pada i to nieco znamienna nieobecno\u015b\u0107, zw\u0142aszcza na tle obszernych podrozdzia\u0142\u00f3w po\u015bwi\u0119canych pracy licznych scenograf\u00f3w Akademii<\/em> oraz scenograf\u00f3w Podr\u00f3\u017cy<\/em>. Czy mo\u017ce to oznacza\u0107, \u017ce Gradowski przedk\u0142ada prac\u0119 tych drugich nad prac\u0119 operatora? Ws\u0142uchajmy si\u0119 przez moment w charakterystyczne wyliczenie kolejnych obszar\u00f3w pracy scenograficznej w obr\u0119bie projektu. Us\u0142yszymy a\u017c trzyna\u015bcie nazwisk (!), z czego nazwisk \u201escenograficznych\u201d sensu stricto<\/em> naliczymy niewiele mniej, bo imponuj\u0105c\u0105 sz\u00f3stk\u0119: <\/p>\n\n\n\n

Scenografi\u0119 sceny snu Adasia Niezg\u00f3dki opracowa\u0142a Agnieszka Ni\u017cegorodcew z Krakowskiego Studia Film\u00f3w Animowanych, zabawne postacie piesk\u00f3w ze sceny przedstawiaj\u0105cej \u201epsi raj\u201d projektowa\u0142 Jan Kilian, a spacerowa\u0142y one po miasteczku, zbudowanym a\u017c w Ja\u0142cie (ZSRR) przez W\u0142adimira Duszina. Podobnie w Podr\u00f3\u017cach tw\u00f3rc\u0105 podwodnego kr\u00f3lestwa Abet\u00f3w by\u0142 scenograf telewizyjny, Przemys\u0142aw Lewandowski, natomiast podmorskie stwory i dziwol\u0105gi zaprojektowa\u0142 Jerzy Kalina. Brawurowa sekwencja lekcji \u201eKleksografii\u201d w filmie Akademia Pan Kleksa<\/em> i balet podmorskich stworze\u0144 zrealizowane zosta\u0142y przez animatora Jana Steli\u017cuka, dekoratorem wn\u0119trz by\u0142 Bogus\u0142aw Mozer, dekoratorem sekwencji trikowych \u2013 Aleksander Brzostowski, tw\u00f3rc\u0105 i animatorem lalek \u2013 Wac\u0142aw Lipi\u0144ski. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Bronis\u0142aw Pawlik, Akademia Pana Kleksa<\/em>, Autor: Eugeniusz Gawrysiak, Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

[\u2026] Scenograf Akademii Jerzy Skrzepi\u0144ski, autor pomys\u0142u gmachu Akademii, otaczaj\u0105cego go parku oraz wn\u0119trza (zbudowanego zreszt\u0105 w hali \u0142\u00f3dzkiej Wytw\u00f3rni Film\u00f3w Fabularnych) mia\u0142 zadanie najtrudniejsze. Zrobi\u0142 pierwszy krok na drodze do prze\u0142amania stereotypu dotychczasowych ilustracji Jana Brzechwy. Bogus\u0142aw Mozer wyczarowa\u0142 kr\u00f3lestwo ksi\u0119cia Mateusza i przystroi\u0142 pa\u0142ac Apolinarego Baja. Radziecki scenograf Anatoli Tierechow by\u0142 tw\u00f3rc\u0105 projektu bram Bajdocji i ogrod\u00f3w kr\u00f3lewskich, Centrum Wielkiego Elektronika, wreszcie scenograf Andrzej Kowalczyk \u2013 kszta\u0142tu plastycznego okr\u0119tu \u201eApolinary Baj\u201d oraz kr\u00f3lewskiego Batyskafu[10]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

3 <\/p>\n\n\n\n

Istnieje jednak jeszcze jeden pow\u00f3d, dla kt\u00f3rego Gradowski przedk\u0142ada wieloaspektowe zdj\u0119cia multiscenograficzne ponad prac\u0119 operatorsk\u0105 nieocenionego Samosiuka. To pow\u00f3d bardzo osobisty, powi\u0105zany z dzieci\u0144stwem sp\u0119dzonym w wyniszczonej wojn\u0105 stolicy (Gradowski to rocznik 43.). By\u0107 mo\u017ce tak\u017ce z tego powodu re\u017cyser Akademii Pana Kleksa<\/em> powo\u0142uje si\u0119 w wywiadzie \u201eKierunk\u00f3w\u201d na tw\u00f3rczo\u015b\u0107 filmow\u0105 Walta Disneya \u2013 jest wszak co\u015b w projekcie Gradowskiego disneyowskiego \u2013 w tym samym stopniu, co antydisneyowskiego (Gradowski bowiem [\u201epolski Disney\u201d?] potrafi zachowa\u0107 w stosunku do disneyowskiego \u201emolocha narracyjnego\u201d stosown\u0105 porcj\u0119 autonomii): <\/p>\n\n\n\n

