{"id":5010,"date":"2022-09-05T15:50:54","date_gmt":"2022-09-05T14:50:54","guid":{"rendered":"https:\/\/pleograf.pl\/?p=5010"},"modified":"2022-09-27T14:37:08","modified_gmt":"2022-09-27T13:37:08","slug":"kresy-wschodnie-w-filmie-polskim-poczatku-lat-osiemdziesiatych","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/kresy-wschodnie-w-filmie-polskim-poczatku-lat-osiemdziesiatych\/","title":{"rendered":"Kresy Wschodnie w filmie polskim pocz\u0105tku lat osiemdziesi\u0105tych"},"content":{"rendered":"\n

DOI: 10.56351\/PLEOGRAF.2022.3.03<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Uniwersytet Adama Mickiewicza<\/em><\/p>\n\n\n\n

ORCID: 0000-0002-9224-6969 <\/em> <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Krzysztof Goszty\u0142a, Dolina Issy<\/em>, Autor: Romuald Pie\u0144kowski, Prawa: Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny <\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Historia Polski przez wiele wiek\u00f3w toczy\u0142a si\u0119 tak\u017ce daleko na wsch\u00f3d od dzisiejszych wschodnich jej granic. Te obszary zwyk\u0142o si\u0119 okre\u015bla\u0107 mianem Kres\u00f3w Wschodnich. Dok\u0142adne wyznaczenie ich zasi\u0119gu jest bardzo trudne i wzbudza szereg kontrowersji[1]<\/a><\/sup><\/sup>. W wyniku drugiej wojny \u015bwiatowej Polska utraci\u0142a pozosta\u0142o\u015bci dawnych Kres\u00f3w na rzecz Zwi\u0105zku Radzieckiego, kt\u00f3ry zaj\u0105\u0142 je zbrojnie we wrze\u015bniu 1939 r. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 mieszkaj\u0105cych tam Polak\u00f3w wysiedlono po zako\u0144czeniu wojny (niekt\u00f3rych w czasie jej trwania czasowo wywieziono na Syberi\u0119 i do Kazachstanu). Ze wzgl\u0119du na zale\u017cno\u015b\u0107 polityczn\u0105 Polski od ZSRR pami\u0119\u0107 o utraconych Kresach skazano na zapomnienie. Ale zupe\u0142nie o nich zapomnienie by\u0142o niemo\u017cliwe[2]<\/a><\/sup><\/sup>. \u017byli przecie\u017c wci\u0105\u017c Polacy stamt\u0105d przesiedleni. A zreszt\u0105 tam te\u017c jeszcze pozosta\u0142o ich niema\u0142o. Przede wszystkim za\u015b niepodobie\u0144stwem by\u0142o ca\u0142kowite wyrugowanie w\u0105tk\u00f3w kresowych z historii Polski. Bez nich nie da\u0142oby si\u0119 jej opowiedzie\u0107. Nadto na wschodnich obszarach Rzeczypospolitej przez wieki rozwija\u0142a si\u0119 polska kultura, mocno przesi\u0105kni\u0119ta ich specyfik\u0105. Rezygnacji z tego, co w jej ramach stworzono, nie spos\u00f3b sobie wyobrazi\u0107, jest to bowiem nierozerwalnie z\u0142\u0105czone z ca\u0142ym kompleksem kultury polskiej. Kresowo\u015b\u0107 z pewno\u015bci\u0105 stanowi wa\u017cny element to\u017csamo\u015bci Polak\u00f3w. \u015awiadczy o tym najdobitniej to, \u017ce, cho\u0107 w okresie ich zale\u017cno\u015bci od ZSRR podejmowano wysi\u0142ki celem jej likwidacji lub przynajmniej ograniczenia, okaza\u0142y si\u0119 one jednak nie do ko\u0144ca udane. <\/p>\n\n\n\n

Na pewno w stopniu niema\u0142ym zawdzi\u0119cza\u0107 to trzeba literaturze pi\u0119knej, zar\u00f3wno tej dawnej jak i wsp\u00f3\u0142czesnej. Ci, kt\u00f3rzy obj\u0119li w Polsce w\u0142adz\u0119 po wojnie, mimo \u017ce opracowali poka\u017any indeks ksi\u0105\u017cek zakazanych, nie umie\u015bcili w nim \u201ePana Tadeusza\u201d, \u201eTrylogii\u201d, \u201eNad Niemnem\u201d. Ju\u017c cho\u0107by to zagwarantowa\u0142o przetrwanie przynajmniej rudymentarnej pami\u0119ci o Kresach. A poza tym, po roku 1956, gdy przesta\u0142 obowi\u0105zywa\u0107 realizm socjalistyczny, w literaturze pozwolono, wprawdzie nie na wszystko, ale jednak o Kresach pisa\u0107. <\/p>\n\n\n\n

W rezultacie w powojennej tw\u00f3rczo\u015bci polskich pisarzy istnieje nurt okre\u015blany mianem literatury kresowej, znacz\u0105cy pod wzgl\u0119dem ilo\u015bciowym i jako\u015bciowym. Wed\u0142ug Boles\u0142awa Hadaczka[3]<\/a><\/sup><\/sup> nale\u017c\u0105 do niego wszystkie utwory tematycznie zwi\u0105zane z Kresami. W ten spos\u00f3b go okre\u015blaj\u0105c, mo\u017cna zaliczy\u0107 do niego utwory, kt\u00f3rych akcja dzieje si\u0119 na Kresach b\u0105d\u017a kt\u00f3rych bohaterowie si\u0119 tylko z nich wywodz\u0105. Jedno i drugie, mniej czy bardziej implikuje za\u015b poruszanie kwestii zwi\u0105zanych z obszarem Kres\u00f3w i ich ludno\u015bci\u0105. Mniej istotne jest natomiast to, czy autorzy utwor\u00f3w pochodz\u0105 z wschodnich ziem polskich. Literatura kresowa dzieli si\u0119 wyra\u017anie na emigracyjn\u0105 i krajow\u0105[4]<\/a><\/sup><\/sup>. Ta pierwsza rozwija\u0142a si\u0119 nieprzerwanie od czas\u00f3w powojennych, a mo\u017ce ju\u017c w czasie wojny, druga za\u015b w\u0142a\u015bciwie dopiero po 1956 r. Na emigracji nie napotyka\u0142a ona \u017cadnych barier cenzuralnych, a w kraju bardzo liczne. Dlatego krajowa literatura kresowa ma cz\u0119sto do\u015b\u0107 wyrafinowan\u0105 form\u0119, dzi\u0119ki czemu dawa\u0142o si\u0119 w niej ukry\u0107 rzeczy niemo\u017cliwe do wyra\u017cenia wprost. <\/p>\n\n\n\n

Tematyka kresowa by\u0142a poruszana w kinie Drugiej Rzeczypospolitej[5]<\/a><\/sup><\/sup>, do\u015b\u0107 trudno natomiast jej si\u0119 doszuka\u0107 w filmach nakr\u0119conych w okresie Polski Ludowej. Fakt ten nie powinien dziwi\u0107, bo kino to sztuka masowa, a przecie\u017c rz\u0105dz\u0105cym zale\u017ca\u0142o, aby masy zapomnia\u0142y o Kresach, a zw\u0142aszcza kto je Polsce odebra\u0142[6]<\/a><\/sup><\/sup>. By\u0142o jednak mo\u017cliwe pokazanie siedemnastowiecznych zmaga\u0144 na wschodzie w Panu Wo\u0142odyjowskim<\/em> (1969, re\u017c. J. Hoffman) i Potopie<\/em> (1974, re\u017c. ten\u017ce)[7]<\/a><\/sup><\/sup>. Filmy te m\u00f3wi\u0142y o dziejach, kt\u00f3rych nie zdecydowano si\u0119 utajni\u0107, a kt\u00f3rych pierwowzory literackie znajdowa\u0142y si\u0119 w powszechnym obiegu. By\u0107 mo\u017ce by\u0142o tak dlatego, \u017ce chodzi\u0142o o dzieje do\u015b\u0107 odleg\u0142e, nie dotykaj\u0105ce bezpo\u015brednio niedawnych, wci\u0105\u017c pami\u0119tanych wydarze\u0144 na Wile\u0144szczy\u017anie, Wo\u0142yniu czy Podolu, kt\u00f3rych cenzura nie pozwala\u0142a porusza\u0107. Tylko niekiedy w filmach, kt\u00f3rych akcja rozgrywa\u0142a si\u0119 w czasie drugiej wojny \u015bwiatowej czy na Ziemiach Odzyskanych, jeden z bohater\u00f3w, ale nie pierwszoplanowy zaci\u0105ga\u0142 z ruska. Na ca\u0142e dialogi wypowiadane ze wschodni\u0105 intonacj\u0105 i to prowadzone przez g\u0142\u00f3wnych bohater\u00f3w pozwolono jedynie w Samych swoich<\/em> (1967, re\u017c. S. Ch\u0119ci\u0144ski). Dlaczego jednak rodziny Pawlak\u00f3w i Kargul\u00f3w z tego filmu musia\u0142y opu\u015bci\u0107 swoje domy na wschodzie i przenie\u015b\u0107 si\u0119 na zach\u00f3d, widzowie si\u0119 nie dowiaduj\u0105[8]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

