{"id":4906,"date":"2022-09-03T14:43:17","date_gmt":"2022-09-03T13:43:17","guid":{"rendered":"https:\/\/pleograf.pl\/?p=4906"},"modified":"2022-09-27T14:40:51","modified_gmt":"2022-09-27T13:40:51","slug":"w-srodku-polityczno-kulturalnej-burzy-przyczynek-do-badan-nad-sytuacja-polskiej-krytyki-filmowej-pierwszej-polowy-lat-80","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/w-srodku-polityczno-kulturalnej-burzy-przyczynek-do-badan-nad-sytuacja-polskiej-krytyki-filmowej-pierwszej-polowy-lat-80\/","title":{"rendered":"W \u015brodku polityczno-kulturalnej burzy. Przyczynek do bada\u0144 nad sytuacj\u0105 polskiej krytyki filmowej pierwszej po\u0142owy lat 80."},"content":{"rendered":"\n

DOI: 10.56351\/PLEOGRAF.2022.3.11<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Uniwersytet Adama Mickiewicza<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Marek Wilk, Austeria<\/em>, Autor: Romuald Pie\u0144kowski, Prawa: Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Bardzo zdynamizowana na prze\u0142omie lat 70. i 80. XX wieku kompleksowa globalizacja i amerykanizacja przestrzeni kulturowej, a zw\u0142aszcza popkulturowej, dokonuj\u0105ca si\u0119 dzi\u0119ki b\u0142yskawicznemu rozwojowi medialnemu, dotkn\u0119\u0142a nie tylko blok kapitalistycznych pa\u0144stw zachodnich, ale r\u00f3wnie\u017c (cho\u0107 w proporcjonalnie mniejszym stopniu) kraje zdominowane przez komunistyczny Zwi\u0105zek Radziecki. Film sta\u0142 si\u0119 w\u00f3wczas jednym z podstawowych narz\u0119dzi kulturowej ekspansji, ale kiedy w sferze \u015bwiatowej popkultury swoj\u0105 supremacj\u0119 zaznacza\u0142o Hollywood[1]<\/a><\/sup><\/sup>, polska kultura prze\u017cywa\u0142a trudny okres stanu wojennego oraz zmaga\u0142a si\u0119 z powa\u017cnym kryzysem rodzimego kina. Pocz\u0105tkowo ratunku upatrywano w rozwi\u0105zaniach systemowych takich jak Komitet Ocalenia Kinematografii[2]<\/a><\/sup><\/sup> \u2013 pr\u00f3bowano wp\u0142yn\u0105\u0107 na w\u0142adz\u0119, wymuszaj\u0105c na niej lepsz\u0105 promocj\u0119 polskich obraz\u00f3w za granic\u0105 oraz odpowiedni balans mi\u0119dzy produkcj\u0105 kina rozrywkowego a finansowaniem dzie\u0142 artystycznych. Jerzy Bajdor, podsekretarz stanu Ministerstwa Kultury i Sztuki (czyli szef kinematografii), w przeprowadzonej w 1983 roku przez Zygmunta Marci\u0144czaka rozmowie konstatowa\u0142: <\/p>\n\n\n\n

\u201eKino popularne\u201d wcale nie musi oznacza\u0107 tw\u00f3rczo\u015bci gorszej kategorii, koncesji na rzecz z\u0142ego smaku czy te\u017c eliminowania wszelkich warto\u015bci, poza najprymitywniej rozumian\u0105 rozrywk\u0105. (\u2026) o\u017cywienie tego nurtu nie mo\u017ce oznacza\u0107 rezygnacji z kina problemowego, kt\u00f3re podejmuje trudne i wa\u017ckie tematy spo\u0142eczne, nawi\u0105zuje dialog z widzami zach\u0119caj\u0105c do refleksji, dyskusji, sporu<\/em>[3]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/em>\n<\/p>\n\n\n\n

