![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/12\/1-F-2938-16-1500x-1024x1024.jpg\")
Polen-Jugendverwahrlager der Sicherheitspolizei in Litzmannstadt \u2013 niemiecki ob\u00f3z dla polskich dzieci, miejsce wielopoziomowego cierpienia i \u015bmierci zwane w publicystyce i \u015bwiadomo\u015bci spo\u0142ecznej obozem na Przemys\u0142owej. Utworzony na sze\u015bciu hektarach wy\u0142\u0105czonych z \u0142\u00f3dzkiego getta, decyzj\u0105 w\u0142adz III Rzeszy przez ponad dwa lata drugiej wojny \u015bwiatowej (1942-1945) wi\u0119zi\u0142 i wyniszcza\u0142 dziewczynki i ch\u0142opc\u00f3w narodowo\u015bci polskiej z niemal ca\u0142ego obszaru przej\u0119tej przez Niemc\u00f3w Polski \u2013 lista nazw miast i miasteczek, z kt\u00f3rych pochodzi\u0142y dzieci kierowane do \u0141odzi, wybiega poza granice drobno zapisanej kartki. <\/p>\n\n\n\n
Cho\u0107 jego dzieje s\u0105 niezwykle przejmuj\u0105ce a realizowane w nim zbrodnicze aktywno\u015bci czyni\u0105 ze\u0144 kuriozum na mapie \u00f3wczesnej Europy, do chwili obecnej ob\u00f3z nie doczeka\u0142 si\u0119 powa\u017cnej, wnikliwej historycznej monografii. Tymi, kt\u00f3rzy przywr\u00f3cili pami\u0119\u0107 o nim i sprawili, by trwa\u0142a, stali si\u0119 arty\u015bci \u2013 filmowcy, pisarze, plastycy. <\/p>\n\n\n\n
W obozie na Przemys\u0142owej by\u0142y ma\u0142e dzieci i m\u0142odzie\u017c do lat szesnastu. Najm\u0142odszy udokumentowany wi\u0119zie\u0144 \u2013 Marek z podpozna\u0144skiej Mosiny \u2013 w chwili aresztowania mia\u0142 dwa lata i trzy miesi\u0105ce. Po zako\u0144czeniu wojny dzieci te potrzebowa\u0142y czasu na doj\u015bcie do siebie i zbudowanie nowej rzeczywisto\u015bci na zgliszczach poprzedniej. Dopiero pod koniec lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych, gdy byli wi\u0119\u017aniowie si\u0119gn\u0119li dojrza\u0142o\u015bci, mieli w\u0142asne rodziny i u\u0142o\u017cone na nowo osierocone \u017cycie, nasta\u0142 okres artykulacji zwierze\u0144. Wtedy wydano o nich pierwsze ksi\u0105\u017cki, kr\u0119cono filmy i reporta\u017ce, ich g\u0142osy p\u0142yn\u0119\u0142y z audycji radiowych, a nieopodal terenu obozu stan\u0105\u0142 dedykowany im wymowny pomnik P\u0119kni\u0119tego Serca Matki. By\u0142 to czas dobrego nat\u0142oku wspomnie\u0144, gromadzenia danych i d\u0142ugo tamowanego przez wojenne traumy otwarcia na rozg\u0142os. D\u017awi\u0119ki historii przemieniano w uchwytne byty i w sztuk\u0119. <\/p>\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/12\/1-F-2938-102-1500x-1024x1024.jpg\")
Twarz anio\u0142a<\/em> \u2013 pierwsza i jedyna fabu\u0142a<\/strong> <\/p>\n\n\n\n Najbardziej spektakularnym i trafiaj\u0105cym do wielotysi\u0119cznej widowni projektem okaza\u0142 si\u0119 film fabularny Zbigniewa Chmielewskiego Twarz anio\u0142a<\/em>. M\u00f3wi\u0142o si\u0119 o nim, \u017ce to \u201efilm, kt\u00f3ry musi powsta\u0107\u201d. Dzieciom z obozu na Przemys\u0142owej przygl\u0105damy si\u0119 poprzez oczy jedenastoletniego Tadka, osadzone w anielsko aryjskich rysach dostrze\u017conych przez jednego z wachman\u00f3w (w tej roli Ji\u0159i Vr\u0161tala, aktor czechos\u0142owacki mieszkaj\u0105cy w Berlinie Wschodnim). Tadek staje si\u0119 dla Niemca planem na \u017cycie, obiektem specyficznych uczu\u0107 \u2013 nale\u017cy go zabra\u0107 do Rzeszy i udomowi\u0107 we w\u0142a\u015bciwej (w\u0142asnej) rodzinie. Nadzorca zleca badania medyczne ch\u0142opca i stara si\u0119 ustali\u0107 jego rasow\u0105 przydatno\u015b\u0107. Przez ca\u0142\u0105 d\u0142ugo\u015b\u0107 filmu zn\u0119ca si\u0119 nad nim i ob\u0142askawia, szukaj\u0105c klucza do otwarcia ch\u0142opca. Pi\u0119trowe prycze, brudne rekwizyty, obdarte ubrania, w\u0142osy \u015bci\u0119te na glaze<\/em>, ma\u0142oletnie konflikty. Brak wszystkiego, co jest podstaw\u0105 godnego bytu. Kadry wype\u0142nione s\u0105 dzieci\u0119cymi aktorami, co uzmys\u0142awia trud realizacji zdj\u0119\u0107, determinacj\u0119 tw\u00f3rc\u00f3w i ich artystyczn\u0105 uczciwo\u015b\u0107. Czarnobia\u0142a, skontrastowana konwencja, znakomicie adekwatna warstwa d\u017awi\u0119kowa, wysokiej pr\u00f3by aktorstwo, niebanalny scenariusz, a przede wszystkim wyczuwalna intencja, z jak\u0105 przyst\u0105piono do urzeczywistnienia tego arcytrudnego zamys\u0142u \u2013 to powody, dla kt\u00f3rych Twarzy anio\u0142a<\/em> warto si\u0119 przyjrze\u0107, poznaj\u0105c jednocze\u015bnie niedzieci\u0119cy \u015bwiat dzieci\u0119cego obozu. <\/p>\n\n\n Zbigniew Chmielewski i Stanis\u0142aw Loth \u2013 idealny duet tw\u00f3rc\u00f3w<\/strong>\n<\/p>\n\n\n\n Od pocz\u0105tku roku 1970 trwa\u0142y rozmowy z re\u017cyserami, kt\u00f3rzy zechcieliby pochyli\u0107 si\u0119 nad tym wyj\u0105tkowo nie\u0142atwym do \u201ezekranizowania\u201d tematem. Zbigniew