{"id":5158,"date":"2022-09-06T14:55:20","date_gmt":"2022-09-06T13:55:20","guid":{"rendered":"https:\/\/pleograf.pl\/?p=5158"},"modified":"2022-09-27T14:39:37","modified_gmt":"2022-09-27T13:39:37","slug":"aktualizacja-doliny-issy-czeslawa-milosza-w-filmie-tadeusza-konwickiego","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/aktualizacja-doliny-issy-czeslawa-milosza-w-filmie-tadeusza-konwickiego\/","title":{"rendered":"Aktualizacja „Doliny Issy” Czes\u0142awa Mi\u0142osza w filmie Tadeusza Konwickiego"},"content":{"rendered":"\n

DOI: 10.56351\/PLEOGRAF.2022.3.08<\/strong><\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Dolina Issy<\/em>, Autor: Romuald Pie\u0144kowski, Prawa: Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Z relacji Tadeusza Konwickiego wynika, \u017ce do stworzenia ekranowej adaptacji Doliny Issy <\/em>przekona\u0142a go Gra\u017cyna Strumi\u0142\u0142o-Mi\u0142osz, g\u0142\u00f3wnie ze wzgl\u0119du na to, \u017ce \u2013 jak autor tej autobiograficznej powie\u015bci \u2013 wychowa\u0142 si\u0119 na Litwie. Konwicki urodzi\u0142 si\u0119 jednak 15 lat p\u00f3\u017aniej i, w przeciwie\u0144stwie do Czes\u0142awa Mi\u0142osza, kt\u00f3ry sp\u0119dzi\u0142 m\u0142odo\u015b\u0107 w powiecie kowie\u0144skim, pochodzi\u0142 z Kolonii Wile\u0144skiej. Cho\u0107 wskazane biograficzne rozbie\u017cno\u015bci nie wydaj\u0105 si\u0119 tak znacz\u0105ce (nie wzbudzi\u0142y te\u017c w\u0105tpliwo\u015bci u bratowej polskiego noblisty), to mog\u0142y wywrze\u0107 wp\u0142yw na r\u00f3\u017cnice mi\u0119dzy obydwoma dzie\u0142ami, dostrze\u017cone przez cz\u0119\u015b\u0107 odbiorc\u00f3w. Po przedpremierowym pokazie filmu, kt\u00f3ry odby\u0142 si\u0119 14 wrze\u015bnia 1982 r. na Festiwalu Filmowym w Toronto, sam Czes\u0142aw Mi\u0142osz stwierdzi\u0142, \u017ce nie widzi siebie w adaptacji[1]<\/a><\/sup><\/sup>. Podobnie zareagowa\u0142 Konstanty Jele\u0144ski, kt\u00f3ry w listach do autora pierwowzoru pisa\u0142: (\u2026) Rzadko by\u0142em r\u00f3wnie w\u015bciek\u0142y na pokazie filmowym (w kinie): kicz, g\u0142upota, pretensjonalno\u015b\u0107 \u2013 potworna zdrada Twej ksi\u0105\u017cki! Jakiekolwiek uznanie moje czy sympatia dla Konwickiego sko\u0144czy\u0142y si\u0119 raz na zawsze<\/em> (\u2026)[2]<\/a><\/sup><\/sup>. W kraju premiera Doliny\u2026<\/em> mia\u0142a miejsce 6 dni po pokazie w Kanadzie. Jej termin, ustalony na chwil\u0119 po sierpniowych manifestacjach, nie by\u0142 fortunny dla autora. Ten solidaryzowa\u0142 si\u0119 ze strajkuj\u0105cymi, lecz nie mia\u0142 wp\u0142ywu na dystrybucj\u0119, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna by\u0142o odebra\u0107 jako jego brak sprzeciwu wobec dzia\u0142a\u0144 w\u0142adzy, mimo \u017ce w tw\u00f3rczo\u015bci wyra\u017ca\u0142 postaw\u0119 dysydenta. Jednak w powszechnym odbiorze filmu[3]<\/a><\/sup><\/sup> istotniejsza wydawa\u0142a si\u0119 kwestia rozbie\u017cno\u015bci mi\u0119dzy dzie\u0142ami, kt\u00f3r\u0105 poruszali tak\u017ce krytycy. Rozwa\u017cano, czy adaptacja jest wierna powie\u015bci, czy mo\u017ce wynika z \u201eegoistycznych powod\u00f3w\u201d Tadeusza Konwickiego, kt\u00f3ry (\u2026) znalaz\u0142<\/em> (\u2026) po\u017cywk\u0119 dla snucia w\u0142asnych obsesji i wspomnie\u0144<\/em> (\u2026)[4]<\/a><\/sup><\/sup>. Chocia\u017c ksi\u0105\u017cka Czes\u0142awa Mi\u0142osza nie by\u0142a powszechnie znana \u2013 jako \u017ce emigracyjny poeta w Polsce by\u0142 obj\u0119ty zakazem publikacji \u2013 to paradoksalnie wiele z recenzji koncentrowa\u0142o si\u0119 w\u0142a\u015bnie na por\u00f3wnywaniu obydwu dzie\u0142, cz\u0119sto zreszt\u0105 korzystnym dla adaptacji, o czym mo\u017ce \u015bwiadczy\u0107 g\u0142os recenzenta z \u201eNurtu\u201d: <\/p>\n\n\n\n

(\u2026) Ali\u015bci mimo wspierania si\u0119 cudzym tekstem (po raz pierwszy w swoim dorobku!) Tadeusz Konwicki stworzy\u0142 dzie\u0142o w pe\u0142ni w\u0142asne, autorskie, kt\u00f3rego j\u0119zyk (filmowy), je\u017celi tak mo\u017cna por\u00f3wnywa\u0107, jest zdecydowanie bardziej nowoczesny ni\u017c j\u0119zyk Mi\u0142osza (literacki). Oznacza to, \u017ce Konwicki stworzy\u0142 dzie\u0142o mimo wszystko oryginalne, bli\u017csze \u015bwiadomo\u015bci estetycznej dzisiejszego odbiorcy, zw\u0142aszcza m\u0142odego, doskonale rozumiej\u0105cego kod sztuki filmowej. Filmowa odmiana \u201eDoliny Issy\u201d szczelnie przystaje do ca\u0142ego dorobku \u2013 literackiego i filmowego \u2013 Tadeusza Konwickiego (\u2026)<\/em>[5]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