Warto przypomnie\u0107, \u017ce nie dosz\u0142o do realizacji film\u00f3w poruszaj\u0105cych wschodnie sprawy Polak\u00f3w. Andrzejowi Wajdzie mimo wieloletnich stara\u0144 nie uda\u0142o si\u0119 dokona\u0107 ekranizacji dotycz\u0105cego tych spraw \u201ePrzedwio\u015bnia\u201d Stefana \u017beromskiego[9]<\/a><\/sup><\/sup>. Na pocz\u0105tku 1981 r. Wojciech Wiszniewski mia\u0142 zacz\u0105\u0107 prac\u0119 nad \u201eKr\u00f3lob\u00f3jcami\u201d<\/em>, filmem o porwaniu Stanis\u0142awa Augusta przez konfederat\u00f3w barskich, niestety re\u017cyser zmar\u0142 nagle kilka dni przed rozpocz\u0119ciem zdj\u0119\u0107[10]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

W zwi\u0105zku z buntem spo\u0142ecze\u0144stwa wobec panowania w\u0142adz komunistycznych, maj\u0105cym miejsce latem 1980 r., nast\u0105pi\u0142 trwaj\u0105cy kilkana\u015bcie miesi\u0119cy okres, w kt\u00f3rym mo\u017cliwe sta\u0142o si\u0119 otwarte m\u00f3wienie o rzeczach dot\u0105d obj\u0119tych zakazami cenzury, tak\u017ce w kinie[11]<\/a><\/sup><\/sup>. Nale\u017ca\u0142y do nich r\u00f3wnie\u017c sprawy kresowe. I to nie te z odleg\u0142ej przesz\u0142o\u015bci, ale te wci\u0105\u017c \u017cywo obchodz\u0105ce rodziny przesiedlone z Wilna czy ze Lwowa, bo tkwi\u0105ce w ich pami\u0119ci i domagaj\u0105ce si\u0119 upublicznienia. <\/p>\n\n\n\n

W tym kr\u00f3tkim okresie swobody wypowiedzi, na temat Kres\u00f3w g\u0142os stara\u0142o si\u0119 zabra\u0107 r\u00f3wnie\u017c kino. Wydaje si\u0119 to ca\u0142kiem naturalne, jako \u017ce wielu tw\u00f3rc\u00f3w filmowych ju\u017c wcze\u015bniej, o ile pozwala\u0142a cenzura, stara\u0142o si\u0119 wypowiada\u0107 o wa\u017cnych kwestiach dotycz\u0105cych ca\u0142ego spo\u0142ecze\u0144stwa polskiego, a niekoniecznie wygodnych dla w\u0142adz. \u015awiadczy o tym najlepiej istotny nurt rozwijaj\u0105cy si\u0119 w drugiej po\u0142owie lat siedemdziesi\u0105tych \u2013 kino moralnego niepokoju[12]<\/a><\/sup><\/sup>. Natomiast tematyk\u0119 kresow\u0105 mniej czy bardziej porusza\u0142o par\u0119 film\u00f3w, kt\u00f3re na ekrany wesz\u0142y jednak ju\u017c po og\u0142oszeniu stanu wojennego, a wi\u0119c w nast\u0119pnym okresie: Znachor<\/em> (1982, re\u017c. J. Hoffman), Dolina Issy<\/em> (1982, re\u017c. T. Konwicki), Wyj\u015bcie awaryjne<\/em> (1982, re\u017c. R. Za\u0142uski), Austeria<\/em> (1982, re\u017c. J. Kawalerowicz), ewentualnie te\u017c Gwiezdny py\u0142<\/em> (TV 1982, re\u017c. A. Kondratiuk). <\/p>\n\n\n\n

Niew\u0105tpliwie te filmy, prac\u0119 nad kt\u00f3rymi rozpocz\u0119to jeszcze przed stanem wojennym, utorowa\u0142y drog\u0119 innym, podejmuj\u0105cym w kolejnych latach podobn\u0105 tematyk\u0119: Sob\u00f3l i panna<\/em> (1983, re\u017c. H. Drapella), Przemytnicy <\/em>(1984, re\u017c. W. Olszewski), Lata dwudzieste, lata trzydzieste<\/em> (1984, re\u017c. J. Rzeszewski) \u2013 w kt\u00f3rych jest tylko w\u0105tek nafciarzy z Ma\u0142opolski Wschodniej, Kronika wypadk\u00f3w mi\u0142osnych<\/em> (1986, re\u017c. A. Wajda), Nad Niemnem<\/em> \u2013 czteroodcinkowy serial telewizyjny i film kinowy (1987, re\u017c. Z. Ku\u017ami\u0144ski), Spadek<\/em> (TV 1988, re\u017c. M. Gronowski). <\/p>\n\n\n\n

Spo\u015br\u00f3d tych nakr\u0119conych na pocz\u0105tku dekady z pewno\u015bci\u0105 Dolina Issy<\/em> mog\u0142a uchodzi\u0107 za najbardziej podejrzan\u0105 pod wzgl\u0119dem politycznym. Nie do\u015b\u0107, \u017ce by\u0142o w niej polskie ziemia\u0144stwo na Litwie, to jej literacki pierwowz\u00f3r stanowi\u0142a autobiograficzna powie\u015b\u0107 Czes\u0142awa Mi\u0142osza. A Mi\u0142osz by\u0142 pisarzem emigracyjnym, w dodatku uciekinierem z Polski Ludowej, po swojej ucieczce ods\u0105dzany od czci i wiary, a potem skazany na zapomnienie, lecz w 1980 r. zosta\u0142 wyr\u00f3\u017cniony literack\u0105 Nagrod\u0105 Nobla. Za\u015b re\u017cyser filmu, b\u0119d\u0105cy tak\u017ce pisarzem, wracaj\u0105cym w swych powie\u015bciach na rodzim\u0105 Wile\u0144szczyzn\u0119, nale\u017ca\u0142 pod\u00f3wczas do tw\u00f3rc\u00f3w opozycyjnych. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Maciej Mazurkiewicz, Dolina Issy<\/em>, Autor: Romuald Pie\u0144kowski, Prawa: Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Nie tylko Dolina Issy<\/em> jest oparta na utworze, kt\u00f3ry mo\u017cna zaliczy\u0107 do literatury kresowej. Znachor<\/em> to ekranizacja powie\u015bci Tadeusza Do\u0142\u0119gi-Mostowicza, nie pierwsza w kinie polskim[13]<\/a><\/sup><\/sup>, aczkolwiek nie w ca\u0142o\u015bci jej akcja dzieje si\u0119 na wschodzie. Austeria<\/em>, b\u0119d\u0105ca te\u017c utworem o tematyce \u017cydowskiej, powsta\u0142a na podstawie powie\u015bci Juliana Stryjkowskiego. Wyj\u015bcie awaryjne<\/em>, w\u0142a\u015bciwie tylko z jednym bohaterem z Kres\u00f3w, nie jest ekranizacj\u0105 \u017cadnego utworu literackiego, ale jego scenariusz napisa\u0142 Andrzej Mularczyk, kt\u00f3ry jest te\u017c autorem scenariusza Samych swoich<\/em>. Gwiezdny py\u0142<\/em> powsta\u0142 wed\u0142ug scenariusza Kondratiuka. <\/p>\n\n\n\n

