{"id":5316,"date":"2022-09-07T17:36:14","date_gmt":"2022-09-07T16:36:14","guid":{"rendered":"https:\/\/pleograf.pl\/?p=5316"},"modified":"2022-09-27T17:29:20","modified_gmt":"2022-09-27T16:29:20","slug":"hi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/hi\/","title":{"rendered":"Historia zapisana j\u0119kiem wyci\u0105ganych gwo\u017adzi. „Niech ci\u0119 odleci mara” Andrzeja Bara\u0144skiego"},"content":{"rendered":"\n

DOI: 10.56351\/PLEOGRAF.2022.3.05<\/strong><\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Bronis\u0142aw Pawlik, Niech ci\u0119 odleci mara, <\/em>Autor: Marek Wojciechowski, Prawa: WFDiF \/po Studiu Filmowym „Kadr”\/<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Jednym z najwi\u0119kszych truizm\u00f3w filmoznawczych w kontek\u015bcie tw\u00f3rczo\u015bci Andrzeja Bara\u0144skiego jest definiowanie tego re\u017cysera jako autora osobnego lub \u2013 co stanowi ju\u017c lekkie uproszczenie \u2013 specjalisty od ma\u0142ych miasteczek. Od d\u0142u\u017cszego czasu mo\u017cna zaobserwowa\u0107 pewien zwrot w polskim \u017cyciu filmowym. Oto Andrzej Bara\u0144ski \u2013 tw\u00f3rca osobny (sic!), zazwyczaj trzymaj\u0105cy si\u0119 na uboczu jak bohaterowie jego dzie\u0142 oraz jak przysta\u0142o na cz\u0142owieka o prowincjonalnej wra\u017cliwo\u015bci \u2013 prze\u017cywa co\u015b na kszta\u0142t renesansu swojego dorobku artystycznego. Jest zapraszany na spotkania, otrzymuje nagrody za ca\u0142okszta\u0142t tw\u00f3rczo\u015bci[1]<\/a><\/sup><\/sup>, udziela du\u017cej ilo\u015bci wywiad\u00f3w[2]<\/a><\/sup><\/sup>, realizuje oryginalne w formie spektakle telewizyjne[3]<\/a><\/sup><\/sup>, jego filmy s\u0105 wy\u015bwietlane w telewizji, jak r\u00f3wnie\u017c na pokazach retrospektywnych[4]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Za symboliczny pocz\u0105tek nowego odczytania Bara\u0144skiego mo\u017cna uzna\u0107 publikacj\u0119 w 2009 roku wywiadu rzeki przeprowadzonego z re\u017cyserem przez Piotra Mareckiego, jak r\u00f3wnie\u017c wcze\u015bniejsze artyku\u0142y Sebastiana Jagielskiego[5]<\/a><\/sup><\/sup>. Wspomniany zwrot w odbiorze kina Bara\u0144skiego domaga si\u0119 podsumowania, kt\u00f3re warto oprze\u0107 na analizie wybranych w\u0105tk\u00f3w \u2013 a tak\u017ce jego kolaudacji; protok\u00f3\u0142 z obrad b\u0119dzie dla mnie istotnym punktem odniesienia \u2013 filmu Niech ci\u0119 odleci mara <\/em>(1982); adaptacji powie\u015bci Waldemara Siemi\u0144skiego, opublikowanej w 1971 roku nak\u0142adem Wydawnictwa Czytelnik. Obecnie bowiem re\u017cyser jest doceniany za styl wypracowany po raz pierwszy w\u0142a\u015bnie w tym filmie. Wprawdzie charakterystyczne i sta\u0142e cechy poetyki kina Andrzeja Bara\u0144skiego mo\u017cna wskaza\u0107 ju\u017c w jego debiucie pt. W domu <\/em>(1975, premiera 1976)[6]<\/a><\/sup><\/sup>. By\u0142 to jednak czterdziestominutowy film telewizyjny. Na potrzeby artyku\u0142u skoncentruj\u0119 si\u0119 na filmie kinowym, kt\u00f3ry pe\u0142ni funkcj\u0119 \u2013 je\u015bli mo\u017cna si\u0119 tak wyrazi\u0107 \u2013 pocz\u0105tku i ko\u0144ca artystycznych poszukiwa\u0144 autora. Niech ci\u0119 odleci mara <\/em>sta\u0142a si\u0119 jak gdyby programowym dzie\u0142em Bara\u0144skiego, a jego elementy by\u0142y wiernie odtwarzane w kolejnych obrazach. To chyba najwa\u017cniejszy pow\u00f3d, aby adaptacji Siemi\u0144skiego przyjrze\u0107 si\u0119 ponownie, ale nie jedyny. Niech ci\u0119 odleci mara <\/em>zalicza si\u0119 te\u017c do grupy \u201eofiar kina polskiego\u201d \u2013 rozumianych tutaj jako filmy, kt\u00f3re z powodu stanu wojennego nie trafi\u0142y na Festiwal Polskich Film\u00f3w Fabularnych w Gda\u0144sku w 1982 roku. Wspomnienie tego dzie\u0142a wkomponowuje si\u0119 bezpo\u015brednio w najnowszy numer tematyczny \u201ePleografu\u201d, upami\u0119tniaj\u0105cy t\u0119 jedn\u0105 z najs\u0142ynniejszych \u2013 a jednocze\u015bnie nieby\u0142ych \u2013 edycji festiwalu.<\/p>\n\n\n\n

W przypadku Bara\u0144skiego podobie\u0144stwa formalne film\u00f3w stawiaj\u0105 mi\u0119dzy nimi pewien znak r\u00f3wno\u015bci. Oczywistym jest jednak, \u017ce nie wszystkie ciesz\u0105 si\u0119 tak\u0105 sam\u0105 popularno\u015bci\u0105. Niech ci\u0119 odleci mara <\/em>nie dor\u00f3wnuje w tym aspekcie Nad rzek\u0105, kt\u00f3rej nie ma<\/em>, Dw\u00f3m ksi\u0119\u017cycom<\/em>, Par\u0119 os\u00f3b, ma\u0142y czas <\/em>albo Braciszkowi<\/em>, jak r\u00f3wnie\u017c Kobiecie z prowincji<\/em> \u2013 czyli r\u00f3wnie modelowym i cz\u0119\u015bciej nagradzanym przyk\u0142adom tw\u00f3rczo\u015bci Bara\u0144skiego. Niemniej kontekst festiwalu w Gda\u0144sku, a tak\u017ce fakt, \u017ce Niech ci\u0119 odleci mara <\/em>rozpoczyna \u2013 oczywi\u015bcie umownie \u2013 dojrza\u0142y okres w karierze re\u017cysera sprawiaj\u0105, \u017ce film ten zas\u0142uguje na wi\u0119ksz\u0105 uwag\u0119 badawcz\u0105. To w\u0142a\u015bnie Niech ci\u0119 odleci mara <\/em>mo\u017cna uzna\u0107 za pierwszy, \u201etwardy\u201d dow\u00f3d osobno\u015bci Bara\u0144skiego, poniewa\u017c eksponuje historiozofi\u0119 re\u017cysera oraz jego stosunek do polityki \u2013 w tym wydarze\u0144 kluczowych, prze\u0142om\u00f3w historycznych zmieniaj\u0105cych bieg dziej\u00f3w. Niech ci\u0119 odleci mara <\/em>wytyczy\u0142a szlak, kt\u00f3rym re\u017cyser pod\u0105\u017cy\u0142 chocia\u017cby w Kobiecie z prowincji <\/em>czy Nad rzek\u0105, kt\u00f3rej nie ma.<\/em> Z tych kilku przywo\u0142anych powod\u00f3w mamy do czynienia z dzie\u0142em szczeg\u00f3lnej wagi dla kariery Bara\u0144skiego.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Wies\u0142aw Go\u0142as, Niech ci\u0119 odleci mara, <\/em>Autor: Marek Wojciechowski, Prawa: WFDiF \/po Studiu Filmowym „Kadr”\/ <\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Poetyka kina Bara\u0144skiego zawsze budzi\u0142a co najmniej lekki sprzeciw krytyki, co dobrze oddaje puenta Bo\u017ceny Janickiej recenzuj\u0105cej Nad rzek\u0105, kt\u00f3rej nie <\/em>ma: \u201ePi\u0119kno pi\u0119knem, nostalgia nostalgi\u0105. Ale kino musi opowiada\u0107 historie\u201d[7]<\/a><\/sup><\/sup>. Nie inaczej by\u0142o w przypadku Niech ci\u0119 odleci mara. <\/em>Brak dostatecznego zrozumienia w tym przypadku ujawni\u0142 si\u0119 podczas posiedzenia komisji kolaudacyjnej, kt\u00f3ra zebra\u0142a si\u0119 8 kwietnia 1982 roku. Stenogramy z obrad decydent\u00f3w kinematografii od wielu lat stanowi\u0105 jedno z ulubionych narz\u0119dzi polskich historyk\u00f3w filmu, jak i zreszt\u0105 pozosta\u0142e materia\u0142y archiwalne (scenariusze, scenopisy). Skutecznie promowa\u0142 je w swoich ksi\u0105\u017ckach i artyku\u0142ach chocia\u017cby Piotr Zwierzchowski[8]<\/a><\/sup><\/sup>. Protoko\u0142y z kolaudacji, jakkolwiek wymagaj\u0105 badawczego dystansu i nie powinno si\u0119 ich przecenia\u0107, s\u0105 jednak \u015bwiadectwem pierwszej reakcji na gotowy film; co wa\u017cne, reakcji nie do ko\u0144ca oficjalnej, co Piotr Zwierzchowski w zwi\u0119z\u0142y spos\u00f3b podkre\u015bla w nagraniu dotycz\u0105cym znaczenia archiwali\u00f3w w pracy naukowej wsp\u00f3\u0142czesnych badaczy historii filmu polskiego[9]<\/a><\/sup><\/sup>. Natomiast konieczno\u015b\u0107 badawczego dystansu do protoko\u0142\u00f3w \u015bwietnie ilustruje fakt, \u017ce dokument z posiedzenia komisji oceniaj\u0105cej Niech ci\u0119 odleci mara <\/em>zosta\u0142 ocenzurowany. Powo\u0142uj\u0119 si\u0119 teraz na informacj\u0119 przekazan\u0105 mi przez g\u0142\u00f3wnego zaineresowanego spraw\u0105, czyli Andrzeja Bara\u0144skiego. Wiceminister Kultury i Sztuki ds. Kinematografii Stanis\u0142aw Stefa\u0144ski – przewodnicz\u0105cy komisji – rozpocz\u0105\u0142 obrady od surowej krytyki filmu i oskar\u017cenia re\u017cysera o gloryfikacj\u0119 drobnomieszcza\u0144stwa; jego zdaniem warstwy spo\u0142ecznej pozbawionej ju\u017c jakiegokolwiek znaczenia. Zarzut Stefa\u0144skiego by\u0142 oczywi\u015bcie irracjonalny i stawia\u0142 go w niekorzystnym \u015bwietle, tote\u017c nie zosta\u0142 uj\u0119ty w protokole. Nie oznacza to jednak, \u017ce po tej wypowiedzi nie zosta\u0142 \u017caden \u015blad. Na stronie trzeciej protoko\u0142u znajduj\u0105 si\u0119 nast\u0119puj\u0105ce s\u0142owa Les\u0142awa Bajera: „(…) nie m\u00f3g\u0142bym si\u0119 w nim (w filmie – przyp. PJ) dopatrze\u0107 studium polskiego drobnomieszcza\u0144stwa”. Na stronie si\u00f3dmej z kolei Aleksander Jackiewicz podkre\u015bla stanowczo, \u017ce „(…) w \u017cadnym wypadku to nie jest film o drobnomieszcza\u0144stwie”. Autorzy tych s\u0142\u00f3w odnosz\u0105 si\u0119 w nich do fragment\u00f3w wypowiedzi Stefa\u0144skiego, kt\u00f3rych nie ma w dokumencie archiwalnym. Jest to koronny dow\u00f3d w sprawie znaczenia protoko\u0142\u00f3w z komisji kolaudacyjnych. Nie mo\u017cna przesadnie zawierza\u0107 – czy raczej przecenia\u0107 – ich zawarto\u015bci. <\/p>\n\n\n\n

