{"id":5724,"date":"2022-12-19T10:26:57","date_gmt":"2022-12-19T09:26:57","guid":{"rendered":"https:\/\/pleograf.pl\/?p=5724"},"modified":"2022-12-24T15:19:02","modified_gmt":"2022-12-24T14:19:02","slug":"wychowanie-przez-ogladanie-filmy-i-seriale-na-podstawie-powiesci-adama-bahdaja","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/wychowanie-przez-ogladanie-filmy-i-seriale-na-podstawie-powiesci-adama-bahdaja\/","title":{"rendered":"Wychowanie przez ogl\u0105danie \u2013 filmy i seriale na podstawie powie\u015bci Adama Bahdaja"},"content":{"rendered":"\n
\n

  https:\/\/orcid.org\/0000-0001-5080-5999 <\/p>\n\n\n\n

Muzeum Ksi\u0105\u017cki Dzieci\u0119cej, <\/p>\n\n\n\n

Biblioteka Publiczna m.st. Warszawy \u2013<\/p>\n\n\n\n

Biblioteka G\u0142\u00f3wna Wojew\u00f3dztwa Mazowieckiego<\/p>\n<\/div><\/div>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Chocia\u017c pisarski debiut Adama Bahdaja \u2013 jeszcze w czasie wojny \u2013 adresowany by\u0142 do czytelnika doros\u0142ego, ju\u017c w latach powojennych, od lat 50., tw\u00f3rca ten po\u015bwi\u0119ci\u0142 si\u0119 niemal wy\u0142\u0105cznie literaturze dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy, r\u00f3wnocze\u015bnie te\u017c doskonal\u0105c sw\u00f3j warsztat jako autor s\u0142uchowisk, utwor\u00f3w na scen\u0119, a tak\u017ce scenariuszy filmowych. Od 1969 roku rozpoczyna si\u0119 bardzo owocna wsp\u00f3\u0142praca Bahdaja ze Stanis\u0142awem J\u0119dryk\u0105, re\u017cyserem i scenarzyst\u0105 filmowym. Tak powsta\u0142y cztery seriale telewizyjne i dwa filmy pe\u0142nometra\u017cowe na podstawie powie\u015bci tego pierwszego. Pe\u0142na filmografia adaptacji utwor\u00f3w Bahdaja dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy przedstawia si\u0119 nast\u0119puj\u0105co: <\/p>\n\n\n\n

Do przerwy 0:1<\/em>, re\u017c. S. J\u0119dryka, scen. A. Bahdaj, 1969, Przedsi\u0119biorstwo Realizacji Film\u00f3w \u201eZespo\u0142y Filmowe\u201d \u2013 serial telewizyjny\n<\/p>\n\n\n\n

Paragon gola!<\/em>, re\u017c. S. J\u0119dryka, scen. A. Bahdaj, 1969, Przedsi\u0119biorstwo Realizacji Film\u00f3w \u201eZespo\u0142y Filmowe\u201d \u2013 wersja kinowa Do przerwy 0:1<\/em>\n<\/p>\n\n\n\n

Podr\u00f3\u017c za jeden u\u015bmiech<\/em>, re\u017c. S. J\u0119dryka, scen. A. Bahdaj, 1971, Zesp\u00f3\u0142 Filmowy Panorama \u2212 serial i film pod tym samym tytu\u0142em\n<\/p>\n\n\n\n

Wakacje z duchami<\/em>, re\u017c. S. J\u0119dryka, scen. A. Bahdaj, 1971, Zesp\u00f3\u0142 Filmowy Kraj \u2013 serial telewizyjny\n<\/p>\n\n\n\n

Stawiam na Tolka Banana<\/em>, re\u017c. S. J\u0119dryka, scen. A. Bahdaj, 1973, Zesp\u00f3\u0142 Filmowy Panorama \u2212 serial telewizyjny\n<\/p>\n\n\n\n

W pi\u0105t\u0105 stron\u0119 \u015bwiata<\/em>, re\u017c. J. Dziedzina, scen. A. Bahdaj, 1990, Studio Filmowe Oko \u2013 serial oraz film na podstawie dw\u00f3ch powie\u015bci: Telemach w d\u017cinsach<\/em> i Gdzie Tw\u00f3j dom, Telemachu?<\/em> \n<\/p>\n\n\n\n

Ma\u0142y pingwin Pik-Pok<\/em>, re\u017c. T. Wilkosz, E. Ignaciuk, J. Kudrzycka, K. Brzozowski, K. Kulczycka, scen. T. Wilkosz, A. Lewkowska, 1989\u22121992, Se-ma-for \u2013 lalkowy serial animowany\n<\/p>\n\n\n\n

