{"id":5024,"date":"2022-09-05T16:19:53","date_gmt":"2022-09-05T15:19:53","guid":{"rendered":"https:\/\/pleograf.pl\/?p=5024"},"modified":"2022-09-27T14:37:38","modified_gmt":"2022-09-27T13:37:38","slug":"lite","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/lite\/","title":{"rendered":"Literacko-filmowy „problem” z „Austeri\u0105” (roztrz\u0105sania na granicy b\u0142\u0119du, rozwa\u017cania na granicy s\u0142uszno\u015bci)"},"content":{"rendered":"\n

DOI: 10.56351\/PLEOGRAF.2022.3.04<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Wydzia\u0142 Polonistyki<\/em><\/h2>\n\n\n\n

Uniwersytet Warszawski<\/em><\/h2>\n\n\n\n

ORCID: 0000-0002-2047-4508<\/em><\/h2>\n\n\n
\n
\"\"
Szymon Szurmiej, Jerzy Kawalerowicz, Herman Lercher, Franciszek Pieczka, Micha\u0142 Szwejlich, Micha\u0142 Bia\u0142kowicz, Mieczys\u0142aw Bram, Adam Czarko, Austeria<\/em>, Autor: Romuald Pie\u0144kowski, Prawa: Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Dramatyczne spektrum r\u00f3\u017cnic<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u201eK\u0105pi\u0105cy si\u0119 w rzece o poranku chasydzi zostaj\u0105 ostrzelani przez artyleri\u0119, a rzek\u0105 sp\u0142ywa krew ofiar\u201d[1]<\/a><\/sup><\/sup>, tak s\u0142ynn\u0105 fina\u0142ow\u0105 scen\u0119 Austerii <\/em>przypomina Krzysztof Dariusz Szatrawski. Bardzo trudno w filmografii lat 80-ych o inny filmowy wycinek, kt\u00f3ry wzbudzi\u0142by r\u00f3wnie wiele kontrowersji. Tadeusz Sobolewski, dla przyk\u0142adu, przypomina, \u017ce \u201efina\u0142owa scena \u015bmierci chasyd\u00f3w podczas porannych ablucji\u201d (znacz\u0105co!) odbiega od podstawowych idea\u0142\u00f3w pisarskich autora powie\u015bci, Juliana Stryjkowskiego, \u201ekt\u00f3rego pisarstwo s\u0142u\u017cy\u0107 mia\u0142o przezwyci\u0119\u017ceniu \u00bbstrace\u0144czego kanonu przedstawiania losu \u017cydowskiego\u00ab\u201d[2]<\/a><\/sup><\/sup> \u2013 jeszcze dalej posuwa si\u0119 sam Jerzy Kawalerowicz, otwarcie w interpretacji zako\u0144czenia wzmacniaj\u0105c \u2013 a wr\u0119cz manifestuj\u0105c \u2013 jego antyfideistyczny wyd\u017awi\u0119k. K\u0142adzie na to nacisk Daria Mazur \u2013 odnosz\u0105c si\u0119 do wa\u017cnej wypowiedzi filmowca z tomu Wi\u0119cej ni\u017c kino<\/em>:<\/p>\n\n\n\n

Re\u017cyser w swojej filmowej wizji unicestwienia \u015brodowiska przenikni\u0119tego rytua\u0142ami judaizmu, nakazami Talmudu i chasydzk\u0105 pobo\u017cno\u015bci\u0105, nawi\u0105za\u0142 do Holokaustu, stawiaj\u0105c kontrowersyjn\u0105 tez\u0119, \u017ce tragiczny los \u017cydowskiej spo\u0142eczno\u015bci wynika\u0142 nieuchronnie z jej postawy religijnej i do\u015bwiadczenia diaspory[3]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/em><\/p>\n\n\n\n

\u201eNawi\u0105zuj\u0105c do (mo\u017cliwego) nawi\u0105zania\u201d do Holokaustu w Austerii<\/em>, warto przypomnie\u0107 cenn\u0105 rozmow\u0119 Jerzego Kawalerowicza i Tadeusza Konwickiego, scenarzysty obrazu filmowego, z Tadeuszem Sobolewskim (na \u0142amach 10. numeru \u201eKina\u201d z 1981 roku), gdzie m\u00f3wiono otwarcie o ukszta\u0142towaniu krwawego zako\u0144czenia ca\u0142o\u015bci w spos\u00f3b antycypuj\u0105cy nazistowsko-gestapowskie rozstrzelanie. Nawiasem m\u00f3wi\u0105c \u2013 warto mo\u017ce sformu\u0142owa\u0107 w sprawie specyficznego duetu Kawalerowicz \/ Konwicki pewne zastrze\u017cenie. Ot\u00f3\u017c, bior\u0105c za dobr\u0105 monet\u0119 to, na co wskazuje Mazur, uznaj\u0105c, jakoby \u201eKawalerowicz zastrzega\u0142, i\u017c nie chcia\u0142 nakr\u0119ci\u0107 filmu, kt\u00f3ry wpisywa\u0142by si\u0119 w debat\u0119 o Holokau\u015bcie\u201d[4]<\/a><\/sup><\/sup>, mo\u017cna sugerowa\u0107, \u017ce w ostatecznym rozrachunku w pracy nad Austeri\u0105<\/em> to scenarzy\u015bcie zale\u017ca\u0142o na ostentacyjnej aktualizacji filmu. Re\u017cyser \u2013 co deklarowa\u0142 on sam w Wi\u0119cej ni\u017c kino<\/em> \u2013 raczej zmierza\u0142 do czytelnego, przekonuj\u0105cego i \u201euwra\u017cliwionego\u201d \u201epostawienia kontrowersyjnej tezy\u201d, odci\u0105\u017cywszy si\u0119 wpierw z balastu drugowojennych aktualizacji, z kt\u00f3rymi, wcale niewykluczone, m\u00f3g\u0142 sympatyzowa\u0107 Konwicki.<\/p>\n\n\n\n

Ostateczny etap wielokrotnie parali\u017cowanych, szesnastoletnich (!) prac nad Austeri\u0105<\/em> przypad\u0142 na okres pisania przez Konwickiego dziennika autokreowanego Wschody i zachody ksi\u0119\u017cyca<\/em>. Nienumerowany, niedatowany wpis z ksi\u0105\u017cki, zaczynaj\u0105cy si\u0119 od s\u0142\u00f3w \u201eW\u0142a\u015bnie przed kilku dniami przegl\u0105da\u0142em nasz stary scenariusz filmowy, to znaczy Stryjkowskiego, Kawalerowicza i m\u00f3j z ksi\u0105\u017cki Julka Austeria<\/em>\u201d[5]<\/a><\/sup><\/sup> potrafi wiele w spornej sprawie wyja\u015bni\u0107, przede wszystkim wzmacniaj\u0105c hipotez\u0119 o tym, \u017ce to Konwickiemu zale\u017ca\u0142o na aktualizacji oraz parabolizacji tekstu Austerii<\/em> \u2013 tak, by szyfrowa\u0142a ona \u017cydowskie do\u015bwiadczenie \u201enocy okupacyjnej\u201d. Co znamienne i wymowne, Konwicki \u2013 pomimo zako\u0144czenia diametralnie innego ni\u017c to zawarte w powie\u015bci (Tag opuszcza austeri\u0119 oraz wyrusza do miasta na pewn\u0105 \u015bmier\u0107) \u2013 uwa\u017ca, \u017ce nale\u017ca\u0142oby m\u00f3wi\u0107 o \u201eprzecie do\u015b\u0107 wiernym scenariuszu\u201d \u201eprzejmuj\u0105cej ksi\u0105\u017cki, kt\u00f3ra by\u0142a [dla niego \u2013 K. S.] tworzywem\u201d[6]<\/a><\/sup><\/sup>. Nasuwa si\u0119 pytanie: czy rzeczywi\u015bcie m\u00f3wimy o tym samym materiale? Wyrazistym przyk\u0142adem tego, jak autor Kompleksu polskiego<\/em> uog\u00f3lnia \u2013 a wr\u0119cz i generalizuje \u2013 interesuj\u0105ce Stryjkowskiego przede wszystkim, pierwszowojenne do\u015bwiadczenie \u017cydowskie, jest dalszy fragment wpisu pisarza nawi\u0105zuj\u0105cy w pierwszych s\u0142owach do trudnych czternastu lat zalegania scenariusza Austerii<\/em> na p\u00f3\u0142ce:<\/p>\n\n\n\n

Patrzy\u0142em os\u0142upia\u0142y na te po\u017c\u00f3\u0142k\u0142e, pociemnia\u0142e w ci\u0105gu czternastu lat stronice [\u2026]. Bo\u017ce, Bo\u017ce, jak to si\u0119 sta\u0142o. Antysemityzm, filosemityzm, syjonizm, nacjonalizm, wychrzty i chasydzi, nienawi\u015bci i rywalizacje, chwile solidarno\u015bci oraz wsp\u00f3lnoty, dobre dni, cz\u0142owiecze\u0144stwo, bestialstwo, wszystko pomieszane, sk\u0142\u0119bione na jednej ziemi, rozdzielone i z\u0142\u0105czone, dwie cywilizacje i dwie kultury, dwie mentalno\u015bci i dwa charaktery. I raptem w kr\u00f3tkiej nocy okupacyjnej co\u015b zosta\u0142o amputowane. Jaka\u015b cz\u0119\u015b\u0107 pejza\u017cu, flory, fauny, architektury, efekt\u00f3w d\u017awi\u0119kowych zosta\u0142a raz na zawsze odci\u0119ta i wyniesiona w lodowat\u0105 czer\u0144 kosmosu, kt\u00f3ra jest naszym niebem, naszym piek\u0142em<\/em>[7]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Z drugiej strony, trudno jest odm\u00f3wi\u0107 Kawalerowiczowi efektownej trafno\u015bci, wr\u0119cz nawet i kapitalno\u015bci (!) krwawej puenty Austerii<\/em>, gdzie \u201euzewn\u0119trzni\u0142a si\u0119 jako metafora\u201d \u2013 pisze Szatrawski \u2013 sugestywna i poetycka naraz \u201ekoincydencja ta\u0144ca i k\u0105pieli\u201d[8]<\/a><\/sup><\/sup>. Do\u015b\u0107 tutaj przypomnie\u0107, \u017ce tak\u017ce Stryjkowski przed sfilmowaniem powie\u015bci (a zaraz po jej napisaniu) prze\u017cy\u0142 sw\u00f3j w\u0142asny \u201etrans taneczny. Taniec pisarza \u2013 wykonywany spontanicznie podczas stypendium pisarskiego w USA w 1969 roku, w trakcie przyjacielskiej wizyty u miliardera Johna Deana \u2013 okaza\u0142 si\u0119 z czasem \u2013 legendarny. \u201eTakiego sukcesu nie mia\u0142em w \u017cyciu\u201d \u2013 zarzeka\u0142 si\u0119 autor G\u0142os\u00f3w w ciemno\u015bci<\/em> w rozmowie z Piotrem Szewcem. I dodawa\u0142 do tego jeszcze \u2013 w poczuciu niek\u0142amanej satysfakcji: \u201eznajomi-pisarze, kt\u00f3rzy potem brali udzia\u0142 w International Writing Progress w Iowa, po powrocie opowiadali mi, \u017ce s\u0142yszeli o nim\u201d[9]<\/a><\/sup><\/sup>:<\/p>\n\n\n\n