Wymijaj\u0105ca wypowied\u017a tego partyjnego funkcjonariusza doskonale obrazuje stan polskiej kinematografii okresu stanu wojennego, kiedy w\u0142adza nadawa\u0142a wi\u0119ksze znaczenie produkcjom skierowanym do masowej publiczno\u015bci, \u015bwiadomie zaniedbuj\u0105c rozw\u00f3j kina artystycznego. Na nic zda\u0142y si\u0119 wysuwane dwa lata wcze\u015bniej na \u0142amach prasy propozycje, w kt\u00f3rych wa\u017cn\u0105 rol\u0119 odgrywa\u0142o (\u2026) przyj\u0119cie za\u0142o\u017cenia, i\u017c polityk ani urz\u0119dnik nie s\u0105 ekspertami w dziedzinie tw\u00f3rczo\u015bci kulturalnej i pozycji takiej nie mog\u0105 sobie uzurpowa\u0107. Natomiast niezb\u0119dne jest w zwi\u0105zku z tym podniesienie rangi krytyki, kt\u00f3rej musi zosta\u0107 odj\u0119ta dwuznaczno\u015b\u0107 administracyjnej s\u0142u\u017cebno\u015bci<\/em>[4]<\/a><\/sup><\/sup>. Pr\u00f3ba nadania dziennikarzom filmowym statusu kulturowych przewodnik\u00f3w narodu przygn\u0119bionego wprowadzeniem stanu wojennego, omamionego przez ameryka\u0144sk\u0105 komercj\u0119 lub ogl\u0105daj\u0105cego na ekranach toporne produkty socrealizmu spotyka\u0142a si\u0119 niekiedy z g\u0142osami polemicznymi. Dla przyk\u0142adu, Tomasz Mi\u0142kowski wskazywa\u0142 w swoim tek\u015bcie raczej na upadek autorytetu krytyka, ni\u017c widzia\u0142 w jego dzia\u0142alno\u015bci prasowej antidotum na zaistnia\u0142y kryzys. M\u00f3wi\u0142 o zaniedbaniu przez bran\u017c\u0119 jej g\u0142\u00f3wnej misji, za kt\u00f3r\u0105 uwa\u017ca\u0142 (\u2026) tworzenie pomostu, dialogu mi\u0119dzy faktem artystycznym a odbiorcami, i \u2013 szerzej \u2013 mi\u0119dzy literatur\u0105 i sztuk\u0105 a spo\u0142ecze\u0144stwem<\/em>[5]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