Chocia\u017c przedstawiona opinia stanowi ewidentn\u0105 pochwa\u0142\u0119 ekranizacji, to sam re\u017cyser m\u00f3g\u0142by si\u0119 z ni\u0105 nie zgodzi\u0107, bowiem uwa\u017ca\u0142 sw\u00f3j film za wierny orygina\u0142owi. W nakr\u0119conym ponad 30 lat od premiery dokumencie Konwicki w Dolinie Issy<\/em>, \u015bwiadomy powszechnych \u201ezarzut\u00f3w\u201d, odpar\u0142 je stwierdzeniem: (\u2026) jest to Mi\u0142osz bardzo dos\u0142owny. Ja<\/em> (\u2026) wszystkie niuanse z tej ksi\u0105\u017cki wydoby\u0142em, stara\u0142em si\u0119 przekaza\u0107 i utrwali\u0107<\/em>. (\u2026). Nie mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ceby zagubiona zosta\u0142a uroda tego utworu<\/em> (\u2026)[6]<\/a><\/sup><\/sup>. Kwestia lojalno\u015bci wobec pierwowzoru nie wydaje si\u0119 zreszt\u0105 tak istotna, szczeg\u00f3lnie je\u017celi uzna si\u0119 film za udany i stanowi\u0105cy odr\u0119bne dzie\u0142o. Mimo to wyznaczenie r\u00f3\u017cnic mi\u0119dzy powie\u015bci\u0105 i filmem pozwala dostrzec, jak Tadeusz Konwicki zaktualizowa\u0142 poniek\u0105d utw\u00f3r Czes\u0142awa Mi\u0142osza, przeszczepiaj\u0105c go nie tylko na grunt innego medium, ale i lokuj\u0105c jego tre\u015b\u0107 na tle innego kontekstu historycznego, wynikaj\u0105cego zar\u00f3wno z osobistych wspomnie\u0144 z okresu dzieci\u0144stwa re\u017cysera, jak i bie\u017c\u0105cych dla ca\u0142ego spo\u0142ecze\u0144stwa do\u015bwiadcze\u0144, zwi\u0105zanych z wprowadzeniem w Polsce stanu wojennego. Tadeusz Konwicki powi\u0105za\u0142 ze sob\u0105 r\u00f3\u017cne w\u0105tki i sprawnie cho\u0107 subtelnie (a mo\u017ce w jakim\u015b stopniu pod\u015bwiadomie?) wpl\u00f3t\u0142 je w fabu\u0142\u0119 powie\u015bci polskiego noblisty. Mo\u017cna zaryzykowa\u0107 tez\u0119, \u017ce klucz do wskazania i zrozumienia r\u00f3\u017cnic mi\u0119dzy tekstem a jego adaptacj\u0105 stanowi odr\u0119bna motywacja obydwu autor\u00f3w. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Maciej Mazurkiewicz, Dolina Issy<\/em>, Autor: brak danych, Prawa: WFDiF \/po Studiu Filmowym „Zebra”\/<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Ksi\u0105\u017ckowa Dolina Issy<\/em> powstawa\u0142a w latach 1953\u20131954 i w du\u017cej mierze wynika\u0142a z t\u0119sknoty przebywaj\u0105cego na emigracji Czes\u0142awa Mi\u0142osza za ojczyzn\u0105, kt\u00f3r\u0105 odtworzy\u0142 w spisywanych wspomnieniach z dzieci\u0144stwa. (\u2026) Pisz\u0105c \u201eDolin\u0119 Issy\u201d by\u0142em w bardzo du\u017cym wewn\u0119trznym kryzysie, w wielkim impasie. Wierszy nie mog\u0142em pisa\u0107. To by\u0142 m\u00f3j zabieg kuracyjny<\/em> (\u2026)[7]<\/a><\/sup><\/sup> \u2013 wspomina\u0142 po latach poeta. Pierwotnie utw\u00f3r publikowano w odcinkach na \u0142amach paryskiej \u201eKultury\u201d, a ca\u0142o\u015b\u0107 wydano w serii Biblioteki \u201eKultury\u201d w 1955 r. w Pary\u017cu. Maszynopis powie\u015bci dotar\u0142 do Polski dwa lata p\u00f3\u017aniej. Wydawnictwo Literackie zamierza\u0142o j\u0105 wyda\u0107, jednak Komisja Wydawnicza sprzeciwi\u0142a si\u0119 publikacji, uzasadniaj\u0105c decyzj\u0119 \u201edzia\u0142alno\u015bci\u0105 polityczn\u0105 Mi\u0142osza\u201d. W kraju Dolina\u2026<\/em> ukaza\u0142a si\u0119 wi\u0119c dopiero w 1981 r., ju\u017c po otrzymaniu przez autora Literackiej Nagrody Nobla (9 pa\u017adziernika 1980) i tylko na rok przed premier\u0105 jej filmowej wersji. Tadeusz Konwicki (szerzej znany raczej jako pisarz ni\u017c re\u017cyser) uzasadnia\u0142 decyzj\u0119 o podj\u0119ciu si\u0119 pracy nad adaptacj\u0105 poczuciem obowi\u0105zku przedstawienia Polakom emigracyjnego poety, nieznanego w ojczy\u017anie z powodu obj\u0119cia zakazem publikacji. Jego zamiaru dobitnie dowodz\u0105 sceny, w kt\u00f3rych odtw\u00f3rcy g\u0142\u00f3wnych r\u00f3l, ubrani w codzienne stroje, spaceruj\u0105 ulicami Nowego Jorku (lub przechadzaj\u0105 si\u0119 po terenach Suwalszczyzny, gdzie kr\u0119cono film), recytuj\u0105c wybrane wiersze, maj\u0105ce zapozna\u0107 widz\u00f3w z tw\u00f3rczo\u015bci\u0105 poety. Przy wyborze tekst\u00f3w Konwicki wykaza\u0142 si\u0119 literack\u0105 erudycj\u0105 i wra\u017cliwo\u015bci\u0105 biografa. Przedstawiane utwory (kolejno: W mojej ojczy\u017anie<\/em>; Z okna<\/em>; Ob\u0142oki<\/em>; S\u0142o\u0144ce<\/em>; Dzieci\u0119 Europy<\/em>, <\/em>cz. 6; Tw\u00f3j G\u0142os<\/em>; Tak ma\u0142o<\/em>) koresponduj\u0105 z fabu\u0142\u0105 filmu i jednocze\u015bnie poszerzaj\u0105 autobiograficzny aspekt powie\u015bci o wydarzenia z \u017cycia doros\u0142ego ju\u017c Czes\u0142awa Mi\u0142osza, stanowi\u0105c pole do interpretacji jego tw\u00f3rczo\u015bci przede wszystkim w kluczu biograficznym. W\u0142\u0105czenie do filmu scen recytacji jest wi\u0119c ciekawym zabiegiem tak\u017ce z perspektywy historycznoliterackiej, bo chocia\u017c uj\u0119cie biograficzne jest do\u015b\u0107 oczywiste (szczeg\u00f3lnie w kontek\u015bcie Doliny\u2026<\/em>) i powszechne po\u015br\u00f3d badaczy dorobku polskiego noblisty, to film stanowi tak\u017ce wyraz krytycznoliterackiego namys\u0142u Konwickiego-pisarza nad tw\u00f3rczo\u015bci\u0105 \u201ekolegi po pi\u00f3rze\u201d. Wykroczenie biograficznej opowie\u015bci poza dzieci\u0144stwo, opisane w Dolinie\u2026<\/em>, jest zreszt\u0105 trafionym zabiegiem, maj\u0105cym zastosowanie w adaptacji powie\u015bci autora, kt\u00f3ry sam we w\u0142asnej tw\u00f3rczo\u015bci: <\/p>\n\n\n\n

(\u2026) nie tylko znacznie poszerza zakres przemieszcze\u0144 podmiotu, ale i dba stale o przenikanie si\u0119 w jego do\u015bwiadczeniu rozmaitych czasoprzestrzeni. Dochodzi do tego dwojako: albo doznania i prze\u017cycia bohatera lirycznego, z kt\u00f3rym si\u0119 w znacznym stopniu uto\u017csamia, uznaje za indywidualn\u0105 odmian\u0119 paradygmatu ludzkiej kondycji (\u2026) albo te\u017c przedstawia dzieci\u0144stwo i m\u0142odo\u015b\u0107 tego bohatera z perspektywy jego p\u00f3\u017aniejszej wiedzy (\u2026)<\/em>[8]<\/a><\/sup><\/sup>. \n<\/p>\n\n\n\n

Powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na jeden z wierszy autora Rodzinnej Europy<\/em>, Aleksander Fiut dodaje: <\/p>\n\n\n\n

(\u2026) Uderzaj\u0105 (\u2026) nie tylko przeskoki czasowe: z tera\u017aniejszo\u015bci w przesz\u0142o\u015b\u0107 \u2013 i z powrotem. Bardziej istotna wydaje si\u0119 wizualna naoczno\u015b\u0107 dawnych zdarze\u0144, kt\u00f3re dziej\u0105 si\u0119 jakby na nowo, obecnie. Powstaje co\u015b na kszta\u0142t czwartego wymiaru: wspominaj\u0105cy nie tyle ocala od zapomnienia czas bezpowrotnie miniony i zamkni\u0119ty, ile przebywa w dwu czasoprzestrzeniach r\u00f3wnocze\u015bnie (\u2026)<\/em>[9]<\/a><\/sup><\/sup>.\n<\/p>\n\n\n\n

Wskazane fragmenty analizy wskazuj\u0105, jak w\u0142a\u015bciwy w przybli\u017ceniu widzowi literackiego dorobku Czes\u0142awa Mi\u0142osza jest zabieg zastosowany w filmie przez Tadeusza Konwickiego, kt\u00f3ry rozpina o\u015b fabularn\u0105 mi\u0119dzy przesz\u0142o\u015bci\u0105 a tera\u017aniejszo\u015bci\u0105 (lub przysz\u0142o\u015bci\u0105, je\u017celi uto\u017csamimy poet\u0119 z postaci\u0105 Tomaszka). Mimo to, w warstwie fabularnej nie wprowadzi\u0142 on znacz\u0105cych zmian[10]<\/a><\/sup><\/sup>. Akcja adaptowanej ksi\u0105\u017cki zosta\u0142a osadzona w pocz\u0105tkach XX w. i cho\u0107 (\u2026) wprowadzone przez re\u017cysera intermedia rozci\u0105gaj\u0105 j\u0105 w czasie po nasz\u0105 epok\u0119, a w przestrzeni \u2013 za ocean <\/em>(…)[11]<\/a><\/sup><\/sup>, to o\u015b fabularn\u0105 adaptacji stanowi\u0105 losy mieszka\u0144c\u00f3w wsi po\u0142o\u017conej w Litwie kowie\u0144skiej. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Jerzy Kamas i Ewa Wi\u015bniewska, Autor: brak danych, Prawa: WFDiF \/po Studiu Filmowym „Zebra”\/<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

\u201eGeograficzno-biograficzne\u201d powi\u0105zanie mi\u0119dzy Czes\u0142awem Mi\u0142oszem i Tadeuszem Konwickim jest oczywi\u015bcie drug\u0105 z motywacji, podejmuj\u0105cego si\u0119 adaptacji, re\u017cysera. W filmie dokumentalnym Co ja tu robi\u0119. Tadeusz Konwicki<\/em> z 2009 r. tytu\u0142owy bohater stwierdza: (\u2026) Je\u015bli mnie Kazio Kutz gdzie\u015b nazwa\u0142 \u2013 i to mi si\u0119 podoba\u0142o \u2013 emigrantem, to tak, co\u015b z tego jest w rzeczywisto\u015bci<\/em> (\u2026)[12]<\/a><\/sup><\/sup>. Autor urodzi\u0142 si\u0119 w Nowej Wilejce, do 1945 r. nale\u017c\u0105cej do Polski, z kt\u00f3rej ten (w przeciwie\u0144stwie do Mi\u0142osza) nie emigrowa\u0142. Mimo to uwaga tw\u00f3rcy Tryptyku \u015bl\u0105skiego jest jak najbardziej zasadna. Chocia\u017c Konwicki nie opu\u015bci\u0142 Polski, to jego ma\u0142a ojczyzna przesta\u0142a do niej nale\u017ce\u0107. Dlatego te\u017c wielokrotnie \u201epowraca\u0142\u201d na Kresy, zar\u00f3wno w swojej tw\u00f3rczo\u015bci literackiej (m.in. Kalendarz i klepsydra<\/em>, Dziura w niebie<\/em>, Zwierzocz\u0142okoupi\u00f3r<\/em>, Kronika wypadk\u00f3w mi\u0142osnych<\/em>), jak i filmowej (Salto<\/em>, Jak daleko st\u0105d, jak blisko<\/em>, Dolina Issy<\/em>, Lawa<\/em>\u2026). Wed\u0142ug opinii wielu krytyk\u00f3w literackich autor odmalowywa\u0142 ojczyzn\u0119 jako Arkadi\u0119; by tego dowie\u015b\u0107, wystarczy go zacytowa\u0107: <\/p>\n\n\n\n