Nagle orkiestra w\u0142oska, specjalnie sprowadzona dla nas, zagra\u0142a moj\u0105 ulubion\u0105 piosenk\u0119 hebrajsk\u0105: \u201eHava nagila-na, unismcha!\u201d \u2013 \u201eRadujmy si\u0119 i weselmy!\u201d. Zacz\u0105\u0142em ta\u0144czy\u0107. Nie by\u0142 to weso\u0142y taniec. Taniec rozdarcia, taniec rozpaczy \u017byda, kt\u00f3rego los rzuci\u0142 w obce strony i kt\u00f3ry nie wie: wr\u00f3ci\u0107 czy nie wr\u00f3ci\u0107 do kraju, sk\u0105d przyby\u0142. Ta\u0144czy\u0142em. W coraz wi\u0119kszym zapami\u0119taniu. Otoczyli mnie go\u015bcie i klaskali do taktu. Taniec trwa\u0142 d\u0142ugo, nie chcia\u0142em go sko\u0144czy\u0107. To by\u0142 taniec chasydzki[10]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/em><\/p>\n\n\n\n

By\u0107 mo\u017ce jest to pow\u00f3d \u2013 sentymentalny oraz osobisty \u2013 dla kt\u00f3rego Stryjkowski nie skrytykowa\u0142 pomys\u0142u re\u017cysersko-scenopisarskiego Kawalerowicza i Konwickiego na zako\u0144czenie filmu, na etapie jego kolaudacji. Jak wynika z tre\u015bci dokumentu, re\u017cyser, rzeczywi\u015bcie, do pewnego stopnia obawia\u0142 si\u0119 stanowczej reakcji autora powie\u015bci, wielokrotnie sygnalizowa\u0142 w swoim przem\u00f3wieniu r\u00f3wnie\u017c, \u017ce \u201eadaptacja j\u0119zyka literackiego Austerii<\/em> na filmowy\u201d napawa go licznymi obawami:<\/p>\n\n\n\n

Dla mnie bardzo wa\u017cny by\u0142 moment, kiedy po raz pierwszy pokazywa\u0142em m\u00f3j film panu Stryjkowskiemu, to by\u0142 jaki\u015b sprawdzian, czy ta adaptacja mnie si\u0119 uda\u0142a, ale Pan Stryjkowski film zaakceptowa\u0142 i przez to ten m\u00f3j pierwszy strach zosta\u0142 pomniejszony, znaczy\u0142o to, \u017ce uda\u0142o mi si\u0119 przekaza\u0107 na ekran te g\u0142\u00f3wne my\u015bli, jakie by\u0142y zawarte w powie\u015bci, a zapewniam Pa\u0144stwa, \u017ce to by\u0142a sprawa nie\u0142atwa<\/em>[11]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Warto oddzieli\u0107 tego Kawalerowicza z 1982 roku \u2013 rozdartego obawami oraz rozterkami co do jako\u015bci filmu \u2013 od pewnego siebie Kawalerowicza z 2001 roku, a wi\u0119c z czasu opublikowania tomu Wi\u0119cej ni\u017c kino<\/em>. Ten p\u00f3\u017aniejszy to zupe\u0142nie inna osoba, wyst\u0119puj\u0105ca z pozycji autorytetu i interpretatora stworzonej przez siebie klasyki. Nic dziwnego \u2013 raptem cztery lata wcze\u015bniej, w rozmowie ze Stanis\u0142awem Zawi\u015bli\u0144skim, artysta postanowi\u0142 nazwa\u0107 Austeri\u0119<\/em> \u201enajbardziej perfekcyjnym z [w\u0142asnych \u2013 K. S.] film\u00f3w\u201d[12]<\/a><\/sup><\/sup>. Naturalnie, obok Matki Joanny od Anio\u0142\u00f3w<\/em>. W Wi\u0119cej ni\u017c kino<\/em> udziela\u0142 ju\u017c swojemu czytelnikowi pe\u0142nej autorskiej \u201elekcji Austerii<\/em>\u201d. Niegdysiejsze w\u0105tpliwo\u015bci adaptacyjne zdawa\u0142y si\u0119 wyparowa\u0107 razem z b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwem uzyskanym od Stryjkowskiego, a autor filmu wypowiada\u0142 si\u0119 z pozycji znawcy, pozycji ugruntowanej dwudziestoletni\u0105 karier\u0105 obrazu:<\/p>\n\n\n\n

Wiedzia\u0142em, \u017ce musz\u0119 temat zmonumentalizowa\u0107 i bez przerysowania odda\u0107 spraw\u0119, kt\u00f3rej w\u0142a\u015bciwie nikt nie zna. To tak, jakbym chcia\u0142 pokaza\u0107 msz\u0119 \u015bwi\u0119t\u0105 po japo\u0144sku \u2013 nikt nie zrozumie. Dlatego: wybra\u0142em w tej mszy moment celebracji \u2013 moment niezwyk\u0142ego prze\u017cycia<\/em>[13]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Austeria<\/em>, Autor: K. Ko\u0142odziejski, Prawa: WFDiF \/po Studiu Filmowym „Kadr”\/<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Owszem \u2013 \u015bpiew i taniec chasydzki nadawa\u0142y si\u0119 idealnie na \u201emoment niezwyk\u0142ego prze\u017cycia\u201d, tak r\u00f3wnie\u017c odbiera\u0142 te wizualizacje sam Stryjkowski, kt\u00f3ry szczeg\u00f3lnie obficie komplementowa\u0142 Jana Szurmieja \u2013 zwi\u0105zanego w tamtych latach z Teatrem \u017bydowskim w Warszawie \u2013 odtw\u00f3rc\u0119 roli \u201ekantora, syna kantora\u201d: \u201eIlekro\u0107 na ekranie pojawia\u0142 si\u0119 kantor, zawsze by\u0142o to dla mnie prze\u017cyciem, bo nic mi w tej inscenizacji nie przeszkadza\u0142o, bo tak \u015bwietnie zosta\u0142 pokazany ten odesz\u0142y \u015bwiat\u201d[14]<\/a><\/sup><\/sup>, m\u00f3wi\u0142 Stryjkowski. Nale\u017cy pomimo wszystko podkre\u015bli\u0107, zw\u0142aszcza ju\u017c w s\u0142ynnych \u201escenach celebracyjnych\u201d b\u0119d\u0105cych wizyt\u00f3wk\u0105 filmu, znacz\u0105ce przesuni\u0119cia wzgl\u0119dem powie\u015bciowego orygina\u0142u. W literackiej Austerii <\/em>w ge\u015bcie obrony m\u0142odego \u017byda wyklinanego oraz \u201eegzorcyzmowanego\u201d przez chasyd\u00f3w za uleganie nami\u0119tno\u015bciom, Tag przywo\u0142uje przypowie\u015b\u0107 zaczynaj\u0105c\u0105 si\u0119 od s\u0142\u00f3w: \u201eW S\u0105dny Dzie\u0144 na rynku zjawi\u0142 si\u0119 \u017byd z kawa\u0142kiem \u015bwi\u0144skiego mi\u0119sa\u201d[15]<\/a><\/sup><\/sup>. W Austerii<\/em> filmowej \u201ez kawa\u0142kiem \u015bwi\u0144skiego mi\u0119sa\u201d wysuni\u0119tym nad g\u0142ow\u0105 (w pozycji bardzo przewrotnie sugeruj\u0105cej Rembrandtowski wizerunek Moj\u017cesza z tablicami prawa<\/em>) zjawia si\u0119 sam Tag \u2013 ma\u0142o tego, nie w przestrzeni rynku, a wi\u0119c na \u017cydowskiej agorze \u2013 jak u Stryjkowskiego \u2013 ale\u2026 w bo\u017cnicy. Warto podkre\u015bli\u0107, \u017ce nawet wytrawni badacze Austerii <\/em>Kawalerowiczowskiej zapominaj\u0105 w tym wypadku o ca\u0142ym spektrum r\u00f3\u017cnic w stosunku do literackiego orygina\u0142u. Przyk\u0142adowo, znakomicie wychwytuj\u0105ca r\u00f3\u017cnice pomi\u0119dzy opowie\u015bci\u0105 literack\u0105 a filmow\u0105 Austerii<\/em> Daria Mazur, zasugerowana zapewne si\u0142\u0105 przekazu filmowego, mylnie sugeruje dalej swojemu czytelnikowi, \u017ce \u201ew przywo\u0142anej w powie\u015bci anegdocie o \u017bydzie\u201d blu\u017ani\u0105cy m\u0119\u017cczyzna u Stryjkowskiego przynosi kawa\u0142 \u015bwi\u0144skiego mi\u0119sa\u2026 do synagogi, nie na rynek[16]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Mazur to tylko jedno z nazwisk, kt\u00f3re nale\u017ca\u0142oby przywo\u0142a\u0107, rekonstruuj\u0105c obszerny stan bada\u0144 na temat cech prac adaptacyjnych w dzie\u0142ach filmowych Jerzego Kawalerowicza. Istotny wk\u0142ad w analizy nad filmem zawdzi\u0119czamy Marii Zeic-Piskorskiej i jej studiom nad Austeri\u0105<\/em> z tomu Poetyka scenariusza filmowego<\/em>. Ju\u017c pierwsze zdania interpretacji badaczki wyznaczaj\u0105 b\u0105d\u017a dopowiadaj\u0105 istnienie ca\u0142ych uk\u0142ad\u00f3w ingerencji Kawalerowicza w tkank\u0119 powie\u015bci Stryjkowskiego, przes\u0105dzaj\u0105c spraw\u0119 i udowadniaj\u0105c s\u0142uszno\u015b\u0107 s\u0105d\u00f3w o rozleg\u0142ym zakresie autorskich modyfikacji re\u017cysera:<\/p>\n\n\n\n