Pami\u0119tam swoje dzieci\u0144stwo w zrujnowanym \u015br\u00f3dmie\u015bciu Warszawy. Na wielkim rumowisku, w wyrwach wype\u0142nionych wod\u0105, fragmentach strzaskanych mur\u00f3w pr\u00f3bowali\u015bmy wyobra\u017ca\u0107 sobie tajemnicze groty, kaniony i sezamy. By\u0142a to pr\u00f3ba kompensacji \u015bwiata, dla kt\u00f3rego nie by\u0142o miejsca w tym smutnym pejza\u017cu[11]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

Rozwijaj\u0105c w\u0105tek wspomnie\u0144 i fascynacji Gradowskiego przenoszonych w specyficzne (w pewnym sensie sublimacyjne) uniwersum Akademii<\/em>, mo\u017cna rusza\u0107 w g\u0142\u0105b rozpozna\u0144 freudowsko-lacanowskich. Nie chodzi tutaj jedynie o to, aby na Kleksa spogl\u0105da\u0107 jak na odwr\u00f3conego Korczaka. Nawi\u0105zywanie do spustoszonej tu\u017cpowojennej Warszawy r\u00f3wnie\u017c nie jest w tym wypadku bez znaczenia \u2013 bo czy Akademia Pana Kleksa <\/em>nie jest swojego rodzaju Warszaw\u0105 \u2013 tyle \u017ce przedstawion\u0105 w niejakiej kryptoreprezentacji, tzn. w zgodzie z \u201eregu\u0142ami funkcjonowania dyspozytywu\u201d \u2013 tak jak Kleks jest dla Gradowskiego \u201edyspozytywnym\u201d Korczakiem? Bardzo celnie ujmuje rzecz Alicja Helman, wyja\u015bniaj\u0105c, na czym polega sublimacyjny charakter gruntownie \u201efabulizowanej\u201d fikcjonalno\u015bci, zw\u0142aszcza kiedy staje si\u0119 ona fikcjonalno\u015bc\u0105 filmowan\u0105 i filmow\u0105 \u2013 fikcj\u0105 ba\u015bni filmowej: <\/p>\n\n\n\n

Warunki projekcji, regu\u0142y funkcjonowania dyspozytywu, mechanizmy emocjonalne, kt\u00f3re film uruchamia, sprawiaj\u0105, \u017ce [\u2026] niewiarygodno\u015b\u0107 bajki ulega zawieszeniu albo przynajmniej znacznemu os\u0142abieniu. [\u2026] Kino niejednokrotnie si\u0119ga\u0142o po mity, dokonuj\u0105c ich adaptacji i transformacji, w taki lub inny spos\u00f3b zgodnej z duchem orygina\u0142u. Ale te\u017c ucieka\u0142o si\u0119 do bajkowej transkrypcji, dopisuj\u0105c szcz\u0119\u015bliwe zako\u0144czenie historii Jazona i Medei lub Orfeusza i Eurydyki. Jazon i Argonauci<\/em> Dona Chaffeya to film dla dzieci, redukuj\u0105cy ca\u0142y dramatyzm do bajkowej formu\u0142y, w my\u015bl kt\u00f3rej bohater osi\u0105ga sw\u00f3j cel, przechodz\u0105c zwyci\u0119sko seri\u0119 pr\u00f3b[12]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