(\u2026) dolina ta pokryta by\u0142a k\u0119pami, jakby ma\u0142ymi lasami, a opr\u00f3cz tego by\u0142o tam mn\u00f3stwo krzak\u00f3w, olszyn i przer\u00f3\u017cnych zaro\u015bli. Od po\u0142owy stok\u00f3w zaczyna\u0142y si\u0119 ju\u017c lasy, kt\u00f3re oblewa\u0142y ca\u0142e zbocza (\u2026). Ro\u015blinno\u015b\u0107 by\u0142a niezwykle bogata (\u2026) otacza\u0142a nas istna Niagara zieleni. To bogactwo przyrody by\u0142o otoczeniem, w kt\u00f3rym w\u00f3wczas \u017cy\u0142em (\u2026)<\/em>[13]<\/a><\/sup><\/sup>. \n<\/p>\n\n\n\n

Jednak\u017ce, mimo niezaprzeczalnego pi\u0119kna powracaj\u0105cej w dorobku doliny ze wspomnie\u0144, trudno scharakteryzowa\u0107 sp\u0119dzane w niej dzieci\u0144stwo jako sielskie i to dla kt\u00f3regokolwiek z wybranych bohater\u00f3w-podmiot\u00f3w sylleptycznych[14]<\/a><\/sup><\/sup> utwor\u00f3w Tadeusza Konwickiego. Podobnie jest zreszt\u0105 w Dolinie Issy<\/em>, kt\u00f3r\u0105 tw\u00f3rca pierwowzoru opisa\u0142 z wi\u0119ksz\u0105 nostalgi\u0105[15]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Dolina Issy<\/em>, Autor: brak danych, Prawa: WFDiF \/po Studiu Filmowym „Zebra”\/<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Po\u015br\u00f3d splecionych chaotycznie w\u0105tk\u00f3w filmu mo\u017cna wyr\u00f3\u017cni\u0107 epizody z \u017cycia 8-letniego Tomaszka \u2013 alter ego m\u0142odego Czes\u0142awa Mi\u0142osza \u2013 dorastaj\u0105cego na dworze dziadk\u00f3w i uczestnicz\u0105cego w wielu niezrozumia\u0142ych dla dziecka wydarzeniach. W ksi\u0105\u017cce rola ch\u0142opca wydaje si\u0119 jednak bardziej pierwszoplanowa. Mimo \u017ce wszechwiedz\u0105cy narrator patrzy na \u015bwiat raczej z perspektywy do\u015bwiadcze\u0144 doros\u0142ego, a o ch\u0142opcu opowiada w trzeciej osobie, to w\u0142a\u015bnie on zdaje si\u0119 spaja\u0107 rozproszone anegdoty i historie. W filmie re\u017cyser prawie na r\u00f3wni z jego losami ustawia perypetie le\u015bnika Baltazara, kt\u00f3rego wyrzuty sumienia prowadz\u0105 do ob\u0142\u0119du i zbrodni. R\u00f3wnolegle ukazane zostaj\u0105 tak\u017ce tragedia m\u0142odej samob\u00f3jczyni Magdaleny oraz romans pana Romualda z zakochan\u0105 w nim nieszcz\u0119\u015bliwie s\u0142u\u017c\u0105c\u0105. Podobnie jak w powie\u015bci Czes\u0142awa Mi\u0142osza, fabu\u0142a post\u0119puje nielinearnie. Re\u017cyser zaburza chronologiczny porz\u0105dek wydarze\u0144, a niekt\u00f3re ze scen decyduje si\u0119 powt\u00f3rzy\u0107. Ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 tej specyficznej narracji mo\u017cna przyr\u00f3wna\u0107 do porywistego nurtu rzeki \u2013 np. tytu\u0142owej Issy \u2013 p\u0142yn\u0105cej niejednostajnie i wiruj\u0105cej. Jest to o tyle znamienne, \u017ce chocia\u017c cecha ta charakteryzowa\u0142a ju\u017c literacki pierwowz\u00f3r Mi\u0142osza, to r\u00f3wnie dobrze \u0142\u0105czy si\u0119 z intymnym wyznaniem Tadeusza Konwickiego, dotycz\u0105cym jego w\u0142asnej przesz\u0142o\u015bci: (\u2026) zawsze si\u0119 czu\u0142em wrzucony do jakiej\u015b rzeki, kt\u00f3ra mnie niesie. W\u0142a\u015bciwie wszystko dzia\u0142o si\u0119 wbrew mojej woli<\/em> (\u2026)[16]<\/a><\/sup><\/sup>. Cz\u0119\u015b\u0107 krytyk\u00f3w adaptacji Doliny\u2026<\/em> wyrazi\u0142a niech\u0119\u0107 wobec tak wykreowanej w filmie narracji. Podczas spotkania komisji kolaudacyjnej pisarz Jerzy Jesionowski stwierdzi\u0142: (\u2026) uwa\u017caj\u0105c ten film za pi\u0119kny od strony wizualnej, nie mog\u0119 powstrzyma\u0107 si\u0119 od s\u0142\u00f3w krytycznych co do strony fabularnej (\u2026), bo jednak film musi mie\u0107 w sobie jak\u0105\u015b konkretn\u0105 opowie\u015b\u0107, czego tutaj nie ma <\/em>(\u2026)[17]<\/a><\/sup><\/sup>. Trudno jednak nie dostrzec, \u017ce wskazana przez niego wada to cecha charakterystyczna dla re\u017cyserii Konwickiego w og\u00f3le (on sam swoje filmy nazywa\u0142 zreszt\u0105 \u201eeseistycznymi\u201d[18]<\/a><\/sup><\/sup>), widoczna m.in. w Salcie <\/em>czy w Jak daleko st\u0105d, jak blisko<\/em>. Filmy te wyr\u00f3\u017cnia mozaikowa kompozycja. W obydwu ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 fabu\u0142y zostaje zaburzona poprzez przetkanie jej wizjami, reminiscencjami i marami, surrealistycznymi wydarzeniami z pogranicza jawy i snu. <\/p>\n\n\n\n

Chocia\u017c obydwu autor\u00f3w \u0142\u0105cz\u0105 nie tylko biografia, lecz tak\u017ce pewien spos\u00f3b tw\u00f3rczego obrazowania, trudno nie zwr\u00f3ci\u0107 uwagi tak\u017ce na ewidentne r\u00f3\u017cnice w tym zakresie. Re\u017cyser z precyzj\u0105 i dok\u0142adno\u015bci\u0105 odmalowuje Litw\u0119 z powie\u015bci Czes\u0142awa Mi\u0142osza, kt\u00f3rej obraz wydaje si\u0119 wsp\u00f3lny dla nich obu. Edyta Dziewo\u0144ska, studiuj\u0105ca autobiograficzne w\u0105tki w literaturze Konwickiego, zauwa\u017ca: <\/p>\n\n\n\n

(\u2026) Zag\u0142\u0119biaj\u0105c si\u0119 w dorobek literacki T. Konwickiego odnosi si\u0119 wra\u017cenie, \u017ce w kolejnych jego utworach pojawiaj\u0105 si\u0119 wci\u0105\u017c te same, znajome krajobrazy, opisywane w rozmaity, niemal\u017ce poetycki spos\u00f3b. Nietrudno pokusi\u0107 si\u0119 o stwierdzenie, \u017ce je\u017celi istnieje jakiekolwiek miejsce na ziemi, do kt\u00f3rego powr\u00f3ci\u0142by pisarz po to, aby rozpocz\u0105\u0107 na nowo swoje pielgrzymowanie, to jest nim z pewno\u015bci\u0105 Wile\u0144szczyzna. \u0179r\u00f3d\u0142o tw\u00f3rczo\u015bci autora \u201eKalendarza i klepsydry\u201d wytrys\u0142o i bije w\u0142a\u015bnie z tego kresowego zak\u0105tka. Ten wci\u0105\u017c przywo\u0142ywany z pami\u0119ci obraz, malowany kolorami lat dzieci\u0144stwa i wczesnej m\u0142odo\u015bci pisarza, kszta\u0142tuje jego dojrza\u0142\u0105 ju\u017c \u015bwiadomo\u015b\u0107, wyobra\u017ani\u0119, system warto\u015bci i estetyk\u0119 (\u2026)<\/em>[19]<\/a><\/sup><\/sup>.\n<\/p>\n\n\n\n