Z tego prostego, chronologicznego zestawienia wida\u0107, \u017ce tw\u00f3rczo\u015b\u0107 pisarska Bahdaja[1]<\/a><\/sup><\/sup>, wzmocniona, zwielokrotniona poprzez jej ekranizacje, wywar\u0142a przemo\u017cny wp\u0142yw na pokolenia powojenne dzieci i m\u0142odzie\u017cy oraz utrzymywa\u0142a si\u0119 a\u017c do lat 70., bledn\u0105c w latach 90. XX wieku. Jest to jeden z nielicznych przypadk\u00f3w tak d\u0142ugiego oddzia\u0142ywania jednego autora w polskiej powojennej kulturze dla m\u0142odego odbiorcy, por\u00f3wnywalny z Akademi\u0105 Pana Kleksa<\/em> czy serialem Czterej pancerni i pies<\/em> (na podstawie powie\u015bci pierwotnie do m\u0142odzie\u017cy nie skierowanej, ale jako serial ch\u0119tnie do jej kultury zaanektowanej). <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Marian Tch\u00f3rznicki, Paragon, gola<\/em>, Autor: brak danych, Prawa: WFDIF \/po Studiu Filmowym „Kadr”\/<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Tw\u00f3rczo\u015b\u0107 i postaw\u0119 Bahdaja mo\u017cna by zakwalifikowa\u0107 jednoznacznie jako re\u017cimowe, ale po dok\u0142adniejszej analizie okazuje si\u0119 to wysoce dyskusyjne. Jednoznacznie mo\u017cemy oceni\u0107 dzi\u015b na przyk\u0142ad Halin\u0119 Rudnick\u0105 jako autork\u0119 Ch\u0142opc\u00f3w ze Star\u00f3wki<\/em>[2]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/em>Z Bahdajem jest problem. Ju\u017c wsp\u00f3\u0142cze\u015bni mu odbiorcy \u2013 szczeg\u00f3lnie doro\u015bli \u2212 wyra\u017cali na temat jego ksi\u0105\u017cek opinie, kt\u00f3re rozpina\u0142y si\u0119 pomi\u0119dzy zachwytem a w\u0105tpliwo\u015bci\u0105.. Na przyk\u0142ad w anonimowym li\u015bcie do redakcji \u201eTygodnika Powszechnego\u201d zatroskany czytelnik pisze: Moje dzieci zaczytuj\u0105 si\u0119 ostatnio Bahdajem. (\u2026) Rzeczywi\u015bcie: przyg\u00f3d pe\u0142no, akcja pe\u0142na napi\u0119cia, niespodzianki, kolorowa sceneria, soczysty \u017cargon uczniowsko-uliczny. Ale co\u015b mi\u0119 <\/em>[pisownia oryginalna \u2013 E.R.] korci. Nie odpowiada mi koncepcja m\u0142odocianych detektyw\u00f3w, kt\u00f3rzy dla zabawy zaczynaj\u0105 zajmowa\u0107 si\u0119 \u015bledzeniem ludzi, podgl\u0105daniem, pods\u0142uchiwaniem, tropieniem itd. (\u2026) ca\u0142a zabawa w detektyw\u00f3w wymaga jednej tylko sztuki opanowanej w stopniu wysokim, to znaczy k\u0142amstwa<\/em>[3]<\/a><\/sup><\/sup>. Sam Bahdaj mia\u0142 \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce wymyka si\u0119 wymogom stawianym przez \u00f3wczesn\u0105 w\u0142adz\u0119 dla wzorcowej, wychowawczo oddzia\u0142uj\u0105cej literatury dla m\u0142odego czytelnika, \u017ce \u2013 innymi s\u0142owy \u2212 przysparza mn\u00f3stwa \u201ek\u0142opot\u00f3w\u201d. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Henryk Go\u0142\u0119biewski, Podr\u00f3\u017c za jeden u\u015bmiech<\/em>, Autor: brak danych, Prawa: WFDIF \/po Studiu Filmowym „Kadr”\/<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

\u201eK\u0142opoty\u201d z Bahdajem wynika\u0142y z tego, \u017ce \u2013 przeciwnie do niekt\u00f3rych zatroskanych o warto\u015bci doros\u0142ych \u2013 dzieci zaczytywa\u0142y si\u0119 jego ksi\u0105\u017ckami. Umiej\u0119tnie \u0142\u0105czy\u0142 w nich aspekt zabawowy, ludyczny z aspektem wychowawczym i ideologicznym. Ale nigdy nie tworzy\u0142 tekst\u00f3w, w kt\u00f3rych traktowa\u0142 swego odbiorc\u0119 niepowa\u017cnie, nigdy nie brzmia\u0142a tam fa\u0142szywa nuta dydaktyzmu podanego wprost. Mo\u017cna oczywi\u015bcie dyskutowa\u0107, czy dzi\u015b mimo wznowie\u0144 ksi\u0105\u017cki Bahdaja s\u0105 czytane przez dzieci, na pewno wielu doros\u0142ych z rozrzewnieniem wraca i do ksi\u0105\u017cek, i do film\u00f3w: Tak, jak Bahdaj nikt ju\u017c nie pisze. Owszem, daleko mu do finezji Musierowicz czy dowcipu Niziurskiego, ale klimat, prosz\u0119 pa\u0144stwa, klimat jego ksi\u0105\u017cek jest niepowtarzalny<\/em>[4]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