By\u0107 mo\u017ce to wypadnie mi uczyni\u0107 finaln\u0105 tez\u0105 niniejszego wywodu. Dyspozytywno\u015b\u0107\u2026 W\u0142a\u015bnie ona wydaje mi si\u0119 najbardziej zasadnicz\u0105 cech\u0105 Akademii Pana Kleksa<\/em>, a wi\u0119c filmu najciekawszego w\u00f3wczas, gdy bra\u0107 go przez pryzmat kotwiczonych w utworze autoaluzji samego Gradowskiego. Mo\u017ce to owe autoaluzje determinuj\u0105 ca\u0142y warsztatowy \u2013 disneyowski lub antydisneyowski \u2013 przepych, kto wie? I mo\u017ce to one wreszcie prowokuj\u0105 re\u017cysera w opracowywaniu tematu do nieustannego \u201ebaletu scenograficznego\u201d, a w\u0142a\u015bciwie do \u201ebaletu scenograficzno-dekoratorsko-animacyjnego\u201d? Szkoda, \u017ce przy owej kalejdoskopowo\u015bci i feeryczno\u015bci kolejnych przestrzennych inscenizacji w Podr\u00f3\u017cach Pana Kleksa<\/em> i Panu Kleksie w kosmosie<\/em> brakuje ju\u017c wyczucia operatorskiego Samosiuka, jednak zignorowanie tej akurat materii to te\u017c cz\u0119\u015b\u0107 autorskiej koncepcji filmu dzieci\u0119cego Gradowskiego. Ot\u00f3\u017c, wydaje mi si\u0119, \u017ce w pierwszym rz\u0119dzie jest to film wracaj\u0105cy do samego re\u017cysera, w tym sensie film szczery w horyzoncie intencji. Spr\u00f3buj\u0119 wyrazi\u0107 si\u0119 ja\u015bniej. Wspominany kilkakrotnie ju\u017c dyspozytyw, kt\u00f3ry Gradowski kieruje ku dzieciom, w ge\u015bcie prostolinijnej uczciwo\u015bci, a tak\u017ce solidno\u015bci \u2013 wpierw testuje na samym sobie. To w tej samozwrotno\u015bci tkwi jedna z zupe\u0142nie podstawowych miar sukcesu Kleksa<\/em> \u2013 trylogii filmowej, kt\u00f3ra zdominowa\u0142a polski film dzieci\u0119cy lat osiemdziesi\u0105tych XX wieku[13]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

    \n

  1. K. Gerber, E. Sadowska, Go\u015b\u0107 \u201eKierunk\u00f3w\u201d. Krzysztof Gradowski, re\u017cyser filmowy. Odwija\u0107 nitk\u0119 czasu\u2026<\/em>, \u201eKierunki\u201d 1984 nr 15, s. 10. \u2191<\/a> <\/p><\/li>\n\n\n\n

  2. Eleazar Mieletinski \u2013 rosyjski mitoznawca, badacz folkloru i literatury. Zajmowa\u0142 si\u0119 analiz\u0105 epos\u00f3w, mit\u00f3w i bajek, ich wzajemnego powi\u0105zania oraz wyst\u0119puj\u0105cych w nich motyw\u00f3w. \u2191<\/a> <\/p><\/li>\n\n\n\n

  3. E. Mieletinski, Klasyczne formy mitu i ich odbicie w folklorze narracyjnym. Mit, bajka, epos<\/em>, [w:] tego\u017c, Poetyka mitu<\/em>, t\u0142um. J. Dancygier, Pa\u0144stwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1981, s. 326. \u2191<\/a> <\/p><\/li>\n\n\n\n

  4. Tam\u017ce, s. 331. <\/span>\u2191<\/a> <\/span><\/li>\n\n\n\n

  5. K. Gerber, E. Sadowska, Go\u015b\u0107 \u201eKierunk\u00f3w\u201d. Krzysztof Gradowski<\/em>\u2026, dz. cyt., s. 10. \u2191<\/a> <\/p><\/li>\n\n\n\n

  6. Tam\u017ce. \u2191<\/a> <\/p><\/li>\n\n\n\n

  7. Tam\u017ce. \u2191<\/a> <\/p><\/li>\n\n\n\n

  8. Tam\u017ce. \u2191<\/a> <\/p><\/li>\n\n\n\n

  9. Austeria<\/em>, re\u017c. J. Kawalerowicz, premiera \u015bwiatowa: pa\u017adziernik 1982; Sprawa Gorgonowej<\/em>, re\u017c. J. Majewski, premiera \u015bwiatowa: 25 listopada 1977; Dzieje grzechu<\/em>, re\u017c. W. Borowczyk, premiera \u015bwiatowa: 20 maja 1975; Hydrozagadka<\/em>, re\u017c. A. Kondratiuk, premiera: 30 kwietnia 1971; Brzezina,<\/em> re\u017c. A. Wajda, premiera: 10 listopada 1970. \u2191<\/a> <\/p><\/li>\n\n\n\n