Chmielewski zgodzi\u0142 si\u0119 przyst\u0105pi\u0107 do realizacji mo\u017ce dlatego, \u017ce sam by\u0142 jako dziecko wi\u0119\u017aniem \u0142agr\u00f3w NKWD i m\u00f3g\u0142 (chcia\u0142?) ofiarowa\u0107 swoje zrozumienie tej sprawie. Mo\u017ce wiedzia\u0142, \u017ce zrobi to dobrze, poniewa\u017c maj\u0105c podobne do\u015bwiadczenia, b\u0119dzie re\u017cyserem bogatszym od innych o dzieje w\u0142asnego przetrwania. Co istotne, mia\u0142 ju\u017c w dorobku Tabliczk\u0119 marzenia<\/em> (1968) \u2013 debiut re\u017cyserski b\u0119d\u0105cy filmem dla m\u0142odzie\u017cy i z jej udzia\u0142em na planie, praca z m\u0142odymi aktorami nie by\u0142a wi\u0119c dla niego novum<\/em>. Geneza Twarzy anio\u0142a<\/em> zaczyna si\u0119 jednak nie od dzia\u0142a\u0144 samego Chmielewskiego, lecz od koncepcji Stanis\u0142awa Lotha, urodzonego w pod\u0142\u00f3dzkich Pabianicach znakomitego autora zdj\u0119\u0107 filmowych (rok 1970 przyniesie Lothowi prac\u0119 przy jeszcze dw\u00f3ch produkcjach z gremialnym udzia\u0142em dzieci \u2013 Abel, tw\u00f3j brat<\/em> Janusza Nasfetera i Wakacje z duchami<\/em> Stanis\u0142awa J\u0119dryki). Pocz\u0105tkiem zamys\u0142u by\u0142a prawdziwa historia Tadka Ra\u017aniewskiego z obozu na Przemys\u0142owej. To on \u2013 o\u015bmioletni \u0142odzianin \u2013 sta\u0142 si\u0119 pierwowzorem ch\u0142opca o rysach twarzy anio\u0142a. <\/p>\n\n\n Przed produkcj\u0105 filmu nad obozem \u0142\u00f3dzkim panowa\u0142a cisza. Nie by\u0142o pomnika P\u0119kni\u0119tego Serca i pozytywnego zgie\u0142ku, jaki powsta\u0142 wok\u00f3\u0142 monumentu w roku 1971. Nikt nie przewidywa\u0142 procesu Eugenii Pol, poniewa\u017c wachmanka chodzi\u0142a jeszcze w\u00f3wczas po \u0142\u00f3dzkich ulicach, uprawia\u0142a sport i pracowa\u0142a w \u017c\u0142obku. Prze\u0142omowa ksi\u0105\u017cka ocala\u0142ego J\u00f3zefa Witkowskiego dopiero si\u0119 pisa\u0142a (Ossolineum wyda\u0142o j\u0105 w roku 1975), byli wi\u0119\u017aniowie rozpierzchli si\u0119 po \u015bwiecie i nie mieli ze sob\u0105 kontaktu, a jedynym twardym dowodem w sprawie by\u0142a niepozorna ksi\u0105\u017cka Wies\u0142awa Ja\u017cd\u017cy\u0144skiego Reporta\u017c z pustego pola<\/em> (tytu\u0142 adekwatny do \u00f3wczesnego stanu historycznego obszaru obozu, na kt\u00f3rym w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych zmia\u017cd\u017cono ruiny barak\u00f3w i buldo\u017cery przygotowywa\u0142y teren pod budow\u0119 osiedla). I ta w\u0142a\u015bnie ma\u0142a ksi\u0105\u017cka z szar\u0105, niewyzywaj\u0105c\u0105 ok\u0142adk\u0105 przem\u00f3wi\u0142a do Lotha na tyle mocno, by sk\u0142oni\u0107 go jako filmowca do podj\u0119cia konkretnych dzia\u0142a\u0144 i napisania scenariusza. Do wsp\u00f3\u0142pracy zaprosi\u0142 ocala\u0142ego Tadeusza. Obaj z czasem stali si\u0119 dla siebie nawzajem inspiracjami \u2013 r\u00f3wnocze\u015bnie z filmem Ra\u017aniewski pisa\u0142 sw\u00f3j pami\u0119tnik z obozu, kt\u00f3ry Wydawnictwo \u0141\u00f3dzkie wyda\u0142o w roku 1971 pod tytu\u0142em Chc\u0119 \u017cy\u0107<\/em>. \u201eMoje dziecinne my\u015bli zamkn\u0119\u0142y si\u0119 w kr\u0119gu bez wyj\u015bcia. Jestem numerem, narz\u0119dziem i automatem. Niekt\u00f3rzy za nas stali si\u0119 ponurzy, nieufni, milcz\u0105cy. Nocami m\u0119cz\u0105 nas koszmarne sny i majaki, cho\u0107 nieraz przynosz\u0105 wizj\u0119 dalekiego domu, rodziny, ulicy, ludzi, kt\u00f3rzy nas otaczali\u201d[1]<\/a><\/sup><\/sup> \u2013 wspomina na stronach swej ksi\u0105\u017cki trzydziestopi\u0119cioletni Tadeusz, przywo\u0142uj\u0105c tamt\u0105 wojenn\u0105, lagrow\u0105 zim\u0119, gdy mia\u0142 osiem lat. I od razu przed oczami mamy filmow\u0105 scen\u0119, gdy w dobrym \u015bnie ojciec (Wojciech Pszoniak) dorzuca w\u0119giel do pieca i jest blisko syna. Na jawie trwa wojna i bolesna roz\u0142\u0105ka. <\/p>\n\n\n Produkcji Twarzy anio\u0142a <\/em>podj\u0105\u0142 si\u0119 powsta\u0142y w\u0142a\u015bnie Zesp\u00f3\u0142 Filmowy \u201eNike\u201d. Dopracowano scenariusz Lotha, do konsultacji zaproszono Ra\u017aniewskiego (na planie pojawia\u0142 si\u0119 tak\u017ce by\u0142y wi\u0119zie\u0144 J\u00f3zef Witkowski), dialogi napisa\u0142 poeta Stanis\u0142aw Grochowiak, g\u0142\u00f3wn\u0105 rol\u0119 powierzono trzynastoletniemu Markowi Dudkowi z \u0141odzi.