Dodatkowo warto w tym miejscu przywo\u0142a\u0107 s\u0142owa ludzi zaanga\u017cowanych w kreowanie naszego rodzimego repertuaru \u2013 dzia\u0142aczy bezpo\u015brednio odpowiedzialnych za wspomniany wy\u017cej marazm, z kt\u00f3rym krytycy mieli si\u0119 zmierzy\u0107. Chocia\u017cby na \u0142amach \u201eEkranu\u201d w 1983 roku zosta\u0142 opublikowany wywiad z Romanem Bonieckim, dyrektorem Przedsi\u0119biorstwa Dystrybucji Film\u00f3w. Jego rozmowa ze Zdzis\u0142awem Ornatowskim oscylowa\u0142a wok\u00f3\u0142 wyboru importowanych do kraju zachodnich film\u00f3w, a tak\u017ce oceny \u00f3wczesnej polskiej i \u015bwiatowej widowni. Boniecki poinformowa\u0142, \u017ce w\u015br\u00f3d 24 zakupionych obraz\u00f3w dominowa\u0142o ameryka\u0144skie kino rozrywkowe \u2013 m. in. Imperium kontratakuje<\/em> (1980) Irvina Kershnera, Poszukiwacze zaginionej Arki<\/em> (1981) i 1941<\/em> (1979) Stevena Spielberga czy Ucieczka z Nowego Jorku<\/em> (1981) Johna Carpentera. Zdaniem Bonieckiego publiczno\u015b\u0107 wyra\u017ca\u0142a g\u0142\u0119bokie pragnienie ogl\u0105dania tego typu produkcji, jednocze\u015bnie nie wykazuj\u0105c zainteresowania wchodz\u0105cym wtedy na ekrany Dantonem<\/em> (1982) Andrzeja Wajdy, co mo\u017cemy uzna\u0107 za element propagandowego przekazu w\u0142adzy PRL-u[6]<\/a><\/sup><\/sup>. O wyrazistej reprezentacji Hollywoodu Boniecki wypowiada\u0142 si\u0119 z lekkim pob\u0142a\u017caniem \u2013 pojawi\u0142 si\u0119 komentarz okre\u015blaj\u0105cy te filmy jako b\u0142ah\u0105 historyjk\u0119 dla wzruszonych tanimi chwytami mas, a Spielberg zosta\u0142 nazwany manipulatorem[7]<\/a><\/sup><\/sup>. Postaw\u0119 Bonieckiego nale\u017cy okre\u015bli\u0107 zatem jako sprzeczn\u0105 wewn\u0119trznie, gdy\u017c na przestrzeni kilku zda\u0144 zdo\u0142a\u0142 on pot\u0119pi\u0107 zachodni\u0105 kinematografi\u0119 rozrywkow\u0105, obrazi\u0107 rodzim\u0105 widowni\u0119 oraz poinformowa\u0107 o zakupie licencji na projekcj\u0119 wszystkich pogardzanych przez niego film\u00f3w. Jego perspektywa by\u0142a bez w\u0105tpienia zale\u017cna od panuj\u0105cego w\u00f3wczas poczucia, \u017ce w obliczu niezadowalaj\u0105cych rezultat\u00f3w finansowych polskich film\u00f3w nale\u017cy natychmiast udost\u0119pni\u0107 szerokiej publiczno\u015bci wielkie, zagraniczne produkcje o wysokim potencjale komercyjnym. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Waldemar Pi\u0105tek, Jerzy P\u0142a\u017cewski, J\u00f3zef G\u0119bski, Adam Wy\u017cy\u0144ski; Autorka: Dominika Suder; Prawa: Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Cho\u0107 krytyka nie zaj\u0119\u0142a jednoznacznego stanowiska na temat \u00f3wczesnych zachodnich trend\u00f3w, to za spraw\u0105 ostrych i pot\u0119piaj\u0105cych owo zjawisko wypowiedzi Jerzego P\u0142a\u017cewskiego \u201eKino Nowej Przygody\u201d (jak sam okre\u015bli\u0142 je krytyk[8]<\/a><\/sup><\/sup>) kojarzy\u0142o si\u0119 w \u015brodowisku prawie wy\u0142\u0105cznie pejoratywnie. Dziennikarz zarzuca\u0142 pr\u0105dowi, zainicjowanemu przez Spielberga i Lucasa w drugiej po\u0142owie lat 70., zbytni\u0105 infantylizacj\u0119 tre\u015bci, moraln\u0105 p\u0142asko\u015b\u0107 \u015bwiata przedstawionego czy prostot\u0119 narracyjn\u0105. Przy swoich olbrzymich sukcesach komercyjnych stanowi\u0142 on realne zagro\u017cenie dla kina, na jakim krytyk si\u0119 wychowa\u0142 i jakie ceni\u0142 najbardziej. P\u0142a\u017cewski utrzymywa\u0142, \u017ce Je\u015bli mi\u0119kkimi \u0142apkami poczciwego E.T. mieliby\u015bmy wykarczowa\u0107 trudne, ale pi\u0119kne kino Resnais\u2019go, Wendersa czy Tarkowskiego, to Nowa Przygoda by\u0142aby najferalniejsz\u0105 przygod\u0105 kinematografii<\/em>[9]<\/a><\/sup><\/sup>. Jednym z krytyk\u00f3w, kt\u00f3ry nie podziela\u0142 jego obaw by\u0142 Tadeusz Sobolewski. Twierdzi\u0142, \u017ce ba\u015bniowa formu\u0142a tych film\u00f3w kapitalnie kpi\u0142a sobie z totalitarnej i szarej rzeczywisto\u015bci PRL-u, wi\u0119c nie ma co dziwi\u0107 si\u0119 t\u0142umom m\u0142odych ludzi ogl\u0105daj\u0105cych na pokazach wideo takie produkcje jak E.T. <\/em>W ko\u0144cu szczeg\u00f3lnie w okresie stanu wojennego pojawi\u0142a si\u0119 (\u2026) potrzeba takiego filmu i wielka gotowo\u015b\u0107 na przyj\u0119cie optymistycznego przes\u0142ania<\/em>[10]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