Niemniej rekonstrukcja wydarze\u0144 i oparcie si\u0119 na zapisie kolaudacji Niech ci\u0119 odleci mara <\/em>pozwala podsumowa\u0107, \u017ce obrady nie mia\u0142y burzliwego przebiegu i niemo\u017cliwe jest stworzenie w oparciu o ten materia\u0142 tekstu na wz\u00f3r artyku\u0142u Miko\u0142aja Jazdona o Bli\u017anie <\/em>Krzysztofa Kie\u015blowskiego[10]<\/a><\/sup><\/sup>. Zdziwienie budzi ju\u017c fakt, \u017ce spo\u015br\u00f3d osiemnastu uczestnik\u00f3w posiedzenia o\u015bmiu w og\u00f3le nie zabra\u0142o g\u0142osu[11]<\/a><\/sup><\/sup>. Stanowi to w moim odczuciu do\u015b\u0107 konkretny symptom \u2013 najpro\u015bciej rzecz ujmuj\u0105c \u2013 braku zainteresowania zar\u00f3wno dzie\u0142em Bara\u0144skiego, jak i jego koncepcj\u0105 artystyczn\u0105. Nie oznacza to jednak, \u017ce nie mo\u017cna wskaza\u0107 w niej nic ciekawego. Bynajmniej, w wielu fragmentach kolaudanci dostrzegli w Niech ci\u0119 odleci mara<\/em> \u2013 jak si\u0119 p\u00f3\u017aniej okaza\u0142o \u2013 trwa\u0142e cechy poetyki kina Bara\u0144skiego, ale postrzegali je w\u00f3wczas jako b\u0142\u0119dy, w najlepszym razie potkni\u0119cia, usterki realizacyjne, scenariuszowe i dramaturgiczne. Mo\u017cna przewrotnie powiedzie\u0107, \u017ce re\u017cyser pope\u0142nia\u0142 je z premedytacj\u0105 dalej, w kolejnych dzie\u0142ach doskonali\u0142 bowiem wszystkie elementy specyficznej filmowej konstrukcji, kt\u00f3re z\u0142o\u017cy\u0142y si\u0119 na efekt ko\u0144cowy w postaci adaptacji prozy Waldemara Siemi\u0144skiego. Kolaudanci byli jednymi z pierwszych naocznych \u015bwiadk\u00f3w kszta\u0142towania si\u0119 oryginalnego stylu Bara\u0144skiego, z kt\u00f3rym do ko\u0144ca nie wiedzieli co zrobi\u0107. W ich opiniach wida\u0107 pewn\u0105 bezradno\u015b\u0107 \u2013 przeradzaj\u0105c\u0105 si\u0119 w krytyk\u0119 \u2013 wobec osobliwo\u015bci tw\u00f3rcy i zaburzenia przyzwyczaje\u0144 odbiorczych. W tym sensie kolaudacja Niech ci\u0119 odleci mara <\/em>dokumentuje z historycznofilmowej perspektywy wa\u017cny proces.<\/p>\n\n\n\n