Je\u015bli idzie o p\u00f3\u017aniejsze filmy, to te\u017c przewa\u017caj\u0105 w\u015br\u00f3d nich ekranizacje: Sob\u00f3l i panna<\/em> oparta jest na powie\u015bci J\u00f3zefa Weyssenhoffa, Kronika wypadk\u00f3w mi\u0142osnych<\/em> na powie\u015bci Tadeusza Konwickiego, a Nad Niemnem<\/em> na Elizy Orzeszkowej. Pewnych problem\u00f3w dostarczaj\u0105 Przemytnicy<\/em>, kt\u00f3rzy s\u0105 adaptacj\u0105 przedwojennej powie\u015bci Sergiusza Piaseckiego Kochanek Wielkiej Nied\u017awiedzicy<\/em>, jednak w czo\u0142\u00f3wce nie ma o tym mowy. Wymienienie nie\u017cyj\u0105cego pisarza emigracyjnego zapewne by\u0142oby wtedy ju\u017c mo\u017cliwe. To nic, \u017ce re\u017cyser przeni\u00f3s\u0142 miejsce akcji z pogranicza polsko-bia\u0142oruskiego (czy te\u017c polsko-radzieckiego) na pogranicze polsko-rumu\u0144skie i tak pozosta\u0142 powie\u015bciowy czas akcji \u2013 wczesne lata dwudzieste, a przede wszystkim zarys fabu\u0142y, nazwiska niekt\u00f3rych bohater\u00f3w. Jednak o kresowe realia raczej tu nie zadbano. Recenzent pisa\u0142, \u017ce \u201ena ekranie mamy do czynienia ze \u015bwiatem ca\u0142kowicie wypreparowanym z jakichkolwiek reali\u00f3w terytorialnych, czasowych, obyczajowych i kulturowych\u201d[14]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

Chocia\u017c, jak wy\u017cej zaznaczono, pochodzenie autora nie czyni automatycznie jego utworu dzie\u0142em literatury kresowej, ale cz\u0119sto si\u0119 z nim \u0142\u0105czy. W przypadku film\u00f3w tak\u017ce. Na pewno w przypadku re\u017cysera Doliny Issy<\/em>. Tak\u017ce Kawalerowicza, pochodz\u0105cego z Kres\u00f3w po\u0142udniowo-wschodnich, nie kryj\u0105cego domieszki ormia\u0144skiej krwi[15]<\/a><\/sup><\/sup>. Kondratiuk pochodzi za\u015b z Polesia, a wraz z rodzin\u0105 w czasie drugiej wojny \u015bwiatowej zosta\u0142 wywieziony do Kazachstanu. Wspomnie\u0107 te\u017c trzeba o aktorach. Rol\u0119 m\u0142ynarza w Znachorze<\/em> zagra\u0142 Bernard \u0141adysz, s\u0142ynny \u015bpiewak operowy, kt\u00f3ry nigdy nie pozby\u0142 si\u0119 wile\u0144skiego akcentu. Z kolei w roli pana Kol\u0119dy w Wyj\u015bciu awaryjnym<\/em> wyst\u0105pi\u0142 Jerzy Michotek, lwowianin. A w filmie Kondratiuka, w kt\u00f3rym dwoje g\u0142\u00f3wnych bohater\u00f3w to kresowiacy, graj\u0105[16]<\/a><\/sup><\/sup> ich Krzysztof Chamiec, pochodz\u0105cy z Wo\u0142ynia oraz Iga Cembrzy\u0144ska, nie maj\u0105ca wschodnich korzeni, kt\u00f3r\u0105 w zwi\u0105zku z tym re\u017cyser pos\u0142a\u0142 do swojej ciotki, aby si\u0119 od niej nauczy\u0142a, jak by\u0107 kobiet\u0105 stamt\u0105d[17]<\/a><\/sup><\/sup> . <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Bernard \u0141adysz i Jerzy Bi\u0144czycki, Znachor,<\/em> Autor: J\u00f3zef Letkier, Prawa: Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Jak stwierdzi\u0142 Jacek Kolbuszewski[18]<\/a><\/sup><\/sup>, Kresy w kulturze polskiej przybieraj\u0105 posta\u0107 mitu arkadyjskiego albo mitu heroicznego. Kresy s\u0105 Arkadi\u0105 ze wzgl\u0119du na swoje pi\u0119kno i przyrodzon\u0105 dobro\u0107 \u017cyj\u0105cych na nich ludzi. Ale s\u0105 te\u017c nieustannie zagro\u017cone przez r\u00f3\u017cnego rodzaju wrog\u00f3w, co jaki\u015b czas je naje\u017cd\u017caj\u0105cych, tote\u017c ich mieszka\u0144c\u00f3w cechowa\u0107 musi heroizm, poniewa\u017c wci\u0105\u017c musz\u0105 by\u0107 gotowi do ich obrony. Te dwa przeplataj\u0105ce si\u0119 ze sob\u0105 mity stale przejawiaj\u0105 si\u0119 na kartach dzie\u0142 literackich. Ich obecno\u015b\u0107 mo\u017cna zauwa\u017cy\u0107 te\u017c w filmie. <\/p>\n\n\n\n

Arkadyjska jest zatem dolina rzeki Issy, widziana oczami ch\u0142opca, Tomasza (Maciej Mazurkiewicz), wychowuj\u0105cego si\u0119 we dworze, pe\u0142nym pami\u0105tek chlubnej przesz\u0142o\u015bci, w okolicy zachwycaj\u0105cej swym pi\u0119knem, cho\u0107 chwilami wr\u0119cz niesamowitej. \u201eKraina szcz\u0119\u015bliwej obfito\u015bci \u2013 jak pisa\u0142 Andrzej Ko\u0142ody\u0144ski \u2013 kt\u00f3ra istnieje tylko we wspomnieniu. Dlatego opowie\u015b\u0107 o niej urywa si\u0119 w chwili odjazdu Tomasza (\u2026): kto przekroczy granic\u0119 dzieci\u0144stwa, staje si\u0119 wygna\u0144cem skazanym na rozpami\u0119tywanie obraz\u00f3w. Dolina ja\u015bnieje w nich blaskiem pi\u0119kniejszym ni\u017c rzeczywisto\u015b\u0107, przemienia si\u0119 w mit. Od czas\u00f3w Mickiewicza tak\u0105 mityczn\u0105 Arkadi\u0105 jest w kulturze polskiej Litwa\u201d[19]<\/a><\/sup><\/sup>. Nie bez znaczenia s\u0105 tu te\u017c ludzie \u2013 ziemianie, niejednokrotnie ekscentrycy, ale i ci z innych warstw spo\u0142ecznych, zawsze interesuj\u0105cy, obdarzeni pasj\u0105. Ch\u0142opiec w\u015br\u00f3d nich \u017cyj\u0105cy z pewno\u015bci\u0105 wyro\u015bnie na kogo\u015b niezwyk\u0142ego. <\/p>\n\n\n\n

Tytu\u0142owy bohater Znachora<\/em>, ci\u0119\u017cko do\u015bwiadczony przez \u017cycie, w swych w\u0119dr\u00f3wkach dociera gdzie\u015b na Kresy p\u00f3\u0142nocno-wschodnie. Tutaj w\u015br\u00f3d katolik\u00f3w i prawos\u0142awnych, Polak\u00f3w i Bia\u0142orusin\u00f3w, ale na og\u00f3\u0142 poczciwych ludzi, cho\u0107 nie pozbawionych wad, popl\u0105tane nici jego losu zostaj\u0105 wreszcie rozpl\u0105tane. I mo\u017ce si\u0119 to zdarzy\u0107 tylko w tym miejscu. W ba\u015bniowym zak\u0105tku, na ziemiach wschodnich przedwojennej Polski. <\/p>\n\n\n\n