W <\/em>Austerii firmowanej przez Kawalerowicza selekcja materia\u0142u powie\u015bciowego przebiega w kierunku ujednolicenia akcji \u2013 rezygnacja z w\u0105tk\u00f3w stanowi\u0105cych bogaty kontekst powie\u015bci, zacie\u015bnienia przestrzeni, gdy\u017c tytu\u0142owa karczma staje si\u0119 w tym filmie miejscem wyizolowanym, niepowi\u0105zanym z przestrzeni\u0105 miasteczka, a przez to i ze spo\u0142eczno\u015bci\u0105, kt\u00f3ra w owym miasteczku \u017cyje, dalej \u2013 w kierunku zwarto\u015bci czasowej oraz<\/em> uwypuklenia (jakby w stanie czystym) postaci bohater\u00f3w, a tak\u017ce w kierunku skrajnej estetyzacji \u015bwiata przedstawionego<\/em>[17]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

To przekonuj\u0105ce ustalenia, tym bardziej, \u017ce \u2013 jak przyznaje badaczka poetyk scenopisarskich \u2013 \u201ejedno\u015b\u0107 miejsca w filmie prawie zawsze \u2013 niejako automatycznie \u2013 nadaje przestrzeni warto\u015b\u0107 symboliczn\u0105\u201d[18]<\/a><\/sup><\/sup>. Jedynym, niestety \u2013 bardzo istotnym, mankamentem analizy jest to, \u017ce Zeic-Piskorska nie dostrzega w ostatecznym kszta\u0142cie filmowej Austerii<\/em> \u201eodmiennego czynnika wp\u0142ywu\u201d, a mianowicie \u2013 sugestywno\u015bci scenopisarstwa Konwickiego, kt\u00f3re mog\u0142o z \u0142atwo\u015bci\u0105 nakierowa\u0107 Kawalerowicza na te a nie inne rozwi\u0105zania akcji, pozornie wierne literackiemu pierwowzorowi, ale tylko pozornie, de facto<\/em> bowiem inteligentnie przyswojone oraz podporz\u0105dkowane intencji Konwickiego, niemal\u017ce w duchu Bloomowskiego przezwyci\u0119\u017cania l\u0119ku Konwickiego przed wp\u0142ywem Stryjkowskiego (!)[19]<\/a><\/sup><\/sup>. Oniryczno\u015b\u0107 w tej sytuacji, poetycko\u015b\u0107, estetyzacje oraz symbolizacje to z niema\u0142ym prawdopodobie\u0144stwem \u2013 dominanta warsztatu scenopisarskiego, w mniejszym stopniu \u2013 re\u017cyserskiego. To tymczasem dla Zeic-Piskorskiej pozostaje nie w pe\u0142ni czytelne. Jak mog\u0142aby rozpozna\u0107 w tych cechach Austerii<\/em> \u201epodpis autorski\u201d tw\u00f3rcy Wschod\u00f3w i zachod\u00f3w ksi\u0119\u017cyca<\/em>, je\u017celi utrzymuje wr\u0119cz, niezgodnie z prawd\u0105 \u2013 zreszt\u0105[20]<\/a><\/sup><\/sup>, \u017ce scenariusz filmu powstawa\u0142 nawet nie w duecie, lecz w r\u00f3wno\u015bciowym trio: Konwickiego, Kawalerowicza i samego Stryjkowskiego[21]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Mo\u017ce warto podkre\u015bli\u0107, \u017ce tak\u017ce Stryjkowski \u2013 podobnie jak Kawalerowicz \u2013 si\u0119gn\u0105\u0142 po \u201eakwatyczne rozwi\u0105zanie\u201d kontrowersyjnego w\u0105tku chasydzkiego. Zamiast \u201ekrwawej puenty\u201d z Austerii <\/em>filmowej sz\u0142o mu jednak o podkre\u015blenie religijno-egzystencjalnego \u201eatawizmu\u201d wsp\u00f3lnoty. Chasydzi literaccy:<\/p>\n\n\n\n

W euforii skacz\u0105 do rzeki. To jest ich \u017cywio\u0142, jedyna w ich \u017cyciu dozwolona rado\u015b\u0107. P\u0142ywanie to jedyna przyjemno\u015b\u0107. A zim\u0105 zanurzaj\u0105 si\u0119 w przer\u0119bli lodu. To jest prawie rytua\u0142 religijny. Tak mo\u017ce \u2013 jak dywaguje Stryjkowski \u2013 realizuje si\u0119 atawizm ludzki<\/em>[22]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

\u201eDa\u0107 im jak dzieciom papierowe chor\u0105giewki z czerwonym jab\u0142kiem zatkni\u0119tym na drzewcu i pal\u0105c\u0105 si\u0119 w nich \u015bwieczk\u0105. Im jest dobrze\u201d[23]<\/a><\/sup><\/sup> \u2013 ironicznie \u201eprzygaduje\u201d niesfornej gromadzie cadyka Tag. Aby \u201epokaza\u0107, gdzie jest potok\u201d[24]<\/a><\/sup><\/sup>, Gerszon wraz z Tagiem musz\u0105 wyruszy\u0107, i to \u2013 a\u017c \u201eza plecione ogrodzenie\u201d[25]<\/a><\/sup><\/sup>. To widomy znak dystansu literackiego orygina\u0142u od filmowej adaptacji, w kt\u00f3rej \u2013 jak pisze Zeic-Piskorska \u2013 s\u0105siedzki potok wyznacza granice samej austerii-enklawy, a wi\u0119c zamkni\u0119tego, oczyszczonego przed ska\u017ceniem wojny kr\u0119gu, poza kt\u00f3ry Austeria<\/em> Kawalerowicza nie wyrusza \u2013 t\u0119 jak\u017ce ograniczon\u0105 przestrze\u0144 bowiem symbolizowa\u0107, a tak\u017ce parabolizowa\u0107 \u2013 \u0142atwiej. \u017badne w\u0105tki miejskie z Austerii<\/em> literackiej nie zostaj\u0105 z tego powodu przeniesione do Austerii<\/em> filmowej. W\u0105tek zabicia Kozaka przez Szymona \u2013 czy omy\u0142kowego powieszenia Buma w jego zast\u0119pstwie \u2013 nie maj\u0105 z tego tytu\u0142u miejsca w adaptacji (Konwicki rozwi\u0105zuje w ten spos\u00f3b problem k\u0142opotliwej, dziesi\u0119ciostronicowej bez ma\u0142a tyrady Gerszona opowiadaj\u0105cego o wydarzeniach w miasteczku w wyczerpuj\u0105cym strumieniowym monologu Stryjkowskiego[26]<\/a><\/sup><\/sup>). Czy co\u015b w ten spos\u00f3b istotnie tracimy? I tak, i nie. Warto jednak\u017ce pami\u0119ta\u0107, \u017ce liryczne elipsy pozostaj\u0105 tym, czym s\u0105, i \u015bwiadcz\u0105 o redukcjonizmie, co przenikliwie odzwierciedla w swoich badaniach pe\u0142nych zastrze\u017ce\u0144 wzgl\u0119dem Kawalerowicza (ignoruj\u0105cych nies\u0142usznie istotny wk\u0142ad Konwickiego w manipulacje materia\u0142em) \u2013 Zeic-Piskorska:<\/p>\n\n\n\n