Lektura stenogramu nasuwa podstawowy wniosek. Cz\u0142onkowie komisji krytycznie oceniali wyb\u00f3r pierwowzoru literackiego. Waldemar Siemi\u0144ski w ich odczuciu nie by\u0142 prawdziwym pisarzem (inna sprawa, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u017cycia zawodowego przepracowa\u0142 jako socjolog). Jako pierwszy wypowiedzia\u0142 si\u0119 profesor Jan Baszkiewicz[12]<\/a><\/sup><\/sup>, kt\u00f3ry stwierdzi\u0142, \u017ce ten film jest utworem bazuj\u0105cym na nienajlepszej literaturze i gdyby to by\u0142a literatura wy\u017cszego lotu, to mogliby\u015bmy robi\u0107 jakie\u015b por\u00f3wnania do \u201eWi\u015bniowego sadu”, ale tak si\u0119 nie sta\u0142o<\/em>[13]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/em>Wt\u00f3rowa\u0142 mu Jerzy Jesionowski[14]<\/a><\/sup><\/sup>: S\u0105dz\u0119, \u017ce materia\u0142 literacki, kt\u00f3ry pos\u0142u\u017cy\u0142 za kanw\u0119 tego filmu, nie by\u0142 materia\u0142em najlepszym, nie przys\u0142u\u017cy\u0142 si\u0119 filmowi dobrze, a nawet wr\u0119cz si\u0119 na nim zem\u015bci\u0142<\/em>[15]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/em>I jeszcze konstatacja Krzysztofa Teodora Toeplitza[16]<\/a><\/sup><\/sup>: Trzeba sobie powiedzie\u0107, \u017ce materia\u0142 literacki by\u0142 niew\u0105tpliwie banalny (\u2026)<\/em>[17]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/em> Les\u0142aw Bajer[18]<\/a><\/sup><\/sup> doda\u0142 jedynie, \u017ce przy okazji kolaudacji nie komentuje sensowno\u015bci materia\u0142\u00f3w literackich, poniewa\u017c koncentruje ca\u0142\u0105 uwag\u0119 na filmie[19]<\/a><\/sup><\/sup>, a jedyny otwarcie przychylny g\u0142os wyrazi\u0142 krytyk Janusz Gazda: S\u0105dz\u0119, \u017ce pan Bara\u0144ski nieprzypadkowo si\u0119gn\u0105\u0142 po tak\u0105 tematyk\u0119 i po tak\u0105 literatur\u0119, kt\u00f3ra na pewno nie jest nadzwyczajna, ale jest ona zapisem ma\u0142ego \u017cycia<\/em>[20]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Nikt z pozosta\u0142ych dyskutant\u00f3w nie zabra\u0142 g\u0142osu na temat pierwowzoru literackiego, by\u0107 mo\u017ce zignorowali po prostu powie\u015b\u0107 Siemi\u0144skiego; oczywi\u015bcie to obszar spekulacji, ale jednak prawdopodobny scenariusz. A przecie\u017c adaptacje literatury \u2013 \u017ce pozwol\u0119 sobie u\u017cy\u0107 umownego okre\u015blenia Toeplitza \u2013 \u201ebanalnej\u201d sta\u0142y si\u0119 jednym ze znak\u00f3w rozpoznawczych stylu Bara\u0144skiego. Nieoczywiste wybory literackie Bara\u0144skiego wi\u0105za\u0142y si\u0119 nieraz z si\u0119ganiem mo\u017ce nie po literatur\u0119 straganow\u0105, ale na pewno g\u0142\u0119boko schowan\u0105 poza kanonem i klasyk\u0105. Nazwiska jedynie czw\u00f3rki pisarzy adaptowanych przez re\u017cysera plasuj\u0105 si\u0119 w czo\u0142\u00f3wce literatury polskiej (nawiasem m\u00f3wi\u0105c nie tylko polskiej przynajmniej w przypadku R\u00f3\u017cewicza) XX wieku: Tadeusz R\u00f3\u017cewicz, Maria Kuncewiczowa, Micha\u0142 Choroma\u0144ski oraz Kornel Filipowicz. Pomijam teraz projekty niezrealizowane (opowiadanie O \u015bwietle <\/em>i Zawa\u0142 <\/em>Mirona Bia\u0142oszewskiego; a tak\u017ce chyba najbardziej spektakularn\u0105 w\u015br\u00f3d niedosz\u0142ych adaptacji czyli powie\u015b\u0107 Czarny potok <\/em>Leopolda Buczkowskiego). Statystycznie cz\u0119\u015bciej Bara\u0144ski wybiera\u0142 autor\u00f3w albo nieznanych (casus <\/em>Waldemara Siemi\u0144skiego), albo nawet p\u00f3\u0142amatorskich. Kryterium wyboru wi\u0105za\u0142o si\u0119 z jak najwi\u0119kszym poziomem autentyzmu. Pozosta\u0142e aspekty takie jak popularno\u015b\u0107 pisarza czy konkretnego dzie\u0142a jako nieistotne by\u0142y ignorowane.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Stenogram z posiedzenia komisji kolaudacyjnej Film\u00f3w Fabularnych w dniu 8 kwietnia 1982 r., \u0179r\u00f3d\u0142o: Archiwum FINA<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Przypomnijmy sobie pokr\u00f3tce kilka charakterystycznych sylwetek. Edward Kozie\u0142 zajmowa\u0142 si\u0119 kolporta\u017cem gazet katolickich, hodowl\u0105 byd\u0142a, handlem dewocjonaliami i towarami pierwszej potrzeby. Bara\u0144ski w oparciu o napisane przez Kozie\u0142a Wspomnienia w\u0119drownego kramarza<\/em> zrealizowa\u0142 film Kramarz <\/em>(1990). Pami\u0119tnik Jakuba Wojciechowskiego \u017byciorys w\u0142asny robotnika<\/em> by\u0142 sensacj\u0105 na konkursie Polskiego Instytutu Socjologicznego w Poznaniu (1922), na kt\u00f3rym przyznano mu pierwsz\u0105 nagrod\u0119. W 1930 roku tekst opublikowano w wersji ksi\u0105\u017ckowej. Wielkim fanem i wyznawc\u0105 talentu pisarza-robotnika by\u0142 sam Tadeusz \u017bele\u0144ski-Boy, napisa\u0142 on potem przedmow\u0119 do zbioru opowiada\u0144 Wojciechowskiego Raz kiedy\u015b a obecnie,<\/em> wydanego w 1933 roku. Dwa lata p\u00f3\u017aniej Polska Akademia Literatury uhonorowa\u0142a Wojciechowskiego Z\u0142otym Wawrzynem Akademickim za \u201ewybitne zas\u0142ugi dla dobra literatury polskiej\u201d, cho\u0107 ten przyst\u0119powa\u0142 do spisywania wspomnie\u0144 pozbawiony jakichkolwiek kompetencji kulturowych. Na kanwie \u017byciorysu w\u0142asnego robotnika<\/em> Andrzej Bara\u0144ski nakr\u0119ci\u0142 w 1992 roku Kawalerskie \u017cycie na obczy\u017anie.<\/em> Krakowski prozaik Jan Stoberski karier\u0119 rozpocz\u0105\u0142 w 1955 roku jako 49-latek w \u201e\u017byciu Literackim\u201d, gdzie drukowa\u0142 opowiadania pt. Etiudy mi\u0142osne<\/em>. By\u0142 znany z licznych pieszych wypraw z Krakowa do Warszawy, z Krakowa do Zakopanego i z powrotem. Jego hobby polega\u0142o nie tylko na chodzeniu z miasta do miasta. Wi\u0119ksz\u0105 przyjemno\u015b\u0107 znajdowa\u0142 w odwiedzaniu ludzi, rozmowach z nimi oraz przys\u0142uchiwaniu si\u0119 ich rozmowom. Jego utwory to zapis dialog\u00f3w \u017cywych ludzi, relacji damsko-m\u0119skich, wystroju mieszka\u0144. Bara\u0144ski przeni\u00f3s\u0142 na ekran dwa opowiadania Stoberskiego. Stworzy\u0142 telewizyjn\u0105 fabu\u0142\u0119 pt. Lucyna <\/em>(1986) z tomu Ludzie i go\u0142\u0119bie<\/em>. Dla Teatru Telewizji zrealizowa\u0142 spektakl na podstawie opowiadania Bo\u017cena <\/em>(1995). Stanis\u0142aw Czycz wdar\u0142 si\u0119 przebojem do literatury polskiej, debiutuj\u0105c w doborowym towarzystwie w pami\u0119tnej, zorganizowanej przez Artura Sandauera, Prapremierze pi\u0119ciu poet\u00f3w <\/em>(1955) na \u0142amach \u201e\u017bycia Literackiego\u201d[21]<\/a><\/sup><\/sup>. Historycy literatury w dydaktyce akademickiej traktuj\u0105 jego tw\u00f3rczo\u015b\u0107 w kategoriach epizodu, kt\u00f3ry wydarzy\u0142 si\u0119 gdzie\u015b i kiedy\u015b w okolicach prze\u0142omu pa\u017adziernikowego. Nie zmieniaj\u0105 tego stanu rzeczy pojedyncze publikacje[22]<\/a><\/sup><\/sup> W tej perspektywie niezwykle cenna jest rola filmu Nad rzek\u0105, kt\u00f3rej nie ma<\/em>, kt\u00f3ry, b\u0119d\u0105c regularnie wy\u015bwietlany przez kana\u0142y telewizyjne, podtrzymuje pami\u0119\u0107 o Czyczu i zbiorze opowiada\u0144 Nim zajdzie ksi\u0119\u017cyc <\/em>o mocno autobiograficznym nacechowaniu.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Ewa Zi\u0119tek, Niech ci\u0119 odleci mara<\/em>, Autor: Marek Wojciechowski, Prawa: WFDiF \/po Studiu Filmowym „Kadr”\/<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Wr\u00f3\u0107my jednak do kolaudacji. Warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na jej kolejne charakterystyczne punkty. Historyk i prawnik Jan Baszkiewicz nie wiedzia\u0142 kompletnie nic o wcze\u015bniejszych dokonaniach Bara\u0144skiego: Je\u017celi jest to debiut, to mog\u0119 powiedzie\u0107, \u017ce nie jest to debiut w pe\u0142ni udany, ale re\u017cyser rokuje pewne nadzieje<\/em>[23]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/em>Z b\u0142\u0119du wyprowadzi\u0142 Baszkiewicza, wypowiadaj\u0105cy si\u0119 jako trzeci, Les\u0142aw Bajer. Chcia\u0142em powiedzie\u0107, \u017ce nie jest to pierwszy film pana Bara\u0144skiego, \u017ce nie jest to jego debiut, a poniewa\u017c pami\u0119tam jego film debiutancki, wi\u0119c mog\u0119 powiedzie\u0107, \u017ce re\u017cyser zrobi\u0142 powa\u017cny krok w dziedzinie swego stosunku do dramaturgii dzie\u0142a filmowego<\/em>[24]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/em>Chocia\u017c, p\u00f3\u0142 \u017cartem p\u00f3\u0142 serio, za niewiedz\u0119 Baszkiewicza mo\u017ce odpowiada\u0107 fakt, kt\u00f3ry, recenzuj\u0105cy Niech ci\u0119 odleci mara<\/em>, krytyk Janusz Skwara uj\u0105\u0142 w zgrabnym zdaniu: Zadebiutowa\u0142 <\/em>(Andrzej Bara\u0144ski \u2013 PJ) w zespole Profil u Bohdana Por\u0119by i to wystarczy\u0142o, \u017ceby nikt nie zainteresowa\u0142 si\u0119 jego filmem<\/em>[25]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/em>Nie ulega jednak w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce kolaudacje rz\u0105dzi\u0142y si\u0119 swoimi prawami, a cz\u0142onkowie komisji byli zr\u00f3\u017cnicowani r\u00f3wnie\u017c pod k\u0105tem kompetencji \u2013 rzecz jasna owo zr\u00f3\u017cnicowanie by\u0142o zale\u017cne od konkretnego przypadku[26]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Drugi wniosek, jaki nasuwa lektura dokumentu, to negatywny stosunek decydent\u00f3w do dramaturgii Niech ci\u0119 odleci mara. <\/em>Aczkolwiek epitet \u201enegatywny\u201d nie oddaje chyba w pe\u0142ni sensu tego\u017c stosunku. Mo\u017ce lepiej m\u00f3wi\u0107 o braku zrozumienia dla obranej konwencji filmowej, kt\u00f3ra dla re\u017cysera by\u0142a norm\u0105 przedstawiania, z kolei dla cz\u0142onk\u00f3w komisji mog\u0142a by\u0107 wyznacznikiem niedostatecznego warsztatu. Wprost krytycznie o sposobie zawi\u0105zywania akcji wypowiedzia\u0142 si\u0119 Krzysztof Teodor Toeplitz. Film ten opowiada o historii, kt\u00f3ra mia\u0142a miejsce, o pewnych wydarzeniach, ale ka\u017cda z nast\u0119puj\u0105cych scen nie posuwa akcji naprz\u00f3d. Dlatego nie widz\u0119 tutaj \u017cadnej linii dramaturgicznej i nie widz\u0119 te\u017c tych element\u00f3w, kt\u00f3re mog\u0142yby zainteresowa\u0107 widza<\/em>[27]<\/a><\/sup><\/sup>. Zastrze\u017cenia w tym aspekcie mia\u0142 r\u00f3wnie\u017c Les\u0142aw Bajer \u2013 generalnie przychylny koncepcji artystycznej Bara\u0144skiego, ale jednak nie do ko\u0144ca jej ufaj\u0105cy: Wola\u0142bym, \u017ceby ten film by\u0142 jednak bardziej zwarty, bo jest w nim szereg rzeczy zb\u0119dnych i wola\u0142bym, aby koncentrowa\u0142 si\u0119 on na esencji dramaturgicznej, tymczasem jest tutaj wiele rzeczy niepotrzebnych, kt\u00f3re ten film wyd\u0142u\u017caj\u0105, kt\u00f3re wykraczaj\u0105 poza jego konwencj\u0119 i przez to jest on filmem zbyt d\u0142ugim, niekt\u00f3re sceny po prostu budzi\u0142y moj\u0105 niecierpliwo\u015b\u0107<\/em>[28]<\/a><\/sup><\/sup>. Wt\u00f3rowa\u0142 mu mo\u017ce troch\u0119 bardziej subtelnie krytyk Janusz Gazda: Dramat tego filmu, a wi\u0119c tego, co zrobi\u0142 Pan Bara\u0144ski, polega na niemo\u017cno\u015bci przekroczenia pewnej bariery, wykroczenia poza obserwacje nikifirowskie, bo przez to nie jest sta\u0107 autora na pokazanie wi\u0119kszego dramatu i tutaj mo\u017cna by\u0142oby si\u0119 zastanawia\u0107 nad organizacj\u0105 materia\u0142u filmowego, nie tylko nad dramaturgi\u0105 dotycz\u0105c\u0105 ca\u0142o\u015bci, ale i poszczeg\u00f3lnych scen<\/em>[29]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Stanis\u0142aw Stefa\u0144ski w trakcie podsumowania dyskusji wypowiedzia\u0142 si\u0119 w zasadzie jednoznacznie negatywnie: Jest to ukazane na zasadzie balladowej, ale ta stylistyka jest bardzo w\u0105t\u0142a. Mamy tutaj trzy plany czasowe, bo jest tera\u017aniejszo\u015b\u0107, s\u0105 te retrospekcje dotycz\u0105ce przesz\u0142o\u015bci i jest zarazem ten komentarz odautorski. Trzeba powiedzie\u0107, \u017ce ten komentarz niczego do filmu nie wnosi. Dlatego zastanawiam, si\u0119, czy nie trzeba by\u0142oby go wyeliminowa\u0107, bo jest w tym co\u015b dra\u017cni\u0105cego, jakby nieumiej\u0119tno\u015b\u0107 prze\u0142o\u017cenia na j\u0119zyk filmu literatury i dlatego re\u017cyser ucieka si\u0119 do takiej \u0142atwizny i pozornie doprowadza do tego, \u017ce akcja filmu ma charakter balladowy<\/em>[30]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Wi\u0119kszo\u015b\u0107 kolaudant\u00f3w by\u0142a tak\u017ce zgodna co do zbyt d\u0142ugiego czasu akcji i t\u0119 uwag\u0119 trzeba uzna\u0107 za najbardziej konstruktywn\u0105. Wersja ogl\u0105dana na posiedzeniu trwa\u0142a prawdopodobnie oko\u0142o dw\u00f3ch godzin, wersja kinowa natomiast liczy sobie 98 minut. Wspomniane wy\u017cej uwagi nie mia\u0142y charakteru dyskwalifikuj\u0105cego. Bara\u0144ski skr\u00f3ci\u0142 film o oko\u0142o dwadzie\u015bcia minut na podstawie otrzymanej listy uj\u0119\u0107 do usuni\u0119cia[31]<\/a><\/sup><\/sup>. Dla negatywnego wyd\u017awi\u0119ku kolaudacji mo\u017cna doszuka\u0107 si\u0119 kontrapunktu. Dyskutanci pozytywnie ocenili umiejscowienie akcji na prowincji. Ma\u0142e miasteczko urzek\u0142o prawie wszystkich poza profesorem Baszkiewiczem, kt\u00f3ry upatrywa\u0142 w nim raczej wady, poniewa\u017c \u2013 jego zdaniem \u2013 prowincja jako przestrze\u0144 by\u0142a r\u00f3wnoznaczna ze znikom\u0105 rang\u0105 spo\u0142eczn\u0105 i si\u0142\u0105 oddzia\u0142ywania filmu[32]<\/a><\/sup><\/sup>. Nazwa miasteczka ani razu nie pada w filmie (zdj\u0119cia zrealizowano w Lutomiersku), co jest oczywi\u015bcie pewnym symbolem wszystkich miejscowo\u015bci tego typu. Aprobat\u0119 dla poszukiwania przez Bara\u0144skiego og\u00f3lnej prawdy w\u0142a\u015bnie na prowincji wyra\u017caj\u0105 przede wszystkim opinie Janusza Gazdy i Wojciecha \u017bukrowskiego[33]<\/a><\/sup><\/sup>. Podkre\u015blili oni, \u017ce stopie\u0144 inspiracji prowincj\u0105 stanowi wyr\u00f3\u017cnik Niech ci\u0119 odleci mara<\/em> na tle ca\u0142ej kinematografii polskiej \u0142\u0105cznie z odwo\u0142aniem do kina czeskiego i w\u0142oskiego, dla kt\u00f3rych jedn\u0105 ze sta\u0142ych cech by\u0142a ma\u0142omiasteczkowa przestrze\u0144 akcji. Gazda dostrzeg\u0142 te\u017c kluczow\u0105 dla Bara\u0144skiego kwesti\u0119, kt\u00f3ra tako\u017c zdominowa\u0142a jego dalsz\u0105 tw\u00f3rczo\u015b\u0107. Chodzi mianowicie o ahistoryczn\u0105 perspektyw\u0119, z jakiej przedstawiane s\u0105 wydarzenia i perypetie bohater\u00f3w. Mia\u0142o to oczywi\u015bcie zwi\u0105zek z ma\u0142omiasteczkow\u0105 przestrzeni\u0105. Na wszystkie sprawy patrzy on z tego punktu widzenia, nie wykracza on poza to<\/em> ma\u0142e \u017cycie w tym ma\u0142ym miasteczku, kiedy wielka polityka dociera tam na zasadzie male\u0144kich fragment\u00f3w. To jest w\u0142a\u015bciwie \u017cycie normalne zwyk\u0142ych ludzi i wydaje mi si\u0119, \u017ce jest w tym co\u015b cennego, bo zabrak\u0142o mi inspiracji tego typu w filmie polskim, podczas kiedy bardzo ch\u0119tnie do takich \u017ar\u00f3de\u0142 si\u0119gaj\u0105 Czesi i uzyskuj\u0105 bardzo dobre rezultaty. M\u00f3g\u0142bym tutaj wymieni\u0107 szereg film\u00f3w czeskich, po\u015bwi\u0119conych \u017cyciu prowincji i takich zwyczajnych ludzi<\/em>[34]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Oczywistym jest, \u017ce z dzisiejszej perspektywy wiadomo wi\u0119cej o kinie Bara\u0144skiego, jest ono dostatecznie opisane. To znaczna przewaga nad kolaudantami, kt\u00f3rzy przedstawiali swoje stanowiska g\u0142\u00f3wnie na podstawie pierwszego wra\u017cenia i pogl\u0105d\u00f3w na kinematografi\u0119, a sam re\u017cyser m\u00f3g\u0142 uchodzi\u0107 w ich oczach ci\u0105gle za tw\u00f3rc\u0119 o niedu\u017cym do\u015bwiadczeniu mimo 41 lat w metryce. Dla Krzysztofa Teodora Toeplitza Niech ci\u0119 odleci mara <\/em>stanowi\u0142a egzemplifikacj\u0119 dzie\u0142a nieudanego, a co najmniej kompletnie nieistotnego z zerowym wp\u0142ywem na rozw\u00f3j kina w Polsce. Powiedzia\u0142 on wtedy: (\u2026) nie powinni\u015bmy ucieka\u0107 od gorzkiej nawet prawdy i musimy sobie powiedzie\u0107, \u017ce je\u017celi dalej b\u0119dziemy robi\u0107 takie filmy, to nikt nie b\u0119dzie na nie przychodzi\u0107 do kina. (\u2026) Mam nadziej\u0119, \u017ce jednak autor zastanowi si\u0119 nad tym filmem, \u017ce dokona w nim pewnych skr\u00f3t\u00f3w, kt\u00f3re s\u0105 niezb\u0119dne, bo je\u017celi dalej b\u0119dzie kinematografia sz\u0142a po tej drodze, to zginie \u015bmierci\u0105 naturaln\u0105, jako przemys\u0142<\/em>[35]<\/a><\/sup><\/sup>. Aleksander Jackiewicz, wprost przeciwnie, uwa\u017ca\u0142 ju\u017c wtedy Bara\u0144skiego za wielk\u0105 indywidualno\u015b\u0107 kina polskiego i trzeba robi\u0107 wszystko, a\u017ceby tej indywidualno\u015bci nie zmarnowa\u0107<\/em>[36]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/em>Diagnoza Jackiewicza okaza\u0142a si\u0119 nie tylko poprawna, ale i antycypuj\u0105ca przesz\u0142o trzy dekady pracy artystycznej p\u00f3\u017aniejszego autora Kramarza. <\/em>Nieodzown\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 nast\u0119pnych dzie\u0142 re\u017cysera by\u0142a metoda tw\u00f3rcza po raz pierwszy w pe\u0142ni \u2013 jak ju\u017c pisa\u0142em \u2013 zastosowana w adaptacji powie\u015bci Waldemara Siemi\u0144skiego[37]<\/a><\/sup><\/sup> i od razu nie w pe\u0142ni zrozumiana przez ludzi przygotowanych \u2013 przynajmniej teoretycznie \u2013 do kontaktu z dzie\u0142ami wy\u0142amuj\u0105cymi si\u0119 ze schemat\u00f3w dramaturgicznych, gatunkowych, czy nawet pod wzgl\u0119dem pierwowzor\u00f3w literackich i prezentowania wydarze\u0144 historycznych na ekranie. Owa metoda wymaga kilku przypomnie\u0144 i komentarza, w kt\u00f3re najlepiej wprowadzi sam g\u0142\u00f3wny zainteresowany.<\/p>\n\n\n\n