[2]<\/a><\/sup><\/sup> Zdj\u0119cia rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 z pocz\u0105tkiem lata roku 1970 w hali przy ulicy \u0141\u0105kowej, gdzie zamontowano specjalne lampy, kt\u00f3rych moc by\u0142a w stanie stworzy\u0107 \u015bwiat\u0142o pochmurnego dnia. \u201eWydzia\u0142 o\u015bwietleniowy zainstalowa\u0142 nad ca\u0142\u0105 hal\u0105 oko\u0142o tysi\u0105ca fotolit, kt\u00f3re dawa\u0142y r\u00f3wnoleg\u0142e \u015bwiat\u0142o. Czarne siatki nadawa\u0142y temu zmi\u0119kczenia, pokazywa\u0142y perspektyw\u0119. (\u2026) Nie robi\u0142em tego filmu dla konkretnej publiczno\u015bci. On po prostu musia\u0142 powsta\u0107, bo obok tego nie da\u0142o si\u0119 przej\u015b\u0107 oboj\u0119tnie\u201d[3]<\/a><\/sup><\/sup> \u2013 wspomina\u0142 po czterdziestu pi\u0119ciu latach Stanis\u0142aw Loth. Scenografia gra\u0142a \u015bnie\u017cn\u0105 zim\u0119, a rzeczywisto\u015b\u0107 planu zdj\u0119ciowego osi\u0105ga\u0142a temperatury tropiku. Statystami by\u0142y dzieci z \u0142\u00f3dzkich szk\u00f3\u0142, a film okaza\u0142 si\u0119 tak wa\u017cny, \u017ce kt\u00f3rego\u015b dnia po\u015br\u00f3d rekwizyt\u00f3w pojawi\u0142 si\u0119 na planie ambasador Stan\u00f3w Zjednoczonych w Polsce Walter John Stoessel Jr.[4]<\/a><\/sup><\/sup> (rodzina jego ojca pochodzi\u0142a z Niemiec), by przyjrze\u0107 si\u0119 z bliska tej wyj\u0105tkowej, trudnej realizacji. <\/p>\n\n\n W Twarzy anio\u0142a<\/em> uda\u0142o si\u0119 przedstawi\u0107 r\u00f3\u017cne oblicza obozowego \u017cycia na Przemys\u0142owej. Jest tu nag\u0142a samotno\u015b\u0107, uci\u0105\u017cliwa zbiorowo\u015b\u0107, fizyczna przemoc, brud i g\u0142\u00f3d, braterstwo, szale\u0144stwo, walka o \u017cycie, s\u0105 okrutne apele i upokorzenia, praca ponad si\u0142y dzieci\u0119cych mi\u0119\u015bni, s\u0105 niewiarygodne powody zes\u0142ania, sny o ciep\u0142ym piecu i ramionach matki. W ka\u017cdej minucie walka o przetrwanie, o unikni\u0119cie dotyku esesma\u0144skich bat\u00f3w, o kawa\u0142ek bezcennego chleba. Warstw\u0119 wizualn\u0105, jaka nie w ka\u017cdej scenie filmu prezentowana jest w realistycznej konwencji, uzupe\u0142niaj\u0105 stukoty, atonalne, niepokoj\u0105ce odg\u0142osy dziej\u0105cego si\u0119 z\u0142a. Prawda o warunkach obozu, o \u015brodowisku budowanym przez dzieci i za\u0142og\u0119, przeplata si\u0119 z w\u0105tkami fikcyjnymi, a mi\u0119dzy ostrymi konturami kadr\u00f3w tw\u00f3rcy wmontowuj\u0105 fotografie powi\u0119kszone, ziarniste, detale trudne do rozpoznania. Janusz Skwara pisa\u0142 w swej recenzji, \u017ce \u201ema si\u0119 wra\u017cenie jakby te drobne, lunatyczne istoty wychodzi\u0142y na \u015bwiat\u0142o dzienne gdzie\u015b z loch\u00f3w, mrok\u00f3w podziemi. (\u2026) Nienaturalne blade twarze dzieci, ich powolne ruchy, b\u0142yszcz\u0105ce oczy przypominaj\u0105 korow\u00f3d duch\u00f3w lub zjaw rodem z malarstwa lub film\u00f3w ekspresjonistycznych\u201d[5]<\/a><\/sup> <\/sup>. <\/p>\n\n\n Premiera odby\u0142a si\u0119 w \u0141odzi 20 stycznia 1971 roku, gdy rze\u017aba Jadwigi Janus nabiera\u0142a formy i wielko\u015bci pomnika, ocalali zaczynali si\u0119 odnajdywa\u0107, a polityka pozwala\u0142a na tubalny rozg\u0142os. Film nie zosta\u0142 doceniony przez komisj\u0119 kolaudacyjn\u0105, ale ocalali obecni na projekcjach organizowanych w ca\u0142ej Polsce potwierdzili w wi\u0119kszo\u015bci, \u017ce film Chmielewskiego i Lotha oddaje ich ob\u00f3z, jego klimat, panuj\u0105cy tam stale przestrach, zachowania dzieci, ich \u0142zy, z\u0142o\u015bci, t\u0119sknoty. W jednym z wywiad\u00f3w Stanis\u0142aw Loth powiedzia\u0142, \u017ce Twarz anio\u0142a<\/em> nie powinna by\u0107 ostatnim filmem fabularnym o \u0142\u00f3dzkim obozie, uznaj\u0105c temat za \u201eg\u0142\u0119boki i niewyczerpany\u201d [6]<\/a><\/sup><\/sup>. Mia\u0142 zapewne na my\u015bli \u015bwie\u017ce spojrzenie na t\u0119 histori\u0119 i zaufanie m\u0142odym tw\u00f3rcom. M\u00f3wi\u0105c to sugerowa\u0142, by napisano tej historii nowy, oryginalny scenariusz, by utrwalono j\u0105 w pami\u0119ci publiczno\u015bci wsp\u00f3\u0142czesnej. I taki scenariusz ju\u017c powsta\u0142. W 2021 roku Akson Studio, z zamiarem realizacji nowego filmu o obozie na Przemys\u0142owej, naby\u0142o prawa do ksi\u0105\u017cki Ma\u0142y O\u015bwi\u0119cim[7]<\/a><\/sup><\/sup><\/em>, istnieje wi\u0119c realna szansa, by pami\u0119\u0107 t\u0119 rozszerzy\u0107. Najbli\u017csze lata poka\u017c\u0105, czy decyzja producenta Micha\u0142a Kwieci\u0144skiego \u2013 stanie si\u0119 kinowym faktem. <\/p>\n\n\n Wizja lokalna<\/em> \u2013 p\u00f3\u0142wiecze na p\u00f3\u0142ce <\/strong>\n<\/p>\n\n\n\n Koniec lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych i pocz\u0105tek siedemdziesi\u0105tych to czas przywr\u00f3cenia czy raczej pocz\u0105tku tkania pami\u0119ci o wojennych, straszliwych wydarzeniach, jakie rozegra\u0142y si\u0119 mi\u0119dzy bezszczelinowymi \u015bcianami obozu w \u0141odzi. Wi\u0119\u017aniowie doro\u015bli do s\u0142\u00f3w, \u015bwiat dor\u00f3s\u0142 do s\u0142uchania. Kamie\u0144 w\u0119gielny, a potem pomnik, kt\u00f3ry ods\u0142aniali oficjele z Warszawy, w tym kierownik Wydzia\u0142u Kultury KC Wincenty Kra\u015bko, zbieranie