Adaptacje filmowe i serialowe najwa\u017cniejszych powie\u015bci Bahdaja dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy[5]<\/a><\/sup><\/sup> jeszcze wzmocni\u0142y ten efekt, tym bardziej \u017ce by\u0142y to produkcje, w kt\u00f3rych powstawaniu sam autor jako scenarzysta bra\u0142 czynny udzia\u0142. Zadanie u\u0142atwi\u0142 sobie niejako ju\u017c na starcie, poniewa\u017c \u2013 wedle s\u0142\u00f3w jego syna, Marka \u2013 ksi\u0105\u017cki ojca by\u0142y prawie jak gotowy scenariusz filmowy, pisane metod\u0105 \u201edialog-scena\u201d, a ponadto z atrakcyjnymi, \u201efilmowymi\u201d postaciami[6]<\/a><\/sup><\/sup>. Dodatkowo adaptacje te s\u0105 do\u015b\u0107 wierne ksi\u0105\u017ckowym pierwowzorom, na pewno za\u015b zar\u00f3wno dzie\u0142o literackie, jak i filmowe przekazywa\u0142y te same warto\u015bci i mia\u0142y podobn\u0105 wymow\u0119<\/em>[7]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Henryk Go\u0142\u0119biewski i Edward Dymek, Wakacje z duchami<\/em>, Autor: brak danych, Prawa: nieustalone<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Przes\u0142anie wychowawcze film\u00f3w i seriali duetu J\u0119dryka-Bahdaj, a potem Dziedzina-Bahdaj, wywodzi\u0107 mo\u017cna z konceptu dziecka, kt\u00f3re jest jako ma\u0142y cz\u0142owiek czyst\u0105 niezapisan\u0105 tablic\u0105, tabula rasa.<\/em> Takie spojrzenie przej\u0105\u0142 Bahdaj od Kornela Makuszy\u0144skiego, kt\u00f3rego ksi\u0105\u017cki by\u0142y dla autora z Warszawy niedo\u015bcig\u0142ym wzorem[8]<\/a><\/sup><\/sup>. Dziecko romantyczne jest dobre z natury, czyste i niewinne, to spo\u0142ecze\u0144stwo i cywilizacja maj\u0105 na nie zgubny wp\u0142yw. Dziecko takie, jako niezapisana tablica, jest podatne na wp\u0142yw, ale je\u015bli to b\u0119dzie wp\u0142yw wzmacniaj\u0105cy dobro\u0107 ma\u0142ego cz\u0142owieka, wtedy w spos\u00f3b samoczynny stanie si\u0119 on doros\u0142ym warto\u015bciowym cz\u0142owiekiem. <\/p>\n\n\n\n

St\u0105d te\u017c Bahdaj by\u0142 niesamowicie czu\u0142y na warunki, w jakich przysz\u0142o wzrasta\u0107 powojennemu pokoleniu dzieci. Scenografia film\u00f3w i seriali je oddaje. Przestrze\u0144 ukazana w filmie Do przerwy 0:1<\/em> oraz serialu Paragon, gola!<\/em> to przeorana niemieck\u0105 bomb\u0105 kamienica \u201eGo\u0142\u0119bnik\u201d, a tak\u017ce \u201eksi\u0119\u017cycowy\u201d krajobraz warszawskiej Woli zniszczonej wojn\u0105. Ta wojna niczym pos\u0119pne fatum <\/em>ci\u0105\u017cy nad \u017cyciorysem ch\u0142opc\u00f3w z G\u00f3rczewskiej. Ale nie tylko: w Stawiam na Tolka Banana<\/em> podobne problemy dotycz\u0105 dzieci z Pragi czy Saskiej K\u0119py[9]<\/a><\/sup><\/sup>. Zniszczona przestrze\u0144 odzwierciedla zniszczenia poczynione w tkance spo\u0142ecznej. Bohaterami omawianych obraz\u00f3w s\u0105 sieroty lub p\u00f3\u0142sieroty, dzieci ulicy, dotkni\u0119te bied\u0105, \u017cyj\u0105ce w rodzinie z problemem alkoholowym lub inn\u0105 dysfunkcj\u0105, dzieci zbyt wcze\u015bnie dojrza\u0142e, z brakami w edukacji lub tzw. trudna m\u0142odzie\u017c. W opowie\u015bciach serialowych i filmowych na plan pierwszy wysuwa si\u0119 zatem ten motyw konieczno\u015bci przywracania normalno\u015bci po okresie wielkiego chaosu i z\u0142a, kt\u00f3re dotkn\u0119\u0142o spo\u0142ecze\u0144stwo polskie. By\u0142o to zbie\u017cne z lini\u0105 \u00f3wczesnej w\u0142adzy, jako zwalczanie pewnego rozlu\u017anienia powojennego dotycz\u0105cego dzieci i konkretyzowa\u0142o si\u0119 w postaci propagowania nast\u0119puj\u0105cych postulat\u00f3w wychowawczych: <\/p>\n\n\n\n

\n \u2212 obj\u0119cie wszystkich m\u0142odych ludzi obowi\u0105zkiem szkolnym, \n<\/p>\n\n\n\n