Powy\u017cszy opis mo\u017cna z powodzeniem zastosowa\u0107 zar\u00f3wno w charakterystyce Litwy z tw\u00f3rczo\u015bci Tadeusza Konwickiego, jak i Czes\u0142awa Mi\u0142osza, jednak i do tej sfery re\u017cyser wprowadza doz\u0119 mroku. Czyni to przede wszystkim za spraw\u0105 kolorystyki \u2013 bowiem w filmie dominuj\u0105 odcienie br\u0105zu i czerwieni \u2013 i muzyki. Ju\u017c w pierwszych zdaniach ksi\u0105\u017cki Czes\u0142aw Mi\u0142osz pisze o odg\u0142osach wsi (\u015bwiergocie ptak\u00f3w, kumkaniu \u017cab, szczekaniu ps\u00f3w) i zsynchronizowanych z nimi ludowych pie\u015bniach, kt\u00f3re we fragmentach przytacza. W filmie s\u0142yszymy muzyk\u0119 Zygmunta Koniecznego oraz pie\u015bni litewskie, wykonywane przez zespo\u0142y Dz\u016bkija i Suduva. Niepokoj\u0105ce skrzypce i zawodz\u0105ce ch\u00f3rki buduj\u0105 nastr\u00f3j typowy dla Folk horroru<\/em> \u2013 mo\u017cna by nawet zastanowi\u0107 si\u0119, czy filmu Tadeusza Konwickiego dzi\u015b nie zakwalifikowaliby\u015bmy do tego podgatunku. Sceny, w kt\u00f3rych duch samob\u00f3jczyni Magdaleny przemyka przez \u0142\u0105k\u0119 w blasku ksi\u0119\u017cyca lub jej rozk\u0142adaj\u0105ce si\u0119 cia\u0142o dobija si\u0119 do okien \u015bpi\u0105cego Tomasza, zdaj\u0105 si\u0119 o tym \u015bwiadczy\u0107. To jednak osobny w\u0105tek. O r\u00f3\u017cnicach w \u201eobrazowaniu\u201d krainy dzieci\u0144stwa decyduje nie tyle stylizacja w warstwie wizualnej czy d\u017awi\u0119kowej, co w og\u00f3lnej atmosferze. Konwicki nie obdarza bohater\u00f3w podobn\u0105 Mi\u0142oszowej czu\u0142o\u015bci\u0105, jest raczej ich ch\u0142odnym obserwatorem. Dzieci\u0144stwo prze\u017cyte w \u201ejego\u201d Dolinie\u2026<\/em> mo\u017ce przywie\u015b\u0107 na my\u015bl brutaln\u0105 inicjacj\u0119 bohatera We w\u0142adzy ojca<\/em>[20]<\/a><\/sup><\/sup> \u2013 nagrodzonego Z\u0142ot\u0105 Palm\u0105 filmu braci Tavianich z 1977 r. Podobnie jak oni, re\u017cyser, ukazuj\u0105c dzieci\u0144stwo sp\u0119dzone na wsi, burzy jej powszechnie utrwalony, sielankowy obraz. Z niekt\u00f3rych wspomnie\u0144 bohater wybudza si\u0119 bowiem jak z koszmaru, a film staje si\u0119 tak\u017ce zapisem traumy i rzeczywisto\u015bci wojennej Litwy, podzielonej klasowo, kulturowo i religijnie. Z dzisiejszej perspektywy wydaje si\u0119 interesuj\u0105ce, \u017ce wprowadzone przez re\u017cysera zmiany raczej sprzyjaj\u0105co wp\u0142yn\u0119\u0142y na dystrybucj\u0119 filmu, powsta\u0142ego w specyficznym czasie przemian politycznych z lat 1981\u20131982. W okresie dominacji sowieckiej, do 1989 r., Kresy by\u0142y tematem tabu. Nakre\u015blony przez Konwickiego wizerunek Litwy \u2013 ponurej, naznaczonej \u015bmierci\u0105 i groz\u0105, a nawet barbarzy\u0144skiej i dzikiej \u2013 odpowiada\u0142 \u00f3wczesnej w\u0142adzy. I pewnie dlatego nie sprzeciwiono si\u0119 produkcji adaptacji Doliny\u2026<\/em>, kt\u00f3ra nie odtwarza\u0142a arkadyjskiej wizji z pierwowzoru. A przecie\u017c wiele innych dzie\u0142 z tego okresu zosta\u0142o wycofanych z dystrybucji i na lata od\u0142o\u017conych na p\u00f3\u0142ki. Ponadto jeszcze podczas kolaudacji stwierdzono, \u017ce (\u2026) film b\u0119dzie mia\u0142 swoich entuzjast\u00f3w, ale nie mo\u017ce liczy\u0107 na szerok\u0105 widowni\u0119<\/em>[21]<\/a><\/sup><\/sup>, wobec czego nie martwiono si\u0119, \u017ce wywrze on wp\u0142yw na \u201emasy ludowe\u201d lub te\u017c nadszarpnie pisan\u0105 po 1945 r. now\u0105 histori\u0119. I cho\u0107 Konwicki zawar\u0142 w swoim filmie tropy, stanowi\u0105ce krytyk\u0119 \u00f3wczesnej rzeczywisto\u015bci, to \u2013 zakodowane w g\u0142\u0119bokiej warstwie symbolicznej (wizualnej) \u2013 nie zosta\u0142y dostrze\u017cone. Zreszt\u0105 nawet pomin\u0105wszy dezaprobat\u0119, wyra\u017con\u0105 po\u015brednio ezopowym j\u0119zykiem, trudno podejrzewa\u0107 tw\u00f3rc\u0119 o to, by pr\u00f3bowa\u0142 schlebi\u0107 w\u0142adzy. Argumentem, kt\u00f3ry wyklucza takowe podejrzenia, jest fakt, \u017ce wizja re\u017cysera Doliny\u2026<\/em> by\u0142a sp\u00f3jna z jego ca\u0142ym dorobkiem. W tw\u00f3rczo\u015bci Konwickiego (zar\u00f3wno literackiej jak i filmowej) tekstem, kt\u00f3ry najbardziej \u201eprzystaje\u201d do powie\u015bci Mi\u0142osza wydaje si\u0119 Zwierzocz\u0142ekoupi\u00f3r<\/em>[22]<\/a><\/sup><\/sup> z 1969 roku. Trudno rozstrzygn\u0105\u0107, czy ksi\u0105\u017cka ta jest zaadresowana do dzieci czy mo\u017ce jednak doros\u0142ych, ale analogicznie do Doliny\u2026 <\/em>jej bohaterem jest m\u0142ody ch\u0142opak, kt\u00f3ry, mimo \u017ce wychowuje si\u0119 Warszawie, w tajemniczy spos\u00f3b wielokrotnie przenosi si\u0119 na tereny niegdysiejszych Kres\u00f3w. Chocia\u017c 10-letni Piotr jest zauroczony pi\u0119knem tamtejszej przyrody, to wraz z rozwojem fabu\u0142y kraina ze sn\u00f3w przeradza si\u0119 w krain\u0119 z koszmar\u00f3w, zamieszkiwan\u0105 przez chore zwierz\u0119ta i zdominowan\u0105 przez okrutnego ksi\u0119cia, natomiast tytu\u0142owy Zwierzocz\u0142ekoupi\u00f3r okazuje si\u0119 dzieci\u0119c\u0105 pr\u00f3b\u0105 personifikacji i nazwania \u015bmierci, kt\u00f3r\u0105 przeczuwa m\u0142ody bohater. O tym, \u017ce jego przygody zostaj\u0105 jasno zapo\u015bredniczone w do\u015bwiadczeniach samego autora mog\u0105 \u015bwiadczy\u0107 liczne fragmenty, m.in.: <\/p>\n\n\n\n

Szed\u0142em wysokim brzegiem nad zatok\u0105, a to miasteczko zostawa\u0142o z ty\u0142u, ja si\u0119 ci\u0105gle ogl\u0105da\u0142em, patrzy\u0142em a\u017c do za\u0142zawienia oczu na ten widoczek ludzkiego osiedla i ci\u0105gle sobie powtarza\u0142em w my\u015blach, \u017ce to bardzo pi\u0119kne, \u017ce trzeba korzysta\u0107 i napa\u015b\u0107 oczy pi\u0119knem, zapami\u0119ta\u0107 na zawsze, do ko\u0144ca \u017cycia, bo to pi\u0119kno, pi\u0119kno prawdziwe, kt\u00f3rego szkoda i niewiadomo dlaczego szkoda. <\/em>\n<\/p>\n\n\n\n

Specyfika ma\u0142ej ojczyzny, wynikaj\u0105ca z tw\u00f3rczo\u015bci Konwickiego, jest zakorzeniona nie tylko w jego w\u0142asnych wspomnieniach, ale i w historii teren\u00f3w[23]<\/a><\/sup><\/sup>, kt\u00f3re z racji swojego geograficznego po\u0142o\u017cenia stanowi\u0142y pole nieustannej walki. W artykule o literackich i filmowych przedstawieniach Kres\u00f3w Przemys\u0142aw Czapli\u0144ski powo\u0142uje si\u0119 na przyk\u0142ad \u201etrylogii wile\u0144skiej\u201d Konwickiego, do kt\u00f3rej zalicza Dziur\u0119 w niebie<\/em>, Zwierzocz\u0142ekoupiora<\/em> i Kronik\u0119 wypadk\u00f3w mi\u0142osnych<\/em>[24]<\/a><\/sup><\/sup>. Badacz dowodzi, \u017ce nie tylko realizm magiczny czy \u201erealizm krwawy\u201d dominuj\u0105 w narracji autor\u00f3w \u2013 emigrant\u00f3w z tych teren\u00f3w (jednak obydwie tendencje wyra\u017anie charakteryzuj\u0105 tw\u00f3rczo\u015b\u0107 autora adaptacji Doliny\u2026<\/em>). <\/p>\n\n\n\n