Trudno by\u0142oby mi wskaza\u0107 ca\u0142e pr\u0105dy, czy kierunki filmowe, kt\u00f3re szczeg\u00f3lnie podziwiam. Moja admiracja koncentruje si\u0119 raczej wok\u00f3\u0142 tytu\u0142\u00f3w. Spo\u015br\u00f3d film\u00f3w, kt\u00f3re widzia\u0142em, tylko kilka czy kilkana\u015bcie. Dwa mn\u0105 wstrz\u0105sn\u0119\u0142y i zrobi\u0142y ogromne wra\u017cenie. Pierwszy to w\u0142oski \u201ePadre padrone\u201d<\/em> (polski tytu\u0142 We w\u0142adzy ojca<\/em>) braci Tavianich, drugi \u201eDersu Uza\u0142a\u201d<\/em> Kurosawy. <\/em><\/p>\n\n\n\n

Z kolei \u201eNaga wyspa\u201d<\/em> Kaneto Shindo to absolutny idea\u0142. Przetworzenie codzienno\u015bci, powszednio\u015bci w tak efektowny spos\u00f3b staje si\u0119 metafor\u0105 ludzkiego, uniwersalnego losu. Nie potrafi\u0119 tego do\u015bcign\u0105\u0107. Co wcale nie znaczy, \u017ce chc\u0119 to na\u015bladowa\u0107. Fascynuje mnie mechanika tego filmu. Ca\u0142a historia sk\u0142ada si\u0119 ze zwyk\u0142o\u015bci, banalnych cz\u0105stek \u017cycia, jednocze\u015bnie jest to ca\u0142o\u015b\u0107 wspaniale zorganizowana pod wzgl\u0119dem estetycznym. By\u0107 mo\u017ce jest to zauroczenie czym\u015b, czego nie potrafi\u0142em jeszcze osi\u0105gn\u0105\u0107 w swoich filmach. Poniewa\u017c podejmuj\u0119 si\u0119 realizacji tekst\u00f3w o niekonwencjonalnej dramaturgii \u2013 bez sensacyjnych w\u0105tk\u00f3w, kulminacji, zaskakuj\u0105cej intrygi, s\u0105 to w ko\u0144cu zapisy biografii przeci\u0119tnych ludzi, jakich wielu doko\u0142a \u2013 to przez to szczeg\u00f3lnie wa\u017cna staje si\u0119 dla mnie sprawa formy. Przez ni\u0105 niejako powinienem kompensowa\u0107 niedobory dramaturgiczne. Zdaj\u0119 sobie spraw\u0119, \u017ce taka narracja w pierwszej osobie powoduje pewne skr\u0119powanie autora: on ojcu nie do\u0142o\u017cy i niewykluczone, \u017ce wyidealizuje portret mamy. Jednak ca\u0142a otoczka z\u0142o\u017cona z fakt\u00f3w \u2013 nie musz\u0105 by\u0107 one historycznie prze\u0142omowe \u2013 ma du\u017ce szanse pozosta\u0107 nieska\u017conym autorsk\u0105 inwencj\u0105 zapisem autentyku. Po prostu zanim ja sam na ekranie zaczn\u0119 lepi\u0107 co\u015b z cudzej historii, chcia\u0142bym mie\u0107 pewno\u015b\u0107, \u017ce u podstaw wszystko to jest prawdziwe. Tak sprecyzowane \u015brodowisko akcji stwarza mi szans\u0119 w\u0142a\u015bciwej rekonstrukcji w sferze materialnej: rekwizyt\u00f3w, obiekt\u00f3w, t\u0142a akustycznego, oprawy muzycznej, itd.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Nie sprawia mi przykro\u015bci por\u00f3wnywanie niekt\u00f3rych moich film\u00f3w do zapis\u00f3w na po\u0142y etnograficznych. Zawsze bowiem chodzi mi o to, aby odtworzy\u0107 z pietyzmem ca\u0142y zesp\u00f3\u0142 spraw materialnych towarzysz\u0105cych akcji i jej czasowi, zreszt\u0105 nie tylko materialnych. Niejednokrotnie staram si\u0119, aby pewne okre\u015blone s\u0142owa czy frazy, charakterystyczne dla danego czasu koniecznie znalaz\u0142y si\u0119 w dialogach. One daj\u0105 wiarygodno\u015b\u0107, wsp\u00f3\u0142tworz\u0105 klimat epoki. Bardziej ni\u017c na intrydze zale\u017cy mi na prezentacji owego t\u0142a<\/em>[38]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Przytoczy\u0142em ca\u0142o\u015b\u0107 tekstu Bara\u0144skiego, poniewa\u017c w artyku\u0142ach dotycz\u0105cych jego tw\u00f3rczo\u015bci jest on raczej pomijany, a stanowi przecie\u017c swego rodzaju manifest programowy. Re\u017cyser snuje opowie\u015b\u0107 o w\u0142asnym artystycznym credo wypowiadaj\u0105c si\u0119 mi\u0119dzy innymi o filmach cudzych. W tek\u015bcie wyczuwalna jest atmosfera konfesyjno\u015bci. Bara\u0144ski nie pisze tylko o tym, co dla niego wa\u017cne w kinie, r\u00f3wnocze\u015bnie \u201espowiada si\u0119\u201d z w\u0142asnej metody tw\u00f3rczej, przewiduje zarzuty, stara si\u0119 je wyja\u015bni\u0107 wyobra\u017conemu antagoni\u015bcie (a mo\u017ce kolaudantom Niech ci\u0119 odleci mara<\/em>), zwierza si\u0119 z obecno\u015bci s\u0142abszych stron w swojej koncepcji, ale na pierwszy plan wysuwa jej mocne punkty o niepodwa\u017calnej warto\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