Krytyka filmowa musia\u0142a zatem odpowiada\u0107 na dwie kwestie \u2013 na zalew ameryka\u0144skiej komercji zza Oceanu i na sytuacj\u0119 powsta\u0142\u0105 po wprowadzeniu stanu wojennego. Kiedy Nowa Przygoda by\u0142a skrz\u0119tnie wykorzystywana przez dzia\u0142aczy partyjnych do zarz\u0105dzania nastrojami spo\u0142ecznymi w rozchwianej politycznymi napi\u0119ciami Polsce, rodzime kino artystyczne spotyka\u0142o si\u0119 z licznymi szykanami. Mo\u017cna zaryzykowa\u0107 twierdzenie, \u017ce doprowadzi\u0142y one do swego rodzaju niesprawiedliwo\u015bci dziejowej. Krytycy, do\u015bwiadczaj\u0105cy zaostrzenia cenzury czy czasowego zaprzestania wydawania wi\u0119kszo\u015bci bran\u017cowych czasopism, zostali ni\u0105 dotkni\u0119ci w podobnym stopniu jak sami filmowcy. Warto przywo\u0142a\u0107 tutaj casus<\/em> odwo\u0142anej w roku 1982 dziewi\u0105tej edycji Festiwalu Film\u00f3w Fabularnych w Gda\u0144sku, podczas kt\u00f3rej mia\u0142y zosta\u0107 zaprezentowane wybitne dzie\u0142a prze\u0142omu dekad \u2013 te, kt\u00f3re nie zd\u0105\u017cy\u0142y wej\u015b\u0107 na ekrany przed 13 grudnia. Dramatyczny los tej imprezy ur\u00f3s\u0142 dzi\u015b do rangi symbolu \u2013 w jego wyniku w niebyt odesz\u0142o nie tylko kino moralnego niepokoju, ale r\u00f3wnie\u017c filmy o tematyce stalinowskiej czy obrazy powsta\u0142e na fali sierpniowych wydarze\u0144 roku 1980. Za\u015b krytycy b\u0119d\u0105cy w opozycji do dzia\u0142a\u0144 w\u0142adzy zostali pozbawieni jednej z potencjalnie najciekawszych edycji tego\u017c festiwalu pod wzgl\u0119dem maj\u0105cych rywalizowa\u0107 tam produkcji. <\/p>\n\n\n\n

Nale\u017cy w tym miejscu nadmieni\u0107, \u017ce \u015brodowisko nie pierwszy raz spotka\u0142o si\u0119 z tak\u0105 podprogow\u0105 sytuacj\u0105. Ju\u017c kilka miesi\u0119cy wcze\u015bniej wisia\u0142a nad \u00f3sm\u0105 ods\u0142on\u0105 tego wydarzenia podobna gro\u017aba \u2013 wed\u0142ug Piotra Soko\u0142owskiego By\u0142 okres, kiedy m\u00f3wi\u0142o si\u0119, \u017ce ze wzgl\u0119d\u00f3w spo\u0142eczno-ekonomicznych nale\u017cy zlikwidowa\u0107 wszystkie festiwale odbywaj\u0105ce si\u0119 w naszym kraju<\/em>[11]<\/a><\/sup><\/sup>. Wtedy uda\u0142o si\u0119 ocali\u0107 ow\u0105 imprez\u0119, lecz p\u00f3\u017aniej w obliczu stanu wojennego, by\u0142o to zadanie praktycznie niemo\u017cliwe. <\/p>\n\n\n\n

Niniejszy artyku\u0142 ma stanowi\u0107 wst\u0119p do refleksji nad stanem polskiej krytyki we wskazanym okresie, ze szczeg\u00f3lnym uwzgl\u0119dnieniem wp\u0142ywu jaki na bran\u017cow\u0105 pras\u0119 filmow\u0105 mia\u0142y wspomniane wydarzenia polityczne. W pierwszej kolejno\u015bci przyjrz\u0119 si\u0119 zatem specyficznej sytuacji kulturowej podczas stanu wojennego, aby nast\u0119pnie przej\u015b\u0107 do uwydatnionych przez ni\u0105 problem\u00f3w i spor\u00f3w rodzimego \u015brodowiska krytycznego. Na koniec zatrzymam si\u0119 na d\u0142u\u017cej przy kwestii odwo\u0142anego festiwalu w Gda\u0144sku w celu zbadania recepcji trzech maj\u0105cych si\u0119 tam pojawi\u0107 wybranych film\u00f3w. <\/p>\n\n\n\n

Kultura w obliczu stanu wojennego<\/strong>\n<\/p>\n\n\n\n

Z dzisiejszej perspektywy lata 80. jawi\u0105 si\u0119 jako specyficzny moment w kulturalnej historii komunistycznej Polski, w kt\u00f3rym filmy popularne cieszy\u0142y si\u0119 uwielbieniem ze strony zm\u0119czonej ci\u0105g\u0142ymi represjami widowni, pomimo wypowiedzi krytyk\u00f3w pot\u0119piaj\u0105cych \u00f3w trend. O przyczynach tego stanu rzeczy pisa\u0142 Piotr Zwierzchowski: <\/p>\n\n\n\n