\n \u2212 silniejszego zwi\u0105zania dzieci z rodzin\u0105,\n<\/p>\n\n\n\n

\n \u2212 wytworzenia silnych wi\u0119zi m\u0142odego cz\u0142owieka z lokaln\u0105 spo\u0142eczno\u015bci\u0105, stworzenia wsp\u00f3lnoty lokalnej, najcz\u0119\u015bciej w obr\u0119bie dzielnicy lub innej ograniczonej przestrzeni, czy wreszcie\n<\/p>\n\n\n\n

\n \u2212 kszta\u0142towania patriotyzmu, mi\u0142o\u015bci do ojczyzny, Polski, pobudzenia to\u017csamo\u015bci narodowej. \n<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Agata Sieci\u0144ska, Stawiam na Tolka Banana<\/em>, Autor: Stefan Kurzyp, Prawa: nieustalone<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Geniusz Bahdaja jako autora scenariuszy filmu i serialu dzieci\u0119cego wyrazi\u0142 si\u0119 w tym, \u017ce powy\u017csze postulaty, ze swej natury niezbyt poci\u0105gaj\u0105ce dla dzieci\u0119cej widowni, potrafi\u0142 ubra\u0107 w fascynuj\u0105cy \u015bwiat ruchomych obraz\u00f3w, dynamiczny, pe\u0142en zapieraj\u0105cych dech w piersiach przyg\u00f3d, barwnych, charakterystycznych postaci, a tak\u017ce humoru sytuacyjnego i s\u0142ownego. By\u0107 mo\u017ce pokolenia dzieci wychowanych na jego filmach nie by\u0142y do ko\u0144ca \u015bwiadome, \u017ce zosta\u0142y wci\u0105gni\u0119te w kr\u0105g oddzia\u0142ywania wychowawczego poprzez film, maj\u0105ce wytworzy\u0107 nowego cz\u0142owieka powojennej Polski. <\/p>\n\n\n\n

Zagadnienie szko\u0142y i edukacji najm\u0142odszych do\u015b\u0107 cz\u0119sto konkretyzuje si\u0119 w obrazowaniu postaci dzieci, kt\u00f3rym ze szko\u0142\u0105 \u201enie po drodze\u201d. Takie postaci to np. Cegie\u0142ka oraz Karioka ze Stawiam na Tolka Banana<\/em>. Zreszt\u0105 sam Tolek Banan, s\u0142ynny na ca\u0142\u0105 Polsk\u0119 uciekinier, herszt bandy, tak\u017ce nie jest typem pilnego ucznia. Ma\u0142o tego! W serialu Podr\u00f3\u017c za jeden u\u015bmiech<\/em> Dudu\u015b, kt\u00f3ry wydaje si\u0119 uczniem wzorowym, to posta\u0107 komediowa, z kt\u00f3rej mo\u017cna \u0142atwo si\u0119 \u015bmia\u0107 \u2212 szczeg\u00f3lnie w duecie z podziwianym przez widz\u00f3w Poldkiem, tworz\u0105 kontrastow\u0105 par\u0119, w kt\u00f3rej to Poldek to ten bardziej zorientowany nie w szkolnych prawid\u0142ach, ale w realnym \u017cyciu. Pilny Dudu\u015b nie jest pokazany w szkolnej \u0142awie, gdzie pewnie czu\u0142by si\u0119 najlepiej. Z nieod\u0142\u0105czn\u0105 teczk\u0105 i z g\u0142ow\u0105 pe\u0142n\u0105 szkolnych formu\u0142ek jest niejako przypadkiem wrzucony w wir \u017cycia, kt\u00f3re nie jest tak pouk\u0142adane i bezpieczne jak szkolna klasa. <\/p>\n\n\n\n