Jak dok\u0142adnie re\u017cyser osi\u0105ga\u0142 to specyficzne napi\u0119cie w przebiegu wydarze\u0144 i reszt\u0119 efekt\u00f3w, o kt\u00f3rych pisze w Moim kinie<\/em>? Kolejno\u015b\u0107 w odpowiedzi podyktuj\u0105 zarzuty i uwagi (r\u00f3wnie\u017c te pozytywne) cz\u0142onk\u00f3w komisji kolaudacyjnej Niech ci\u0119 odleci mara. <\/em>O specyficznych wyborach literatury do adaptacji pisz\u0119 wy\u017cej. Wydarzenia ukazane w tych literackich autentykach najcz\u0119\u015bciej dziej\u0105 si\u0119 na umi\u0142owanej przez re\u017cysera prowincji; re\u017cysera kt\u00f3rego wra\u017cliwo\u015b\u0107 ukszta\u0142towa\u0142o ma\u0142omiasteczkowe pochodzenie. Bara\u0144ski na mapie Polski ma niekt\u00f3re miejsca \u201ezakolorowane\u201d, ch\u0119tnie portretuje prowincj\u0119, wyst\u0119puje jakby w jej imieniu. Jako znawca klimatu ma\u0142ego miasteczka wie doskonale, jakie jego fragmenty warto pokaza\u0107 w filmie. To swojego rodzaju akcja promocyjna re\u017cysera. Przestrze\u0144 u Bara\u0144skiego znaczy, a zarazem kreuje sposoby filmowej narracji, czyli wp\u0142ywa na form\u0119. Spokojne \u017cycie w miasteczku determinuje spokojny, wywa\u017cony rytm filmu[39]<\/a><\/sup><\/sup> – rozumiany jako koncentracja na szczeg\u00f3le, unikanie w\u0105tk\u00f3w sensacyjnych, antydramatyczno\u015b\u0107 akcji.<\/p>\n\n\n\n

Wszystko to, co sk\u0142ada si\u0119 na autorski styl Bara\u0144skiego (specyfika pierwowzoru literackiego; prowincja jako miejsce akcji; zwyczajno\u015b\u0107 bohater\u00f3w; powolna, epizodyczna narracja; ahistoryzm) w Niech ci\u0119 odleci mara <\/em>uderza ze zdwojon\u0105 si\u0142\u0105 ze wzgl\u0119du na czas historyczny ukazanych wydarze\u0144: rok 1950, obchody Narodowego \u015awi\u0119ta Odrodzenia Polski, czas wdra\u017cania planu sze\u015bcioletniego. Waldemar Siemi\u0144ski opar\u0142 powie\u015b\u0107 na dobrze sobie znanych wydarzeniach. Rodzice pisarza mieli podobny sklep, jak rodzice g\u0142\u00f3wnego bohatera. Na ten fakt powo\u0142a\u0142 si\u0119 podczas kolaudacji re\u017cyser, kontruj\u0105cy negatywne opinie uczestnik\u00f3w posiedzenia[40]<\/a><\/sup><\/sup>. Wysokim poziomem autentyzmu uzasadnia\u0142 te\u017c wyb\u00f3r powie\u015bci Siemi\u0144skiego \u2013 poleconej mu de facto <\/em>przez Ernesta Brylla \u2013 w wypowiedziach prasowych[41]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Niech ci\u0119 odleci mara <\/em>demaskuje okres stalinizmu na autorskich zasadach Bara\u0144skiego, kt\u00f3ry skierowa\u0142 uwag\u0119 na zupe\u0142nie inne rejony ni\u017c tw\u00f3rcy innych znakomitych przecie\u017c dzie\u0142 o zbli\u017conej tematyce. W sezonie \u201eSolidarno\u015bci\u201d powsta\u0142a \u2013 jak pisze Tadeusz Lubelski[42]<\/a><\/sup><\/sup> \u2013 ca\u0142a fala film\u00f3w o stalinizmie o zdecydowanie mocniejszym rozrachunkowym wyd\u017awi\u0119ku. Wojciech Marczewski nakr\u0119ci\u0142 Dreszcze<\/em> (1981); Filip Bajon telewizyjne Wahade\u0142ko<\/em> (1981); Robert Gli\u0144ski Niedzielne igraszki<\/em> (1983, premiera 1988); Jerzy Domaradzki Wielki bieg<\/em> (1981, premiera 1987); Janusz Zaorski Matk\u0119 Kr\u00f3l\u00f3w <\/em>(1982, premiera 1987); wreszcie Ryszard Bugajski s\u0142ynne Przes\u0142uchanie <\/em>(1982, premiera 1989). Jak wida\u0107 premiera Niech ci\u0119 odleci mara <\/em>wyprzedzi\u0142a premiery znacznie g\u0142o\u015bniejszych od siebie tytu\u0142\u00f3w, co oznacza, \u017ce w\u0142adza zaakceptowa\u0142a ostatecznie tak\u0105 \u2013 nostalgiczn\u0105 \u2013 wizj\u0119 rozlicze\u0144 stalinowskich. Wymieniona wy\u017cej lista zawiera co najmniej dwa filmy wybitne (Dreszcze <\/em>i Matk\u0119 Kr\u00f3l\u00f3w<\/em>) oraz jedno z najbardziej prze\u0142omowych dzie\u0142 zapewne w ca\u0142ej polskiej kinematografii, czyli Przes\u0142uchanie. <\/em>Marczewski, Bajon, Gli\u0144ski, Domaradzki, Zaorski i Bugajski postawili na mroczne, historyczne syntezy eksponuj\u0105ce \u201eciemn\u0105 noc stalinizmu\u201d, dehumanizuj\u0105cy wp\u0142yw ideologii komunistycznej, stalinowskie metody \u015bledcze. Dzie\u0142a te s\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142em wiedzy historycznej o tamtej epoce na wz\u00f3r przekazu film\u00f3w o II wojnie \u015bwiatowej, kt\u00f3re w \u015bwietle bada\u0144 wci\u0105\u017c stanowi\u0105 najwa\u017cniejsze \u017ar\u00f3d\u0142o informacji o wojnie i kszta\u0142tuj\u0105 pami\u0119\u0107 zbiorow\u0105[43]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Ewa Zdzieszy\u0144ska, Anna Ciepielewska, Marek Probosz, Niech ci\u0119 odleci mara<\/em>, Autor: Marek Wojciechowski, Prawa: WFDiF \/po Studiu Filmowym „Kadr”\/<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Historia przedstawiana jest z punktu widzenia siedemnastoletniego Witka Piaseckiego (Marek Probosz) \u2013 uczestnika wydarze\u0144 i narratora. Pewnego ranka matka ch\u0142opaka nie otworzy ju\u017c drzwi prowadzonego wraz z m\u0119\u017cem sklepu. Na nic zda si\u0119 pukanie sta\u0142ych klient\u00f3w w okno. Andrzej Bara\u0144ski zapyta\u0142 Piotra Mareckiego: Wie pan, co jest najbardziej bolesne w tym filmie?<\/em> I sam odpowiada\u0142: J\u0119k wyci\u0105ganych gwo\u017adzi podczas zdejmowania szyldu sklepiku. W naszym domu w Pi\u0144czowie lokal na sklep wynajmowa\u0142 cz\u0142owiek wysiedlony z pozna\u0144skiego. Chrze\u015bcija\u0144ski handel \u017celazem \u2013 g\u0142osi\u0142 szyld nad drzwiami. No i na pocz\u0105tku lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych trzeba by\u0142o ten szyld zdj\u0105\u0107 \u2013 gwo\u017adzie te\u017c tak j\u0119cza\u0142y<\/em>[44]<\/a><\/sup><\/sup>. Plan sze\u015bcioletni zak\u0142ada\u0142 ca\u0142kowit\u0105 likwidacj\u0119 prywatnej inicjatywy[45]<\/a><\/sup><\/sup>. J\u00f3zef (Bronis\u0142aw Pawlik), ojciec Witka, podejmuje strace\u0144cz\u0105 \u2013 skazan\u0105 na pora\u017ck\u0119 \u2013 walk\u0119 o utrzymanie sklepu, kt\u00f3r\u0105 \u2013 jak s\u0142usznie zauwa\u017cy\u0142 jeden z recenzent\u00f3w[46]<\/a><\/sup><\/sup> \u2013 pojmuje jako walk\u0119 o w\u0142asn\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107. Wielka historia objawia si\u0119 tutaj w ma\u0142ej historii sklepu prowadzonego przez prostych ludzi, kt\u00f3rzy historii nie maj\u0105 \u2013 tak\u0105 dialogow\u0105 kwesti\u0119 wyg\u0142asza Witek. G\u0142\u00f3wny bohater odstaje od reszty lokalnej spo\u0142eczno\u015bci. Zwyczajna by\u0142a jedynie zbiorowo\u015b\u0107 reprezentowana przez g\u0142\u00f3wnych bohater\u00f3w, ale do prowadzenia opowie\u015bci re\u017cyser potrzebowa\u0142 kogo\u015b, kto si\u0119 wyr\u00f3\u017cnia. Inteligencja Witka pozwala mu na opowiadanie o zmieniaj\u0105cym si\u0119 miasteczku z dystansem. Witek nabiera \u015bwiadomo\u015bci, wiedzy, widz \u015bledzi jego pierwsze mi\u0142osne uniesienia, dojrzewanie psychofizyczne. Nie tylko w\u0105tki osobiste umniejszaj\u0105 znaczenie do\u015bwiadczenia historycznego. W Niech ci\u0119 odleci mara <\/em>zwraca uwag\u0119 obecno\u015b\u0107 komizmu sytuacyjnego, j\u0119zykowego i postaci w scenach posi\u0142k\u00f3w (uczta obiadowa u Piaseckich z udzia\u0142em najwa\u017cniejszych mieszka\u0144c\u00f3w miasteczka: proboszcza, aptekarza, ideowego socjalisty Stefana Burzy), groteskowym \u2013 przywodz\u0105cym na my\u015bl studenckie etiudy Bara\u0144skiego i po cz\u0119\u015bci Wolne chwile <\/em>\u2013 zburzeniu czwartej \u015bciany przez mrugaj\u0105cego okiem do Witka martwego ju\u017c Burzy oraz w\u0105tku granatowego policjanta Zalewskiego (Wies\u0142aw Go\u0142as). Bohaterowie Bara\u0144skiego stalinowskich represji oczywi\u015bcie do\u015bwiadczaj\u0105: zamkni\u0119cia sklepu, osadzenia Zalewskiego w wi\u0119zieniu, utrudnienia w pogrzebie Burzy. Lecz ca\u0142y czas re\u017cyser szuka subtelniejszych \u015brodk\u00f3w wyrazu do przedstawienia ko\u0144ca starego porz\u0105dku, nie pokazuje \u015bwiata pogr\u0105\u017caj\u0105cego si\u0119 w totalnym chaosie. Bardzo wa\u017cn\u0105 rol\u0119 odgrywa wspomniany Stefan Burza (kreacja Boles\u0142awa P\u0142otnickiego). Posta\u0107 wiekowego komunistycznego idealisty z lamusa politycznego by\u0142a charakterystyczna dla niekt\u00f3rych film\u00f3w powsta\u0142ych w tamtym okresie, np. Przypadek<\/em> (re\u017c. K. Kie\u015blowski, 1981; premiera 1987), Sceny dzieci\u0119ce z \u017cycia prowincji<\/em> (re\u017c. T. Zygad\u0142o, 1985; premiera 1987)[47]<\/a><\/sup><\/sup>. Burza nale\u017cy jeszcze do ma\u0142omiasteczkowej elity, ale wsp\u00f3\u0142czesnym komunistom jest zb\u0119dny. Jego \u015bmier\u0107 wydaje si\u0119 nie tylko fizyczna, ale i symboliczna. Wraz z Burz\u0105 \u017cegnamy stary \u015bwiat, witamy nowy \u2013 w kt\u00f3rym lojalno\u015b\u0107 wobec hegemona partyjnego b\u0119dzie wa\u017cniejsza od kwalifikacji. Zjawisko niespodziewanych awans\u00f3w zawodowych reprezentuje przewodnicz\u0105cy (Franciszek Trzeciak) i obywatel Gorczyca (Wies\u0142aw Szewczyk).<\/p>\n\n\n\n