i \u201eewidencja\u201d dokument\u00f3w i fotografii, po Twarzy anio\u0142a<\/em> Zbigniewa Chmielewskiego powsta\u0142 znakomity film dokumentalny Danuty Halladin i Lidii Zonn Ob\u00f3z na Przemys\u0142owej<\/em>, audycje radiowe, niezliczone artyku\u0142y w prasie\u2026 Ruszy\u0142a lawina mierzalnych inicjatyw. <\/p>\n\n\n\n \u201eW zwi\u0105zku ze zbli\u017caj\u0105cym si\u0119 procesem Eugenii Pol Zak\u0142ad Produkcji Film\u00f3w Telewizyjnych realizuje film dokumentalny o by\u0142ym obozie dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy polskiej w \u0141odzi na ulicy Przemys\u0142owej. Zwracamy si\u0119 z uprzejm\u0105 pro\u015bb\u0105 o wzi\u0119cie udzia\u0142u w naszym filmie, kt\u00f3rego termin realizacji przewidujemy w drugiej po\u0142owie lutego br. W razie konieczno\u015bci zwolnienia z pracy na okres zdj\u0119\u0107, prosimy poda\u0107 adres zak\u0142adu (\u2026)\u201d \u2013 takie pismo dotar\u0142o w styczniu 1972 roku do ocala\u0142ych z \u0142\u00f3dzkiego obozu. Rzeczywi\u015bcie, film nakr\u0119cono, zdj\u0119cia wykonano w \u0141odzi w dniach od 28 lutego do 5 marca, a na planie stan\u0119\u0142o siedemna\u015bcie os\u00f3b b\u0119d\u0105cych \u015bwiadkami tamtych zdarze\u0144, nikt jednak w\u00f3wczas nie wiedzia\u0142, \u017ce po kolaudacji materia\u0142 nie doczeka si\u0119 premiery, emisji na ma\u0142ym ekranie, nawet pocz\u0105tkowych i ko\u0144cowych napis\u00f3w, stanie si\u0119 bezpa\u0144sk\u0105 rolk\u0105 celuloidu. Kto\u015b najpierw wyda\u0142 pozwolenie na zrobienie filmu, kto\u015b potem wstrzyma\u0142 jego dystrybucj\u0119. Poniewa\u017c dzie\u0142o demaskuj\u0105ce akty wysyconej, drugowojennej przemocy mog\u0142o zaszkodzi\u0107 relacjom z Niemcami, poprawno\u015b\u0107 polityczna wzi\u0119\u0142a g\u00f3r\u0119 nad sztuk\u0105. Ta\u015bm\u0119 od\u0142o\u017cono w archiwum przy Woronicza na niedosi\u0119\u017cn\u0105 p\u00f3\u0142k\u0119. <\/p>\n\n\n Wizja lokalna<\/em> \u2013 to tytu\u0142 tego filmu. Dowiedzia\u0142am si\u0119 o nim podczas nagrywania wywiadu z ocala\u0142\u0105 Urszul\u0105 Grend\u0105, lecz nie by\u0142a ona w stanie powiedzie\u0107 wi\u0119cej ponad to, \u017ce film taki by\u0142 kiedy\u015b przez kogo\u015b tworzony. Na pewno w \u0141odzi, na pewno dawno. Dopiero gdy po d\u0142ugim czasie przypomnia\u0142a sobie nazwisko kierowniczki produkcji, mog\u0142am rozpocz\u0105\u0107 dochodzenie w sprawie odnalezienia ta\u015bmy. To Jadwiga Skawi\u0144ska, pocz\u0105tkuj\u0105ca w\u00f3wczas organizatorka planu, by\u0142a pierwszym celnym tropem na drodze do reaktywacji filmu. To ona wskaza\u0142a tytu\u0142, nazwiska tw\u00f3rc\u00f3w, miejsce spoczynku puszki ze szpul\u0105. Re\u017cyser – Zbigniew Kami\u0144ski – podejmuj\u0105c temat zestawienia opowie\u015bci wachmanki Eugenii Pol z wersj\u0105 jej ofiar, by\u0142 m\u0142odym prawnikiem i absolwentem Wydzia\u0142u Re\u017cyserii \u0142\u00f3dzkiej Film\u00f3wki (absolutorium w roku 1971, dyplom w 1976). Ju\u017c za etiud\u0119 Pamela<\/em> (1969, II rok studi\u00f3w), kt\u00f3rej patronowali Janusz Majewski i Kurt Weber, otrzyma\u0142 Z\u0142oty Medal na festiwalu film\u00f3w studenckich w Belgradzie. Szybko okaza\u0142 si\u0119 nie tylko zdolnym re\u017cyserem, ale tak\u017ce scenarzyst\u0105, pisarzem film\u00f3w swoich i innych, cenionym wsp\u00f3\u0142pracownikiem Andrzeja Wajdy. Zanim w pod\u0142ych dla Polski latach osiemdziesi\u0105tych podj\u0105\u0142 decyzj\u0119 o emigracji do USA, zrealizowa\u0142 m.in. filmy Smuga cienia<\/em> (1976, drugi re\u017cyser), Pani Bovary to ja<\/em> (1977, nagroda FIPRESCI w Locarno) i W obronie w\u0142asnej<\/em> (1981). To w\u0142a\u015bnie Zbigniew Kami\u0144ski jest autorem scenariusza do znanego serialu Jan Serce<\/em> i dw\u00f3ch scenariuszy przygotowanych dla Andrzeja Wajdy na kanwie dzie\u0142 Jaros\u0142awa Iwaszkiewicza \u2013 Panien z Wilka<\/em> (1979) oraz Nocy czerwcowej<\/em> (Teatr Telewizji, 2001). Pozostaj\u0105c w zawodzie, w Stanach Zjednoczonych zrealizowa\u0142 m.in. Germans<\/em>, czyli adaptacj\u0119 filmow\u0105 dramatu Niemcy<\/em> Leona Kruczkowskiego, ze zdj\u0119ciami Zbigniewa Wich\u0142acza i z Perem Oscarssonem w roli Waltera Sonnenbrucha i Beat\u0105 Tyszkiewicz w roli jego \u017cony (premiera 9 maja 1996 roku). Na polski rynek telewizyjny wprowadzi\u0142 jako re\u017cyser, scenarzysta i producent wykonawczy seriale Lokatorzy<\/em>, Faceci do wzi\u0119cia<\/em> i S\u0105siedzi<\/em>, korzystaj\u0105c z w\u0142asnych talent\u00f3w i ze znawstwa ameryka\u0144skich format\u00f3w.