Zgodnie z literackim pierwowzorem, re\u017cyser w\u0142\u0105cza do \u015bwiata przedstawionego elementy i postacie fantastyczne, obrazuj\u0105c w oniryczny spos\u00f3b wizje wierze\u0144 i wyobra\u017ce\u0144 mieszka\u0144c\u00f3w wsi oraz dorastaj\u0105cego w niej ch\u0142opca. Co ciekawe, i w tym wypadku zabieg przeszczepiony z adaptowanej powie\u015bci jest r\u00f3wnie charakterystyczny dla tw\u00f3rczo\u015bci samego Konwickiego, co zauwa\u017ca Edyta Dziewo\u0144ska: <\/p>\n\n\n\n

(\u2026) Wile\u0144ski \u015bwiat pisarza [Tadeusza Konwickiego \u2013 A. G.] sytuuje si\u0119 w konkretnej czasoprzestrzeni, zaludnionej oryginalnymi postaciami, nasyconej specyficznym folklorem. Zbudowany zosta\u0142 z element\u00f3w realistycznych i fikcyjnych, odpowiednio dobranych, powi\u0105zanych i wyra\u017conych. Jest to \u201e\u015bwiat nie ca\u0142kiem realny\u201d. Wykreowa\u0142 go autor niew\u0105tpliwie pod wp\u0142ywem nostalgii za \u201enajbli\u017csz\u0105 ojczyzn\u0105\u201d, cho\u0107 nie tylko. R\u00f3wnie\u017c z potrzeby wyeksponowania w\u0142asnego rodowodu, miejsca urodzenia, z ch\u0119ci odnalezienia i utrwalenia swojej przesz\u0142o\u015bci i to\u017csamo\u015bci (\u2026)<\/em>[25]<\/a><\/sup><\/sup>.\n<\/p>\n\n\n\n

Diab\u0142y i mistyczne stwory, kt\u00f3rym Czes\u0142aw Mi\u0142osz po\u015bwi\u0119ci\u0142 drugi rozdzia\u0142 powie\u015bci, s\u0105 jej istotn\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105, jednak, zgodnie ze s\u0142owia\u0144skimi gus\u0142ami i wierzeniami, s\u0105 to raczej istoty \u017cyczliwe ludziom. W adaptacji jest wr\u0119cz przeciwnie \u2013 grany przez Jerzego Kryszaka Niemczyk objawia si\u0119 popadaj\u0105cemu w szale\u0144stwo Baltazarowi, b\u0119d\u0105c jednym z \u201esymptom\u00f3w\u201d jego post\u0119puj\u0105cej choroby psychicznej. Trzeba zaznaczy\u0107, \u017ce powie\u015bciowa Dolina to nie tylko idylliczna wizja ojczyzny z czas\u00f3w dzieci\u0144stwa, pozbawiona gorzkiej refleksji: <\/p>\n\n\n\n

(\u2026) Czy diab\u0142y i te r\u00f3\u017cne inne stwory maj\u0105 ze sob\u0105 jakie\u015b porozumienie, czy te\u017c po prostu s\u0105 obok siebie, jak s\u0105 obok siebie s\u00f3jki, wr\u00f3ble i wrony? I gdzie jest kraina, do kt\u00f3rej chroni\u0105 si\u0119 i jedne i drugie, kiedy gleb\u0119 gniot\u0105 g\u0105sienice czo\u0142g\u00f3w, kiedy nad rzek\u0105 kopi\u0105 sobie p\u0142ytkie groby ci, co maj\u0105 by\u0107 rozstrzelani, a w\u015br\u00f3d krwi i \u0142ez, w aureoli Historii, wschodzi Uprzemys\u0142owienie<\/em>? (\u2026)<\/em>[26]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Anna Dymna, Tadeusz Chudecki i Konstanty Szyrko, Dolina Issy<\/em>, Autor: brak danych, Prawa: WFDiF \/po Studiu Filmowym „Zebra”\/<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Tadeusz Konwicki jednak mocniej rozk\u0142ada akcenty. Snuj\u0105c opowie\u015b\u0107 o krainie dzieci\u0144stwa, doszukuje si\u0119 \u017ar\u00f3de\u0142 jej rozpadu i przyczyny ludzkiego okrucie\u0144stwa, mog\u0105cego doprowadzi\u0107 do wojny, kt\u00f3rej grozy sam do\u015bwiadczy\u0142 za m\u0142odu, a prze\u017cyta trauma nakaza\u0142a mu powraca\u0107 do tego czasu w kolejnych utworach. Prawdopodobnie dlatego rozbudowa\u0142 autobiograficzne w\u0105tki, pog\u0142\u0119biaj\u0105c je o w\u0142asn\u0105 perspektyw\u0119, czego najdobitniejszym potwierdzeniem jest fakt, \u017ce w jednej ze scen sam ukazuje si\u0119 w filmie. Pojawienie si\u0119 re\u017cysera-bohatera wydarze\u0144 w filmie to zabieg, kt\u00f3ry powt\u00f3rnie pozwala skojarzy\u0107 go ze wspomnianym ju\u017c We w\u0142adzy ojca<\/em>. Obraz ten zosta\u0142 oparty na biografii w\u0142oskiego j\u0119zykoznawcy, kt\u00f3ry we w\u0142asnej osobie pojawia si\u0119 na pocz\u0105tku filmu, daj\u0105c tym samym \u015bwiadectwo autentyczno\u015bci przedstawianych w nim wydarze\u0144. Scen\u0119, w kt\u00f3rej Konwicki na chwil\u0119 odbija si\u0119 w obiektywie kamery, mo\u017cna interpretowa\u0107 w podobny spos\u00f3b. Chocia\u017c autor podkre\u015bla\u0142, \u017ce sw\u0105 adaptacj\u0119 uwa\u017ca za wiern\u0105 pierwowzorowi, to do\u0142\u0105czaj\u0105c do fabu\u0142y wspomnienie \u201esygnowane\u201d w\u0142asnym wizerunkiem, zdaje si\u0119 potwierdza\u0107 przed widzem jego autentyczno\u015b\u0107 \u2013 bra\u0107 odpowiedzialno\u015b\u0107 za rzetelne odwzorowanie rzeczywisto\u015bci, mimo tak wyra\u017anej artystycznej kreacji. Rzeczony fragment to scena rozstrzelania, co dowodzi wymienionego powy\u017cej celu adaptatora w przetworzeniu powie\u015bci Czes\u0142awa Mi\u0142osza. W filmie jest jeszcze jedna, dodana do fabu\u0142y scena, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna interpretowa\u0107 jako ponowne objawienie si\u0119 re\u017cysera. Kiedy bohater, grany przez Jerzego Kamasa, wybudza si\u0119 z koszmarnego snu, mo\u017cna zastanawia\u0107 si\u0119, czy zaczesany na bok, zak\u0142adaj\u0105cy na nos okulary w grubych oprawkach m\u0119\u017cczyzna nie jest alter ego samego Tadeusza Konwickiego, kt\u00f3ry (tym razem po\u015brednio) ukazywa\u0142by si\u0119 w filmie. To prawdopodobne, uwzgl\u0119dniwszy fakt, \u017ce analogiczn\u0105 scen\u0119 re\u017cyser wielokrotnie powtarza\u0142 we wcze\u015bniejszym Salcie <\/em>(1965). Granego przez Cybulskiego Kowalskiego-Malinowskiego prze\u015bladuj\u0105 koszmary senne, w kt\u00f3rych zostaje schwytany przez \u015bcigaj\u0105cych go hitlerowc\u00f3w, \u017co\u0142nierzy Armii Krajowej czy Ludowego Wojska Polskiego. Re\u017cyser wykorzystuje w Dolinie\u2026<\/em> lejtmotyw z Salta<\/em>. W obydwu przypadkach mo\u017cna rozumie\u0107 go jako dokumentacj\u0119 procesu zapami\u0119tywania wydarze\u0144 traumatycznych, charakterystycznego dla zespo\u0142u stresu pourazowego[27]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

(\u2026) Pami\u0119\u0107 wydarze\u0144 traumatycznych (\u2026) zar\u00f3wno na poziomie kodowania, magazynowania, jak i wydobywania, jest odmienna od pami\u0119ci innych wydarze\u0144 naszego \u017cycia, a wi\u0119c od tzw. pami\u0119ci autobiograficznej. Jedn\u0105 z takich znacz\u0105cych r\u00f3\u017cnic jest zapisywanie wydarze\u0144 traumatycznych jako \u201enieprzetworzonych\u201d \u2013 w postaci obraz\u00f3w, dozna\u0144 czy stan\u00f3w emocjonalnych \u2013 w przeciwie\u0144stwie do zdarze\u0144 neutralnych, kt\u00f3re s\u0105 naturalnie zapami\u0119tywane w postaci narracji (Terr, 1991). (\u2026) jedn\u0105 z cech stresu potraumatycznego jest powracanie zdarze\u0144 bez woli jednostki, w postaci nagle wdzieraj\u0105cych si\u0119 do umys\u0142u tzw. flashback\u00f3w, czyli scen\/obraz\u00f3w minionego zdarzenia. Jest to powi\u0105zane z bardzo silnym prze\u017cywaniem \u2013 pojawia si\u0119 poczucie uczestniczenia na powr\u00f3t w traumatycznym zdarzeniu. Charakterystyczny dla tego typu pami\u0119ci jest odbi\u00f3r zmys\u0142owy \u2013 ponownie widzi si\u0119\/s\u0142yszy\/czuje to, co si\u0119 niegdy\u015b prze\u017cywa\u0142o. Taka pami\u0119\u0107 bliska jest temu, co sensomotoryczne i afektywne, a nie \u2013 semantyczne i symboliczne<\/em> (Popielski, Mamcarz, 2015) (\u2026)<\/em>[28]<\/a><\/sup><\/sup>.\n<\/p>\n\n\n\n