Arkadi\u0105 zdaje si\u0119 galicyjskie miasteczko, zamieszka\u0142e przewa\u017cnie przez \u017byd\u00f3w, ukazane w Austerii<\/em>. \u015awiat nie jest tu pozbawiony problem\u00f3w, ale jest przynajmniej z grubsza uporz\u0105dkowany, zw\u0142aszcza dla ludzi pok\u0142adaj\u0105cych ufno\u015b\u0107 w wierze odziedziczonej po przodkach. Zw\u0142aszcza chasyd\u00f3w zgromadzonych wok\u00f3\u0142 swego cadyka. Mo\u017ce jest tak dlatego, \u017ce w dalekim Wiedniu czuwa nad tym \u015bwiatem cesarz Franciszek J\u00f3zef, kt\u00f3rego dobrze zna pani rezyduj\u0105ca w pobliskim pa\u0142acu. <\/p>\n\n\n\n

Natomiast Wyj\u015bcie awaryjne<\/em> to film komediowy, satyra na wsp\u00f3\u0142czesne, wielce naganne uk\u0142ady spo\u0142eczne. G\u0142\u00f3wna bohaterka czuje si\u0119 w nich jak ryba w wodzie. Ale jej m\u0105\u017c, s\u0105dz\u0105c z jego intonacji pochodz\u0105cy z Galicji Wschodniej, nie chce mie\u0107 z nimi nic wsp\u00f3lnego. \u00d3w pan Kol\u0119da oddaje si\u0119 hodowli r\u00f3\u017c, jego dzie\u0142em jest specjalna ich odmiana, zwana marsza\u0142kami. Nie ukrywa, \u017ce chodzi o marsza\u0142ka J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego, kt\u00f3remu w PRL-u pomnik\u00f3w nie stawiano. Ten przesiedleniec stworzy\u0142 sobie w\u0142asny \u015bwiat, zapewne z element\u00f3w, kt\u00f3re przywi\u00f3z\u0142 ze wschodu. I mimo \u017ce dynamiczna ma\u0142\u017conka niejednokrotnie go wci\u0105ga do swoich godnych pot\u0119pienia sprawek, on uparcie do tego \u015bwiata powraca. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Bo\u017cena Dykiel i Jerzy Michotek, Wyj\u015bcie awaryjne, <\/em>Autor: Stefan Kurzyp, Prawa: WFDiF \/po Studiu Filmowym „Kadr”<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Swoj\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107 wykreowali niew\u0105tpliwie te\u017c g\u0142\u00f3wni bohaterowie Gwiezdnego py\u0142u<\/em>. Cembrzy\u0144ska i Chamiec graj\u0105 tutaj niem\u0142ode ju\u017c ma\u0142\u017ce\u0144stwo, bezdzietne, samowystarczalne, bo \u017cyj\u0105ce z w\u0142asnego ogrodu b\u0105d\u017a te\u017c z dobrodziejstwa natury. W\u0142a\u015bciwie to dziwacy, w ka\u017cdym razie ludzie nietypowi jak na pocz\u0105tek lat osiemdziesi\u0105tych, z jego licznymi problemami, nie tylko materialnymi[20]<\/a><\/sup><\/sup>. Ich mowa zdradza kresowe pochodzenie i mo\u017ce jako\u015b uzasadnia ich inno\u015b\u0107. Dlatego nie dziwi nieznane ich otoczeniu zatroskanie o przysz\u0142o\u015b\u0107 ca\u0142ego globu i spos\u00f3b w jaki chc\u0105 mu zapewni\u0107 przetrwanie. <\/p>\n\n\n\n

Omawiane filmy wykorzystuj\u0105 te\u017c mit heroiczny Kres\u00f3w Wschodnich. Ale nie czyni\u0105 tego dok\u0142adnie tak jak literatura, zw\u0142aszcza emigracyjna, ukazuj\u0105ca dzielnych ludzi staj\u0105cych w obronie swej ziemi rodzinnej, jak to jest chocia\u017cby w Po\u017codze<\/em> Zofii Kossak-Szczuckiej czy Nadberezy\u0144cach<\/em> Floriana Czarnyszewicza. Raczej wspominaj\u0105 tylko o zagro\u017ceniach wisz\u0105cych nad Arkadi\u0105. A je\u015bli si\u0119 one urealniaj\u0105, to zdaj\u0105 si\u0119 na razie nieznacz\u0105ce. W Dolinie Issy<\/em> s\u0105 to litewscy terrory\u015bci, kt\u00f3rzy dokonuj\u0105, na szcz\u0119\u015bcie nieudanego, zamachu na dw\u00f3r. W Austerii <\/em>wybucha pierwsza wojna \u015bwiatowa, b\u0119d\u0105ca pocz\u0105tkiem ko\u0144ca galicyjskiego sztetla, z czego sobie nikt z jego mieszka\u0144c\u00f3w nie zdaje sprawy. Ale wie o nim re\u017cyser, wiedz\u0105 widzowie, dlatego, jak pisze Micha\u0142 Boni, jest w tym filmie \u201epatos zagro\u017cenia\u201d[21]<\/a><\/sup><\/sup>. Tw\u00f3rcy film\u00f3w, ci\u0105gle ze wzgl\u0119du na cenzur\u0119, nie m\u00f3wi\u0105 wszystkiego, zak\u0142adaj\u0105c mo\u017ce, \u017ce widz i tak wie, co dzia\u0142o si\u0119 na Kresach podczas rewolucji pa\u017adziernikowej, w latach drugiej wojny \u015bwiatowej i po jej zako\u0144czeniu. Znachor<\/em> ko\u0144czy si\u0119 happy endem \u2013 profesor Wilczur (Jerzy Bi\u0144czycki) odnajduje sw\u0105 c\u00f3rk\u0119 (Anna Dymna), a ta wychodzi za m\u0105\u017c za m\u0142odego ziemianina (Tomasz Stockinger). Niestety, jak mo\u017cna si\u0119 domy\u015bli\u0107, ju\u017c za kilka lat wybuchnie wojna. Je\u015bli on nie zginie w kampanii wrze\u015bniowej, to mo\u017ce zostanie rozstrzelany pod Katyniem albo przedostanie si\u0119 na Zach\u00f3d i b\u0119dzie walczy\u0142 dalej, ale po wojnie stanie si\u0119 emigrantem. J\u0105 wraz z dzie\u0107mi wywioz\u0105 do Kazachstanu, sk\u0105d mo\u017ce wyjdzie z Armi\u0105 Andersa, by po\u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 potem z m\u0119\u017cem na emigracji b\u0105d\u017a wyjedzie po wojnie do Polski w nowych granicach, gdzie staraj\u0105c si\u0119 ukry\u0107 inteligenckie pochodzenie i \u017ce ma m\u0119\u017ca na Zachodzie, b\u0119dzie stara\u0107 si\u0119 usilnie da\u0107 dzieciom wykszta\u0142cenie. Takie scenariusze pozostawa\u0142y jednak w sferze domys\u0142\u00f3w. Na ich realizacj\u0119 trzeba b\u0119dzie jeszcze troch\u0119 poczeka\u0107. <\/p>\n\n\n\n