Zwyk\u0142o si\u0119 podkre\u015bla\u0107 zdolno\u015b\u0107 filmu do ukazywania reali\u00f3w. Jest to z pewno\u015bci\u0105 prawda, ale tylko w wymiarze zakre\u015blonym przez redukcj\u0119 wielorako\u015bci zjawisk \u015bwiata rzeczywistego: w omawianym filmie, segreguj\u0105c materia\u0142, <\/em>dokonano drastycznego ci\u0119cia<\/em><\/strong>, ograniczaj\u0105c si\u0119 do zaprezentowania samych chasyd\u00f3w, z pomini\u0119ciem ich \u017con. W rezultacie mamy w filmie doskona\u0142e sceny \u015bpiew\u00f3w i ta\u0144ca chasyd\u00f3w, ale bez kontekstu ich \u017cycia rodzinnego; rezygnacja z opisu mentalno\u015bci kobiet \u017cydowskich oraz ich stosunku do m\u0119\u017c\u00f3w powoduje <\/em>demonizacj\u0119 chasyd\u00f3w, granicz\u0105c\u0105 z o\u015bmieszeniem ich spo\u0142eczno\u015bci<\/em><\/strong>. Czyli wykorzystano w filmie realia zapewniaj\u0105ce widowiskowo\u015b\u0107, odrzucaj\u0105c inne, nastr\u0119czaj\u0105ce w\u0105tpliwo\u015bci co do szans ich ekspresyjnego wyeksponowania <\/em>[pogrubienia moje \u2013 K. S.][27]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Obcujemy z jednym z najsurowszych s\u0105d\u00f3w w sprawie pracy adaptacyjnej Kawalerowicza. Niestety \u2013 ma on ci\u0105g dalszy. Mowa o niezliczonych \u2013 w\u0142a\u015bciwie \u2013 aspektach pracy scenopisarsko-re\u017cyserskiej duetu Konwicki \/ Kawalerowicz. Zeic-Piskorska przypomina o \u201eprowokacyjnym zachowaniu s\u0142u\u017c\u0105cej Jewdochy\u201d, zw\u0142aszcza \u201ewzgl\u0119dem obserwuj\u0105cych j\u0105 chasyd\u00f3w, podtrzymuj\u0105cym przez ca\u0142y film atmosfer\u0119 erotyzmu\u201d[28]<\/a><\/sup><\/sup>, co z pewno\u015bci\u0105 idzie w parze z konsekwentnym unikaniem przez Konwickiego i Kawalerowicza w\u0105tku chasydzkich \u017con i dzieci, dobitnie uwypuklaj\u0105c w ten spos\u00f3b \u2013 po pierwsze \u2013 utajony cel inscenizacyjny filmowej ca\u0142o\u015bci oraz \u2013 chc\u0105c nie chc\u0105c, po drugie \u2013 problematyzuj\u0105c uniwersalny przekaz Austerii<\/em>. Dodajmy na marginesie, \u017ce \u2013 w przeciwie\u0144stwie do powie\u015bciowego orygina\u0142u \u2013 w filmowej Austerii<\/em> erotycznie zostaje rozwi\u0105zany te\u017c w\u0105tek Blanki (w tej roli Go\u0142da Tencer), \u017cony fotografa Wilfa, oddaj\u0105cej si\u0119 w czasie noclegu w stodole w\u0119gierskiemu huzarowi[29]<\/a><\/sup><\/sup>\u2026 Kolejne to spostrze\u017cenie przemawiaj\u0105ce za s\u0142uszno\u015bci\u0105 s\u0105d\u00f3w w sprawie erotyzacji w\u0105tk\u00f3w powie\u015bciowych Stryjkowskiego. R\u00f3wnolegle z ni\u0105 post\u0119puj\u0105 jednak tak\u017ce inne, stosunkowo ryzykowne operacje estetyzacyjne wzgl\u0119dem literackiej fabu\u0142y Austerii<\/em>, aby nie wspomnie\u0107 tutaj o najbardziej fundamentalnej zmianie, tj. \u201ewymianie tragedii jednostki (w powie\u015bci \u2013 karczmarza Taga) na bardziej spektakularn\u0105 dla tego typu film\u00f3w tragedi\u0119 ca\u0142ej grupy ludzi (\u015bmier\u0107 chasyd\u00f3w)\u201d[30]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Liliana G\u0142\u0105bczy\u0144ska, Austeria<\/em>, Autor: K. Ko\u0142odziejski, Prawa: WFDiF \/po Studiu Filmowym „Kadr”\/<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

W sprawie erotyzacji Austerii<\/em> filmowej ostatnie s\u0142owo nie zosta\u0142o jednak jeszcze powiedziane. Dopowiada je Mazur, dope\u0142niaj\u0105c obrazu zakre\u015blanego przez Zeic-Piskorsk\u0105 poprzez postawienie \u201ekropki nad i\u201d w sprawie zakazanej mi\u0142o\u015bci: to jest wsp\u00f3\u0142\u017cycia Taga z Jewdoch\u0105. Mimo jednoznacznych wizualizacji, \u201eumyka w filmie istota grzesznej mi\u0142o\u015bci\u201d[31]<\/a><\/sup><\/sup>, jak przenikliwie podkre\u015bla Mazur, co jest, oczywi\u015bcie, ca\u0142kowicie nieprzypadkowe i wpisuje si\u0119 w specyficzn\u0105 adaptacyjn\u0105 retoryk\u0119 uprawian\u0105 ponad powie\u015bci\u0105 Stryjkowskiego \u2013 duetu Kawalerowicz \/ Konwicki:<\/p>\n\n\n\n

Kawalerowicz, aby uczyni\u0107 posta\u0107 protagonisty sympatyczniejsz\u0105, zatar\u0142 okoliczno\u015bci zawi\u0105zania si\u0119 romansu, sygnalizuj\u0105c je wy\u0142\u0105cznie przez reminiscencj\u0119 pierwszego spotkania nad rzek\u0105. Stryjkowski podkre\u015bli\u0142 za\u015b w powie\u015bci, \u017ce karczmarz jeszcze za \u017cycia \u017cony zdradza\u0142 j\u0105 z Jewdoch\u0105. Biologizm rz\u0105dzi\u0142 post\u0119powaniem Taga, kt\u00f3ry uleg\u0142 fascynacji m\u0142od\u0105 dziewczyn\u0105, mimo \u015bwiadomo\u015bci czynionego z\u0142a. Karczmarz krzywdzi\u0142 \u017con\u0119, kt\u00f3ra urodzi\u0142a mu potomka, i wyst\u0119powa\u0142 przeciwko Prawu<\/em>[32]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Franciszek Pieczka, Austeria<\/em>, Autor: Ko\u0142odziejski K., Prawa: WFDiF \/po Studiu Filmowym „Kadr”\/<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Wr\u00f3\u0107my raz jeszcze do sceny fina\u0142owej filmowej Austerii<\/em> i raz jeszcze oddajmy g\u0142os Zeic-Piskorskiej podkre\u015blaj\u0105cej subtelne, poetyckie modyfikacje Kawalerowicza i Konwickiego, w tym operowanie sugestywnym materia\u0142em wizualnym oraz d\u017awi\u0119kowym sceny. Wypowiedzmy mo\u017ce r\u00f3wnie\u017c na g\u0142os pewien truizm: nawet je\u015bli s\u0105 poetyckie \u2013 modyfikacje pozostaj\u0105 rodzajem ingerencji w tekst, oczywi\u015bcie \u2013 tw\u00f3rczej i warto\u015bciowej, wszelako \u2013 w sensie materia\u0142owym \u2013 ingerencji, czego Zeic-Piskorska dowodzi:<\/p>\n\n\n\n

\u015amier\u0107 \u017byd\u00f3w podczas porannych ablucji wydaje si\u0119 by\u0107 dointerpretowana totaln\u0105 zag\u0142ad\u0105 z okresu II wojny \u015bwiatowej. Widz ma wra\u017cenie, \u017ce to seria z automatu \u201ekosi\u201d chasyd\u00f3w, a nie pojedyncze strza\u0142y ma\u0142o jeszcze doskona\u0142ej broni z pocz\u0105tk\u00f3w I wojny \u015bwiatowej. Sfilmowanie tej sceny w \u201epoetyce\u201d I wojny da\u0142oby<\/em> prawdopodobnie gorszy efekt<\/em> dramaturgiczny i estetyczny (brak jednoznacznego \u201ezamkni\u0119cia\u201d opowiadanej historii oraz potencjalny chaos ucieczki rozbijaj\u0105cy harmoni\u0119 kompozycji kadru)<\/em>[33]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Warto podkre\u015bli\u0107, \u017ce krwawy fina\u0142 ta\u0144ca chasyd\u00f3w nie by\u0142 wy\u0142\u0105czn\u0105 gwarancj\u0105 efektowno\u015bci dobitnej puenty Austerii<\/em>. Mo\u017cna by\u0142o post\u0105pi\u0107 inaczej, r\u00f3wnocze\u015bnie post\u0119puj\u0105c zgodnie z liter\u0105 pisarstwa Stryjkowskiego. Trudno oczywi\u015bcie tego od Kawalerowicza oraz Konwickiego wymaga\u0107, ciekaw jestem jednak tego, co sta\u0142oby si\u0119 z Austeri\u0105<\/em> filmow\u0105 razem z innym uk\u0142adem wybor\u00f3w, imperatyw\u00f3w, strategii tw\u00f3rczych, cho\u0107by g\u0142\u0119bszym ws\u0142uchaniem si\u0119 adaptator\u00f3w w samego Stryjkowskiego, jego osobiste inspiracje i frapuj\u0105c\u0105 intertekstualno\u015b\u0107, jak\u0105 w sceny chasydzkiego ta\u0144ca wpisywa\u0142. Po\u017c\u0105dane szczeg\u00f3\u0142y w tym wzgl\u0119dzie wydoby\u0142 od pisarza \u201ewywiaduj\u0105cy\u201d go po latach Szewc:<\/p>\n\n\n\n

W Izraelu, na wieczorze autorskim urz\u0105dzonym przez zesp\u00f3\u0142 kibuc\u00f3w orientacji lewicowej, najwi\u0119cej pretensji dotyczy\u0142o sceny ta\u0144ca chasyd\u00f3w w Austerii. [\u2026] W\u0142a\u015bciwie nale\u017ca\u0142o si\u0119 przyzna\u0107, \u017ce by\u0142a to reminiscencja ta\u0144ca \u017cebrak\u00f3w z Dybuka Anskiego, kt\u00f3ry mnie zafascynowa\u0142, na przedstawieniu moskiewskiej \u201eHabimy\u201d. By\u0142o to we Lwowie 1927 roku [\u2026]. Przez prawie p\u00f3\u0142 wieku otacza\u0142em pieczo\u0142owit\u0105 pami\u0119ci\u0105 prze\u017cycie teatralne Dybuka i stara\u0142em si\u0119 sp\u0142aci\u0107 d\u0142ug wdzi\u0119czno\u015bci. [\u2026] M\u00f3j taniec chasyd\u00f3w wynika\u0142 poza tym z atmosfery i stylu powie\u015bci. Nie widzia\u0142em takiego widowiska u chasyd\u00f3w. Ujrza\u0142em je w teatrze, w sztuce, kt\u00f3rej re\u017cyserem by\u0142 Ormianin Wachtangow<\/em>[34]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Oczywi\u015bcie \u2013 trop\u00f3w teatru Wachtangowowskiego u Kawalerowicza skupionego na sugestywno\u015bci swojej filmowej estetyki nie odnajdziemy. Podkre\u015blmy mo\u017ce raz jeszcze: pewien w tym wp\u0142yw r\u00f3wnie\u017c i Konwickiego i jego auratycznego scenopisarskiego warsztatu. Nale\u017cy wszelako podkre\u015bli\u0107, jak wiele interesuj\u0105cych intuicji Stryjkowskiego Kawalerowicz jednak przed\u0142u\u017cy\u0142 \u2013 tak\u017ce tych, kt\u00f3re wywo\u0142ywa\u0142y potem w czytelnikach pisarza, zw\u0142aszcza tych \u017cydowskich, niek\u0142amany op\u00f3r. Prawdziw\u0105 fal\u0119 krytyki \u2013 jak za\u015bwiadcza Stryjkowski \u2013 wywo\u0142a\u0107 mia\u0142a u \u201ewsp\u00f3\u0142wyznawc\u00f3w\u201d pisarza posta\u0107 cadyka (w tej roli u Kawalerowicza \u2013 Wojciech Stande\u0142\u0142o) \u2013 tym bardziej, \u017ce tradycja tzw. wielkiego cadykatu przetrwa\u0107 mia\u0142a w wyobra\u017ani \u017byd\u00f3w wraz z prominentnym imaginarium \u2013 za spraw\u0105 opowiada\u0144 chasydzkich Martina Bubera. Stryjkowskiemu sz\u0142o jednak\u017ce o co innego, a Kawalerowicz przy pomocy wiarygodnej gry aktorskiej Stande\u0142\u0142y \u2013 doskonale t\u0119 intencj\u0119 odwzorowa\u0142. Pisarz pr\u00f3buje si\u0119 wyt\u0142umaczy\u0107:<\/p>\n\n\n\n