Powy\u017cszy opis pozwala postawi\u0107 tez\u0119, i\u017c do\u015bwiadczanie wydarze\u0144 traumatycznych, prze\u017cywane bezwolnie w wyniku zespo\u0142u stresu pourazowego, organizuje spos\u00f3b narracji cz\u0119\u015bci film\u00f3w (a tak\u017ce wielu ksi\u0105\u017cek) Tadeusza Konwickiego w og\u00f3le, i jest tak r\u00f3wnie\u017c w przypadku Doliny Issy<\/em>. Wielu z krytyk\u00f3w mia\u0142o ambiwalentny stosunek do chaotycznie skonstruowanej osi fabularnej. Przeszczepienie \u201eafilmowej\u201d prozy na grunt filmu wydawa\u0142o si\u0119 trudne z uwagi na jej poetyck\u0105 form\u0119, co wskazywano w wi\u0119kszo\u015bci \u00f3wczesnych recenzji. Podczas kolaudacji dostrze\u017cono, \u017ce specyficzna forma, b\u0119d\u0105ca artystyczn\u0105 zalet\u0105 filmu, mo\u017ce stanowi\u0107 trudno\u015b\u0107 w jego powszechnym odbiorze. Krytyka niemal jednog\u0142o\u015bnie chwali\u0142a wizualne walory dzie\u0142a i wskazywa\u0142a fabularne niejasno\u015bci, utrudniaj\u0105ce jego zrozumienie. By tego dowie\u015b\u0107, warto przytoczy\u0107 fragment dw\u00f3ch recenzji, dokumentuj\u0105cych \u00f3wczesn\u0105 recepcj\u0119 dzie\u0142a. Wed\u0142ug Stanis\u0142awa Wyszomirskiego: <\/p>\n\n\n\n

(\u2026) Zamiar ekranizacji \u201eDoliny Issy\u201d Czes\u0142awa Mi\u0142osza zdawa\u0142 si\u0119 niezwykle trudny. Jak filmowa\u0107 proz\u0119 utkan\u0105 z dawnych wspomnie\u0144, migotliwych wra\u017ce\u0144, zapami\u0119tanych dawno zapach\u00f3w, widok\u00f3w i odczu\u0107. (\u2026) Konwicki dokona\u0142 adaptacji wiernej i sugestywnej. Wprowadzi\u0142 nas w \u015bwiat miniony, kt\u00f3rego przesz\u0142o\u015b\u0107 zosta\u0142a w ludziach stamt\u0105d si\u0119 wywodz\u0105cych i jako\u015b ocala\u0142a. Czas poszukiwany \u2013 jak u Prousta \u2013 okaza\u0142 si\u0119 czasem odnalezionym (\u2026)<\/em>[29]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Gustaw Lutkiewicz i Ewa Wi\u015bniewska, Dolina Issy<\/em>, Autor: Romuald Pie\u0144kowski, Prawa: Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Ciekawe, \u017ce krytyk postanawia zestawi\u0107 adaptacj\u0119 z powie\u015bci\u0105 Prousta. Poza odzwierciedleniem traumy, zaburzony tok narracji, po\u0142\u0105czony z tre\u015bci\u0105, pozwala wskaza\u0107 jeszcze dwie kategorie, nadrz\u0119dne dla struktury, ale i interpretacji filmu. Pami\u0119\u0107 \u2013 zapis procesu przechowywania wspomnie\u0144 i ich hierarchizacji, i to\u017csamo\u015b\u0107 \u2013 w jednej ze scen dziadek m\u00f3wi do Tomasza: (\u2026) ja te\u017c czasem my\u015bl\u0119, jak to jest, \u017ce si\u0119 jest tym, kim si\u0119 jest, od czego to zale\u017cy<\/em> (\u2026). To zdaje si\u0119 stanowi\u0107 sedno plastycznego obrazu filmowego, odsuwaj\u0105cego na nieco dalszy plan temat inicjacji, istotny dla powie\u015bci. Chocia\u017c Czes\u0142aw Mi\u0142osz jeszcze w dzieci\u0144stwie by\u0142 \u015bwiadkiem rewolucji pa\u017adziernikowej i wojny polsko-bolszewickiej, a obydwa wydarzenia odcisn\u0119\u0142y wyra\u017ane pi\u0119tno na jego \u017cyciu i tw\u00f3rczo\u015bci, to nawet z jego w\u0142asnych relacji wynika, \u017ce do literackiego powrotu w okolice rzeki Niewia\u017cy sk\u0142oni\u0142y go inne pobudki. Prawdopodobnie to wp\u0142yn\u0119\u0142o na ambiwalentn\u0105 recepcj\u0119 dzie\u0142a, kt\u00f3re rozczarowa\u0142o autora pierwowzoru. I w tym wypadku znamienne wydaje si\u0119 wysuni\u0119cie na pierwszy plan nieco drugorz\u0119dnych dla powie\u015bci bohater\u00f3w. Piotr Kajewski s\u0142usznie zauwa\u017ca, i\u017c: <\/p>\n\n\n\n

(\u2026) ogl\u0105daj\u0105c film odnosi si\u0119 wra\u017cenie, \u017ce w litewskiej Arkadii nad Iss\u0105 czy Niewie\u017c\u0105 panuje nie tyle idylla, ile groza, nie tyle rozkosze \u017cycia na \u0142onie natury, ile \u015bmier\u0107, z\u0142o, op\u0119tanie, \u017ce co\u015b ci\u0105gle przeszkadza jej mieszka\u0144com przekroczy\u0107 granic\u0119 szcz\u0119\u015bcia, dotkn\u0105\u0107 z\u0142udy \u2013 utopii. Pi\u0119knej dziewczynie w p\u00f3\u0142mroku, w p\u00f3\u0142\u015bwietle \u015bwiec jawi si\u0119 w lustrze op\u0119tany, napi\u0119tnowany zbrodni\u0105 Baltazar, to on przebiega nam ci\u0105gle przez kadr, przez \u0142\u0105ki, lasy, rojsty, pe\u0142en pyta\u0144 gwa\u0142townych, nierozs\u0105dnych, zanoszonych to przed czarownika, to przed rabina, jakby go w\u0142asny los parzy\u0142, uwiera\u0142o istnienie (\u2026)<\/em>[30]<\/a><\/sup><\/sup>.\n<\/p>\n\n\n\n

Rzeczywi\u015bcie w filmowej wersji to raczej posta\u0107 Baltazara wydaje si\u0119 nadrz\u0119dna dla organizacji fabularnej dzie\u0142a. Bohater ten uosabia w pewien spos\u00f3b wymieniane wcze\u015bniej, nawracaj\u0105ce \u201eobsesje\u201d Tadeusza Konwickiego, kt\u00f3ry \u201ezmienia bieg\u201d powie\u015bciowej Issy w celu ich ponownego przestudiowania. W tym wypadku nie bez znaczenia jest tak\u017ce kontekst historycznych wydarze\u0144, maj\u0105cych miejsce w okresie powstawania filmu, co z oczywistych powod\u00f3w nie by\u0142o podejmowane w \u00f3wczesnych dyskusjach na jego temat. Opowiadaj\u0105c po latach o okoliczno\u015bciach tworzenia adaptacji, autor Salta <\/em>t\u0142umaczy jeden z wprowadzonych przez siebie lejtmotyw\u00f3w, polegaj\u0105cych na \u201eulokowaniu\u201d aktor\u00f3w, kt\u00f3rzy w poszczeg\u00f3lnych scenach przechodz\u0105 z lewa na prawo. Zabieg ten mia\u0142 wyra\u017ca\u0107 \u00f3wczesne nadzieje mieszka\u0144c\u00f3w pa\u0144stw komunistycznych, upatruj\u0105cych pomocy z Zachodu. Ponadto Konwicki zdecydowa\u0142 si\u0119 zwie\u0144czy\u0107 dzie\u0142o dodan\u0105 etiud\u0105, w kt\u00f3rej m\u0142oda kobieta, ubrana w tradycyjny str\u00f3j litewski, stoi nad brzegiem rzeki Hudson, a potem u\u015bmiechni\u0119ta przechadza si\u0119 nowojorskim parkiem. Ameryka\u0144ska metropolia mia\u0142a by\u0107 uosobieniem wolno\u015bci, kt\u00f3rej wyczekiwali nie tylko Polacy, ale i Litwini. Ciekawe, \u017ce bohaterka w tej scenie przechodzi z prawej na lew\u0105. Odwrotny, w stosunku do lejtmotywu, kierunek jej ruchu dowodzi, \u017ce wyczekiwana pomoc ma nadej\u015b\u0107 z Zachodu \u2013 st\u0105d dziewczyna kieruje swoje kroki na wsch\u00f3d. Natomiast wykorzystany ponownie motyw rzeki (wcze\u015bniej Issy, teraz Hudsonu) pozwala ponownie zastanowi\u0107 si\u0119 nad symbolik\u0105 jej nieprzewidywalnego, zaburzonego nurtu \u2013 tym razem w kontek\u015bcie \u00f3wczesnych spo\u0142ecznych nastroj\u00f3w \u2013 czyli nadziei na odwr\u00f3cenie biegu historii lub l\u0119ku przed tym, \u017ce ponownie si\u0119 ona powt\u00f3rzy. <\/p>\n\n\n\n