Zwr\u00f3ci\u0107 trzeba uwag\u0119 r\u00f3wnie\u017c na to, \u017ce ludzie z Kres\u00f3w w filmach dziej\u0105cych si\u0119 wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie tak\u017ce bywaj\u0105 heroiczni. Kol\u0119da z komedii Za\u0142uskiego niema\u0142o musi si\u0119 natrudzi\u0107, aby do szklarni, w kt\u00f3rych hoduje r\u00f3\u017ce marsza\u0142ki, nie dociera\u0142 zgie\u0142k wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci. Z kolei ma\u0142\u017conkowie z Gwiezdnego py\u0142u<\/em> pr\u00f3buj\u0105 jakby ratowa\u0107 ca\u0142y \u015bwiat. Nie wyst\u0119puj\u0105 wi\u0119c w obronie Kres\u00f3w, z kt\u00f3rych, jak si\u0119 zn\u00f3w mo\u017cna domy\u015bli\u0107, wyjechali ju\u017c dawno w traumatycznych okoliczno\u015bciach. Broni\u0105 jednak czego\u015b, co mo\u017ce nie do ko\u0144ca zostaje zwerbalizowane, ale co bez w\u0105tpienia jest tego warte. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Krzysztof Chamiec i Iga Cembrzy\u0144ska, Gwiezdny py\u0142; <\/em>Autor: brak danych, Prawa: nieustalone<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Powojenne kino polskie nie mia\u0142o zbyt wielkich do\u015bwiadcze\u0144 w odtwarzaniu Kres\u00f3w, jako\u015b jednak musia\u0142o je markowa\u0107[22]<\/a><\/sup><\/sup>. Mog\u0142oby si\u0119 wydawa\u0107, \u017ce przynajmniej z krajobrazami nie powinno mie\u0107 k\u0142opot\u00f3w, wystarczy\u0142o zdj\u0119cia kr\u0119ci\u0107 za wschodni\u0105 granic\u0105. Ale nie by\u0142o to mo\u017cliwe. Dlatego krajobrazy w omawianych filmach nie s\u0105 krajobrazami dawnej Polski wschodniej. Litw\u0119 w Dolinie Issy<\/em> udaje Suwalszczyzna[23]<\/a><\/sup><\/sup>. W galicyjski sztetl w Austerii<\/em> wcieli\u0142 si\u0119 mazowiecki Odrzyw\u00f3\u0142 i Przedb\u00f3rz z regionu \u0142\u00f3dzkiego. Problem\u00f3w mog\u0142yby nastr\u0119cza\u0107 sceny rozgrywaj\u0105ce si\u0119 w znanych miastach kresowych. Takowych jednak w tych filmach nie ma. P\u00f3\u017aniej w Kronice wypadk\u00f3w mi\u0142osnych <\/em>s\u0105 sceny rozgrywaj\u0105ce si\u0119 w Wilnie, kt\u00f3re nakr\u0119cono w Przemy\u015blu. Polscy filmowcy do Wilna weszli dopiero pod koniec lat osiemdziesi\u0105tych, by\u0142a to ekipa Konwickiego realizuj\u0105ca Opowie\u015b\u0107 o \u201eDziadach\u201d Adama Mickiewicza. Lawa<\/em>[24]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/em> <\/p>\n\n\n\n

O kresowo\u015bci miejsc i ludzi w omawianych filmach w pierwszej kolejno\u015bci \u015bwiadczy mowa bohater\u00f3w. W powie\u015bciach autorzy powiadamiaj\u0105 czytelnik\u00f3w, \u017ce ten czy \u00f3w pos\u0142uguje si\u0119 jednym z rozpowszechnionych na Kresach dialekt\u00f3w, a niekiedy nawet fragmenty tekstu, na przyk\u0142ad wypowiedzi, upodabniaj\u0105 do tych wersji polszczyzny, ale jedynie w dialogu filmowym mo\u017cna odtworzy\u0107 ich brzmienie. W filmach z lat osiemdziesi\u0105tych odtwarzano je wyj\u0105tkowo cz\u0119sto. Nie tylko zreszt\u0105 w wy\u017cej wymienionych, tak\u017ce jeszcze w Rykowisku<\/em> (1986, re\u017c. G. Skurski) oraz Wcze\u015bniej urodzonym<\/em> (TV 1988, re\u017c. K. Gruber). Fakt, \u017ce tak wielu bohater\u00f3w filmowych z tej dekady m\u00f3wi wschodni\u0105 polszczyzn\u0105, jest zastanawiaj\u0105cy. Szczeg\u00f3lnie, \u017ce m\u00f3wi si\u0119 ni\u0105 r\u00f3wnie\u017c w filmach wcale nie dziej\u0105cych si\u0119 na Kresach, na co przyk\u0142adem s\u0105 te\u017c dwa w\u0142a\u015bnie wymienione. Co prawda jej u\u017cywanie jest w nich umotywowane wschodnim pochodzeniem niekt\u00f3rych bohater\u00f3w, \u017cyj\u0105cych od <\/strong>dawna z dala od swych miejsc rodzimych. Aczkolwiek gdyby pochodzili oni z innych stron i w zwi\u0105zku z tym nie zaci\u0105gali z ruska, nie wp\u0142yn\u0119\u0142oby to w najmniejszym stopniu na zrozumienie tre\u015bci filmu. Jednak tw\u00f3rcy tych film\u00f3w nie bez przyczyny ka\u017c\u0105 swym bohaterom tak m\u00f3wi\u0107. W samej intonacji kresowej kryje si\u0119 bowiem okre\u015blone znaczenie. <\/p>\n\n\n\n

Ju\u017c dawno pono\u0107 ludno\u015b\u0107 kresowa twierdzi\u0142a, \u017ce \u201ez ruska po polsku \u0142agodniejsza mowa\u201d[25]<\/a><\/sup><\/sup>. Natomiast na Polakach ze \u015brodkowej i zachodniej cz\u0119\u015bci ziem polskich polszczyzna rozwijaj\u0105ca si\u0119 pod wp\u0142ywem j\u0119zyk\u00f3w wschodnios\u0142owia\u0144skich robi\u0142a wra\u017cenie nadzwyczajnej, a przez to wzbudza\u0142a spore zaciekawienie. By\u0142y to b\u0105d\u017a co b\u0105d\u017a dialekty i gwary, kt\u00f3rymi w\u0142ada\u0142a ludno\u015b\u0107 z krain uwiecznionych na kartach wielkich dzie\u0142 literatury polskiej. A poza tym ich \u0142agodniejsze i jednocze\u015bnie jakby bardziej na\u0142adowane emocjami brzmienie sprawia\u0142o, \u017ce uwa\u017cano je za wyj\u0105tkowo mi\u0142e dla ucha. <\/p>\n\n\n\n

W omawianych obrazach ci, kt\u00f3rzy tak m\u00f3wi\u0105, s\u0105 obdarzeni podobnymi cechami charakteru. A wi\u0119c s\u0105 do\u015b\u0107 konserwatywni, przez to za\u015b przywi\u0105zani do tradycji, kieruj\u0105 si\u0119 przede wszystkim emocjami i dlatego nieraz wpadaj\u0105 w k\u0142opoty, maj\u0105 jednak zawsze dobre intencje. Tw\u00f3rcy film\u00f3w chc\u0105c zaznaczy\u0107, \u017ce ten czy \u00f3w bohater jest w\u0142a\u015bnie taki, czynili to za pomoc\u0105 odpowiedniej stylizacji jego wypowiedzi. A zatem w filmach ci, kt\u00f3rzy m\u00f3wi\u0105 ze wschodni\u0105 intonacj\u0105 i akcentem s\u0105 zazwyczaj dobrymi lud\u017ami. <\/p>\n\n\n\n

Filmy z kresowymi bohaterami nie ukrywaj\u0105 jednak konflikt\u00f3w rozdzieraj\u0105cych spo\u0142ecze\u0144stwo Kres\u00f3w Wschodnich, zw\u0142aszcza klasowych, \u0142\u0105cz\u0105cych si\u0119 na og\u00f3\u0142 z narodowo\u015bciowymi. Ale wskazuje si\u0119 zawsze na mo\u017cliwo\u015b\u0107 ich za\u0142agodzenia, cho\u0107by ze wzgl\u0119du na rozmaite zale\u017cno\u015bci wyst\u0119puj\u0105ce mi\u0119dzy poszczeg\u00f3lnymi grupami ludno\u015bci kresowej. W niejednej scenie wida\u0107 zatem reprezentant\u00f3w ziemia\u0144stwa i ch\u0142opstwa, kt\u00f3rzy bynajmniej nie s\u0105 wobec siebie panami i s\u0142ugami, a w ka\u017cdym razie nie tylko nimi. Poza tym w tych\u017ce filmach mi\u0119dzy przedstawicielami obydwu grup spo\u0142ecznych mog\u0105 kojarzy\u0107 si\u0119 ma\u0142\u017ce\u0144skie pary. Ten i nie tylko ten fakt dowodzi, \u017ce spo\u0142ecze\u0144stwo Kres\u00f3w z powodzeniem potrafi\u0142o radzi\u0107 sobie z wszelkimi, r\u00f3\u017cnicuj\u0105cymi je podzia\u0142ami. W zwi\u0105zku z tym trudno nie zapyta\u0107: czy tw\u00f3rcy tych film\u00f3w pokazuj\u0105c spo\u0142ecze\u0144stwo kresowe, mieli na my\u015bli tak\u017ce swoje, w kt\u00f3rym w\u00f3wczas trwa\u0142 ostry konflikt mi\u0119dzy rz\u0105dz\u0105cymi a rz\u0105dzonymi? Z pewno\u015bci\u0105 nie mo\u017cna tego wykluczy\u0107[26]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