M\u00f3j cadyk w Austerii jest [..] kt\u00f3rym\u015b potomkiem w dynastii, jak u kr\u00f3l\u00f3w \u2013 [\u2026] jest ich epigonem. Urodzi\u0142 si\u0119 imbecyl i dziedziczy\u0142 koron\u0119. Nast\u0119puje degrengolada, cho\u0107 nie zawsze. [\u2026] Nie mog\u0142em zadowoli\u0107 t\u0119sknot tych, kt\u00f3rzy chcieliby, \u017cebym pokaza\u0142 \u017byd\u00f3w, chasyd\u00f3w i cadyk\u00f3w w sosie s\u0142odkim, gefy\u0142te fysz, faszerowanego karpia<\/em>[35]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Herman Lercher (z lewej), Franciszek Pieczka, Mieczys\u0142aw Bram (z prawej, najwy\u017cej), Micha\u0142 Szwejlich (z prawej, najni\u017cej), Austeria<\/em>, Autor: Romuald Pie\u0144kowski, Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Austeria<\/em> jako stylistyczna (i stylometryczna) pu\u0142apka<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Jak \u2013 nieco przesadnie i grandilokwentnie \u2013 utrzymywa\u0142 Henryk Bereza, \u201eAusteria<\/em> oznacza totalny zamach na epicko\u015b\u0107\u201d[36]<\/a><\/sup><\/sup>. Bereza jednak u\u015bci\u015bla\u0142, co mia\u0142 na my\u015bli \u2013 ot\u00f3\u017c, \u017ce \u201enawet pod wzgl\u0119dem formalnym Austeria<\/em> ma kompozycj\u0119 klasycznie dramatyczn\u0105 wed\u0142ug naj\u015bci\u015blejszych Arystotelesowskich regu\u0142\u201d[37]<\/a><\/sup><\/sup>. Do ca\u0142kowicie odmiennych wniosk\u00f3w dochodzi wieloletni badacz prozy Stryjkowskiego, Jan Pac\u0142awski \u2013 argumentuj\u0105c nade wszystko, \u017ce: \u201epowie\u015b\u0107 Austeri\u0119<\/em> na tle pozosta\u0142ej tw\u00f3rczo\u015bci Stryjkowskiego cechuje najbardziej z\u0142o\u017cony system narracji\u201d[38]<\/a><\/sup><\/sup>. Pac\u0142awski pisze:<\/p>\n\n\n\n

Narracja tej powie\u015bci ze wzgl\u0119du na skomplikowanie, napi\u0119cia i miejscami irracjonalizm, wyra\u017anie pe\u0142ni funkcje semantyczne, oddaj\u0105c irracjonalny charakter \u015bwiata, zagubienie w nim cz\u0142owieka, ahumanitarny sens historii<\/em>[39]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Chyba zainspirowany tym tropem, Piotr Pazi\u0144ski we wst\u0119pie do wydania Austerii<\/em> z 2020 roku popada w przeciwstawn\u0105 \u2013 w stosunku do Berezy \u2013 przesad\u0119, sugeruj\u0105c zupe\u0142ne rozmontowanie instancji m\u00f3wi\u0105cych w Austerii<\/em> \u2013 niejako \u201ew imi\u0119 wytworzenia palimpsestu polszczyzny\u201d oraz \u201erozmaitych rejestr\u00f3w dw\u00f3ch \u017cydowskich j\u0119zyk\u00f3w\u201d:<\/p>\n\n\n\n

To dlatego j\u0119zyk powie\u015bci jest wewn\u0119trznie por\u00f3\u017cniony, rozchwierutany, poszarpany, niczym tkanina pe\u0142na dziur i ubytk\u00f3w. Jest lingwistyczn\u0105 ruin\u0105, kawa\u0142kiem rzeczywisto\u015bci zdegradowanej, szcz\u0105tkiem kultury \u017cydowskiej w powojennej Polsce<\/em>[40]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Dlaczego Bereza dostrzeg\u0142 w tak skomplikowanym tworze p\u00f3\u0142dramat, a w\u0142a\u015bciwie \u2013 \u201ezdramatyzowan\u0105\u201d powie\u015b\u0107? Tak\u017ce on m\u00f3g\u0142 mie\u0107 swoje przes\u0142anki, co dobitnie uzmys\u0142awia Pac\u0142awski, wskazuj\u0105c na szopkowo-jase\u0142kow\u0105 konstrukcj\u0119 narracji Stryjkowskiego, okalan\u0105 szczelnie przez zamkni\u0119t\u0105 przestrze\u0144 jak (bez ma\u0142a) poprzez \u201edom weselny w Weselu<\/em> Stanis\u0142awa Wyspia\u0144skiego\u201d[41]<\/a><\/sup><\/sup>. Pac\u0142awski pisze:<\/p>\n\n\n\n

Ten szopkowy charakter utworu pozwala na ogromn\u0105 pojemno\u015b\u0107 podawcz\u0105 przedstawienia. Opr\u00f3cz dialog\u00f3w kluczow\u0105 rol\u0119 w <\/em>Austerii odgrywaj\u0105 symboliczne zachowania, a szczeg\u00f3lnie taniec chasyd\u00f3w, kt\u00f3rych \u2013 podobnie jak Wyspia\u0144ski podkrakowskich ch\u0142op\u00f3w \u2013 tw\u00f3rca wyprowadzi\u0142 w gospodarskie obej\u015bcie<\/em>[42]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Komu w tej sytuacji przyznawa\u0107 racj\u0119? Pac\u0142awskiemu i Pazi\u0144skiemu sugeruj\u0105cym kunsztown\u0105 lub wielowarstow\u0105 semantyk\u0119 literackiej Austerii<\/em>, czy Berezie broni\u0105cemu tez o \u201esymplificystycznych\u201d rysach narracji ca\u0142ego utworu, a wr\u0119cz \u2013 o jego deepizacji i wt\u00f3rnej dramatyzacji? Wsp\u00f3\u0142czesna Stryjkowskiemu krytyka literacka skomplikuje \u2013 niestety (!) \u2013 t\u0119 kwesti\u0119 oceny powie\u015bci \u2013 jeszcze bardziej. Jan Pieszczachowicz skrytykuje pisarza otwarcie wr\u0119cz za \u201epaseizm tematyczno-formalny\u201d, a zatem za \u201etradycjonalizm formy\u201d, kt\u00f3ry \u201enie jest tutaj nawet pastiszem\u201d[43]<\/a><\/sup><\/sup>, sugeruj\u0105c, \u017ce Austeria<\/em> jest, i to co najwy\u017cej, \u201ewariacjami z powt\u00f3rze\u0144\u201d klasycznych fabu\u0142 tematu \u017cydowskiego: od Niemcewiczowskich Lejbego i Siory<\/em> w tym przypadku poczynaj\u0105c, a na Meirze Ezofowiczu<\/em> Orzeszkowej ko\u0144cz\u0105c[44]<\/a><\/sup><\/sup>. Lapidarno\u015b\u0107 i lakonizm zarzuci powie\u015bci, na \u0142amach londy\u0144skich \u201eWiadomo\u015bci\u201d, Jadwiga Jurkszus-Tomaszewska \u2013 zauwa\u017caj\u0105c, co prawda, \u201enieuchronnie narzucaj\u0105ce si\u0119 analogie z Sol\u0105 ziemi<\/em> Wittlina\u201d, lecz kontruj\u0105c r\u00f3wnocze\u015bnie poprzedni os\u0105d karc\u0105cym spostrze\u017ceniem na temat p\u0142odu wyobra\u017ani Stryjkowskiego, \u017ce \u201eAusteria<\/em> nie jest wielk\u0105 powie\u015bci\u0105 jak S\u00f3l ziemi<\/em> \u2013 tylko novelett\u0105<\/em>, pe\u0142n\u0105 tre\u015bci i w\u0105tk\u00f3w\u201d[45]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Pewn\u0105 odpowiedzi\u0105 na przesuni\u0119cia w obr\u0119bie modusu stylu oraz narracji literackiej zawsze pozostaj\u0105 zdj\u0119cia. W Austerii<\/em> odpowiada\u0142 za nie utalentowany Zbigniew Samosiuk, wsp\u00f3\u0142pracownik Andrzeja Wajdy, a jego praca mog\u0142aby w pewnych aspektach kojarzy\u0107 si\u0119 m.in. z prac\u0105 Witolda Soboci\u0144skiego fotografuj\u0105cego Wesele<\/em> z 1973 roku, film mog\u0105cy pozostawa\u0107 pod interesuj\u0105cym nas wzgl\u0119dem \u015bcis\u0142ym tertium comparationis<\/em> do Austerii<\/em>. Abstrahuj\u0105c od r\u00f3\u017cnych sposob\u00f3w sfotografowania ch\u0142opskiego i chasydzkiego ruchu tanecznego przez Soboci\u0144skiego w Weselu<\/em>, a tak\u017ce przez Samosiuka w Austerii<\/em> \u2013 nale\u017cy podkre\u015bli\u0107, \u017ce ten drugi \u2013 doskonale podkre\u015bli\u0142 wewn\u0119trzno-zewn\u0119trzny, maj\u0105cy wiele punkt\u00f3w ci\u0119\u017cko\u015bci, niejako \u201espl\u0105tany\u201d charakter ta\u0144ca chasydzkiej zbiorowo\u015bci przy jednoczesnym fotografowaniu wn\u0119trz austerii i jej pozosta\u0142ych mieszka\u0144c\u00f3w z dba\u0142o\u015bci\u0105 o kompozycj\u0119 kadru. Og\u00f3lny wyd\u017awi\u0119k sugerowa\u0142 wi\u0119c raczej, \u017ce Austeria<\/em> Samosiuka zosta\u0142a sfotografowana w konwencji, kt\u00f3ra mog\u0142a wspiera\u0107 stabilny, oniryczno-poetycki, poniek\u0105d \u201esteatralizowany\u201d sztafa\u017c filmowej ca\u0142o\u015bci. Jedynym wyj\u0105tkiem by\u0142 w tym wypadku dynamiczny portret \u017cydowskiego ta\u0144ca, sugeruj\u0105cy retoryk\u0119 operatorsk\u0105 Wesela<\/em> Soboci\u0144skiego (Soboci\u0144ski u\u017cywa\u0142 \u201edo\u015brodkowej\u201d pracy kamery, wchodzi\u0142 w t\u0142um bawi\u0105cych si\u0119, radykalnie ogranicza\u0142 przestrze\u0144 pomieszczenia, osi\u0105gaj\u0105c efekt \u015bcisku). Ju\u017c na gruncie powie\u015bci Stryjkowskiego, styl ten m\u00f3g\u0142 korespondowa\u0107 z tym, jak powie\u015b\u0107 widzieli krytycy \u2013 dostrzegaj\u0105c jej rzekom\u0105, \u201eszopkow\u0105\u201d prostot\u0119 \u2013 odnotowywan\u0105 najpierw przez Berez\u0119, a nast\u0119pnie \u2013 przez Pac\u0142awskiego.<\/p>\n\n\n\n