\n<\/p>\n\n\n\n Eugenia Pol i by\u0142e dzieci \u2013 opowie\u015bci skrajnie r\u00f3\u017cne<\/strong>\n<\/p>\n\n\n\n Postaci\u0105, do kt\u00f3rej w Wizji lokalnej<\/em> rytmicznie wraca kamera operatora Marka J\u00f3\u017awiaka, jest Eugenia Pol, nadzorczyni obozu na Przemys\u0142owej od pierwszego (mia\u0142a wtedy dziewi\u0119tna\u015bcie lat) do ostatniego dnia jego istnienia. Rocznik 1923, pochodzenie z rodziny polskiej, kt\u00f3ra przyj\u0119\u0142a volkslist\u0119, od wrze\u015bnia 1939 mieszkanka \u0141odzi. Nazywa\u0142a si\u0119 wtedy Genowefa Pohl. Po wojnie, ponownie jako Eugenia Pol, sportsmenka i intendentka w przyzak\u0142adowym przedszkolu. Bezdzietna i niezam\u0119\u017cna. W latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych, kiedy \u015bwiat przypomnia\u0142 sobie o \u0142\u00f3dzkim obozie, mia\u0142a czelno\u015b\u0107 zapisa\u0107 si\u0119 do ZBoWiD-u, zasiada\u0107 przy stole z by\u0142ymi wi\u0119\u017aniami, po\u015bwiadcza\u0107 im obecno\u015b\u0107 w obozie. W grudniu 1970 roku aresztowana i postawiona w stan oskar\u017cenia na sze\u015b\u0107 lat s\u0105dowej kuriozalnej batalii, jaka stworzy\u0142a jej niezas\u0142u\u017con\u0105 legend\u0119. W post\u0119powaniu z\u0142o\u017cy\u0142o zeznania kilkadziesi\u0105t ocala\u0142ych i cz\u0142onk\u00f3w za\u0142ogi. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 zarzut\u00f3w oddalono. Uwolniona w 1989 roku, zmar\u0142a cztery lata p\u00f3\u017aniej. Uderzy\u0142 w ni\u0105 cofaj\u0105cy na parkingu samoch\u00f3d dostawczy. Jak opisa\u0142a j\u0105 wsp\u00f3\u0142lokatorka z o\u015brodka, w kt\u00f3rym (w jednym pokoju) obie sp\u0119dzi\u0142y ostatnie lata \u017cycia, \u201eton zawsze oficjalny, do\u015b\u0107 wysoka, ciemne w\u0142osy, ani jednego siwego, ani s\u0142owa o sobie, o rodzicach, chodzi\u0142a jakby na baczno\u015b\u0107, po m\u0119sku, prze\u017cegna\u0142a si\u0119 czasem, ale do kaplicy nie schodzi\u0142a, rodzina j\u0105 odwiedza\u0142a, ale nigdy nie bra\u0142a jej na przepustk\u0119 do domu\u201d. Znajomy psychiatra po obejrzeniu filmu zdiagnozowa\u0142 Polow\u0105 jako osobowo\u015b\u0107 dyssocjaln\u0105 \u2013 punkty naukowego, podr\u0119cznikowego wywodu nak\u0142adaj\u0105 si\u0119 jego zdaniem na cechy wyczytane z ekranu. <\/p>\n\n\n\n W momencie kr\u0119cenia Wizji lokalnej<\/em> Pol od ponad roku przebywa\u0142a w areszcie jako oskar\u017cona o udzia\u0142 w morderstwie kilkorga dzieci w obozie i trwa\u0142 proces, kt\u00f3ry finalnie skaza\u0142 j\u0105 na 25 lat wi\u0119zienia (zwolnienie po 19 latach za dobre sprawowanie), udowadniaj\u0105c wsp\u00f3\u0142udzia\u0142 w zamordowaniu dw\u00f3ch dziewczynek \u2013 Urszuli Kaczmarek i Teresy Jakubowskiej. Proces uruchomi\u0142 wspomnienia ocala\u0142ych, zgromadzi\u0142 ich na nowo wok\u00f3\u0142 wsp\u00f3lnego dramatu, mno\u017cy\u0142 oskar\u017cenia, od\u015bwie\u017ca\u0142 i generowa\u0142 najgorsze emocje. By\u0142 publicznym studium wojennej traumy. Pokazem si\u0142 w przeci\u0105ganiu liny mi\u0119dzy prawd\u0105 a wymys\u0142ami. Sensacj\u0105, o kt\u00f3rej rozpisywa\u0142a si\u0119 prasa – ca\u0142a Polska \u015bledzi\u0142a kolejne jego ods\u0142ony. Wreszcie tematem na film. <\/p>\n\n\n\n W Wizji lokalnej<\/em> bierze udzia\u0142 sama oskar\u017cona oraz siedemna\u015bcioro by\u0142ych wi\u0119\u017ani\u00f3w obozu. Jednym z plan\u00f3w jest historyczny teren obozu, na kt\u00f3rym tw\u00f3rcy zarejestrowali szczeg\u00f3\u0142owe wspomnienia ocala\u0142ych, jak podczas wizji lokalnej \u2013 st\u0105d tytu\u0142 filmu. Drugim planem jest cela w areszcie, sk\u0105d te same zdarzenia interpretuje 49-letnia nadzorczyni. Zar\u00f3wno wypowiedzi Pol jak i ocala\u0142ych nie s\u0105 opatrzone \u017cadnym komentarzem \u2013 sama forma dokumentu buduje dwutorow\u0105, r\u00f3wnoleg\u0142\u0105 narracj\u0119, ofiaruj\u0105c widzom przestrze\u0144 do subiektywnych wniosk\u00f3w, refleksji i odczu\u0107. Tre\u015bci obu wyk\u0142adni s\u0105 skrajnie sprzeczne i w wielu punktach niewiarygodne. <\/p>\n\n\n\n Dokument \u2013 unikat<\/strong>\n<\/p>\n\n\n\n Film jest jedynym zachowanym materia\u0142em utrwalaj\u0105cym Eugeni\u0119 Pol w przestrzeni wizji i fonii. W dokumentach procesowych s\u0105 wprawdzie ta\u015bmy z zarejestrowanym jej g\u0142osem, ale w s\u0105dach nie wykonywano zapisu obrazu. Niezwykle ciekawe i emocjonalne s\u0105 tu wypowiedzi ocala\u0142ych, jednoznacznie krytyczne wobec Polowej, o kt\u00f3rej wiemy z dokument\u00f3w i przekaz\u00f3w ustnych, \u017ce mia\u0142a te\u017c dobre strony. Dzi\u0119ki filmowi przetrwa\u0142y niepowtarzalne chwile silnych emocji, \u0142ez, najmroczniejszych wspomnie\u0144. S\u0105 pami\u0105tk\u0105, multimedialnym wizerunkiem g\u0142\u0119bi roz\u017calenia, ruchomym portretem z\u0142amanych wojn\u0105 \u017cyciorys\u00f3w. Co ciekawe, na podstawie dokument\u00f3w odnalezionych w roku 2022 przez historyk\u00f3w Muzeum Dzieci Polskich \u2013 ofiar