  10. Pracuj\u0105cy dla Gradowskiego scenografowie kolejnych cz\u0119\u015bci Pana Kleksa<\/em> charakteryzowali si\u0119 elastyczn\u0105 interdyscyplinarno\u015bci\u0105. Przemys\u0142aw Lewandowski dla przyk\u0142adu \u201epodczas studi\u00f3w\u201d mia\u0142 \u201ewykonywa\u0107 projekt przedszkola dla NRD\u201d. K. Gradowski, Nie tylko scenografia<\/em>, Scenograf Przemys\u0142aw Lewandowski<\/em>, [w:] Pan Kleks na ekranie. Przewodnik po filmach \u201eAkademia Pana Kleksa\u201d i \u201ePodr\u00f3\u017ce Pana Kleksa\u201d<\/em>, Krajowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 1988. \u2191<\/a> <\/p><\/li>\n\n\n\n

  11. K. Gerber, E. Sadowska, Go\u015b\u0107 \u201eKierunk\u00f3w\u201d. Krzysztof Gradowski<\/em>\u2026, dz. cyt., s. 10. \u2191<\/a> <\/p><\/li>\n\n\n\n

  12. A. Helman, Ba\u015b\u0144 w \u015bwiecie filmu<\/em>, [w:] Kulturowe konteksty ba\u015bni<\/em>, t. 1: Rozigrana c\u00f3rka mitu<\/em>, pod red. G. Leszczy\u0144skiego, Centrum Sztuki Dziecka, Pozna\u0144 2005, s. 114. \u2191<\/a> <\/p><\/li>\n\n\n\n

  13. W odniesieniu do tak sformu\u0142owanej refleksji z ca\u0142\u0105 moc\u0105 nale\u017ca\u0142oby podkre\u015bli\u0107, \u017ce tzw. psychoanalityczna teoria kina w du\u017cej mierze jest teori\u0105 odbioru, a nie wytwarzania \u2013 oznacza to, \u017ce zogniskowana jest na widzu i przede wszystkim w \u015bcis\u0142ym zwi\u0105zku z nim uaktywnia ca\u0142y sw\u00f3j metodologiczny potencja\u0142. Jak orzeka \u0141ucja Demby, \u201efundamentem teorii widza jest freudowsko-lacanowska koncepcja podmiotu\u201d. W podobnej sytuacji re\u017cysera wyposa\u017conego w okre\u015blon\u0105 \u201epsychoanalityczn\u0105 g\u0142\u0119bi\u0119\u201d (takiego, jak Gradowski) wypada\u0142oby bada\u0107 mo\u017ce jako widza specjalnego rodzaju, widza-tw\u00f3rc\u0119, organizatora, gospodarza sens\u00f3w podobnego (co najmniej do pewnego stopnia) do Ecowskiego czytelnika modelowego? \u0141. Demby, Kino w zwierciadle psychoanalityka. Lacanowska faza \u201elustra\u201d jako fundament wra\u017cenia realno\u015bci w kinie<\/em>, \u201eEstetyka i krytyka\u201d 2000 nr 1, s. 50. W zwi\u0105zku z tym zob. tak\u017ce: U. Eco, Czytelnik modelowy<\/em>, t\u0142um. P. Salwa, \u201ePami\u0119tnik Literacki\u201d 1987 z. 2, s. 287-305. \u2191<\/a> <\/p> <\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n