By\u0107 mo\u017ce ca\u0142kiem na dobre wysz\u0142o filmowi to, \u017ce niekoherentna narracja Stryjkowskiego nie sta\u0142a si\u0119 obszarem odr\u0119bnych d\u0105\u017ce\u0144 adaptacyjnych Kawalerowicza razem z Konwickim. Prawd\u0119 m\u00f3wi\u0105c, rzecz bowiem nie w tym, w jakim stopniu Austeria<\/em> zdaje si\u0119 \u2013 jak \u0142askaw by\u0142 si\u0119 wyrazi\u0107 Pazi\u0144ski \u2013 \u201epor\u00f3\u017cniona, rozchwierutana, poszarpana\u201d. Zasadniczym problemem \u2013 czas powiedzie\u0107 to g\u0142o\u015bno \u2013 jest wewn\u0119trzna niestabilno\u015b\u0107 narracji Stryjkowskiego, tj. niekonsekwencja i niekoherencja poszczeg\u00f3lnych obszar\u00f3w tekstowych powie\u015bci. Najdobitniej widoczne jest to w prologu i w epilogu Austerii<\/em>. Ten pierwszy \u2013 zdominowany zosta\u0142 masywn\u0105 parti\u0105 narracji polifonicznej, przedstawiaj\u0105c\u0105 wielokrotnie przerywan\u0105 oraz wznawian\u0105 rozmow\u0119 \u017byd\u00f3w z miasteczka na temat nadchodz\u0105cego kataklizmu. Ten ostatni wype\u0142ni\u0142a ponaddziesi\u0119ciostronicowa, niesegmentowana tyrada Gerszona o zabiciu Kozaka, \u015bmierci Buma, a tak\u017ce \u2013 spaleniu cia\u0142a Asi. Odpowiedzi\u0105 na t\u0119 strumieniowo\u015b\u0107 jest monolog \u015bwiadomo\u015bciowy Taga, r\u00f3wnie\u017c obszerny, kilkustronicowy, przedstawiaj\u0105cy jego duchowe dojrzewanie do z\u0142o\u017cenia w komendzie miasteczka ofiary z samego siebie. Opisane partie zupe\u0142nie nie przystaj\u0105 do klasycznej (wzgl\u0119dnej) r\u00f3wnowagi: opisowo-dialogowo-refleksyjnej, panuj\u0105cej w pozosta\u0142ych partiach tekstu powie\u015bci. Wiern\u0105 odpowiedzi\u0105 na takowe struktury (chorobliwie wiern\u0105) mog\u0142o by\u0107 odmienne inscenizowanie wydarze\u0144 ramowych akcji Austerii<\/em>\u2026 Dobrze, \u017ce do takiej inscenizacji nie dosz\u0142o. Rozszczepienie ramy prologowo-epilogowej Austerii<\/em> w stosunku do \u015brodkowej zawarto\u015bci powie\u015bci bywa\u0142o zaraz po opublikowaniu ksi\u0105\u017cki przedmiotem (jak si\u0119 zdaje, s\u0142usznej) krytyki, zw\u0142aszcza w londy\u0144skich \u201eWiadomo\u015bciach\u201d, gdzie Zofia Kozarynowa docenia\u0142a utw\u00f3r, ale i gromi\u0142a pisarza:<\/p>\n\n\n\n

Jest w tym co\u015b niepoj\u0119cie prawdziwego. Ale poziom opowiadania to wznosi si\u0119, to obni\u017ca, jakby autorowi przygasa\u0142a wyobra\u017ania. Wprowadza uboczne w\u0105tki, kt\u00f3re niepotrzebnie wik\u0142aj\u0105 sens powie\u015bci. Pod koniec akcja rozprasza si\u0119 i traci si\u0142\u0119 wyrazu<\/em>[46]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Wojciech Pszoniak i Marek W\u0119glarski, Austeria<\/em>, Autor: K. Ko\u0142odziejski, Prawa: WFDIF \/po Studiu Filmowym „Kadr”\/<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Zamiast zako\u0144czenia<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Filmowa Austeria<\/em> zas\u0142uguje w moim przekonaniu zdecydowanie na intryguj\u0105ce miano \u201eprzypadku problematycznego\u201d w zakresie badania przek\u0142adu intersemiotycznego, w grupie oddzia\u0142ywa\u0144 \u201eliteratura a film\u201d, i to niezale\u017cnie od tego, za jak umiej\u0119tnego kreatora legendy w\u0142asnego dzie\u0142a (a po\u015brednio: osobistej autolegendy) Kawalerowicza uznamy. W Wi\u0119cej ni\u017c kino<\/em> czytamy r\u00f3wnie solenne, co charakterystyczne zapewnienie re\u017cysera, kt\u00f3remu \u2013 niezale\u017cnie od jego deklarowanych \u201edobrych ch\u0119ci adaptatorskich\u201d \u2013 warto przypatrze\u0107 si\u0119 z pewn\u0105 porcj\u0105 hermeneutycznej podejrzliwo\u015bci \u2013 \u201eZrobi\u0142em wszystko, \u017ceby dramaturgia nie przypomina\u0142a ani melodramatu, ani sensacji\u201d, \u201eAusteria<\/em> by\u0142a najtrudniejsz\u0105 rzecz\u0105, jak\u0105 w moim \u017cyciu nakr\u0119ci\u0142em i na pewno najbardziej precyzyjn\u0105\u201d[47]<\/a><\/sup><\/sup>. Oczywi\u015bcie, nie wypada Kawalerowiczowi nie wierzy\u0107. Warto jednak pami\u0119ta\u0107, \u017ce wyst\u0119puje on (podobnie jak w przypadku Matki Joanny od Anio\u0142\u00f3w<\/em> czy Faraona<\/em>) w re\u017cysersko-scenopisarskim duecie z Konwickim, a w obr\u0119bie tego duetu zawsze uderza\u0142a pewna dezynwoltura tego drugiego. Nazwijmy j\u0105 z czystej sympatii dla pisarza \u2013 \u201esylwiczn\u0105\u201d (bo to, w ko\u0144cu, u Konwickiego czas tworzenia znakomitych, sk\u0105din\u0105d, meandrycznie wielom\u00f3wnych sylw). Pewien niedyskretny ton przecieka r\u00f3wnie\u017c do narracji osobistej wspomnianego Pami\u0119tam, \u017ce by\u0142o gor\u0105co<\/em>, w kt\u00f3rym w sprawie pisania scenariusza Austerii<\/em> padaj\u0105 wyraziste s\u0142owa:<\/p>\n\n\n\n