Dostarczanie spo\u0142ecze\u0144stwu rozrywki w sytuacji ograniczenia wolno\u015bci politycznych czy kryzysu ekonomicznego stanowi zjawisko dobrze znane. Nie bez powodu w czasie stanu wojennego na polskie ekrany wesz\u0142o stosunkowo du\u017co ameryka\u0144skich film\u00f3w rozrywkowych. Mia\u0142y przynie\u015b\u0107 zyski, ale te\u017c przyczyni\u0107 si\u0119 do neutralizacji nastroj\u00f3w spo\u0142ecznych. Ich eskapizm w\u0142adza uwa\u017ca\u0142a za po\u017cyteczny dla siebie, (\u2026) dawa\u0142 widzowi mo\u017cliwo\u015b\u0107 oderwania si\u0119 od pozbawionej nadziei rzeczywisto\u015bci (\u2026) Do ich popularno\u015bci w\u015br\u00f3d polskich widz\u00f3w przyczynia\u0142y si\u0119 tak\u017ce zawarte w nich optymizm i wiara w zwyci\u0119stwo. Oczywi\u015bcie znaczna cz\u0119\u015b\u0107 zachodniego kina rozrywkowego by\u0142a nieobecna w repertuarze, ale dzi\u0119ki nieoficjalnemu obiegowi kaset wideo polski widz mia\u0142 coraz wi\u0119ksze mo\u017cliwo\u015bci poznania go<\/em>[12]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/em>\n<\/p>\n\n\n\n

Spostrze\u017cenia badacza \u015bwietnie podsumowuj\u0105 wp\u0142yw jaki gwa\u0142towne zachodnie przemiany kulturalne i ekonomiczne wywar\u0142y na PRL pocz\u0105tku lat 80. Z tej wypowiedzi nie mo\u017ce umkn\u0105\u0107 nam jedno istotne i wymagaj\u0105ce rozszerzenia rozpoznanie \u2013 cho\u0107 powszechne zainteresowanie wszelkimi zachodnimi trendami czy tre\u015bciami na dobre pojawi\u0142o si\u0119 faktycznie dopiero po 13 grudnia 1981 roku, to wa\u017cn\u0105 rol\u0119 w otwarciu Polski na wolny \u015bwiat odegra\u0142 \u201ekarnawa\u0142 Solidarno\u015bci\u201d. Podpisanie porozumie\u0144 sierpniowych (\u2026) mi\u0119dzy strajkuj\u0105cymi robotnikami a przedstawicielami w\u0142adz PRL spowodowa\u0142o ogromny wybuch entuzjazmu i nadziei spo\u0142ecze\u0144stwa polskiego oraz przynios\u0142o odnow\u0119, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna by\u0142o zaobserwowa\u0107 we wszystkich niemal dziedzinach \u017cycia<\/em>[13]<\/a><\/sup><\/sup>. Pomimo p\u00f3\u017aniejszego rozczarowania, spowodowanego decyzj\u0105 komunist\u00f3w o u\u017cyciu si\u0142y w celu utrzymania w\u0142adzy nad pa\u0144stwem, pocz\u0105tkowe sukcesy ,,Solidarno\u015bci\u201d i nag\u0142e zach\u0142y\u015bni\u0119cie si\u0119 narodu niespodziewan\u0105 wolno\u015bci\u0105 skutecznie skruszy\u0142y barier\u0119 \u017celaznej kurtyny. Politycy nie mogli pozosta\u0107 oboj\u0119tni na te wyra\u017ane wy\u0142omy, przez kt\u00f3re do kraju zacz\u0119\u0142y przedziera\u0107 si\u0119 u\u0142amki zachodniej swobody kulturalnej i spo\u0142ecznej. Jak przekonuj\u0105 Januszkiewicz i Weso\u0142owski, wprowadzenie stanu wojennego by\u0142o Dla spo\u0142ecze\u0144stwa polskiego niew\u0105tpliwie najbardziej traumatycznym do\u015bwiadczeniem tamtej dekady (\u2026) Jakkolwiek stanowi\u0142 on wydarzenie bardziej o charakterze polityczno-militarnym, to mia\u0142 ogromne znaczenie dla krajowej kultury<\/em>[14]<\/a><\/sup><\/sup>. Badacze dostrzegaj\u0105 jednak pewien paradoks tamtego okresu \u2013 to w\u0142a\u015bnie na wype\u0142nione nieustannym poczuciem zagro\u017cenia wczesne lata 80. przypadaj\u0105 takie zjawiska jak tzw. boom rockowy[15]<\/a><\/sup><\/sup> czy wykszta\u0142cenie si\u0119 trzeciego obiegu kulturowego, odcinaj\u0105cego si\u0119 od demokratycznej opozycji i kreuj\u0105cego antykomunistyczny komunikat[16]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