Jedna z najwymowniejszych scen jest zwi\u0105zana w\u0142a\u015bnie z tymi postaciami. Uczestnicy ceremonii pogrzebowej Burzy napotykaj\u0105 na przeszkod\u0119 w osobie przewodnicz\u0105cego. Ksi\u0105dz (Aleksander Fogiel) mierzy wzrokiem przewodnicz\u0105cego chwiej\u0105cego si\u0119 na \u0142awce. Dwa \u015bwiaty spotykaj\u0105 si\u0119 na chwil\u0119 w specyficznych okoliczno\u015bciach, aby jeszcze raz przypomnie\u0107, \u017ce na prowincji stalinizm nie musia\u0142 przyjmowa\u0107 rozmiar\u00f3w apokaliptycznych, a Bara\u0144ski za Siemi\u0144skim nadali mu nieco humorystycznego zabarwienia. \u015awiat przedstawiony w Niech ci\u0119 odleci mara<\/em> to kronika \u017cycia nasycona poezj\u0105 i humorem, a tak\u017ce trzeci rodzaj kina wed\u0142ug klasyfikacji Bara\u0144skiego: Kino mo\u017ce by\u0107 rozrywk\u0105 umys\u0142ow\u0105, jak krzy\u017c\u00f3wka, rebus. Filmy te u\u015bwiadamiaj\u0105 widzowi, na jakim \u015bwiecie \u017cyje. Inny rodzaj kina to kino jako sklep z zabawkami. W tego rodzaju filmach rzecz polega na stworzeniu nowej rzeczywisto\u015bci. Ten rodzaj kina o\u015bmiela, rozszerza my\u015blenie widz\u00f3w. Trzeci rodzaj kina jawi mi si\u0119 jako miejsce, w kt\u00f3rym ludzie rozpami\u0119tuj\u0105 swoich ojc\u00f3w, braci, dziadk\u00f3w. Czyli kino jako uroczysko, miejsce kultu, miejsce przywo\u0142ywania duch\u00f3w<\/em>[48]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Bara\u0144ski w Niech ci\u0119 odleci mara <\/em>rozpami\u0119tuje ojc\u00f3w, braci, dziadk\u00f3w, matki \u2013 ludzi kt\u00f3rym przysz\u0142o \u017cy\u0107 w latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku w ma\u0142ym miasteczku. Przywo\u0142a\u0142 ich duchy. Nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce dzie\u0142o to jest zapowiedzi\u0105 nast\u0119pnych d\u0142ugometra\u017cowych fabu\u0142 (z wyj\u0105tkiem Tabu<\/em>). Takie odczytanie \u2013 mo\u017cliwe r\u00f3wnie\u017c dzi\u0119ki stenogramowi z kolaudacji \u2013 dodaje Niech ci\u0119 odleci mara <\/em>blasku i podkre\u015bla jego znaczenie na tle wszystkich dokona\u0144 Bara\u0144skiego.<\/p>\n\n\n\n

  1. \n

    Wystarczy wspomnie\u0107 Platynowe Lwy, kt\u00f3rymi uhonorowano re\u017cysera na Festiwalu Polskich Film\u00f3w Fabularnych w Gdyni 2020. Rok p\u00f3\u017aniej przewodniczy\u0142 na tym samym festiwalu obradom jury. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  2. \n

    Np. M. Dondzik, Prowincja da\u0142a mi wszystko, a jej wiernie s\u0142u\u017cy\u0142em<\/em>. Rozmowa z Andrzejem Bara\u0144skim, re\u017cyserem i scenarzyst\u0105 filmowym<\/em>, \u201ePleograf\u201d 2022, nr 2, https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/prowincja-dala-mi-wszystko-a-ja-jej-oddanie-sluzylem\/<\/a> [dost\u0119p: 31.08.2022]. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  3. \n

    W ostatnich latach Badyle <\/em>(2020) na podstawie opowiada\u0144 Tadeusza R\u00f3\u017cewicza i Marka Gajdzi\u0144skiego oraz Stara kobieta wysiaduje <\/em>(2021) \u2013 adaptacja dramatu Tadeusza R\u00f3\u017cewicza. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  4. \n

    Np. na 8 Transatlantyk Festival w \u0141odzi (2018). Retrospektywa tw\u00f3rczo\u015bci Andrzeja Bara\u0144skiego, kt\u00f3ry by\u0142 go\u015bciem specjalnym festiwalu, odby\u0142a si\u0119 w ramach kategorii \u201eZbli\u017cenia\u201d – obok dzie\u0142 Luciana Pintilie i Milo\u0161a Formana. Przegl\u0105d obj\u0105\u0142 m.in. Kobiet\u0119 z prowincji<\/em>, Nad rzek\u0105, kt\u00f3rej nie ma<\/em>, Dwa ksi\u0119\u017cyce. <\/em>Widzowie mogli te\u017c spotka\u0107 si\u0119 nie tylko z samym re\u017cyserem, ale r\u00f3wnie\u017c z jego wsp\u00f3\u0142pracownikami z planu: Ryszardem Lenczewskim, Markiem Bukowskim, Henrykiem Ku\u017aniakiem. Link do rozmowy Marcina Radomskiego z Andrzejem Bara\u0144skim zarejestrowanej podczas wydarzenia: Andrzej Bara\u0144ski – Transatlantyk Festival 2018<\/em>, https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=Y70ZplQ2tPs<\/a>, [dost\u0119p: 15.05.2022]. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  5. \n

    P. Marecki, Bara\u0144ski. Przewodnik Krytyki Politycznej<\/em>, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2009; S. Jagielski, By\u0107 w \u015bwiecie, kt\u00f3rego ju\u017c nie ma. Kino Andrzeja Bara\u0144skiego<\/em>, \u201eKwartalnik Filmowy\u201d 2007, nr 59, s. 174-193; Ten\u017ce, Formy obco\u015bci. O stylu film\u00f3w Andrzeja Bara\u0144skiego<\/em>, \u201eKwartalnik Filmowy\u201d 2008, nr 64, s. 167-184; Ten\u017ce, Patrz\u0105c przez peryskop: m\u0119skie pragnienie w filmach Andrzeja Bara\u0144skiego<\/em>, [w:] Cia\u0142o i seksualno\u015b\u0107 w kinie polskim<\/em>, red. S. Jagielski, A. Morstin-Pop\u0142awska, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiello\u0144skiego, Krak\u00f3w 2009, s. 211-237. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  6. \n

    Je\u015bli chodzi o kreacj\u0119 g\u0142\u00f3wnego bohatera podobie\u0144stwa wzgl\u0119dem Niech ci\u0119 odleci mara <\/em>mo\u017cna te\u017c wskaza\u0107 w kr\u00f3tkich metra\u017cach, tj.: Wypracowanie <\/em>(1979) i Na wyje\u017adzie <\/em>(1980).<\/p>\n<\/a>\n

    \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  7. \n

    <\/a> B. Janicka, Kiedy zn\u00f3w b\u0119d\u0119 m\u0142ody<\/em>, \u201eFilm\u201d 1991, nr 8, s. 10. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  8. \n

    Np. P. Zwierzchowski, Kino nowej pami\u0119ci. Obraz II wojny \u015bwiatowej w kinie polskim lat 60.<\/em>, Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, Bydgoszcz 2013. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  9. \n

    Prof. Piotr Zwierzchowski poleca Bibliotek\u0119 FINA<\/em>, https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=1qhG4CVvpsc<\/a>, [dost\u0119p: 20.05.2022]. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  10. \n