Kreuj\u0105c na ekranie Kresy Wschodnie, filmowcy czyni\u0105 je obszarem wr\u0119cz egzotycznym, barwnym \u2013 zupe\u0142nie innym ni\u017c nieciekawa, szara rzeczywisto\u015b\u0107 ostatniej dekady PRL-u. Osi\u0105gaj\u0105 to w du\u017cej mierze, wprowadzaj\u0105c elementy odmiennych kultur, egzystuj\u0105ce obok siebie. Najbardziej zwraca uwag\u0119 kultura \u017cydowska. Najwi\u0119cej trudu celem jej odtworzenia zadano sobie w Austerii. <\/em>R\u00f3wnie\u017c w innych filmach mo\u017cna zobaczy\u0107 \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy ubieraj\u0105 si\u0119, m\u00f3wi\u0105 i w og\u00f3le zachowuj\u0105 si\u0119 inaczej ni\u017c bohaterowie innej narodowo\u015bci. W Dolinie Issy<\/em> sw\u0105 niesamowito\u015bci\u0105 uwag\u0119 przykuwa rabin zagrany przez Joann\u0119 Szczepkowsk\u0105. Osoby reprezentuj\u0105ce inne narodowo\u015bci to raczej postacie epizodyczne, jak na przyk\u0142ad Jewdocha (Liliana G\u0142\u0105bczy\u0144ska) z Austerii<\/em>, wsp\u00f3\u0142tworz\u0105ce jednak wra\u017cenie wielokulturowo\u015bci Kres\u00f3w. <\/p>\n\n\n\n

Poza tym egzotyk\u0119 Kres\u00f3w tworzy r\u00f3wnie\u017c jaki\u015b czynnik nadprzyrodzony, obecny mi\u0119dzy innymi w ukazywanej kulturze ludowej, szczeg\u00f3lnie w ludowych wierzeniach. Typ narracji zastosowany w Dolinie Issy<\/em>, kt\u00f3ra sk\u0142ada si\u0119 w\u0142a\u015bciwie z rozlicznych, nie zawsze do ko\u0144ca doprowadzonych w\u0105tk\u00f3w, umo\u017cliwi\u0142 wyra\u017ane wyeksponowanie tych\u017ce wierze\u0144. Mo\u017cna wi\u0119c w filmie zobaczy\u0107 diab\u0142a, w mundurze rosyjskiego \u017co\u0142nierza, kt\u00f3ry psychicznie dr\u0119czy Baltazara (Krzysztof Goszty\u0142a). A tak\u017ce Magdalen\u0119 (Anna Dymna), nieszcz\u0119\u015bliwie zakochan\u0105 w ksi\u0119dzu, kt\u00f3ra po swej samob\u00f3jczej \u015bmierci straszy nocami swoich bliskich. W innych filmach nie ma a\u017c takich niesamowito\u015bci, jednak czasami o podobnych jest mowa. W Znachorze<\/em> utrata pami\u0119ci tytu\u0142owego bohatera stanowi przyczyn\u0119 niezwyk\u0142ych, ocieraj\u0105cych si\u0119 o cud wydarze\u0144. Niesamowity jest ponadto \u201ewzmacniacz my\u015bli\u201d, kt\u00f3ry buduje i u\u017cywa celem ratowania \u015bwiata bohater Gwiezdnego py\u0142u<\/em>. <\/p>\n\n\n\n

Nie od rzeczy b\u0119dzie tu jeszcze uwaga, \u017ce omawiane filmy wpisywa\u0142y si\u0119 niejednokrotnie w zainteresowania polskiego kina dwudziestoleciem mi\u0119dzywojennym, kt\u00f3re mia\u0142y ju\u017c miejsce w latach siedemdziesi\u0105tych i trwa\u0142y w nast\u0119pnej dekadzie. Polska przedwojenna rozci\u0105ga\u0142a si\u0119 wszak\u017ce jeszcze na cz\u0119\u015b\u0107 dawnych Kres\u00f3w. Skoro zacz\u0119to na ekranie przedstawia\u0107 t\u0119 Polsk\u0119 z rozmaitymi jej realiami, w ko\u0144cu przysz\u0142a kolej na przedstawienie tak\u017ce jej ziem wschodnich. A wi\u0119c w jakim\u015b stopniu polskie filmy o czasach przedwojennych \u2013 b\u0119d\u0105ce zreszt\u0105 rodzimym przejawem og\u00f3lno\u015bwiatowego trendu okre\u015blanego mianem \u201emody retro\u201d \u2013 przyczyni\u0142y si\u0119 do pojawienia si\u0119 film\u00f3w kresowych[27]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

Filmy kresowe z pocz\u0105tku lat osiemdziesi\u0105tych, tak\u017ce p\u00f3\u017aniejsze, ewidentnie ukazywa\u0142y Kresy Wschodnie i ludzi stamt\u0105d pochodz\u0105cych w postaci wyidealizowanej. Dotyczy to te\u017c wszystkich \u00f3wczesnych obraz\u00f3w ukazuj\u0105cych okres mi\u0119dzywojenny. A\u017c dziw bierze, \u017ce dopuszczono w og\u00f3le do ich powstania, a skoro powsta\u0142y, nie zosta\u0142y od\u0142o\u017cone na p\u00f3\u0142ki R\u00f3\u017cne mog\u0105 by\u0107 tego powody. Generalnie, jak powiedziano, w okresie od lata 1980 r. do wprowadzenia stanu wojennego mo\u017cliwo\u015bci poruszania temat\u00f3w dot\u0105d zakazanych znacznie si\u0119 zwi\u0119kszy\u0142y. Ale o Kresach pozwolono m\u00f3wi\u0107 tak\u017ce p\u00f3\u017aniej. Filmy zwi\u0105zane z Kresami wesz\u0142y na ekrany w\u0142a\u015bciwie ju\u017c po og\u0142oszeniu stanu wojennego. No c\u00f3\u017c, re\u017cim komunistyczny tak czy inaczej coraz bardziej s\u0142ab\u0142, tak\u017ce w Zwi\u0105zku Radzieckim, szuka\u0142 wi\u0119c nowej formu\u0142y dla ustroju, w ramach kt\u00f3rego rz\u0105dzi\u0142. A to wi\u0105za\u0142o si\u0119 z pewn\u0105 liberalizacj\u0105, niemo\u017cliw\u0105 wszak\u017ce bez ograniczenia dzia\u0142a\u0144 cenzury. Nie bez znaczenia by\u0142o te\u017c to, \u017ce kraj zalewa\u0142y wydawnictwa drugoobiegowe, w kt\u00f3rych problematyk\u0119 kresow\u0105 poruszano swobodnie. Rz\u0105dz\u0105cy nie mogli zatem po dawnemu nie dopuszcza\u0107 do jakichkolwiek wypowiedzi o polskiej obecno\u015bci na obszarach dzisiejszych zachodnich kra\u0144c\u00f3w Zwi\u0105zku Radzieckiego. Ponadto, nie mo\u017cna wykluczy\u0107, \u017ce obraz wyidealizowanych Kres\u00f3w Wschodnich by\u0142 w\u00f3wczas potrzebny chyba wi\u0119kszo\u015bci polskiego spo\u0142ecze\u0144stwa, borykaj\u0105cego si\u0119 ze skutkami wprowadzenia w powojennej Polsce takiego a nie innego systemu spo\u0142eczno-politycznego. Odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do takiego ich wizerunku, mo\u017cna by\u0142o wzbudzi\u0107 w sobie nadziej\u0119, \u017ce \u00f3wczesny, kolejny kryzys uda si\u0119 z powodzeniem przezwyci\u0119\u017cy\u0107. Kresy by\u0142y wszak tak r\u00f3\u017cnorodne, ze wszystkich stron zagro\u017cone, a mimo to jako\u015b trwa\u0142y. Mo\u017ce wi\u0119c spo\u0142ecze\u0144stwo polskie, wprawdzie niestety ju\u017c poza Kresami, jednak wyjdzie ca\u0142o ze wsp\u00f3\u0142czesnych zmaga\u0144. Na takie nadzieje, z rozmys\u0142em b\u0105d\u017a z musu, w\u0142adze \u00f3wczesne wyra\u017ca\u0142y zgod\u0119. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Maciej Mazurkiewicz, Dolina Issy, <\/em>Autor: Romuald Pie\u0144kowski, Prawa: Filmoteka Narodowa Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Bez w\u0105tpienia filmy o tematyce kresowej, jakie pojawi\u0142y si\u0119 w polskim kinie na pocz\u0105tku lat osiemdziesi\u0105tych nale\u017c\u0105 z pewno\u015bci\u0105 do najbardziej interesuj\u0105cych w ca\u0142ej dekadzie. Wprawdzie zale\u017cny by\u0142 on od literatury pi\u0119knej, ale to jest charakterystyczne i dla innych fenomen\u00f3w polskiej tw\u00f3rczo\u015bci filmowej. Tak czy inaczej uda\u0142o si\u0119 stworzy\u0107 kilka do\u015b\u0107 sugestywnych wizerunk\u00f3w Kres\u00f3w. Uda\u0142o si\u0119 o nich przypomnie\u0107, a m\u0142odemu pokoleniu przekaza\u0107 w og\u00f3le podstawowe wiadomo\u015bci ich dotycz\u0105ce. To nic, \u017ce p\u00f3ki co by\u0142y one bardziej arkadyjskie ni\u017c heroiczne. Wynika\u0142o to przede wszystkim ze wzgl\u0119d\u00f3w cenzuralnych. Ale po wielu latach ich wypychania z jawnego dyskursu spo\u0142ecznego, pojawienie si\u0119 ich w postaci idealnej, wydaje si\u0119 z psychologicznego punktu widzenia naturaln\u0105 kolej\u0105 rzeczy. Na w\u0105tki heroiczne, nierzadko naznaczone martyrologi\u0105 i niekiedy krytyczne wobec mitologii kresowej, przyjdzie czas dopiero po roku 1989, w ca\u0142kiem innym kontek\u015bcie politycznym. <\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