Na wymienione odst\u0119pstwa mo\u017cna zatem spojrze\u0107 z wykorzystaniem przytoczonej wy\u017cej perspektywy Zwierzchowskiego. Wszelkie przedsi\u0119wzi\u0119cia i instytucje odwracaj\u0105ce uwag\u0119 od spraw \u00f3wczesnej polityki lub akcentuj\u0105ce je w niebezpo\u015bredni spos\u00f3b mo\u017cna bowiem uzna\u0107 za (\u2026) \u201ewentyl bezpiecze\u0144stwa\u201d akceptowany i w pe\u0142ni kontrolowany przez w\u0142adz\u0119<\/em>[17]<\/a><\/sup><\/sup>. W tym uj\u0119ciu funkcjonowanie kultury stanu wojennego nale\u017cy rozpatrywa\u0107 jako okres wykraczaj\u0105cy poza jego formalne ramy. Cho\u0107 w sferze politycznej rok 1983 przyni\u00f3s\u0142 zauwa\u017caln\u0105 zmian\u0119, tak kultura potrzebowa\u0142a znacznie wi\u0119cej czasu na odnow\u0119. Przestrze\u0144 rozci\u0105gaj\u0105c\u0105 si\u0119 od grudnia 1981 a\u017c do pierwszych cz\u0119\u015bciowo wolnych wybor\u00f3w w czerwcu 1989 roku, nale\u017cy okre\u015bli\u0107 jako okres sprytnej gry komunistycznych przyw\u00f3dc\u00f3w z polskim spo\u0142ecze\u0144stwem. Jednym z p\u00f3l bitewnych, na kt\u00f3rych zosta\u0142a ona uskuteczniona by\u0142a oczywi\u015bcie prasa kulturalna. Na jej \u0142amach pisa\u0142y bowiem nie tylko pomnikowe postaci polskiej krytyki, ale r\u00f3wnie\u017c dziennikarze dzia\u0142aj\u0105cy w ramach bezpieki i z b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwem w\u0142adzy. Publikowali zazwyczaj w lokalnych i mniejszych redakcjach, nastawiaj\u0105c si\u0119 na otwart\u0105 krytyk\u0119 dobrych, ale z r\u00f3\u017cnych powod\u00f3w niepoprawnych politycznie film\u00f3w; obraz\u00f3w wy\u0142amuj\u0105cych si\u0119 z konwencji akceptowalnych przez w\u0142adz\u0119. Owi recenzenci pisali oczywi\u015bcie zgodnie ze wskazaniami decydent\u00f3w, realizuj\u0105c partyjn\u0105 dyrektyw\u0119. <\/p>\n\n\n\n

Je\u015bli nie jeste\u015b z nami\u2026<\/strong> <\/p>\n\n\n\n

Taki dualistyczny podzia\u0142 \u015bwiata prasy filmowej (i nie tylko) doprowadzi\u0142 wed\u0142ug niekt\u00f3rych komentator\u00f3w do upadku krytyki jeszcze zanim na scen\u0119 wkroczy\u0142a ,,Solidarno\u015b\u0107\u201d. Prze\u0142omowo\u015b\u0107 tego czasu wi\u0105za\u0142a si\u0119 z powrotem do napi\u0119\u0107 natury politycznej, przypominaj\u0105cych wypadki z marca 1968 roku. Sobolewski, pisz\u0105c o reakcji \u015brodowiska na tamte wydarzenia, stwierdza: <\/p>\n\n\n\n