Wykazanie r\u00f3\u017cnic mi\u0119dzy powie\u015bci\u0105 a filmow\u0105 adaptacj\u0105 cz\u0119sto nie jest wcale istotne. Mimo to w przypadku Doliny\u2026 <\/em>refleksja nad rozbie\u017cno\u015bciami zdaje si\u0119 dominowa\u0107 w wi\u0119kszo\u015bci recenzji. Konwicki zrezygnowa\u0142 z szansy uporz\u0105dkowania na ekranie popl\u0105tanych w\u0105tk\u00f3w powie\u015bci i nie stworzy\u0142 z niej klarownej filmowej fabu\u0142y. Odbi\u00f3r adaptacji mo\u017ce wyda\u0107 si\u0119 wr\u0119cz trudniejszy od lektury. Re\u017cyser skoncentrowa\u0142 si\u0119 na przedstawieniu Czes\u0142awa Mi\u0142osza i zaoferowa\u0142 widzowi interpretacj\u0119 jego tw\u00f3rczo\u015bci. By zrozumie\u0107 dobrze film Tadeusza Konwickiego, nale\u017cy i jemu uczyni\u0107 ten honor. Poznanie motywacji i obsesji autora, \u015bwiadka wydarze\u0144 II wojny \u015bwiatowej, wyra\u017anie zakorzenionych w jego ca\u0142ym dorobku, jest kluczem do zrozumienia skomplikowanej tre\u015bci jego filmu, mimo \u017ce opartego na cudzej powie\u015bci. Re\u017cyser zaktualizowa\u0142 jej tekst wielopoziomowo. Na jego gruncie opowiedzia\u0142 o nieznanym w Polsce pisarzu i przedstawi\u0142 wspomnienia z w\u0142asnej m\u0142odo\u015bci, naznaczonej poprzez zupe\u0142nie inny kontekst historyczny. Ponadto \u201ezreaktualizowa\u0142\u201d fabu\u0142\u0119, symbolicznie odnosz\u0105c si\u0119 w filmie do wydarze\u0144 z pocz\u0105tku lat 80. Przy tym wszystkim Konwicki nie przetworzy\u0142 mocno tre\u015bci ksi\u0105\u017cki i pozosta\u0142 wierny pierwowzorowi. Jednak re\u017cyserowi w jego podr\u00f3\u017cy nad Iss\u0119 ewidentnie przy\u015bwieca\u0142 inny cel. <\/p>\n\n\n\n

  1. Por. S. Nowicki, P\u00f3\u0142 wieku czy\u015b\u0107ca. Rozmowy z Tadeuszem Konwickim<\/em>, Oficyna Wydawnicza, Warszawa 1990, s. 156. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  2. Cz. Mi\u0142osz, K. A. Jele\u0144ski, Korespondencja<\/em>, red. B. Toru\u0144czyk, kwerenda, przepisanie list\u00f3w z orygina\u0142u H. Citko, skolacjonowanie list\u00f3w, oprac. i przyp. R. Romaniuk, Wydawnictwo Zeszyt\u00f3w Literackich, Warszawa 2011, s. 254. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  3. Najbardziej kontrowersyjn\u0105 opini\u0119 odno\u015bnie filmu Konwickiego wyrazi\u0142 pisarz Jan Dobraczy\u0144ski, nazywaj\u0105c go pornograficznym i niechrze\u015bcija\u0144skim oraz postuluj\u0105c wycofanie go z dystrybucji. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  4. Autor nieznany, Dolina Issy<\/em>, \u201eNurt\u201d 1982, nr 7. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  5. Tam\u017ce. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  6. Konwicki w Dolinie Issy<\/em> (re\u017c. A. Wy\u017cy\u0144ski, P. Kulisiewicz, 2013). \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  7. R. Gorczy\u0144ska, Cz. Mi\u0142osz, Podr\u00f3\u017cny \u015bwiata. Rozmowy<\/em>, Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 1992, s. 107. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  8. A. Fiut, Gra o to\u017csamo\u015b\u0107: problem podmiotu w poezji Mi\u0142osza<\/em>, \u201ePami\u0119tnik Literacki\u201d 1988, T. 79, nr 1, s. 51. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  9. Tam\u017ce, s. 52. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  10. Konwicki ograniczy\u0142 nieco ilo\u015b\u0107 w\u0105tk\u00f3w i bohater\u00f3w, m.in. z dw\u00f3ch powie\u015bciowych bab\u0107 Tomaszka stworzy\u0142 jedn\u0105 bohaterk\u0119 (co swoj\u0105 drog\u0105 nie spodoba\u0142o si\u0119 samemu Mi\u0142oszowi). To jednak dosy\u0107 powszechny zabieg w adaptacjach i ekranizacjach, wynikaj\u0105cy raczej ze wzgl\u0119d\u00f3w \u201eekonomicznych\u201d ni\u017c z tendencji re\u017cysera do wprowadzania zmian w oryginalnym tek\u015bcie. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  11. H. Tronowicz, Dolina Issy<\/em>, \u201eFilmowy Serwis Prasowy\u201d <\/strong>1982, nr 11, s. 17. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  12. Co ja tu robi\u0119. Tadeusz Konwicki <\/em> (re\u017c. J. Anderman, 2009). \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  13. S. Nowicki, op. cit., s. 13. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  14. W mo\u017cliwie skr\u00f3conej definicji Bernadetta \u017bynis pisze: \u201epodmiot sylleptyczny ujawnia si\u0119 w tek\u015bcie, jak autor-narrator wykorzystuje figur\u0119 \u00bbja\u00ab (do skonstruowania \u00bbsiebie\u00ab w pisaniu)\u201d. Chocia\u017c termin podmiotu sylleptycznego bywa stosowany przede wszystkim w analizie tekstu literackiego (np. w odniesieniu do Wojaczka, Bia\u0142oszewskiego czy w\u0142a\u015bnie Konwickiego), to zastosowanie go w kontek\u015bcie poetyckiej tw\u00f3rczo\u015bci filmowej re\u017cysera Salta <\/em>wydaje si\u0119 r\u00f3wnie zasadne. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  15. Fakt, \u017ce Tadeusz Konwicki \u201eodmalowywa\u0142\u201d dolin\u0119 ze wspomnie\u0144 jako pi\u0119kn\u0105 i opisywa\u0142 niezwyk\u0142y czar jej przyrody nie znaczy jeszcze, \u017ce jest to wizja godna miana Arkadii. Chocia\u017c przez lata litewski ekosystem uleg\u0142 zmianie (a o brzemiennych skutkach post\u0119pu cywilizacyjnego pisa\u0142 jeszcze Mi\u0142osz), to nie r\u00f3\u017cnice w krajobrazie lecz zmiany historyczne wp\u0142yn\u0119\u0142y na to, \u017ce przesta\u0142a istnie\u0107. Jako \u017ce pisarz naocznie do\u015bwiadczy\u0142 brutalnych przemian za m\u0142odu, kraina z dzieci\u0144stwa nie by\u0142a krain\u0105 rado\u015bci, beztroski czy wiecznego \u017cycia i w ten spos\u00f3b utrwali\u0142a si\u0119 w jego tw\u00f3rczo\u015bci. Wracanie do niej nie przynosi\u0142o ukojenia, wobec czego Konwicki nie m\u00f3g\u0142, z podobn\u0105 Mi\u0142oszowej motywacj\u0105, cofa\u0107 si\u0119 do wspomnie\u0144 z m\u0142odo\u015bci. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  16. T. Konwicki, G\u0142osy z przesz\u0142o\u015bci<\/em>, przyg.: J. Szwedowska, Radio Dw\u00f3jka, 2016. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  17. Zob. Stenogram z posiedzenia Komisji Kolaudacyjnej Film\u00f3w Fabularnych<\/em>, 8 IV 1982, sygn. A-344, poz. 295, k. 3, Archiwum FINA. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  18. Por. Konwicki w Dolinie Issy<\/em>, op. cit. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  19. E. Dziewo\u0144ska, Motywy autobiograficzne w wybranych powie\u015bciach Tadeusza Konwickiego<\/em>, \u201ePrace Naukowe. Filologia Polska. Historia i Teoria Literatury\u201d 1994, nr 4, s. 50. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  20. Skojarzenie tych film\u00f3w nie jest przypadkowe. Dzie\u0142o braci Tavianich jest adaptacj\u0105 autobiografii, natomiast Dolina\u2026<\/em> to adaptacja powie\u015bci silnie autobiograficznej. Co ciekawe, w obydwu filmach re\u017cyserowie, ukazuj\u0105cy proces utraty dzieci\u0119cej niewinno\u015bci, wielokrotnie powracaj\u0105 do scen okrucie\u0144stwa wobec zwierz\u0105t (co pojedynczy krytycy wytykali zreszt\u0105 filmowi Konwickiego). Przykre fragmenty z jednej strony s\u0105 uczciwym zapisem obyczajowo\u015bci, typowej dla mieszka\u0144c\u00f3w peryferii z tego okresu. Jednocze\u015bnie obrazuj\u0105 one system przenoszenia si\u0119 agresji, kt\u00f3r\u0105 nasi\u0105kaj\u0105 m\u0142odzi ch\u0142opcy, tendencj\u0119 do zn\u0119cania si\u0119 silniejszego nad s\u0142abszym oraz zmienno\u015b\u0107 w relacjach mi\u0119dzy oprawc\u0105 a ofiar\u0105 (ten w\u0105tek szczeg\u00f3lnie rozwija film Tavianich). Fakt, \u017ce Konwicki, przeskakuj\u0105cy niekt\u00f3re w\u0105tki fabularne, tym po\u015bwi\u0119ca sporo czasu, zdaje si\u0119 potwierdza\u0107 jego sk\u0142onno\u015b\u0107 do dociekania \u017ar\u00f3de\u0142 i mechanizm\u00f3w ludzkiej przemocy. Zn\u0119canie si\u0119 nad zwierz\u0119tami lub ich zabijanie mo\u017cna odebra\u0107 r\u00f3wnie\u017c jako rytua\u0142 inicjacji, jeden z obrz\u0119d\u00f3w przej\u015bcia, kt\u00f3rym poddawani s\u0105 dojrzewaj\u0105cy ch\u0142opcy; w takim kontek\u015bcie mo\u017cna interpretowa\u0107 sceny polowa\u0144, w kt\u00f3rych udzia\u0142 bierze Tomaszek. Znamienny wydaje si\u0119 fragment, w kt\u00f3rym ch\u0142opak strzela do wiewi\u00f3rki. Kamera dosy\u0107 d\u0142ugo \u015bledzi zwierz\u0105tko, kt\u00f3re nagle zostaje \u201ezestrzelone\u201d z ekranu. Ukazany po ci\u0119ciu, stoj\u0105cy z broni\u0105 Tomasz, wydaje si\u0119 bardzo zaskoczony efektem swojego dzia\u0142ania, co zdradza jego dzieci\u0119c\u0105 niedojrza\u0142o\u015b\u0107 i niezrozumienie dla zwyczaj\u00f3w, w kt\u00f3rych bierze udzia\u0142. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  21. Stenogram z posiedzenia Komisji Kolaudacyjnej Film\u00f3w Fabularnych<\/em>, <\/em>op. cit. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  22. T. Konwicki, Zwierzocz\u0142ekoupi\u00f3r<\/em>, wyd. V rozszerzone, Biblioteka \u201eGazety Wyborczej\u201d, Warszawa 2010, s. 66\u201367. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  23. Po\u015br\u00f3d d\u0142ugo nieznanych w kraju pisarzy (gdy\u017c ich utwory w ojczy\u017anie ukazywa\u0142y si\u0119 dopiero w latach 80.), pochodz\u0105cych z Kres\u00f3w, rzeczony badacz wymienia Czes\u0142awa Mi\u0142osza, Andrzeja Chciuka, Stanis\u0142awa Vincenza czy Zygmunta Haupta. Zestawienie Konwickiego z tym ostatnim jest o tyle ciekawe, \u017ce i Haupt, obrazuj\u0105c utracon\u0105 ojczyzn\u0119, przywo\u0142ywan\u0105 w pami\u0119ci z perspektywy czasu, wykorzystywa\u0142 podobne motywy, m.in. w\u0105tki choroby, zgnilizny, \u015bmierci czy okrucie\u0144stwa wobec zwierz\u0105t, maj\u0105ce wp\u0142yw na m\u0142odego bohatera. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  24. Por. P. Czapli\u0144ski, Ziemie Utracone w pami\u0119ci Polak\u00f3w<\/em>, \u201ePolityka\u201d, 17.03.2015, https:\/\/www.polityka.pl\/pomocnikhistoryczny\/1612137,1,ziemie-utracone-w-pamieci-polakow.read?fbclid=IwAR0JlxvosI4X1U5B5WflpR3Sk18rDcZ0LzYVp0zO7zytlGYrDj_SBQLTr3E<\/a> (dost\u0119p: 30.08.2022). \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  25. E. Dziewo\u0144ska, op. cit., s. 50. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  26. Cz. Mi\u0142osz, Dolina Issy<\/em>, Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 2000, s. 9. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  27. W rok przed powstaniem Salta<\/em> w kinach ukaza\u0142 si\u0119 Lombardzista<\/em>, wyre\u017cyserowany przez Sidneya Lumeta. Wprowadzona w narracj\u0119 seria retrospekcji \u2013 wspomnie\u0144 obecnego w\u0142a\u015bciciela lombardu, kt\u00f3ry utraci\u0142 rodzin\u0119 podczas holocaustu \u2013 jest wizualnym zapisem zaburzenia PTSD, czyli zespo\u0142u stresu pourazowego, po raz pierwszy sklasyfikowanego w psychiatrii dopiero w latach 80. XX w., czyli na d\u0142ugo przed powstaniem obydwu film\u00f3w, kt\u00f3rych narracj\u0119 mo\u017cna do siebie przyr\u00f3wna\u0107 w\u0142a\u015bnie w kontek\u015bcie zwizualizowanej reprezentacji rzeczonego zaburzenia. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  28. E. Dryll, A. Cierpka, K. Ma\u0142ek, Psychologia narracyjna. O m\u0105dro\u015bci, mi\u0142o\u015bci i cierpieniu<\/em>, https:\/\/liberilibri.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/Psychologia-narracyjna_2021.pdf<\/a> , s. 282\u2013283 (dost\u0119p: 18.08.2022). \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  29. S. Wyszomirski, W poszukiwaniu minionego czasu<\/em>, \u201eExpress Wieczorny\u201d 1982, nr 74. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  30. P. Kajewski, Mondo lituano<\/em>, \u201eOdra\u201d 1982, nr 12, s. 99. \u2191<\/a> <\/p> <\/li><\/ol>\n\n\n\n