  1. P. Eberhardt, Kresy Wschodnie \u2013 granice, terytorium, ludno\u015b\u0107 polska<\/em> [w:] Europa nieprowincjonalna. Przemiany na ziemiach wschodnich dawnej Rzeczypospolitej (Bia\u0142oru\u015b, Litwa, \u0141otwa, Ukraina, wschodnie pogranicze III Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1772-1999<\/em>, pod red. K. Jasiewicza, Warszawa \u2013 Londyn 1999, s. 29; K. Brown, Kresy. Biografia krainy, kt\u00f3rej nie ma<\/em>, prze\u0142. A. Czwojdrak, Krak\u00f3w 2013, s. 15. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  2. A. Karwi\u0144ska, Ma\u0142e ojczyzny \u2013 mi\u0119dzy pami\u0119ci\u0105 a mitem. Przyk\u0142ad Kres\u00f3w<\/em> [w:] Pami\u0119\u0107 Kres\u00f3w \u2013 Kresy w pami\u0119ci,<\/em> pod red. B. Tracza, Katowice \u2013 Gliwice \u2013 Warszawa 2019, s. 17-23. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  3. B. Hadaczek, Kresy w literaturze polskiej. Studia i szkice<\/em>, Gorz\u00f3w Wielkopolski 1999, s. 16-27. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  4. S. Uliasz, Problem Kres\u00f3w w literaturze polskiej lat 1918-2018. Znacz\u0105ce perspektywy interpretacyjne, \u201eTematy i Konteksty\u201d 2018, nr 8, s. 23.<\/em> \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  5. A. Uryniak, Egzotyka wyrobu krajowego. Filmy o tematyce \u201ekresowej\u201d w kontek\u015bcie polityki wobec mniejszo\u015bci narodowych II Rzeczypospolitej<\/em>, \u201ePleograf. Kwartalnik Akademii Polskiego Filmu\u201d, 2019, nr 1, ttps:\/\/pleograf.pl\/index.php\/egzotyka-wyrobu-krajowego-filmy-o-tematyce-kresowej-w-kontekscie-polityki-wobec-mniejszosci-narodowych-w-ii-rzeczypospolitej\/ (dost\u0119p: 3. 08. 2022). \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  6. P. Kurpiewski, Historia na ekranie Polski Ludowej<\/em>, Gda\u0144sk 2017, s. 28. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  7. Nie zekranizowano w okresie PRL \u201eOgniem i mieczem\u201d ze wzgl\u0119du na wymow\u0119 antyrosyjsk\u0105 tej cz\u0119\u015bci Trylogii. Por. J. Sztachelska, PRL-owski \u017cywot Henryka Sienkiewicza<\/em> [w:] Kariera pisarza w PRL-u<\/em>, pod red. M. Budnik, K. Budrowskiej, E. D\u0105browicz, K. Ko\u015bciewicz, Warszawa 2014, s. 20. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  8. G. Pe\u0142czy\u0144ski, Trylogia Sylwestra Ch\u0119ci\u0144skiego<\/em>, \u201eKonteksty Kultury\u201d 2015, t. 12, nr 3, s. 371-375. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  9. T. Lubelski, Historia nieby\u0142a kina PRL<\/em>, Krak\u00f3w 2012, s. 135-145. \u201ePrzedwio\u015bnie\u201d przeni\u00f3s\u0142 na ekran Filip Bajon w 2001 r. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  10. Tam\u017ce, s. 241-261. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  11. A. Misiak, Kinematograf kontrolowany. Cenzura filmowa w kraju socjalistycznym i demokratycznym (PRL i USA). Analiza socjologiczna<\/em>, Krak\u00f3w 2006, s. 304-308. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  12. D. Dabert, Kino moralnego niepokoju. Wok\u00f3\u0142 wybranych problem\u00f3w poetyki i etyki<\/em>, Pozna\u0144 2003, s. 41-88. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  13. Zob. S. Janicki, Znachor po raz pierwszy<\/em>, \u201eFilm\u201d1982, nr 2., s. 12-13. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  14. B. Zagroba, Kontrabanda bana\u0142u<\/em>, \u201eFilm\u201d 1985, nr 43, s. 8. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  15. D. Skotarczak, Jerzy Kawalerowicz \u2013 polski re\u017cyser filmowy ormia\u0144skiego pochodzenia<\/em>, \u201eBiuletyn Ormia\u0144skiego Towarzystwa Kulturalnego\u201d 2002, nr 28\/29, s. 42-45. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  16. Ig\u0119 Cembrzy\u0144sk\u0105 i Krzysztofa Chamca dubbinguj\u0105 w Gwiezdnym pyle <\/em>Wanda \u0141uczycka i Janusz Paluszkiewicz. Chodzi\u0142o zapewne o wyzyskanie ich \u201estarszych g\u0142os\u00f3w\u201d. Cembrzy\u0144ska i Chamiec graj\u0105 osoby znacznie starsze od siebie. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  17. Iga Cembrzy\u0144ska w rozmowie z Magdalen\u0105 Adaszewsk\u0105. M\u00f3j intymny \u015bwiat<\/em>, Warszawa 2016, s. 216-217. \u2191<\/a> <\/li>

  18. J. Kolbuszewski, Kresy<\/em>, Wroc\u0142aw 1995, s. 35-40. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  19. A. Ko\u0142ody\u0144ski, Przek\u0142ad z Mi\u0142osza<\/em>, \u201eFilm\u201d 1982, nr 31, s. 7; por. K. M\u0119trak, Podr\u00f3\u017c do krainy cieni<\/em>, \u201eKino\u201d 1981, nr 8, s. 23-24.. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  20. J. Nowakowski, Filmowa tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Andrzeja Kondratiuka<\/em>, Pozna\u0144 1999, s. 40. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  21. M. Boni, Przed dniem ostatnim<\/em>, \u201eKino\u201d 1983, nr 4, s. 5. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  22. G. Pe\u0142czy\u0144ski, Restauracja \u201eKresowa\u201d,<\/em> Krak\u00f3w 2011, s. 119-124. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  23. T. Konwicki, Pami\u0119tam, \u017ce by\u0142o gor\u0105co. Rozmowy przeprowadzili Katarzyna Bielas i Jacek Szczerba<\/em>, Krak\u00f3w 2001, s. 143, 209. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  24. Tam\u017ce, s. 165-168. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  25. J. Bartmi\u0144ski, \u201eZ ruska po polsku \u0142agodniejsza mowa\u201d czyli o j\u0119zyku folkloru na pograniczu polsko-ukrai\u0144skim,<\/em> \u201eAkcent\u201d 1987, nr 3., s. 84-93. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  26. Zob. J. \u0141u\u017cy\u0144ska-Doroba, Portret czy karykatura. Filmowy obraz \u015bwiadomo\u015bci spo\u0142eczno-narodowej ch\u0142op\u00f3w od ko\u0144ca XVIII w. do II wojny \u015bwiatowej<\/em>, \u0141\u00f3d\u017a 1991, s. 150. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  27. D. Skotarczak, Kilka uwag na temat wizerunku dwudziestolecia mi\u0119dzywojennego w kinie PRL <\/em>[w:] Historia jako pokusa. Spojrzenie przez pryzmat Westerplatte<\/em>, pod red. J. Marszalca, Gda\u0144sk 2012, s. 318-319. \u2191<\/a> <\/p> <\/li><\/ol>\n\n\n\n