Dzieci w filmach Bahdajowych nie prze\u017cywaj\u0105 przyg\u00f3d w szkole, ale daleko poza ni\u0105 (Wakacje z duchami<\/em>, Podr\u00f3\u017c za jeden u\u015bmiech<\/em>, Stawiam na Tolka Banana<\/em>). Pomimo tego wybrzmiewa wyra\u017anie postulat kszta\u0142cenia w szkole elementarnej, szkole zawodowej lub kursach, kt\u00f3re dadz\u0105 konkretn\u0105 wiedz\u0119 lub zaw\u00f3d. We wspomnianej filmowej parze, finalnie Dudu\u015b i jego ksi\u0105\u017ckowa wiedza zostaj\u0105 nobilitowane, a Poldkowa zaradno\u015b\u0107 okazuje si\u0119 pozorna. To wtedy w\u0142a\u015bnie mi\u0119dzy ch\u0142opcami znika napi\u0119cie i konflikt \u2212 staj\u0105 si\u0119 przyjaci\u00f3\u0142mi. Takim happy endem<\/em> tw\u00f3rcy filmu sugeruj\u0105, \u017ce klucz tkwi w r\u00f3wnowadze: pomi\u0119dzy szkoln\u0105 i ksi\u0105\u017ckow\u0105 wiedz\u0105 a znajomo\u015bci\u0105 prawdziwego \u015bwiata. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Filip \u0141obodzi\u0144ski, Stawiam na Tolka Banana<\/em>, Autor: Stefan Kurzyp, Prawa: nieustalone<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Kolejnym wielkim tematem film\u00f3w i seriali na podstawie prozy Bahdaja jest podr\u00f3\u017c. Ten klasyczny w\u0105tek autor ujmowa\u0142 przewrotnie postuluj\u0105c obj\u0119cie dzieci\u0119cych i m\u0142odzie\u0144czy peregrynacji \u015bci\u015blejsz\u0105 kontrol\u0105. Wynikiem bowiem powojennego rozlu\u017anienia wi\u0119zi spo\u0142ecznych, a tak\u017ce przejawem buntu m\u0142odzie\u017cy przeciwko powojennej rzeczywisto\u015bci PRL, by\u0142o podr\u00f3\u017cowanie: W latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX stulecia podr\u00f3\u017cowanie autostopem by\u0142o dla buntuj\u0105cej si\u0119 m\u0142odzie\u017cy, podobnie jak s\u0142uchanie jazzu, symbolem ameryka\u0144skiego stylu \u017cycia i marze\u0144 o swobodzie. A poniewa\u017c \u00f3wczesna w\u0142adza nie podziela\u0142a tego typu dzia\u0142a\u0144, podr\u00f3\u017cowanie autostopem bez celu by\u0142o niejednokrotnie uznawane za w\u0142\u00f3cz\u0119gostwo, za co grozi\u0142o nawet aresztowanie<\/em>[10]<\/a><\/sup><\/sup>. St\u0105d te\u017c d\u0105\u017cono do sformalizowania i kontrolowania podr\u00f3\u017cy autostopem, poprzez np. zak\u0142adanie tzw. ksi\u0105\u017ceczki autostopowicza \u2013 \u201epodr\u00f3\u017c za jeden u\u015bmiech\u201d bez ksi\u0105\u017ceczki to zatem podr\u00f3\u017c nielegalna. Bahdaj jednak na sw\u00f3j spos\u00f3b wykorzysta\u0142 w\u0105tek podr\u00f3\u017cy: z jednej strony nie unikaj\u0105c ukazywania nielegalnych autostopowicz\u00f3w, outsider\u00f3w i \u201eeasy rider\u00f3w\u201d, niekontrolowanych dzieci\u0119cych wypraw, w\u0142\u00f3cz\u0119gostwa, giganta, ucieczek bliskich i dalekich, ale z drugiej strony wpisuj\u0105c potrzeb\u0119 peregrynacji w szerszy kontekst dzieci\u0119cej psychologii rozwojowej. Ukazuj\u0105c potrzeb\u0119 samostanowienia, szukania w\u0142asnej to\u017csamo\u015bci, sprawdzenia si\u0119, a tak\u017ce \u2013 ostatecznie \u2013 inicjacji w doros\u0142o\u015b\u0107. Bahdajowa podr\u00f3\u017c to zatem nie tylko wielka i niesamowita przygoda, nie tylko o\u015b fabularna, ale te\u017c zwr\u00f3cenie uwagiu na fakt, \u017ce dziecko nie ucieka, nie oddala si\u0119 od domu, nie udaje si\u0119 w podr\u00f3\u017c w bezmy\u015blnym porywie buntu, ale zawsze w celu zdobycia wiedzy, do\u015bwiadczenia. Ukuta i przywo\u0142ywana przez Bahdaja metafora \u201epi\u0105tej strony \u015bwiata\u201d, kt\u00f3rej poszukuj\u0105 m\u0142odzi podr\u00f3\u017cnicy, to horyzont moralny, do kt\u00f3rego zmierza dorastaj\u0105cy cz\u0142owiek[11]<\/a><\/sup><\/sup>. Praktycznie w ka\u017cdym z omawianych film\u00f3w i seriali znajdziemy bohater\u00f3w w ruchu \u2013 czy b\u0119dzie to odkrywanie do\u015b\u0107 zamkni\u0119tej przestrzeni dzielnic miejskich (Do przerwy 0:1<\/em>, Paragon, gola!<\/em>), czy mniejszej miejscowo\u015bci (Wakacje z duchami<\/em>), czy wr\u0119cz terenu ca\u0142ej Polski (W pi\u0105t\u0105 stron\u0119 \u015bwiata<\/em>, Podr\u00f3\u017c za jeden u\u015bmiech<\/em>). Postaci podr\u00f3\u017cnik\u00f3w, takich jak Maciej \u0141a\u0144ko, ksi\u0105\u017ckowy i ekranowy \u201eTelemach\u201d, Poldek i Dudu\u015b czy legendarny uciekinier Tolek Banan, wzbudzaj\u0105 sympati\u0119 widza, bo kieruj\u0105 si\u0119 szlachetnymi pobudkami. Maciej w wyniku swej inicjacyjnej podr\u00f3\u017cy w poszukiwaniu ojca biologicznego, znajduje ojca przybranego, Tolek uczy dzieci z bandy Karioki kole\u017ce\u0144stwa, lojalno\u015bci i przyja\u017ani (sam znany jest na ca\u0142y kraj z pomocy emerytom), a Poldek mimo \u017ce nielegalnie przemierza Polsk\u0119 od Warszawy a\u017c na wybrze\u017ce, ratuje \u017cycie ton\u0105cego w morzu dziecka \u2013 nie tylko odkupuj\u0105c swoje przewinienie, ale wr\u0119cz wpisuj\u0105c si\u0119 w szerszy kontekst przeznaczenia czy pr\u00f3by. W ten oto spos\u00f3b w omawianych tekstach kultury nobilitowana jest podr\u00f3\u017c jako droga m\u0142odego cz\u0142owieka ku doros\u0142o\u015bci, celem podr\u00f3\u017cy nie b\u0119dzie zatem konkretne miejsce na mapie, ale punkt na linii \u017cycia, kiedy to m\u0142ody cz\u0142owiek staje si\u0119 doros\u0142ym samodzielnym i warto\u015bciowym cz\u0142owiekiem, wyposa\u017conym we w\u0142asny kompas moralny. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Ma\u0142y pingwin Pik-Pok<\/em>, Autor: Jolanta Malicka, Prawa: nieustalone<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