Scenariusz <\/em>Austerii napisali\u015bmy przy udziale samego Julka Stryjkowskiego. By\u0142 to udzia\u0142 bardzo intensywny duchowo, ale je\u015bli chodzi o prac\u0119, to Julek robi\u0142 bardzo dobr\u0105 herbat\u0119 <\/em>[sic! \u2013 K. S]. Ja mog\u0119 tak powiedzie\u0107, bo kocha\u0142em Stryjkowskiego, by\u0142 postaci\u0105 bardzo oryginaln\u0105 [\u2026]<\/em>[48]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Naturalnie, Stryjkowski m\u00f3g\u0142 zna\u0107 si\u0119 o wiele lepiej na \u201eparzeniu herbaty\u201d ni\u017c na scenopisarstwie, pomimo wszystko jego \u201ebardzo intensywny duchowo udzia\u0142\u201d w rozmowie nad filmowym kszta\u0142tem Austerii<\/em> domaga\u0142by si\u0119 odrobin\u0119 staranniejszego komentarza ze strony Konwickiego. Gwoli sprawiedliwo\u015bci \u2013 nale\u017ca\u0142oby podkre\u015bli\u0107, \u017ce r\u00f3wnie\u017c filmowa Austeria<\/em> odby\u0107 musia\u0142a ciernist\u0105 i niewdzi\u0119czn\u0105 drog\u0119 do widza. Chyba jedn\u0105 z najbardziej zapadaj\u0105cych w pami\u0119\u0107 opinii o filmie wyg\u0142osi\u0142 sam rzecznik prasowy rz\u0105du PRL, Jerzy Urban. Jego g\u0142os w sprawie dzie\u0142a uznano za rzeczywisty precedens i zdecydowane \u201eprzekroczenie kompetencji [partyjnego \u2013 K. S.] establishmentu<\/em>\u201d[49]<\/a><\/sup><\/sup>. W zwi\u0105zku ze scen\u0105 fina\u0142ow\u0105 i w odniesieniu do niej Urban m\u0119tnie orzeka\u0142: \u201ew wyobra\u017ani widza powstawa\u0142o ca\u0142kiem nowe odniesienie do rzeki krwi, kt\u00f3ra na zako\u0144czenie filmu Kawalerowicza przemywa ekran kinowy\u201d[50]<\/a><\/sup><\/sup>. Stanowi\u0107 mia\u0142o to ukryte nawi\u0105zanie do rozgrywaj\u0105cego si\u0119 w latach 1982-1985 konfliktu izraelsko-liba\u0144skiego, a \u2013 jako element propagandowej gry politycznej \u2013 stanowi\u0142o przyk\u0142ad wyj\u0105tkowo brutalnej aktualizacji i instrumentalizacji, w tym wypadku \u2013 filmu Austeria<\/em> i pracy duetu Kawalerowicz \u2013 Konwicki.<\/p>\n\n\n\n

  1. \n

    K.D. Szatrawski, Diaspora w tw\u00f3rczo\u015bci Juliana Stryjkowskiego. To\u017csamo\u015b\u0107 i pami\u0119\u0107 po Zag\u0142adzie<\/em>, [w:] tego\u017c, \u201eOdkrywa\u0142em \u015blad po \u015bladzie utracony\u2026\u201d. Ideowe uwarunkowania tw\u00f3rczo\u015bci Juliana Stryjkowskiego<\/em>, Olsztyn 2010, s. 90. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  2. \n

    T. Sobolewski, \u201eAusteria\u201d<\/em>, \u201eTygodnik Powszechny\u201d 1983, nr 4, s. 6. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  3. \n

    D. Mazur, Paradoks i topika judajska. \u201eAusteria\u201d Jerzego Kawalerowicza<\/em>, [w:] Gefilte film. W\u0105tki \u017cydowskie w kinie<\/em>, pod red. J. Preiznera, Krak\u00f3w 2008, s. 147. Za w\u0142asnym \u015bwiadectwem re\u017cysera: J. Kawalerowicz, O moich filmach. \u201eAusteria\u201d<\/em>, [w:] tego\u017c, Wi\u0119cej ni\u017c kino<\/em>, oprac. S. Ku\u015bmierczyk, S. Zawi\u015bli\u0144ski, Warszawa 2001, s. 75-76. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  4. \n

    D. Mazur, dz. cyt., s. 147. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  5. \n

    T. Konwicki, Wschody i zachody ksi\u0119\u017cyca<\/em>, Warszawa 1990, s. 75. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  6. \n

    Tam\u017ce. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  7. \n

    Tam\u017ce. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  8. \n

    K.D. Szatrawski, dz. cyt., s. 90. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  9. \n

    J. Stryjkowski, Macewa<\/em>, [w:] tego\u017c, Ocalony na Wschodzie. Z Julianem Stryjkowskim rozmawia Piotr Szewc<\/em>, Montricher (Suisse) 1991, s. 269. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  10. \n

    Tam\u017ce. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  11. \n

    Stenogram z posiedzenia Komisji Kolaudacyjnej Film\u00f3w Fabularnych w dniu 17 maja 1982 roku<\/em>, maszynopis ze zbior\u00f3w Filmoteki Narodowej, A-344 poz. 299, s. 7. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  12. \n

    S. Zawi\u015bla\u0144ski [z J. Kawalerowiczem], Polityka, kobiety i\u2026 samotno\u015b\u0107<\/em>, [w:] M. Dipont, S. Zawi\u015bla\u0144ski, Faraon kina<\/em>, Warszawa 1997, s. 80. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  13. \n

    J. Kawalerowicz, O moich filmach. \u201eAusteria\u201d<\/em>, [w:] Wi\u0119cej ni\u017c kino<\/em>, dz. cyt., s. 75. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  14. \n

    Stenogram z posiedzenia Komisji Kolaudacyjnej Film\u00f3w Fabularnych<\/em>\u2026, dz. cyt., s. 9. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  15. \n

    W roli Taga w filmowej Austerii<\/em> wyst\u0105pi\u0142 Franciszek Pieczka. J. Stryjkowski, Austeria<\/em>, Warszawa 1973, s. 118. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  16. \n

    D. Mazur, dz. cyt., s. 160. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  17. \n

    M. Zeic-Piskorska, Adaptacje utwor\u00f3w literackich w \u015bwietle morfologii filmu<\/em>, [w:] tej\u017ce, Poetyka scenariusza filmowego<\/em>, Toru\u0144 1991, s. 41-42. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  18. \n

    Tam\u017ce. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  19. \n

    Przy odrobinie wysi\u0142ku \u2013 jak si\u0119 zdaje \u2013 da\u0142oby si\u0119 z powodzeniem wyodr\u0119bni\u0107 symptomy kolejnych etap\u00f3w Bloomowskiego przezwyci\u0119\u017cania l\u0119ku przed wp\u0142ywem Stryjkowskiego w scenariuszu Konwickiego, a zatem \u2013 elementy clinamenu, tessery, kenosis<\/em>, demonizacji, askesis <\/em>oraz apophrades<\/em>. Autor Ma\u0142ej Apokalipsy<\/em> jako efeb triumfuje w ten spos\u00f3b nad dokonaniami prekursora, przejmuje pomys\u0142 Austerii<\/em> wraz z jej intersemiotyczn\u0105 ju\u017c realizacj\u0105, a tak\u017ce \u201espieni\u0119\u017ca\u201d jego dokonania pisarza w obr\u0119bie orygina\u0142u \u2013 w konkurencyjnej dziedzinie filmowej. Zob. H. Bloom, Wprowadzenie. Medytacja nad pierwsze\u0144stwem oraz streszczenie<\/em>, [w:] tego\u017c, L\u0119k przed wp\u0142ywem. Teoria poezji<\/em>, t\u0142um. A. Bielik-Robson, M. Szuster, Krak\u00f3w 2002, s. 57 i nast\u0119pne. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  20. \n

    To Konwicki w wywiadzie-rzece Pami\u0119tam, \u017ce by\u0142o gor\u0105co<\/em> z 2001 roku rozstrzyga ostatecznie spraw\u0119 ostatecznie, to mianowicie zw\u0142aszcza, \u017ce \u201epomimo szczerych ch\u0119ci Stryjkowskiego wk\u0142ad pracy prozaika nie by\u0142 wielki\u201d. Zob. T. Konwicki, Inny nar\u00f3d si\u0119 pokaza\u0142<\/em>, [w:] tego\u017c, Pami\u0119tam, \u017ce by\u0142o gor\u0105co. Rozmowa z Tadeuszem Konwickim<\/em>, przeprowadzili K. Bielas i J. Szczerba, wydanie drugie, Wo\u0142owiec 2015, s. 58, a tak\u017ce \u2013 w zwi\u0105zku z tym \u2013 zob. r\u00f3wnie\u017c P. Kanecki, Z archiwum KC PZPR: Sprawa \u201eAusterii\u201d Jerzego Kawalerowicza<\/em>, \u201eStudia Filmoznawcze\u201d 2009 nr 30, s. 203. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  21. \n

    M. Zeic-Piskorska, dz. cyt., s. 41. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  22. \n

    J. Stryjkowski, Macewa<\/em>, dz. cyt., s. 236. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  23. \n

    Tego\u017c, Austeria<\/em>, dz. cyt., s. 169. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  24. \n

    Tam\u017ce, s. 168. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  25. \n

    Tam\u017ce. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  26. \n

    Przekonanie, \u017ce Stryjkowski jest pisarzem tyrad \u2013 co, jego zdaniem, odr\u00f3\u017cnia go od Singera \u2013 potwierdza u samego \u017ar\u00f3d\u0142a Piotr Szewc. \u201eW Pana prozie nieobecno\u015b\u0107 psychologizowania zast\u0119puj\u0105 niekiedy nami\u0119tne tyrady bohater\u00f3w\u201d. \u201eTak, tyrady s\u0105 zawsze monologiem\u201d, \u201emoja proza jest realistyczna formalnie, ale z podk\u0142adem mistycznym. [\u2026] Jest maskowana realizmem. Ja w ten spos\u00f3b oszuka\u0142em czytelnika\u201d. I dalej: \u201e\u015awiat Singera to trudne \u017cycie codzienne pomieszane z seksem. Czytelnik znajduje u Singera to, czego nie znajdzie u mnie. Singer jest bardziej liryczny i wielostronny\u201d. J. Stryjkowski, Macewa<\/em>, dz. cyt., s. 237-238. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  27. \n

    M. Zeic-Piskorska, dz. cyt., s. 43. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  28. \n

    W roli Jewdochy wyst\u0105pi\u0142a w Austerii <\/em>Kawalerowicza Liliana G\u0142\u0105bczy\u0144ska. Tam\u017ce, s. 44. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  29. \n

    Tam\u017ce. W najnowszym wydaniu Austerii<\/em> Piotr Pazi\u0144ski, wyposa\u017caj\u0105c utw\u00f3r w swoje s\u0142owo krytyczne, myli w\u0142a\u015bnie ten fragment fabu\u0142y literackiej\u2026 z fabu\u0142\u0105 filmow\u0105 (rzutuje na pierwsz\u0105 t\u0119 drug\u0105): \u201eJest Blanka, macocha zmar\u0142ej Asi, kt\u00f3ra zamiast czuwa\u0107 przy zw\u0142okach zdradza m\u0119\u017ca z w\u0119gierskim huzarem\u201d. P. Pazi\u0144ski, Rozmowy z Arki<\/em>, [w:] J. Stryjkowski, Austeria<\/em>, Krak\u00f3w \u2013 Budapeszt \u2013 Syrakuzy 2020, s. IX. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  30. \n