    \n\n\n\n

    Karol Samsel<\/strong> \u2013 poeta, krytyk literacki, filozof, doktor habilitowany nauk humanistycznych, doktor filozofii. Zast\u0119pca dyrektora w Mi\u0119dzydziedzinowej Szkole Doktorskiej UW, adiunkt w Zak\u0142adzie Literatury Romantyzmu i kierownik Pracowni Historii Dramatu 1864-1939 Wydzia\u0142u Polonistyki UW, cz\u0142onek Polskiego Towarzystwa Conradowskiego. Redaktor dzia\u0142u esej\u00f3w i szkic\u00f3w w kwartalniku literacko-kulturalnym \u201eeleWator\u201d. Mieszka w Ostro\u0142\u0119ce. Wsp\u00f3\u0142redaktor Pism wybranych Cypriana Norwida (2021). Wyda\u0142 m.in. tomy wierszy: Jonestown<\/em><\/a> (2016), Z domami ludzi (2017); poematy: Autodafe<\/a> 1-5 <\/em>(2018-2021); tomy ekfraz: Mistrzowie francuskiej szko\u0142y barbizo\u0144skiej<\/em> (2019), Jak nale\u017cy tu grzeba\u0107? 45 wierszy o Cmentarzu Br\u00f3dnowskim i Br\u00f3dnie <\/em>(2021); monografi\u0119: Norwid \u2013 Conrad. Epika w perspektywie modernizmu<\/em> (2015); zbi\u00f3r tekst\u00f3w: Inwalida intencji. Studia o Norwidzie<\/em> (2017) oraz razem z Wies\u0142awem Rzo\u0144c\u0105: Norwid Gomulickich <\/em>(2021). Na www FORMY prowadzi blog \u201eNOTES Karola Samsela\u201d \u2013 http:\/\/www.wforma.eu\/notes-karola-samsela.html<\/a>. Pracuje nad drug\u0105 powie\u015bci\u0105 (pierwsza, zatytu\u0142owana Niemo\u017cliwo\u015b\u0107 Piety<\/em>, oczekuje na druk).<\/p>\n\n\n\n

    Streszczenie<\/strong>:<\/p>\n\n\n\n

    Szkic jest pr\u00f3b\u0105 nowego odczytania kontekst\u00f3w genetyczno-biograficznych wpisuj\u0105cych si\u0119 w zamys\u0142 Krzysztofa Gradowskiego tworz\u0105cego Akademi\u0119 Pana Kleksa<\/em> (data premiery: 30 stycznia 1984 roku), nast\u0119pnie za\u015b kolejnych cz\u0119\u015bci po\u015bwi\u0119conych przygodom tytu\u0142owego protagonisty Jana Brzechwy. Podstawowymi narz\u0119dziami hermeneutycznej \u201erelektury\u201d filmu s\u0105 tu teoria mitu Eleazara Mieletinskiego i psychoanalityczna teoria filmu, istotna z perspektywy rozmytej intencji re\u017cyserskiej Gradowskiego zdaj\u0105cego si\u0119 tworzy\u0107 swoje dzie\u0142o mi\u0119dzy innymi z powod\u00f3w ch\u0119ci zast\u0119powania Akademi\u0105<\/em> wcze\u015bniejszego projektu niemo\u017cliwego do zrealizowania: planowanego filmu o Januszu Korczaku. Wa\u017cnym fragmentem rozwa\u017ca\u0144 jest tu r\u00f3wnie\u017c refleksja nad wp\u0142ywem nieobecno\u015bci znakomitego operatora, Zygmunta Samosiuka, na prac\u0119 nad kolejnymi cz\u0119\u015bciami trylogii o Panu Kleksie: czy wieloosobowa i zr\u00f3\u017cnicowana praca scenograf\u00f3w anga\u017cowanych przez Gradowskiego by\u0142a w tym przypadku w stanie zast\u0105pi\u0107 dzie\u0142o uznanego operatora Wajdy, Szulkina czy Borowczyka?<\/p>\n\n\n\n

    Summary<\/strong>:<\/p>\n\n\n\n

    The sketch is an attempt at a new reading of the genetic and biographical contexts that fit into the idea of \u200b\u200bKrzysztof Gradowski creating Academy of Mr Kleks<\/em> (release date: January 30, 1984), and then the subsequent parts devoted to the adventures of the title protagonist of Jan Brzechwa\u2019s novel. The basic tools of the film\u2019s hermeneutical \u201cre-reading\u201d are the Eleazar Mieletinski’s theory of myth and the psychoanalytic theory of film, important from the perspective of Gradowski\u2019s blurred directorial intention: he seems to create his work also because of the desire to replace with the Academy<\/em> the issues of earlier impossible project: the planned film about Janusz Korczak. An important part of the considerations here is also a reflection on the impact of the absence of the excellent cinematographer, Zygmunt Samosiuk, on the work on the next parts of the trilogy about Mr Kleks: was the multifaceted and diversed work of scenographers engaged by Gradowski able to replace the work of the recognized cinematographer Wajda, Szulkin or Borowczyk in this case?<\/p>\n\n\n\n