    \n\n\n\n

    Dorota Skotarczak<\/strong> \u2013 prof. dr hab., kierownik Pracowni Historii Wizualnej w Instytucie Historii UAM. Zajmuje si\u0119 histori\u0105 wizualn\u0105, histori\u0105 kultury, kultur\u0105 PRL. Autorka ok. 170 publikacji, w tym ksi\u0105\u017cek: Od Astaire\u2019a do Travolty. Ameryka\u0144ski musical filmowy w kontek\u015bcie historii Stan\u00f3w Zjednoczonych 1927\u20131979<\/em>, Pozna\u0144 1996; Historia ameryka\u0144skiego musicalu filmowego<\/em>, Wroc\u0142aw 2002; Obraz spo\u0142ecze\u0144stwa PRL w komedii filmowej<\/em>, Pozna\u0144 2004; Historia wizualna<\/em>, Pozna\u0144 2012; Otwiera\u0107, milicja<\/em>! O powie\u015bci kryminalnej w PRL<\/em>, Szczecin-Warszawa 2019; Stanis\u0142aw Bareja. Jego czasy i filmy<\/em>, \u0141\u00f3d\u017a 2022. <\/p>\n\n\n\n

    <\/p>\n\n\n\n

    Streszczenie<\/strong>: <\/p>\n\n\n\n

    Do Polski nale\u017ca\u0142y rozleg\u0142e tereny rozci\u0105gaj\u0105ce si\u0119 na wsch\u00f3d od jej obecnych granic. Ziemie te zaj\u0105\u0142 Zwi\u0105zek Radziecki podczas drugiej wojny \u015bwiatowej, a ludno\u015b\u0107 polska tam mieszkaj\u0105ca w wi\u0119kszo\u015bci zosta\u0142a wysiedlona. Ze wzgl\u0119du na zale\u017cno\u015b\u0107 Polski od ZSRR  nie wolno by\u0142o oficjalnie o tym m\u00f3wi\u0107. Pozwalano tylko na ograniczone poruszanie tego tematu w literaturze wysokoartystycznej. W jeszcze mniejszym stopniu w filmie. Na pocz\u0105tku lat osiemdziesi\u0105tych w zwi\u0105zku z pewn\u0105 liberalizacj\u0105 polityczn\u0105 w kraju, pojawi\u0142o si\u0119 kilka film\u00f3w, kt\u00f3rych akcja dzieje si\u0119 na Kresach Wschodnich lub w kt\u00f3rych wyst\u0119puj\u0105 ludzie stamt\u0105d pochodz\u0105cy. Filmy te otwar\u0142y drog\u0119 innym podobnym, nakr\u0119conym p\u00f3\u017aniej. Przejawiaj\u0105 si\u0119 w nich mity kresowe, szczeg\u00f3lnie arkadyjski, ale i w pewnej mierze heroiczny. Ich tw\u00f3rcy mieli niew\u0105tpliwie problem z odtworzeniem rzeczywisto\u015bci Kres\u00f3w. Czyni\u0105 to przede wszystkim ka\u017c\u0105c aktorom m\u00f3wi\u0107 polszczyzn\u0105 stylizowan\u0105 na dialekty kresowe. A tak\u017ce przedstawiaj\u0105c je jako obszar wielokulturowy, w pewnym sensie egzotyczny, dzi\u0119ki r\u00f3\u017cnym spo\u0142eczno\u015bciom narodowym.  Filmy te tworz\u0105 pewien nurt w kinie polskim lat osiemdziesi\u0105tych, interesuj\u0105cy pod wzgl\u0119dem artystycznym i, w nie mniejszym stopniu spo\u0142ecznym.<\/p>\n\n\n\n

    Summary: <\/strong><\/p>\n\n\n\n

    Poland included large areas east of the present borders. This country was occupied by the Soviet Union during the Second World War, and most of the Polish population living there was expelled. Because of Poland\u2019s dependence on the USSR, it was forbidden to talk about it officially. This subject has been mentioned only to a limited extent in the highly artistic literature. Even less in the movies. In the early 1980s, as part of the political liberalisation of the country, there were several films set in the eastern regions or in which people from those regions appeared. These films opened the way for others to be shot later. They reveal myths, mostly arcadic, but also partly heroic. Their creators undoubtedly had difficulty in reproducing the reality of the frontier regions. They do this mainly by letting the actors speak Polish, which is stylized into line dialects. And to present it as a multicultural area, exotic in a way, thanks to different national communities. These films form a trend in Polish cinema of the 1980s that is artistically as well as socially interestin<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Do Polski nale\u017ca\u0142y rozleg\u0142e tereny rozci\u0105gaj\u0105ce si\u0119 na wsch\u00f3d od jej obecnych granic. Ziemie te zaj\u0105\u0142 Zwi\u0105zek Radziecki podczas drugiej wojny \u015bwiatowej, a ludno\u015b\u0107 polska tam mieszkaj\u0105ca w wi\u0119kszo\u015bci zosta\u0142a wysiedlona. Ze wzgl\u0119du na zale\u017cno\u015b\u0107 Polski od ZSRR nie wolno by\u0142o oficjalnie o tym m\u00f3wi\u0107. Pozwalano tylko na ograniczone poruszanie tego tematu w literaturze wysokoartystycznej. W jeszcze mniejszym stopniu w filmie. Na pocz\u0105tku lat osiemdziesi\u0105tych w zwi\u0105zku z pewn\u0105 liberalizacj\u0105 polityczn\u0105 w kraju, pojawi\u0142o si\u0119 kilka film\u00f3w, kt\u00f3rych akcja dzieje si\u0119 na Kresach Wschodnich lub w kt\u00f3rych wyst\u0119puj\u0105 ludzie stamt\u0105d pochodz\u0105cy. Filmy te otwar\u0142y drog\u0119 innym podobnym, nakr\u0119conym p\u00f3\u017aniej. Przejawiaj\u0105 si\u0119 w nich mity kresowe, szczeg\u00f3lnie arkadyjski, ale i w pewnej mierze heroiczny. Ich tw\u00f3rcy mieli niew\u0105tpliwie problem z odtworzeniem rzeczywisto\u015bci Kres\u00f3w. Czyni\u0105 to przede wszystkim ka\u017c\u0105c aktorom m\u00f3wi\u0107 polszczyzn\u0105 stylizowan\u0105 na dialekty kresowe. A tak\u017ce przedstawiaj\u0105c je jako obszar wielokulturowy, w pewnym sensie egzotyczny, dzi\u0119ki r\u00f3\u017cnym spo\u0142eczno\u015bciom narodowym. Filmy te tworz\u0105 pewien nurt w kinie polskim lat osiemdziesi\u0105tych, interesuj\u0105cy pod wzgl\u0119dem artystycznym i, w nie mniejszym stopniu spo\u0142ecznym. <\/p>\n","protected":false},"author":11,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[1439],"tags":[1454,1268,38,587,1455,1443],"ppma_author":[937],"class_list":["post-5010","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-pleograf-historyczno-filmowy-kwartalnik-filmoteki-narodowej-nr-3-2022-2","tag-andrzej-kondratiuk","tag-jerzy-kawalerowicz","tag-kino-polskie","tag-kresy-wschodnie","tag-polish-cinema","tag-tadeusz-konwicki"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t