W tym te\u017c sensie wype\u0142nia si\u0119 paradoksalnie postulat \u015bci\u015blejszego zwi\u0105zania m\u0142odego cz\u0142owieka z rodzin\u0105, domem, struktur\u0105 spo\u0142eczn\u0105. Wraca on z podr\u00f3\u017cy jako kto\u015b inny \u2013 pozytywnie odmieniony. W najprostszym schemacie fabularnym ta prawid\u0142owo\u015b\u0107 pokazana jest nawet w serialu animowanym dla m\u0142odszych dzieci Ma\u0142y pingwin Pik-Pok<\/em>: pingwinek opuszcza sw\u00f3j dom rodzinny i udaje si\u0119 w podr\u00f3\u017c w poszukiwaniu nowych do\u015bwiadcze\u0144 i wiedzy, ale potem \u2013 tak wzbogacony \u2212 wraca. <\/p>\n\n\n\n

Bycie u\u017cytecznym to kolejny bahdajowski temat. Dzi\u0119ki ukazywaniu dzieci\u0119cych akcji detektywistycznych czy sportowych, m\u0142odzi widzowie maj\u0105 podziwia\u0107 wsp\u00f3\u0142prac\u0119 w ramach lokalnej spo\u0142eczno\u015bci oraz na jej rzecz. Opr\u00f3cz dzia\u0142a\u0144 kolektywnych wa\u017cne by\u0142o ukazywanie i budowanie zaufania dzieci do doros\u0142ych, st\u0105d postaci sympatycznych doros\u0142ych, pomocnik\u00f3w dzieci. Szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 zwr\u00f3ci\u0107 nale\u017cy \u2013 w kontek\u015bcie wizji nowego powojennego spo\u0142ecze\u0144stwa \u2013 na pozytywne postaci pomocnych milicjant\u00f3w (np. Wakacjach z duchami<\/em>). <\/p>\n\n\n\n

Nie mniej wa\u017cne by\u0142o wreszcie kszta\u0142towanie w m\u0142odych widzach wi\u0119zi spo\u0142ecznej wykraczaj\u0105cej poza w\u0142asne podw\u00f3rko czy dzielnic\u0119 \u2013 to\u017csamo\u015bci narodowej. Temu celowi s\u0142u\u017cy\u0142o g\u0142\u00f3wnie ukazywanie przygody zwi\u0105zanej z podr\u00f3\u017c\u0105 po kraju, poznawaniem ojczystej przyrody, spotkaniem z lud\u017ami z dalekich zak\u0105tk\u00f3w Polski. Poznanie topografii ojczystego kraju, nazw odleg\u0142ych miast i miasteczek, region\u00f3w, a tak\u017ce spraw ich mieszka\u0144c\u00f3w \u2013 za tym u Bahdaja kryje si\u0119 budzenie mi\u0142o\u015bci do w\u0142asnej ojczyzny \u2013 patriotyzmu. Takie podr\u00f3\u017ce odbywa Maciej \u2013 bohater W pi\u0105t\u0105 stron\u0119 \u015bwiata<\/em>, a tak\u017ce Poldek i Dudu\u015b \u2013 tytu\u0142owi podr\u00f3\u017cnicy za jeden u\u015bmiech. <\/p>\n\n\n\n