    Bibliografia<\/strong>:<\/p>\n\n\n\n

    Demby \u0141., Kino w zwierciadle psychoanalityka. Lacanowska faza \u201elustra\u201d jako fundament wra\u017cenia realno\u015bci w kinie<\/em>, \u201eEstetyka i krytyka\u201d 2000 nr 1.<\/p>\n\n\n\n

    Eco U., Czytelnik modelowy<\/em>, t\u0142um. P. Salwa, \u201ePami\u0119tnik Literacki\u201d 1987 z. 2.<\/p>\n\n\n\n

    Gerber K., Sadowska E., Go\u015b\u0107 \u201eKierunk\u00f3w\u201d. Krzysztof Gradowski, re\u017cyser filmowy. Odwija\u0107 nitk\u0119 czasu\u2026<\/em>, \u201eKierunki\u201d 1984 nr 15.<\/p>\n\n\n\n

    Gradowski K., Nie tylko scenografia<\/em>, Scenograf Przemys\u0142aw Lewandowski<\/em>, [w:] Pan Kleks na ekranie. Przewodnik po filmach \u201eAkademia Pana Kleksa\u201d i \u201ePodr\u00f3\u017ce Pana Kleksa\u201d<\/em>, Krajowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 1988.<\/p>\n\n\n\n

    Helman A., Ba\u015b\u0144 w \u015bwiecie filmu<\/em>, [w:] Kulturowe konteksty ba\u015bni<\/em>, t. 1: Rozigrana c\u00f3rka mitu<\/em>, pod red. G. Leszczy\u0144skiego, Centrum Sztuki Dziecka, Pozna\u0144 2005.<\/p>\n\n\n\n

    Mieletinski E., Klasyczne formy mitu i ich odbicie w folklorze narracyjnym. Mit, bajka, epos<\/em>, [w:] tego\u017c, Poetyka mitu<\/em>, t\u0142um. J. Dancygier, Pa\u0144stwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1981.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Szkic jest pr\u00f3b\u0105 nowego odczytania kontekst\u00f3w genetyczno-biograficznych wpisuj\u0105cych si\u0119 w zamys\u0142 Krzysztofa Gradowskiego tworz\u0105cego Akademi\u0119 Pana Kleksa (data premiery: 30 stycznia 1984 roku), nast\u0119pnie za\u015b kolejnych cz\u0119\u015bci po\u015bwi\u0119conych przygodom tytu\u0142owego protagonisty Jana Brzechwy. Podstawowymi narz\u0119dziami hermeneutycznej \u201erelektury\u201d filmu s\u0105 tu teoria mitu Eleazara Mieletinskiego i psychoanalityczna teoria filmu, istotna z perspektywy rozmytej intencji re\u017cyserskiej Gradowskiego zdaj\u0105cego si\u0119 tworzy\u0107 swoje dzie\u0142o mi\u0119dzy innymi z powod\u00f3w ch\u0119ci zast\u0119powania Akademi\u0105 wcze\u015bniejszego projektu niemo\u017cliwego do zrealizowania: planowanego filmu o Januszu Korczaku. Wa\u017cnym fragmentem rozwa\u017ca\u0144 jest tu r\u00f3wnie\u017c refleksja nad wp\u0142ywem nieobecno\u015bci znakomitego operatora, Zygmunta Samosiuka, na prac\u0119 nad kolejnymi cz\u0119\u015bciami trylogii o Panu Kleksie: czy wieloosobowa i zr\u00f3\u017cnicowana praca scenograf\u00f3w anga\u017cowanych przez Gradowskiego by\u0142a w tym przypadku w stanie zast\u0105pi\u0107 dzie\u0142o uznanego operatora Wajdy, Szulkina czy Borowczyka?<\/p>\n","protected":false},"author":14,"featured_media":6090,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[1534],"tags":[1583,421,1579,1582,422,1584,1580,1581,1585],"ppma_author":[1297],"class_list":["post-5735","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-historyczno-filmowy-kwartalnik-filmoteki-narodowej-nr-4-2022","tag-academy-of-mr-kleks","tag-akademia-pana-kleksa","tag-eleazar-mieletinski","tag-janusz-korczak","tag-krzysztof-gradowski","tag-poetics-of-myth","tag-poetyka-mitu","tag-psychoanalityczna-teoria-filmu","tag-psychoanalytic-theory-of-film"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t