W kontek\u015bcie zakaz\u00f3w, cichych represji, sezonowych zmian frontu politycznego publicystyka filmowa zmuszona jest gromkim g\u0142osem stwierdza\u0107 oczywiste prawdy. Jej postulaty zbyt pr\u0119dko dezaktualizuj\u0105 si\u0119, zbyt wiele bowiem zawieraj\u0105 ukrytych przes\u0142anek, stosowanych do okoliczno\u015bci politycznych. Kampania krytyczna schy\u0142ku lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych, prowadzona w dobrej wierze pod has\u0142em: film wsp\u00f3\u0142czesny, zak\u0142ada\u0142a pewien kamufla\u017c. (\u2026) Krytyk filmowy by\u0142 wi\u0119c uwik\u0142any w sytuacj\u0119 polityczn\u0105 nawet wtedy, gdy nie \u201ek\u0142ania\u0142 si\u0119 okoliczno\u015bciom\u201d. Uwik\u0142aniem jest bowiem tak\u017ce powtarzanie w dobrej wierze szlachetnych komuna\u0142\u00f3w i zaokr\u0105glonych ocen<\/em>[18]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/em>\n<\/p>\n\n\n\n

Tezy stawiane przez Sobolewskiego uderzaj\u0105 zatem nie tylko w tych wyra\u017anie podporz\u0105dkowanych propagandowemu nurtowi, ale tak\u017ce w krytyk\u00f3w staj\u0105cych po stronie antykomunistycznej i buntuj\u0105cych si\u0119 przeciwko systemowi. Konsekwencj\u0105 tych napi\u0119\u0107 sta\u0142o si\u0119 umiej\u0119tne lawirowanie za pomoc\u0105 wolno\u015bciowej narracji w\u015br\u00f3d licznych przeszk\u00f3d i z\u0142ej woli cenzor\u00f3w. Poniewa\u017c film bardzo mocno dialogowa\u0142 z zastanym porz\u0105dkiem rzeczy, ta oczywista tendencja prze\u0142o\u017cy\u0142a si\u0119 w\u0142a\u015bciwie ca\u0142kowicie na grunt prasy. Pomimo faktu, \u017ce Presja aparatu pa\u0144stwowego na \u015brodowisko by\u0142a olbrzymia<\/em>[19]<\/a><\/sup><\/sup>, wraz z pojawieniem si\u0119 kina moralnego niepokoju oraz eksplozj\u0105 swobody po wydarzeniach sierpnia 1980 roku Publicystyka sta\u0142a si\u0119 g\u0142\u00f3wnym polem bezpo\u015bredniego starcia<\/em>[20]<\/a><\/sup><\/sup>. Trudno jednak m\u00f3wi\u0107, aby by\u0142o to zadanie proste; zw\u0142aszcza, \u017ce ograniczanie mo\u017cliwo\u015bci wypowiadania si\u0119 na przer\u00f3\u017cne tematy okazywa\u0142o si\u0119 niezwykle drastyczne \u2013 Wystarczy przypomnie\u0107 sobie casus Cz\u0142owieka z marmuru Wajdy (1977), utworu, kt\u00f3ry mia\u0142 zakaz recenzowania<\/em>[21]<\/a><\/sup><\/sup>. Podobnie sprawa mia\u0142a si\u0119 z innymi filmami z nurtu kina moralnego niepokoju, cho\u0107 trzeba zaznaczy\u0107, \u017ce czasem sytuacja krytyka pragn\u0105cego pisa\u0107 o tych dzie\u0142ach by\u0142a jeszcze bardziej skomplikowana. Wed\u0142ug Jacka Kozaka przedstawicieli tej formacji (\u2026) nie da\u0142o si\u0119 krytykowa\u0107, nawet w miar\u0119 delikatnie, bez nara\u017cania si\u0119 na demagogiczne pos\u0105dzenia o sprzedajno\u015b\u0107. By\u0142a to zreszt\u0105 reakcja wt\u00f3rna. U jej podstaw le\u017ca\u0142 faktyczny zakaz pozytywnej oceny tych obraz\u00f3w. Pisa\u0107 o nich mo\u017cna by\u0142a \u2013 na og\u00f3\u0142 \u2013 tylko krytycznie<\/em>[22]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