Mimo pewnych zasmucaj\u0105cych w\u0105tk\u00f3w dotycz\u0105cych losu czy sytuacji \u017cyciowej poszczeg\u00f3lnych bohater\u00f3w omawianych film\u00f3w i seriali, niepowtarzalny klimat film\u00f3w dla dzieci \u0142\u0105czy si\u0119 z niesamowit\u0105 dynamik\u0105, ruchem, gwarem ulicy, optymizmem, powiewem wolno\u015bci i rado\u015bci Polak\u00f3w po wojnie. Szczeg\u00f3lnie dobrze oddaje to obrazowana na ekranie przestrze\u0144 Warszawy \u2013 gdzie duma z odbudowywanej wsp\u00f3lnym wysi\u0142kiem stolicy przeplata si\u0119 z rado\u015bci\u0105 z odbudowywania zniszczonych traum\u0105 wojny wi\u0119zi mi\u0119dzyludzkich. <\/p>\n\n\n\n

Talent Bahdaja jako scenarzysty ujawni\u0142 si\u0119 w przede wszystkim w konstrukcji bohatera \u2013 mimo \u015bcis\u0142ych wymog\u00f3w ideologicznych stawianych w powojennej Polsce tw\u00f3rcom, Nie ba\u0142 si\u0119 on przedstawia\u0107 r\u00f3\u017cnej ma\u015bci \u201esympatycznych urwis\u00f3w\u201d czy \u201eweso\u0142ych bumelant\u00f3w\u201d, a nawet dzieci, kt\u00f3re ukrywaj\u0105 si\u0119 przed milicj\u0105 i dlatego trzeba im pom\u00f3c (Tolek Banan). <\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

    \n
  1. \n

    \n Pierwsze wydania zekranizowanych powie\u015bci Bahdaja dla m\u0142odego odbiorcy: Do przerwy 0:1<\/em>, 1957; Wakacje z duchami<\/em>, 1962; Podr\u00f3\u017c za jeden u\u015bmiech<\/em>, 1964; Stawiam na Tolka Banana<\/em>, 1967; Ma\u0142y pingwin Pik-Pok<\/em>, 1969; Telemach w d\u017cinsach<\/em>, 1976; Gdzie jest tw\u00f3j dom, Telemachu?<\/em>, 1982. Wszystkie wydane w Naszej Ksi\u0119garni, jedynie dylogia o Telemachu \u2013 w Krajowej Agencji Wydawniczej. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>\n\n\n\n

  2. \n

    \n H. Rudnicka, Ch\u0142opcy ze Star\u00f3wki<\/em>, il. J.M. Szancer, Ludowa Sp\u00f3\u0142dzielnia Wydawnicza, Warszawa 1960. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>\n\n\n\n

  3. \n

    \n N.N., Lordowie i detektywi \u2013 list tygodnia<\/em>, \u201eTygodnik Powszechny\u201d 1964, nr 16. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>\n\n\n\n

  4. \n

    \n (jk), Kto pami\u0119ta Bahdaja?,<\/em> \u201eGazeta Pomorska\u201d 2003, nr 154. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>\n\n\n\n

  5. \n

    \n Nie zajmuj\u0119 si\u0119 tu adaptacj\u0105 serialow\u0105 Trzecia granica<\/em> (re\u017c. W. Solarz, L. Lorentowicz, Zesp\u00f3\u0142 Filmowy Iluzjon, 1975) jako opartej na cyklu powie\u015bciowym Bahdaja dotycz\u0105cym dzia\u0142alno\u015bci kurier\u00f3w tatrza\u0144skich w czasie II wojny \u015bwiatowej o podw\u00f3jnym adresie czytelniczym, a wi\u0119c w spos\u00f3b jednoznaczny niew\u0142\u0105czonej do kultury dzieci\u0119co-m\u0142odzie\u017cowej. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>\n\n\n\n

  6. \n

    \n Adam Bahdaj \u2013 sympatyczny urwis. Z Markiem Bahdajem rozmawia Ewelina R\u0105bkowska<\/em>, \u201eGuliwer. Czasopismo o ksi\u0105\u017cce dla dziecka\u201d 2015, nr 1, s. 60. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>\n\n\n\n

  7. \n

    \n E. Kruszy\u0144ska, Mi\u0119dzy zabaw\u0105 a dydaktyk\u0105. Literacka tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Adama Bahdaja dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy<\/em>, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Miko\u0142aja Kopernika, Toru\u0144 2017, s. 391. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>\n\n\n\n

  8. \n

    \n Tam\u017ce, s. 162 i 336; J.J. Rousseau po raz pierwszy da\u0142 wyraz tej koncepcji w traktacie pedagogicznym pt. Emil, czyli o wychowaniu<\/em>, wydanym w Genewie w 1762 r. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>\n\n\n\n

  9. \n

    <\/a>\n Igor Piotrowski trafnie zauwa\u017ca, \u017ce powojenne filmy dla m\u0142odego odbiorcy pokazuj\u0105 roz\u0142am, p\u0119kni\u0119cie, niczym ran\u0119, przywo\u0142uj\u0105 albo doros\u0142ych, kt\u00f3rzy nie prze\u017cyli, albo dzieci, kt\u00f3re prze\u017cy\u0142y<\/em>, a ten kod widoczny jest tak\u017ce w obrazowanej przestrzeni Warszawy. Postapokaliptyczn\u0105 przestrze\u0144 stolicy ukazan\u0105 chocia\u017cby w Do przerwy 0:1<\/em> nazywa Piotrowski \u201eDzikim Zachodem\u201d. Por. I. Piotrowski, Bolek i Lolek na \u201eDzikim Zachodzie\u201d. By\u0142a warszawska dzielnica zachodnia w tekstach kultury dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy okresu ma\u0142ej stabilizacji<\/em>, \u201eDzieci\u0144stwo. Literatura i Kultura\u201d 2021, nr 3, s. 100. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>\n\n\n\n