totalitaryzmu[8]<\/a><\/sup><\/sup> mo\u017cemy stwierdzi\u0107 z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105, \u017ce Jan Woszczyk, kt\u00f3ry w filmie przytacza najbardziej przera\u017caj\u0105ce akty fizycznej przemocy, w obozie na Przemys\u0142owej nigdy nie by\u0142[9]<\/a><\/sup><\/sup>. Tym, co zwr\u00f3ci\u0142o uwag\u0119 badaczy i nakierowa\u0142o reflektor ich w\u0105tpliwo\u015bci na rzekomego wi\u0119\u017ania, by\u0142 opis konania Teresy Jakubowskiej \u2013 Woszczyk m\u00f3wi o kryszta\u0142kach lodu na twarzy dziewczynki, kt\u00f3ra zmar\u0142a w kwietniu 1944 roku, przy wysoko dodatnich temperaturach. Archiwa potwierdzi\u0142y, \u017ce ca\u0142a jego narracja jest fikcj\u0105. Nisz\u0105 do wype\u0142nienia ustaleniami s\u0105 personalia wyst\u0119puj\u0105cych w filmie ocala\u0142ych. Emilia Kami\u0144ska, Urszula Grenda, Apolonia Beda, Gertruda Nowak, Jan Kuczy\u0144ski, Adam Dzi\u0119gielewski, konfabulant Jan Woszczyk. Do napis\u00f3w ko\u0144cowych brakuje dziesi\u0119ciu nazwisk\u2026 Dzie\u0142o Kami\u0144skiego jest wi\u0119c unikatem, z kt\u00f3rego czerpa\u0107 mog\u0105 specjali\u015bci r\u00f3\u017cnych obszar\u00f3w nauki \u2013 historycy, prawnicy, psychologowie, lekarze. Filmem uzupe\u0142niaj\u0105cym wiedz\u0119 na temat wci\u0105\u017c tajemniczej, mrocznej uk\u0142adanki dziej\u00f3w dzieci\u0119cego obozu. <\/p>\n\n\n\n T. Ra\u017aniewski, Chc\u0119 \u017cy\u0107<\/em>, Wydawnictwo \u0141\u00f3dzkie, \u0141\u00f3d\u017a 1971, s. 77. \u2191<\/a> <\/p><\/li>\n\n\n\n J\u00f3zef Witkowski to by\u0142y wi\u0119zie\u0144 obozu na Przemys\u0142owej (nazywa\u0142 si\u0119 wtedy J\u00f3zef Gacek), kt\u00f3ry przez wiele lat zbiera\u0142 i opracowywa\u0142 dokumenty dotycz\u0105ce los\u00f3w ocala\u0142ych, autor pierwszej monografii na temat Polen-Jugendverwahrlager Litzmannstadt pt. \u201eHitlerowski ob\u00f3z koncentracyjny dla ma\u0142oletnich w \u0141odzi\u201d. Zob. J. Witkowski, Hitlerowski ob\u00f3z koncentracyjny dla ma\u0142oletnich w \u0141odzi<\/em>, Wydawnictwo Ossolineum, Wroc\u0142aw 1975. \u2191<\/a> <\/p><\/li>\n\n\n\n I. Rakowski-K\u0142os, A. Urazi\u0144ska, Twarz anio\u0142a<\/em>. Film, kt\u00f3ry musia\u0142 powsta\u0107<\/em>, Gazeta Wyborcza (Magazyn \u0141\u00f3dzki), 13 marca 2015. \u2191<\/a> <\/p><\/li>\n\n\n\n Fotografie z planu zdj\u0119ciowego Twarzy anio\u0142a<\/em>, na kt\u00f3rych uwieczniona jest wizyta ambasadora Waltera J. Stoessela, znajduj\u0105 si\u0119 w zbiorach Filmoteki Narodowej \u2013 Instytutu Audiowizualnego, a ich autorem jest Jerzy Troszczy\u0144ski. \u2191<\/a> <\/p><\/li>\n\n\n\n J. Skwara, Tragedia i wizja plastyczna<\/em>, \u201eKino\u201d 1971, nr 7, s. 5; Por. B. Zaj\u0105c, Zag\u0142ada a reprezentacja \u2013 uwagi na marginesie trzech film\u00f3w o \u0142\u00f3dzkim getcie<\/em> [w:] Czas Liztmannstadt Getto. Obrazy filmowe<\/em>, pod red. T. Majewski, J. Podolska i T. Skalska, https:\/\/issuu.com\/centrumdialogu\/docs\/czas_litzmannstadt_getto.obrazy_fil<\/a> [dost\u0119p: 20.10.2022] \u2191<\/a> <\/p><\/li>\n\n\n\n J. Skwara, dz. cyt., s. 5 \u2191<\/a> <\/p><\/li>\n\n\n\n J. Sowi\u0144ska-Gogacz, B. Tora\u0144ski, Ma\u0142y O\u015bwi\u0119cim. Dzieci\u0119cy ob\u00f3z w \u0141odzi<\/em>, Wydawnictwo Pr\u00f3szy\u0144ski i S-ka, Warszawa 2020. \u2191<\/a> <\/p><\/li>\n\n\n\n Muzeum Dzieci Polskich \u2013 ofiar totalitaryzmu jako pierwsze zorganizowa\u0142o publiczny pokaz Wizji lokalnej<\/em> Zbigniewa Kami\u0144skiego (1 grudnia 2021 roku w kinie \u0141\u00f3dzkiego Domu Kultury) i na prawach licencji udost\u0119pni\u0142o film na swojej stronie internetowej (muzeumdziecipolskich.pl). \u2191<\/a> <\/p><\/li>\n\n\n\n Archiwum Instytutu Pami\u0119ci Narodowej w \u0141odzi \u2191<\/a> <\/p><\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n Jolanta Sowi\u0144ska – Gogacz:<\/strong> kulturoznawca, publicystka i pedagog, autorka wielu artyku\u0142\u00f3w Streszczenie<\/strong>: <\/p>\n\n\n\n W grudniu 1942 roku Niemcy utworzyli ob\u00f3z koncentracyjny dla polskich dzieci \u2013 Polen-Jugendverwahrlager der Sicherheitspolizei in Litzmannstadt. Na prze\u0142omie lat 60. i 70. powsta\u0142y pierwsze szeroko czytane publikacje i dwa wa\u017cne filmy. Pierwszy z nich to fabu\u0142a Zbigniewa Chmielewskiego Twarz anio\u0142a<\/em>, natomiast drugi to dokument Ob\u00f3z na Przemys\u0142owej<\/em> Danuty Halladin. W roku 2021 okaza\u0142o si\u0119, \u017ce istnieje jeszcze trzeci, kt\u00f3ry 50 lat przele\u017ca\u0142 na p\u00f3\u0142ce archiwum TVP. Jego tytu\u0142 to Wizja lokalna<\/em>, a re\u017cyserem by\u0142 Zbigniew Kami\u0144ski.