    M. Zeic-Piskorska, dz. cyt., s. 44. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  31. \n

    D. Mazur, dz. cyt., s. 160. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  32. \n

    Tam\u017ce. Stryjkowski ujawnia ten fakt dopiero w zako\u0144czeniu powie\u015bci, do tego w spos\u00f3b zawoalowany: \u201e\u00bbJak si\u0119 nazywasz?\u00ab \u00bbJewdocha\u00ab. \u00bbSk\u0105d jeste\u015b?\u00ab \u00bbZ se\u0142a\u00ab. \u00bbCo robisz?\u00ab \u00bbKorowy pasu\u00ab. \u00bbB\u0119dziesz s\u0142u\u017cy\u0142a u mnie?\u00ab \u00bbBudu\u00ab. Przed \u015bmierci\u0105 \u017cona mu powiedzia\u0142a: \u00bbMog\u0142e\u015b poczeka\u0107, a\u017c umr\u0119\u00ab\u201d. Zob. szerzej \u2013 J. Stryjkowski, Austeria<\/em>, dz. cyt., s. 181. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  33. \n

    M. Zeic-Piskorska, dz. cyt., s. 44. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  34. \n

    J. Stryjkowski, Macewa<\/em>, dz. cyt., s. 236-237. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  35. \n

    Tam\u017ce, s. 236. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  36. \n

    H. Bereza, Dramatyzm (Julian Stryjkowski)<\/em>, [w:] tego\u017c, Spos\u00f3b my\u015blenia. 1. O prozie polskiej<\/em>, t. I, Warszawa 1989, s. 186. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  37. \n

    Jak wskazuje tytu\u0142 eseju Berezy, przywo\u0142ywana teza otrzyma\u0142a solidne ugruntowanie w ca\u0142o\u015bci ksi\u0105\u017cki (tak\u017ce kompozycyjne). Tam\u017ce, s. 185. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  38. \n

    J. Pac\u0142awski, Powie\u015bci o zaginionych cywilizacjach \u017cydowskich w Europie<\/em>, [w:] tego\u017c, Powie\u015bci i eseje Juliana Stryjkowskiego<\/em>, Kielce 1999, s. 148. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  39. \n

    Tam\u017ce, s. 149. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  40. \n

    P. Pazi\u0144ski, dz. cyt., s. X. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  41. \n

    J. Pac\u0142awski, dz. cyt., s. 143. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  42. \n

    Tam\u017ce. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  43. \n

    J. Pieszczachowicz, Austeria szeroka jak \u015bwiat<\/em>, \u201e\u017bycie Literackie\u201d 1966 nr 49 (775), s. 7. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  44. \n

    Tam\u017ce. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  45. \n

    J. Jurkszus-Tomaszewska, Preludium do czas\u00f3w zag\u0142ady<\/em>, \u201eWiadomo\u015bci\u201d 1973 nr 33\/34 (1429\/1430), s. 3. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  46. \n

    Z. Kozarynowa, Rozdro\u017ce<\/em>, \u201eWiadomo\u015bci\u201d 1968 nr 11, s. 2. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  47. \n

    J. Kawalerowicz, O moich filmach. \u201eAusteria\u201d<\/em>, dz. cyt., s. 75. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  48. \n

    T. Konwicki, Inny nar\u00f3d si\u0119 pokaza\u0142<\/em>, dz. cyt., s. 58. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  49. \n

    J. Rek, \u201eAusteria\u201d, czyli nostalgiczne oswajanie Obcego<\/em>, [w:] tego\u017c, Kino Jerzego Kawalerowicza i jego konteksty<\/em>, \u0141\u00f3d\u017a 2008, s. 177. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  50. \n

    J. Urban, 70 lat p\u00f3\u017aniej<\/em>, \u201eTu i Teraz\u201d 1983 nr 5, s. 3. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li><\/ol>\n\n\n\n\n\n\n\n

    \n\n\n\n

    <\/p>\n\n\n

    Karol Samsel<\/strong> \u2013 poeta, krytyk literacki, filozof, doktor habilitowany nauk humanistycznych, doktor filozofii. Zast\u0119pca dyrektora w Mi\u0119dzydziedzinowej Szkole Doktorskiej UW, adiunkt w Zak\u0142adzie Literatury Romantyzmu i kierownik Pracowni Historii Dramatu 1864-1939 Wydzia\u0142u Polonistyki UW, cz\u0142onek Polskiego Towarzystwa Conradowskiego. Redaktor dzia\u0142u esej\u00f3w i szkic\u00f3w w kwartalniku literacko-kulturalnym \u201eeleWator\u201d. Mieszka w Ostro\u0142\u0119ce. Wsp\u00f3\u0142redaktor Pism wybranych Cypriana Norwida (2021). Wyda\u0142 m.in. tomy wierszy: Jonestown<\/a> (2016), Z domami ludzi (2017); poematy: Autodafe<\/a> 1-5 (2018-2021); tomy ekfraz: Mistrzowie francuskiej szko\u0142y barbizo\u0144skiej (2019), Jak nale\u017cy tu grzeba\u0107? 45 wierszy o Cmentarzu Br\u00f3dnowskim i Br\u00f3dnie (2021); monografi\u0119: Norwid \u2013 Conrad. Epika w perspektywie modernizmu (2015); zbi\u00f3r tekst\u00f3w: Inwalida intencji. Studia o Norwidzie (2017) oraz razem z Wies\u0142awem Rzo\u0144c\u0105: Norwid Gomulickich (2021). Na www FORMY prowadzi blog \u201eNOTES Karola Samsela\u201d \u2013 http:\/\/www.wforma.eu\/notes-karola-samsela.html<\/a>. Pracuje nad drug\u0105 powie\u015bci\u0105 (pierwsza, zatytu\u0142owana Niemo\u017cliwo\u015b\u0107 Piety, oczekuje na druk).<\/p>\n

    Streszczenie<\/strong><\/p>\n

    Autor zmierza do wykazania, \u017ce przypadek adaptacji filmowej Austerii<\/em> jest paradygmatycznym przypadkiem przek\u0142adu intersemiotycznego \u2013 sw\u0105 wyrazisto\u015b\u0107 Austeria<\/em> Jerzego Kawalerowicza zawdzi\u0119cza z\u0142o\u017cono\u015bci czynnik\u00f3w sk\u0142adaj\u0105cych si\u0119 na nowe (semiotyczne) uj\u0119cie ca\u0142o\u015bci fabu\u0142y. Czynniki owe od lat funkcjonuj\u0105 w historii filmu jako przyk\u0142ady interpretacyjnej solidno\u015bci i transparentno\u015bci pracy Kawalerowicza. Celem niniejszej pracy jest wykazanie, \u017ce wysi\u0142ek adaptacyjny re\u017cysersko-scenopisarskiego duetu Kawalerowicza oraz Tadeusza Konwickiego, pomimo tego, \u017ce rzetelny, jest jak najdalszy od transparentno\u015bci, utrwalone za\u015b w jednodziedzinowych badaniach przekonanie o tym, \u017ce jest inaczej, w r\u00f3wnym stopniu wynika z sugestywno\u015bci legendy filmowej Austerii<\/em>, jak i konsekwentnej autolegendowej polityki samego Jerzego Kawalerowicza.<\/p>\n

    Summary<\/strong><\/p>\n

    The author aims to prove that the case of Austeria<\/em>\u2019s film adaptation is a paradigmatic case of intersemiotic translation \u2013 Jerzy Kawalerowicz\u2019s Austeria<\/em> owes its expressiveness to the complexity of factors that make up the new (semiotic) approach to the plot as a whole. These factors have been functioning in the history of the film for many years as examples of the interpretative reliability and transparency of Kawalerowicz\u2019s work. The aim of the study is to show that the adaptation effort of the directing and screenwriting of the couple Jerzy Kawalerowicz and Tadeusz Konwicki, despite the fact that it is reliable, is as far from the transparency as possible, and the belief that it is different, established in one-field research, has been equally evident from the suggestiveness of the Austeria<\/em>\u2019s film legend, and \u2013 lastly \u2013 the constant \u2018self-legend policy\u2019 of Jerzy Kawalerowicz.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    DOI: 10.56351\/PLEOGRAF.2022.3.04 Wydzia\u0142 Polonistyki Uniwersytet Warszawski ORCID: 0000-0002-2047-4508 Dramatyczne spektrum r\u00f3\u017cnic \u201eK\u0105pi\u0105cy si\u0119 w rzece o poranku chasydzi zostaj\u0105 ostrzelani przez artyleri\u0119, a rzek\u0105 sp\u0142ywa krew ofiar\u201d[1], tak s\u0142ynn\u0105 fina\u0142ow\u0105 scen\u0119 Austerii przypomina Krzysztof Dariusz Szatrawski. Bardzo trudno w filmografii lat 80-ych o inny filmowy wycinek, kt\u00f3ry wzbudzi\u0142by r\u00f3wnie wiele kontrowersji. Tadeusz Sobolewski, dla przyk\u0142adu,… Czytaj wi\u0119cej »Literacko-filmowy „problem” z „Austeri\u0105” (roztrz\u0105sania na granicy b\u0142\u0119du, rozwa\u017cania na granicy s\u0142uszno\u015bci)<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":11,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[1439],"tags":[63,1456,1268,38,1455,1443],"ppma_author":[1297],"class_list":["post-5024","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-pleograf-historyczno-filmowy-kwartalnik-filmoteki-narodowej-nr-3-2022-2","tag-adaptacja-filmowa","tag-film-adaptation","tag-jerzy-kawalerowicz","tag-kino-polskie","tag-polish-cinema","tag-tadeusz-konwicki"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t