  10. \n

    \n E. Kruszy\u0144ska, Mi\u0119dzy zabaw\u0105\u2026.,<\/em> dz. cyt., s. 243. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>\n\n\n\n

  11. Por. E. R\u0105bkowska, Dzieci\u0119cy uciekinierzy do \u201epi\u0105tej strony \u015bwiata\u201d w prozie Adama Bahdaja dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy<\/em>, [w:] Geografia krain zmy\u015blonych. Wok\u00f3\u0142 kategorii miejsca i przestrzeni w literaturze dzieci\u0119cej, m\u0142odzie\u017cowej i fantastycznej<\/em>, red. W. Kostecka, M. Skowera, SBP, Warszawa 2016, s. 197\u2212212. \u2191<\/a> <\/p> <\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n

    \n\n\n\n

    Dr Ewelina R\u0105bkowska<\/strong>, kierownik Muzeum Ksi\u0105\u017cki Dzieci\u0119cej \u2013 dzia\u0142u specjalnego i czytelni naukowej Biblioteki Publicznej m.st. Warszawy \u2013 Biblioteki G\u0142\u00f3wnej Wojew\u00f3dztwa Mazowieckiego. Cz\u0142onkini Pracowni Bada\u0144 Literatury dla Dzieci i M\u0142odzie\u017cy Uniwersytetu Warszawskiego. Cz\u0142onkini Polskiej Sekcji IBBY. Autorka wielu publikacji na temat literatury dla m\u0142odego odbiorcy.<\/p>\n\n\n\n

    Streszczenie:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    Artyku\u0142 stanowi pr\u00f3b\u0119 analizy film\u00f3w i seriali b\u0119d\u0105cych adaptacjami prozy Adama Bahdaja dla m\u0142odego odbiorcy. Przedmiotem analizy jest siedem produkcji emitowanych na ma\u0142ym i du\u017cym ekranie \u0142\u0105cznie przez trzy powojenne dekady: od ko\u0144ca lat 60. do lat 90. XX wieku. W szczeg\u00f3lno\u015bci rozpatrywane jest wychowawcze, ideologiczne, a nawet propagandowe oddzia\u0142ywanie tych tekst\u00f3w kultury na m\u0142odego odbiorc\u0119. Jak wykaza\u0142a analiza, jest to oddzia\u0142ywanie do\u015b\u0107 precyzyjnie skierowane na cztery wa\u017cne dla w\u0142adz PRL-u postulaty dotycz\u0105ce kszta\u0142towania m\u0142odego cz\u0142owieka doby powojennej. <\/p>\n\n\n\n

    Summary:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    This article is an attempt to analyze films and series that are adaptations of Adam Bahdaj’s prose for a young audience. The subject of the analysis is seven productions broadcast on the small and the big screen in total for three post-war decades: from the late 1960s to the 1990s. In particular, the educational, ideological and even propaganda impact of these cultural texts on the young recipient is considered. As the analysis has shown, this influence is quite precisely directed at four postulates important for the authorities of the Polish People’s Republic regarding the shaping of young people in the post-war era.<\/p>\n\n\n\n

    <\/p>\n\n\n\n

    <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    artyku\u0142 stanowi pr\u00f3b\u0119 analizy film\u00f3w i seriali b\u0119d\u0105cych adaptacjami prozy Adama Bahdaja dla m\u0142odego odbiorcy. Przedmiotem analizy jest siedem produkcji emitowanych na ma\u0142ym i du\u017cym ekranie \u0142\u0105cznie przez trzy powojenne dekady: od ko\u0144ca lat 60. do lat 90. XX wieku. W szczeg\u00f3lno\u015bci rozpatrywane jest wychowawcze, ideologiczne, a nawet propagandowe oddzia\u0142ywanie tych tekst\u00f3w kultury na m\u0142odego odbiorc\u0119. Jak wykaza\u0142a analiza, jest to oddzia\u0142ywanie do\u015b\u0107 precyzyjnie skierowane na cztery wa\u017cne dla w\u0142adz PRL-u postulaty dotycz\u0105ce kszta\u0142towania m\u0142odego cz\u0142owieka doby powojennej.\u00a0<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":6125,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[1534],"tags":[1543,242,1542,649,1540,936,1541],"ppma_author":[1539],"class_list":["post-5724","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-historyczno-filmowy-kwartalnik-filmoteki-narodowej-nr-4-2022","tag-adam-bahdaj","tag-film-dla-dzieci-i-mlodziezy","tag-julian-dziedzina-2","tag-propaganda","tag-serial-dla-dzieci-i-mlodziezy","tag-socrealizm","tag-stanislaw-jedryka"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t