<\/p>\n\n\n\n Twarz anio\u0142a <\/u><\/em>\u2013 pierwsza fabu\u0142a<\/p>\n\n\n\n Twarz anio\u0142a<\/em> by\u0142a najskuteczniejszym no\u015bnikiem pami\u0119ci o dzieciach z obozu. Skromny, czarno-bia\u0142y film Chmielewskiego pokazywany by\u0142 w ca\u0142ej Polsce, a go\u015b\u0107mi projekcji nierzadko byli ocalali. Film wiernie odtwarza warunki panuj\u0105ce w \u0142\u00f3dzkim obozie, jego topografi\u0119, baraki, przedmioty, przemoc, g\u0142\u00f3d, choroby, ludzkie zachowania doros\u0142ych i dzieci. Akcja skupia si\u0119 na jedenastoletnim Tadku o \u015blicznej twarzy anio\u0142a, kt\u00f3rym interesuje si\u0119 jeden z wachman\u00f3w (w tej roli Ji\u0159i Vr\u0161tala), planuj\u0105c ch\u0142opca zabra\u0107 po wojnie do Rzeszy i usynowi\u0107. Kadry wype\u0142nione s\u0105 dzieci\u0119cymi aktorami w szarych, smutnych mundurkach. Czarnobia\u0142a, skontrastowana konwencja, wyrazista warstwa d\u017awi\u0119kowa, niebanalny scenariusz, a przede wszystkim wyczuwalna intencja, z jak\u0105 przyst\u0105piono do realizacji \u2013 to powody, dla kt\u00f3rych Twarzy anio\u0142a<\/em> warto si\u0119 przyjrze\u0107, poznaj\u0105c jednocze\u015bnie niedzieci\u0119cy \u015bwiat dzieci\u0119cego obozu.<\/p>\n\n\n\n Wizja lokalna<\/u><\/em> \u2013 ukryty dokument<\/p>\n\n\n\n Zdj\u0119cia wykonano na pocz\u0105tku marca 1972 roku, na planie stawi\u0142o si\u0119 siedemna\u015bcioro ocala\u0142ych, film zmontowano, ale po kolaudacji nie doczeka\u0142 si\u0119 premiery ani nawet napis\u00f3w. Pow\u00f3d wstrzymania dystrybucji by\u0142 z pewno\u015bci\u0105 polityczny, poniewa\u017c film demaskuje akty przemocy, jakich dopu\u015bci\u0142a si\u0119 wachmanka Eugenia Pol w niemieckim obozie dla polskich dzieci, dzie\u0142o mog\u0142o wi\u0119c zaszkodzi\u0107 relacjom z Niemcami.<\/p>\n\n\n\n Film sk\u0142ada si\u0119 z dw\u00f3ch naprzemiennych warstw. Jednym z plan\u00f3w jest historyczny teren obozu, na kt\u00f3rym tw\u00f3rcy zarejestrowali szczeg\u00f3\u0142owe wspomnienia ocala\u0142ych, jak podczas wizji lokalnej \u2013 st\u0105d tytu\u0142 filmu. Drugim planem jest cela w areszcie, sk\u0105d te same zdarzenia interpretuje 49-letnia wachmanka Eugenia Pol. W momencie kr\u0119cenia Wizji lokalnej<\/em> Pol od ponad roku przebywa\u0142a w areszcie jako oskar\u017cona o udzia\u0142 w morderstwie kilkorga dzieci w obozie i trwa\u0142 proces, kt\u00f3ry finalnie skaza\u0142 j\u0105 na 25 lat wi\u0119zienia, udowadniaj\u0105c wsp\u00f3\u0142udzia\u0142 w zamordowaniu dw\u00f3ch dziewczynek. Premiera filmu Wizja lokalna<\/em> odby\u0142a si\u0119 po 50 latach od realizacji filmu dzi\u0119ki staraniom Muzeum Dzieci Polskich \u2013 ofiar totalitaryzmu 1 grudnia 2021 roku w \u0141odzi.<\/p>\n\n\n\n Summary: <\/strong><\/p>\n\n\n\n In December 1942 the Germans established a concentration camp for Polish children – Polen-Jugendverwahrlager der Sicherheitspolizei in Litzmannstadt. At the turn of the 1960s and 1970s the first widely read publications and two important films were made. The first is Zbigniew Chmielewski’s feature The Angel\u2019s Face<\/em>, while the second is the documentary Ob\u00f3z na Przemys\u0142owej<\/em> by Danuta Halladin. In 2021, it turned out that there is a third one that has been on the shelf of the TVP archive for 50 years. Its title is Local vision<\/em>, and the director was Zbigniew Kami\u0144ski.<\/p>\n\n\n\n The Angel\u2019s Face<\/u><\/em> – the first plot<\/p>\n\n\n\n The Angel\u2019s Face<\/em> was the most effective carrier of the memory of children from the camp. Chmielewski’s modest, black-and-white film was shown all over Poland, and the guests of the screenings were often survivors. The film faithfully reproduces the conditions in the \u0141\u00f3d\u017a camp, its topography, barracks, objects, violence, hunger, diseases, human behavior of adults and children. The action focuses on eleven-year-old Tadek with a beautiful angelic face. One of the overseers (played by Ji\u0159i Vr\u0161tala) is interested in the boy. The German plans to take the boy to the Reich after the war and adopt him as his son. He orders research into the racial suitability of the child. He treats him alternately brutally and gently, testing his character and endurance. The boy constantly rejects him, still dreaming of his own father.<\/p>\n\n\n\n The frames are filled with children actors in gray, sad uniforms. The black-and-white, contrasting convention, expressive sound layer, original script, and above all, the palpable intention with which the production was started – these are the reasons why The Angel\u2019s Face<\/em> is worth taking a look at, while getting to know the non-children’s world of the children’s camp.