    Zob. M. Jazdon, Blizny na \u201eBli\u017anie\u201d (1976). O kolaudacji kinowego debiutu Krzysztofa Kie\u015blowskiego i jej wp\u0142ywie na ostateczny kszta\u0142t filmu<\/em>, \u201ePleograf\u201d 2021, nr 3, https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/blizny-na-bliznie-1976-o-kolaudacji-kinowego-debiutu-krzysztofa-kieslowskiego-i-jej-wplywie-na-ostateczny-ksztalt-filmu\/<\/a> [dost\u0119p: 31.08.2022]. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  11. \n

    Ernest Bryll, Juliusz Burski (p\u00f3\u017aniejszy reformator polskiej kinematografii w okresie transformacji ustrojowej), Zygmunt Janik z Wydzia\u0142u Kultury Komitetu Centralnego, Henryk Jankowski (filozof zwi\u0105zany z Uniwersytetem Warszawskim), Stanis\u0142aw Kuszewski (dziennikarz, dzia\u0142acz PZPR, w latach 1973-80 rektor PWSFTViT w \u0141odzi), Kazimierz Ko\u017aniewski (w przesz\u0142o\u015bci redaktor \u201ePrzekroju\u201d i \u201ePolityki\u201d; w latach 1958-82 by\u0142 redaktorem naczelnym miesi\u0119cznika ,,Magazyn Polski”. W latach 80. by\u0142 dzia\u0142aczem PRON-u, w latach 1982-85 redaktorem naczelnym pisma ,,Tu i Teraz”.), Wac\u0142aw Lang (przedstawiciel MON przy Naczelnym Zarz\u0105dzie Kinematografii), redaktor Mularczyk (prawdopodobnie chodzi o Andrzeja Mularczyka, scenarzyst\u0119 i brata Romana Bratnego). \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  12. \n

    Polski prawnik, historyk, politolog, historyk idei, znawca dziej\u00f3w Francji; od 1951 roku do rozwi\u0105zania cz\u0142onek PZPR \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  13. \n

    \u201eNiech ci\u0119 odleci mara\u201d. Stenogram z posiedzenia Komisji Kolaudacyjnej Film\u00f3w Fabularnych w dniu 8 kwietnia 1982 r., <\/em>Archiwum Filmoteki Narodowej \u2013 Instytutu Audiowizualnego (dalej: AFINA), sygn.. A-344, poz. 294, k. 1. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  14. \n

    Poeta, dramaturg, satyryk, autor literatury dla dzieci, redaktor naczelny Programu III Polskiego Radia, w latach 1968-72 kierownik artystyczny zespo\u0142u filmowego ,,Wektor”. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  15. \n

    \u201eNiech ci\u0119 odleci mara\u201d. Stenogram z posiedzenia Komisji Kolaudacyjnej Film\u00f3w Fabularnych w dniu 8 kwietnia 1982 r., <\/em>dz. cyt., k. 3. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  16. \n

    Jeden z najbardziej wp\u0142ywowych krytyk\u00f3w epoki PRL; w latach 80. sta\u0142y felietonista \u201ePolityki\u201d i kierownik literacki Zespo\u0142u Filmowego \u201eKadr\u201d. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  17. \n

    \u201eNiech ci\u0119 odleci mara\u201d. Stenogram z posiedzenia Komisji Kolaudacyjnej Film\u00f3w Fabularnych w dniu 8 kwietnia 1982 r., <\/em>dz. cyt., k. 8. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  18. \n

    Redaktor naczelny miesi\u0119cznika \u201eKino\u201d, kierownik literacki Zespo\u0142u Filmowego ,,Zodiak\u201d. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  19. \n

    Niech ci\u0119 odleci mara\u201d. Stenogram z posiedzenia Komisji Kolaudacyjnej Film\u00f3w Fabularnych w dniu 8 kwietnia 1982 r., <\/em>dz. cyt., k. 3. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  20. \n

    Tam\u017ce, k. 5. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  21. \n

    S. Stanuch, Nota biograficzna <\/em>[w:] Andrzej Bursa, O tym, <\/em>Wydawnictwo Sponsor, Krak\u00f3w 1993, s. 136. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  22. \n

    K. Lisowski, Stanis\u0142aw Czycz \u2013 mistrz cierpienia<\/em>, Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 1997; J. Rozmus, W okolicach arkadii Stanis\u0142awa Czycza<\/em>, Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej, Krak\u00f3w 2002; P. Marecki, Czycz i filmowcy, czyli przyliteracki status kina polskiego<\/em>, Korporacja Ha!art, Krak\u00f3w 2012; D. Niedzia\u0142kowska, Eksperyment symultaniczny w pisarstwie Stanis\u0142awa Czycza<\/em>, Wydawnictwo Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 2018. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  23. \n

    Niech ci\u0119 odleci mara\u201d. Stenogram z posiedzenia Komisji Kolaudacyjnej Film\u00f3w Fabularnych w dniu 8 kwietnia 1982 r., <\/em>dz. cyt., k. 2. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  24. \n

    Tam\u017ce, k. 3. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  25. \n

    J. Skwara, Pochwa\u0142a prowincji<\/em>, \u201eBarwy\u201d 1983, nr 8. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  26. \n

    Niemniej Baszkiewicz na samym pocz\u0105tku s\u0142usznie zauwa\u017cy\u0142, \u017ce b\u0142\u0119dem by\u0142a decyzja o przeprowadzeniu kolaudacji Niech ci\u0119 odleci mara <\/em>tego samego dnia co Doliny Issy <\/em>w re\u017cyserii Tadeusza Konwickiego. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  27. \n

    \u201eNiech ci\u0119 odleci mara\u201d. Stenogram z posiedzenia Komisji Kolaudacyjnej Film\u00f3w Fabularnych w dniu 8 kwietnia 1982 r.<\/em>, dz. cyt., k. 7 i 8. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  28. \n

    Tam\u017ce, k. 3 i 4. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  29. \n

    Tam\u017ce, k. 5. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  30. \n

    Tam\u017ce, k. 10 i 11. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  31. \n

    M. Dondzik, dz. cyt. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  32. \n

    \u201eNiech ci\u0119 odleci mara\u201d. Stenogram z posiedzenia Komisji Kolaudacyjnej Film\u00f3w Fabularnych w dniu 8 kwietnia 1982 r.<\/em>, dz. cyt., k. 1. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  33. \n

    Tam\u017ce, k. 5 i 6. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  34. \n

    Tam\u017ce, k. 5. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  35. \n

    Tam\u017ce, k. 6 i 8. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  36. \n

    Tam\u017ce, k. 6 i 7. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  37. \n

    Do kt\u00f3rego tw\u00f3rczo\u015bci Bara\u0144ski powr\u00f3ci\u0142 ju\u017c w 1984 roku Kobiet\u0105 z prowincji <\/em>(premiera 1985) \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  38. \n

    A. Bara\u0144ski, Moje kino, <\/em>\u201eFilm\u201d 1985, nr 29, s. 10-11. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  39. \n

    Takie uj\u0119cie tw\u00f3rczo\u015bci Bara\u0144skiego proponowa\u0142 ju\u017c w 1983 roku Jan Lewandowski. Zob. J. Lewandowski, Spokojne kino Andrzeja Bara\u0144skiego<\/em>, \u201eFilm\u201d 1983, nr 44, s. 14-16. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  40. \n

    \u201eNiech ci\u0119 odleci mara\u201d. Stenogram z posiedzenia Komisji Kolaudacyjnej Film\u00f3w Fabularnych w dniu 8 kwietnia 1982 r.<\/em>, dz. cyt., k. 9. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  41. \n

    M. Brzostowiecka, Niech ci\u0119 odleci mara<\/em>, \u201eFilmowy Serwis Prasowy\u201d 1982, nr 17, s. 3. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  42. \n

    T. Lubelski, Historia kina polskiego 1895-2014<\/em>, Universitas, Krak\u00f3w 2015, s. 487. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  43. \n

    T. Kwiatkowski, L.M. Nijakowski, B. Szacka, A. Szpoci\u0144ski, Mi\u0119dzy codzienno\u015bci\u0105 a  wielk\u0105 histori\u0105. Druga wojna \u015bwiatowa w pami\u0119ci zbiorowej spo\u0142ecze\u0144stwa polskiego<\/em>, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2010. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  44. \n

    P. Marecki, dz. cyt., s. 114-115. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  45. \n

    T. \u015al\u0119zak, Koncepcja wst\u0119pnej fazy socjalistycznej industrializacji Polski<\/em>, [w:] W stulecie polskiego ruchu robotniczego : studia i rozprawy<\/em>, red. J. Go\u0142\u0119biowski, Wydawnictwo Naukowe Wy\u017cszej Szko\u0142y Pedagogicznej, Krak\u00f3w 1982, s. 251. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  46. \n

    M. Pieczara, Historia sklepu<\/em>, \u201eRadar\u201d 1983, nr 36. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  47. \n

    M. Kornatowska, Wodzireje i amatorzy<\/em>, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1990, s. 187. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  48. \n

    A. Bara\u0144ski, M\u0142ody film polski: rozmowy przed i po debiucie fabularnym, <\/em>\u201eKino\u201d 1980, nr 5, s. 17 \u2191<\/a><\/p>\n<\/li><\/ol>\n\n\n\n

    \n\n\n\n

    <\/p>\n\n\n\n

    Pawe\u0142 Jaskulski <\/strong>– kierownik Oddzia\u0142u Doboru i Selekcji Ksi\u0119gozbior\u00f3w Dzia\u0142u Wojew\u00f3dzkiej Sieci Bibliotek w Bibliotece Publicznej m.st. Warszawy \u2013 Bibliotece G\u0142\u00f3wnej Wojew\u00f3dztwa Mazowieckiego, redaktor kwartalnika \u201cPleograf\u201d. Autor ksi\u0105\u017cki Niewygodna zagadka. Tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Janusza Nasfetera <\/em>(Dom Wydawniczy Elipsa, 2021). Nale\u017cy do Polskiego Towarzystwa Bada\u0144 nad Filmem i Mediami. Wsp\u00f3\u0142organizator wielu konferencji, m.in. og\u00f3lnopolskiej O poprawie kina polskiego<\/em> oraz mi\u0119dzynarodowej Edukacja filmowa i medialna w Polsce i \u015bwiecie. Rozwi\u0105zania systemowe oraz studia przypadk\u00f3w<\/em>. W pracy naukowej koncentruje si\u0119 na takich zagadnieniach jak: nowy kanon kina polskiego, kino gatunkowe, edukacja medialna, literatura wsp\u00f3\u0142czesna, muzyka rockowa. Publikowa\u0142 mi\u0119dzy innymi na \u0142amach czasopism \u201eMedia \u2013 Kultura \u2013 Komunikacja Spo\u0142eczna\u201d, \u201eTw\u00f3rczo\u015b\u0107\u201d, \u201eOdra\u201d. Wsp\u00f3\u0142redaktor interaktywnego tomu R\u00f3\u017cne oblicza edukacji audiowizualnej <\/em>(2016).\n<\/p>\n\n\n\n