    \n\n\n\n

    Anna Grochowiak<\/strong> (ur. 1993) \u2013 absolwentka wydzia\u0142u Filologii Polskiej Uniwersytetu Warszawskiego, adiunkt w Dziale Dokumentacji Fotograficznej Muzeum Literatury w Warszawie. W swojej pracy naukowej zajmuje si\u0119 relacjami mi\u0119dzy literatur\u0105 a filmem, ponadto interesuje si\u0119 polsk\u0105 poezj\u0105 wsp\u00f3\u0142czesn\u0105. <\/p>\n\n\n\n

    Streszczenie<\/strong>: <\/p>\n\n\n\n

    Autorka artyku\u0142u podejmuje si\u0119 analizy filmu Tadeusza Konwickiego, kt\u00f3ry wzbudzi\u0142 ambiwalentne odczucia \u00f3wczesnych krytyk\u00f3w. Ponadto zastanawia si\u0119 nad rozbie\u017cno\u015bciami mi\u0119dzy powie\u015bci\u0105 Mi\u0142osza a jej adaptacj\u0105. Jako mo\u017cliwy klucz interpretacyjny autorka podaje odmienn\u0105 motywacj\u0119 autor\u00f3w, powracaj\u0105cych do krainy z dzieci\u0144stwa (wsp\u00f3lnej w ich biografii, a tak\u017ce \u2013 jak si\u0119 okazuje \u2013 wyobra\u017ani) z innych pobudek. Wykorzystane przez Konwickiego zabiegi stanowi\u0105 sedno do zrozumienia aktualizacji, jakiej poddaje tekst polskiego noblisty.<\/p>\n\n\n\n

    Summary<\/strong>: <\/p>\n\n\n\n

    The author of this article analyzes film, made by Tadeusz Konwicki in 1981, which aroused an ambivalent feeling among the critics at the time it was made. The author studies the discrepancies between Mi\u0142osz’s novel and its adaptation. As a possible key to interpretation of the film, author of this essay suggests different motivation of both Mi\u0142osz and Konwicki, who are \u201ereturning\u201d to the country from their childhood for different reasons, even if the land is almost the same in their biography or imagination. The endeavors used by Konwicki are the essence to understand his actualization of the novel from Polish Nobel Prize winner.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Autorka artyku\u0142u podejmuje si\u0119 analizy filmu Tadeusza Konwickiego, kt\u00f3ry wzbudzi\u0142 ambiwalentne odczucia \u00f3wczesnych krytyk\u00f3w. Ponadto zastanawia si\u0119 nad rozbie\u017cno\u015bciami mi\u0119dzy powie\u015bci\u0105 Mi\u0142osza a jej adaptacj\u0105. Jako mo\u017cliwy klucz interpretacyjny autorka podaje odmienn\u0105 motywacj\u0119 autor\u00f3w, powracaj\u0105cych do krainy z dzieci\u0144stwa (wsp\u00f3lnej w ich biografii, a tak\u017ce \u2013 jak si\u0119 okazuje \u2013 wyobra\u017ani) z innych pobudek. Wykorzystane przez Konwickiego zabiegi stanowi\u0105 sedno do zrozumienia aktualizacji, jakiej poddaje tekst polskiego noblisty.<\/p>\n","protected":false},"author":14,"featured_media":5171,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[1439],"tags":[1458,1462,140,1464,1445,1444,1460,1463,1461,1459,1443,1457],"ppma_author":[1453],"class_list":["post-5158","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-historyczno-filmowy-kwartalnik-filmoteki-narodowej-nr-3-2022-2","tag-adaptacja","tag-adaptation","tag-biografia","tag-biography","tag-czeslaw-milosz","tag-dolina-issy","tag-identity","tag-issas-valley","tag-memory","tag-pamiec","tag-tadeusz-konwicki","tag-tozsamosc"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t