<\/p>\n\n\n\n Local vision<\/u><\/em> \u2013 hidden document<\/p>\n\n\n\n The filming has started at the beginning of March 1972, seventeen survivors appeared on the movie plan, the film was edited, but after the screening it did not have a premiere or even credits. The reason for blocking the distribution was certainly political, because the film exposes the acts of violence in a German camp for Polish children, so the work could have damaged relations with Germany.<\/p>\n\n\n\n The film consists of two alternating layers. One of the sets is the historical area of the camp, where the creators recorded detailed memories of the survivors, as if during a local vision – hence the title of the film. The second plan is a prison cell, from where the same events are interpreted by the 49-year-old camp overseer Eugenia Pol. At the time of the filming of Local vision<\/em>, Pol had been in custody for over a year, accused of participating in the murder of several children in the camp, and the trial was underway, which finally sentenced her to 25 years in prison, proving her complicity in the murder of two girls. The premiere of the film Local vision<\/em> took place 50 years after the film was made thanks to the efforts of the Museum of Polish Children\u2013 victims of totalitarianism on December 1, 2021 in \u0141\u00f3d\u017a.<\/p>\n\n\n\n Bibliografia:<\/strong><\/p>\n\n\n\n Ra\u017cniewski T., Chc\u0119 \u017cy\u0107<\/em>, Wydawnictwo \u0141\u00f3dzkie, \u0141\u00f3d\u017a 1971.<\/p>\n\n\n\n Skwara J., Tragedia i wizja plastyczna<\/em>, \u201eKino\u201d 1971, nr 7.<\/p>\n\n\n\n Sowi\u0144ska-Gogacz J., Tora\u0144ski B., Ma\u0142y O\u015bwi\u0119cim. Dzieci\u0119cy ob\u00f3z w \u0141odzi<\/em>, Wydawnictwo Pr\u00f3szy\u0144ski i S-ka, Warszawa 2020.<\/p>\n\n\n\n Witkowski J., Hitlerowski ob\u00f3z koncentracyjny dla ma\u0142oletnich w \u0141odzi<\/em>, Wydawnictwo Ossolineum, Wroc\u0142aw 1975.<\/p>\n\n\n\n Zaj\u0105c B., Zag\u0142ada a reprezentacja \u2013 uwagi na marginesie trzech film\u00f3w o \u0142\u00f3dzkim getcie<\/em> [w:] Czas Liztmannstadt Getto. Obrazy filmowe<\/em>, pod red. T. Majewski, J. Podolska i T. Skalska, https:\/\/issuu.com\/centrumdialogu\/docs\/czas_litzmannstadt_getto.obrazy_fil<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" W grudniu 1942 roku Niemcy utworzyli ob\u00f3z koncentracyjny dla polskich dzieci \u2013 Polen-Jugendverwahrlager der Sicherheitspolizei in Litzmannstadt. Na prze\u0142omie lat 60. i 70. powsta\u0142y pierwsze szeroko czytane publikacje i dwa wa\u017cne filmy. Pierwszy z nich to fabu\u0142a Zbigniewa Chmielewskiego Twarz anio\u0142a, natomiast drugi to dokument Ob\u00f3z na Przemys\u0142owej Danuty Halladin. W roku 2021 okaza\u0142o si\u0119, \u017ce istnieje jeszcze trzeci, kt\u00f3ry 50 lat przele\u017ca\u0142 na p\u00f3\u0142ce archiwum TVP. Jego tytu\u0142 to Wizja lokalna, a re\u017cyserem by\u0142 Zbigniew Kami\u0144ski.<\/p>\n","protected":false},"author":11,"featured_media":5669,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[1534],"tags":[1516,1514,1517,1515,1511,1412,1512,1513],"ppma_author":[1625],"class_list":["post-5648","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-historyczno-filmowy-kwartalnik-filmoteki-narodowej-nr-4-2022","tag-local-vision","tag-oboz-przy-ulicy-przemyslowej-w-lodzi","tag-polen-jugendverwahrlager-der-sicherheitspolizei-in-litzmannstadt","tag-the-angels-face","tag-twarz-aniola","tag-wizja-lokalna","tag-zbigniew-chmielewski","tag-zbigniew-kaminski"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/12\/1-F-2938-38-1500x-1024x1024.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/12\/Na-pierwszym-planie-Tadeusz-Razniewski-byly-wiezien-i-konsultant-filmu-Twarz-aniola-Lodz-9-maja-1971-fot.-Waldemar-Bojanowski-72-kor.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/12\/1-F-2938-110-1500x-1024x1024.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/12\/1-F-2938-100-1500x-1024x1024.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/12\/1-F-2938-70-1500x-1024x1024.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/12\/Autorka-artykulu-z-Jadwiga-Skawinska-producentka-Wizji-lokalnej-Lodz-15-maja-2022.-1-1024x535.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/12\/Urszula-Grenda-portret-wspolczesny-fot.-J.-Sowinska-Gogacz-72.jpg\")
\n
\n\n\n\n
prasowych na temat dziej\u00f3w niemieckiego obozu dla polskich dzieci w \u0141odzi i ksi\u0105\u017cki \u201eMa\u0142y
O\u015bwi\u0119cim\u201d (Pr\u00f3szy\u0144ski i S-ka, 2020), kt\u00f3ra jest podsumowaniem wielu lat poszukiwa\u0144
ocala\u0142ych i utrwalania ich wspomnie\u0144. Laureatka nagrody Znak Dobra (Pozna\u0144 2015) i
Plastra Kultury (Ksi\u0105\u017cka Roku 2020), nominacji kapitu\u0142y IPN do nagrody Ksi\u0105\u017cka
Historyczna Roku oraz wyr\u00f3\u017cnienia im. Janusza Kurtyki przyznanego przez SDP. Obecnie
pracownik dzia\u0142u edukacji Muzeum Dzieci Polskich \u2013 ofiar totalitaryzmu w \u0141odzi.<\/p>\n\n\n\n