    Streszczenie<\/strong>:<\/p>\n\n\n\n

    Artyku\u0142 podejmuje problem strategii autorskiej Andrzeja Bara\u0144skiego przede wszystkim w kontek\u015bcie filmu Niech ci\u0119 odleci mara<\/em> na podstawie powie\u015bci Waldemara Siemi\u0144skiego, poniewa\u017c to w\u0142a\u015bnie w tym filmie re\u017cyser zastosowa\u0142 ow\u0105 strategi\u0119 w pe\u0142ni po raz pierwszy. Polityka autorska tw\u00f3rcy Kobiety z prowincji<\/em> zak\u0142ada mi\u0119dzy innymi specyficzny wyb\u00f3r pierwowzoru literackiego \u2013 zazwyczaj spoza kanonu literatury \u2013 kt\u00f3ry przek\u0142ada si\u0119 nast\u0119pnie na niespieszne tempo filmowej narracji, oryginaln\u0105 dramaturgi\u0119 i prowincj\u0119 jako miejsce akcji. Od kilkunastu lat tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Bara\u0144skiego cieszy si\u0119 nies\u0142abn\u0105cym zainteresowaniem badaczy, krytyki oraz widz\u00f3w, co domaga si\u0119 pewnych podsumowa\u0144. Niech ci\u0119 odleci mara<\/em> jest w zasadzie jedynym filmem w dorobku re\u017cysera, w kt\u00f3rym odwo\u0142uje si\u0119 on do konkretnego prze\u0142omu historycznego \u2013 w tym przypadku do epoki stalinizmu. Andrzej Bara\u0144ski portretuje ten czas w unikatowym, autorskim stylu. W analizie Niech ci\u0119 odleci mara<\/em> wykorzystane zosta\u0142y materia\u0142y archiwalne (np. stenogram z posiedzenia komisji kolaudacyjnej), dzi\u0119ki czemu wyeksponowano dodatkowo znaczenie filmu oraz jego odbi\u00f3r.<\/p>\n\n\n\n

    Summary<\/strong>:<\/p>\n\n\n\n

    A history written by the groaning of the nails pulled out. Niech ci\u0119 odleci mara by Andrzej Bara\u0144ski. The article discusses the authorial strategy of Andrzej Bara\u0144ski’s, pertaining to the film Niech ci\u0119 odleci mara<\/em> based on the novel by Waldemar Siemi\u0144ski, which is the first work of this director to fully realize his authorial concept. The author of Women from the Province<\/em> based his authorial strategy, among others, on a specific choice of a literary model – usually from outside of the literary canon – which he then translates into an unhurried pace of the film’s narrative, as for example the original voice of drama and the province as a setting for the action. For over a dozen years, Bara\u0144ski’s works have been attracting unrelenting interest of researchers, critics and viewers, inducing reflection on the author\u2019s oeuvre. Niech ci\u0119 odleci mara <\/em>is basically the only film in the director’s portfolio, which refers back to a particular moment of a historical transformation. In case of Niech ci\u0119 odleci mara<\/em>, it is the Stalinist era. Bara\u0144ski depicts this moment in his own, unique style, thus leaving an authorial fingerprint on yet another film production. The analysis of Niech ci\u0119 odleci mara<\/em>, discussing the outstanding originality of Bara\u0144ski\u2019s phenomenon, has incorporated the archive materials – the transcript from the meeting of the pre-release committee – further underlining the uniqueness and relevance of the film for the history of the Polish cinema.<\/p>\n\n\n\n

    Bibliografia:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    Bara\u0144ski A., M\u0142ody film polski: rozmowy przed i po debiucie fabularnym, <\/em>\u201eKino\u201d 1980, nr 5.<\/p>\n\n\n\n

    Bara\u0144ski A., Moje kino, <\/em>\u201eFilm\u201d 1985, nr 29.<\/p>\n\n\n\n

    Brzostowiecka M., Niech ci\u0119 odleci mara<\/em>, \u201eFilmowy Serwis Prasowy\u201d 1982, nr 17.<\/p>\n\n\n\n

    Dondzik M., Prowincja da\u0142a mi wszystko, a jej wiernie s\u0142u\u017cy\u0142em<\/em>. Rozmowa z Andrzejem Bara\u0144skim, re\u017cyserem i scenarzyst\u0105 filmowym<\/em>, \u201ePleograf\u201d 2022, nr 2, https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/prowincja-dala-mi-wszystko-a-ja-jej-oddanie-sluzylem\/<\/a> [dost\u0119p: 31.08.2022].<\/p>\n\n\n\n

    Jagielski S., By\u0107 w \u015bwiecie, kt\u00f3rego ju\u017c nie ma. Kino Andrzeja Bara\u0144skiego<\/em>, \u201eKwartalnik Filmowy\u201d 2007, nr 59.<\/p>\n\n\n\n

    Jagielski S., Formy obco\u015bci. O stylu film\u00f3w Andrzeja Bara\u0144skiego<\/em>, \u201eKwartalnik Filmowy\u201d 2008, nr 64.<\/p>\n\n\n\n

    Jagielski S., Patrz\u0105c przez peryskop: m\u0119skie pragnienie w filmach Andrzeja Bara\u0144skiego<\/em>, [w:] Cia\u0142o i seksualno\u015b\u0107 w kinie polskim<\/em>, red. ten\u017ce, A. Morstin-Pop\u0142awska, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiello\u0144skiego, Krak\u00f3w 2009. <\/p>\n\n\n\n

    Janicka B., Kiedy zn\u00f3w b\u0119d\u0119 m\u0142ody<\/em>, \u201eFilm\u201d 1991, nr 8.<\/p>\n\n\n\n

    Jazdon M., Blizny na \u201eBli\u017anie\u201d (1976). O kolaudacji kinowego debiutu Krzysztofa Kie\u015blowskiego i jej wp\u0142ywie na ostateczny kszta\u0142t filmu<\/em>, \u201ePleograf\u201d 2021, nr 3, https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/blizny-na-bliznie-1976-o-kolaudacji-kinowego-debiutu-krzysztofa-kieslowskiego-i-jej-wplywie-na-ostateczny-ksztalt-filmu\/<\/a> [dost\u0119p: 31.08.2022].<\/p>\n\n\n\n

    Kornatowska M., Wodzireje i amatorzy<\/em>, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1990.<\/p>\n\n\n\n

    Kwiatkowski T., Nijakowski L. M., Szacka B., Szpoci\u0144ski A., Mi\u0119dzy codzienno\u015bci\u0105 a  wielk\u0105 histori\u0105. Druga wojna \u015bwiatowa w pami\u0119ci zbiorowej spo\u0142ecze\u0144stwa polskiego<\/em>, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2010.<\/p>\n\n\n\n

    Lewandowski J., Spokojne kino Andrzeja Bara\u0144skiego<\/em>, \u201eFilm\u201d 1983, nr 44.<\/p>\n\n\n\n

    Lisowski K., Stanis\u0142aw Czycz \u2013 mistrz cierpienia<\/em>, Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 1997.<\/p>\n\n\n\n

    Lubelski T., Historia kina polskiego 1895-2014<\/em>, Universitas, Krak\u00f3w 2015.<\/p>\n\n\n\n

    Marecki P., Bara\u0144ski. Przewodnik Krytyki Politycznej<\/em>, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2009.<\/p>\n\n\n\n

    Marecki P., Czycz i filmowcy, czyli przyliteracki status kina polskiego<\/em>, Korporacja Ha!art, Krak\u00f3w 2012.<\/p>\n\n\n\n

    Niech ci\u0119 odleci mara. Stenogram z posiedzenia Komisji Kolaudacyjnej Film\u00f3w Fabularnych w dniu 8 kwietnia 1982 r., <\/em>Archiwum Filmoteki Narodowej \u2013 Instytutu Audiowizualnego (dalej: AFINA), sygn.. A-344, poz. 294.<\/p>\n\n\n\n

    Niedzia\u0142kowska D., Eksperyment symultaniczny w pisarstwie Stanis\u0142awa Czycza<\/em>, Wydawnictwo Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 2018. <\/p>\n\n\n\n

    Pieczara M., Historia sklepu<\/em>, \u201eRadar\u201d 1983, nr 36. <\/p>\n\n\n\n

    Rozmus J., W okolicach arkadii Stanis\u0142awa Czycza<\/em>, Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej, Krak\u00f3w 2002.<\/p>\n\n\n\n

    Skwara J., Pochwa\u0142a prowincji<\/em>, \u201eBarwy\u201d 1983, nr 8.<\/p>\n\n\n\n

    Stanuch S., Nota biograficzna <\/em>[w:] Andrzej Bursa, O tym, <\/em>Wydawnictwo Sponsor, Krak\u00f3w 1993.<\/p>\n\n\n\n

    \u015al\u0119zak T., Koncepcja wst\u0119pnej fazy socjalistycznej industrializacji Polski<\/em>, [w:] W stulecie polskiego ruchu robotniczego : studia i rozprawy<\/em>, red. J. Go\u0142\u0119biowski, Wydawnictwo Naukowe Wy\u017cszej Szko\u0142y Pedagogicznej, Krak\u00f3w 1982.<\/p>\n\n\n\n

    Zwierzchowski P., Kino nowej pami\u0119ci. Obraz II wojny \u015bwiatowej w kinie polskim lat 60.<\/em>, Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, Bydgoszcz 2013.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    DOI: 10.56351\/PLEOGRAF.2022.3.05 Jednym z najwi\u0119kszych truizm\u00f3w filmoznawczych w kontek\u015bcie tw\u00f3rczo\u015bci Andrzeja Bara\u0144skiego jest definiowanie tego re\u017cysera jako autora osobnego lub \u2013 co stanowi ju\u017c lekkie uproszczenie \u2013 specjalisty od ma\u0142ych miasteczek. Od d\u0142u\u017cszego czasu mo\u017cna zaobserwowa\u0107 pewien zwrot w polskim \u017cyciu filmowym. Oto Andrzej Bara\u0144ski \u2013 tw\u00f3rca osobny (sic!), zazwyczaj trzymaj\u0105cy si\u0119 na uboczu jak… Czytaj wi\u0119cej »Historia zapisana j\u0119kiem wyci\u0105ganych gwo\u017adzi. „Niech ci\u0119 odleci mara” Andrzeja Bara\u0144skiego<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":11,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[1439],"tags":[1338,1472,1489,577,1160,1471,1437],"ppma_author":[1251],"class_list":["post-5316","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-pleograf-historyczno-filmowy-kwartalnik-filmoteki-narodowej-nr-3-2022-2","tag-andrzej-baranski","tag-authors-cinema","tag-colludation","tag-kino-autorskie","tag-kolaudacja","tag-stalinism","tag-stalinizm"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t