Krytycy, uwa\u017caj\u0105cy si\u0119 za cz\u0142onk\u00f3w opozycji, czuli si\u0119 wi\u0119c zobligowani przeznaczy\u0107 wi\u0119kszo\u015b\u0107 si\u0142 na polemik\u0119 z politycznym przeciwnikiem lub obron\u0119 kina artystycznego. Wykorzystywali praktyki, nazwane przez Andrzeja Szpulaka manewrami taktycznymi, do kt\u00f3rych mo\u017cna zaliczy\u0107 takie dzia\u0142ania jak (\u2026) kamufla\u017c, mowa nie wprost, uderzanie nie w to miejsce, w kt\u00f3re chcia\u0142oby si\u0119 uderzy\u0107, pi\u0119trzenie absurdalnych wyja\u015bnie\u0144, udawana poprawno\u015b\u0107 (\u2026)<\/em>[23]<\/a><\/sup><\/sup>. Dziennikarze prowadz\u0105cy partyzanckie walki na \u0142amach najr\u00f3\u017cniejszych czasopism, cho\u0107 oddali swoje pi\u00f3ra s\u0142usznej sprawie, ograniczyli mo\u017cliwo\u015bci w\u0142asnego warsztatu pisarskiego oraz stracili z oczu ca\u0142e spektrum ciekawych temat\u00f3w. Ten zauwa\u017calny regres ju\u017c po transformacji ustrojowej by\u0142 szeroko komentowany i krytykowany na \u0142amach miesi\u0119cznika \u201eKino\u201d. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Krystyna Janda, Ryszard Bugajski, Andrzej Werner, Przes\u0142uchanie<\/em>, Autor: Roman Sumik, Prawa: Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Szpulak przywo\u0142uje w swoim artykule starcie wagi ci\u0119\u017ckiej, czyli dyskusj\u0119 Tadeusza Sobolewskiego z Andrzejem Wernerem dotycz\u0105c\u0105 oceny minionego okresu PRL-owskiej rzeczywisto\u015bci[24]<\/a><\/sup><\/sup>. Podobnie jak w swoim tek\u015bcie w\u0142\u0105czonym w Histori\u0119 filmu polskiego<\/em>, pierwszy z dziennikarzy (\u2026) krytyk\u0119 filmow\u0105, kultur\u0119, a nawet zbiorow\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107 Polak\u00f3w w okresie stanu wojennego uj\u0105\u0142 jako objaw zdziecinnienia, regresu do ich dziewi\u0119tnastowiecznych postaci<\/em>[25]<\/a><\/sup><\/sup>. Wyra\u017ana niech\u0119\u0107 Sobolewskiego do jakiegokolwiek \u0142\u0105czenia ideologii (za kt\u00f3r\u0105 uwa\u017ca\u0142 r\u00f3wnie\u017c sprzeciw wobec totalitaryzmu czy komunizmu) z przestrzeni\u0105 kultury szeroko poj\u0119tej nawi\u0105zywa\u0142a r\u00f3wnie\u017c do postulatu o przyznaniu, \u017ce w PRL-u istnia\u0142o normalne \u017cycie, oderwane od politycznej zawieruchy[26]<\/a><\/sup><\/sup>. Odpowied\u017a Wernera by\u0142a mniej emocjonalna, a przez to bardziej wywa\u017cona. Krytyk wytkn\u0105\u0142 Sobolewskiemu przemilczenie pewnych kwestii i zasypa\u0142 swojego oponenta seri\u0105 pyta\u0144 retorycznych: <\/p>\n\n\n\n

<\/a>Zainteresowa\u0142o mnie, gdzie m\u00f3j drogi mentor znalaz\u0142 t\u0119 krytyk\u0119 filmow\u0105, a w\u0142a\u015bciwie publicystyk\u0119 (\u2026) opanowan\u0105 przemo\u017cnie antykomunistyczn\u0105 mani\u0105. Przecie\u017c nie w \u201eFilmie\u201d, w kt\u00f3rym, jak sam wspomina pracowa\u0142, nie w \u201eKinie\u201d, prowadzonym przez red. Kuszewskiego, gdzie towarzyskie kontakty z opozycj\u0105 z niejakim trudem znajdowa\u0142y sw\u00f3j wyraz w postaci drukowanych w pi\u015bmie artyku\u0142\u00f3w. A mo\u017ce w \u201eEkranie\u201d red. Wielu\u0144skiego? Mo\u017ce w cotygodniowych felietonach Zygmunta Ka\u0142u\u017cy\u0144skiego?<\/em>[27]<\/a><\/sup><\/sup>\n<\/p>\n\n\n\n

Cho\u0107 polemika zako\u0144czy\u0142a si\u0119 niejednoznacznym rezultatem jeszcze w tym samym numerze \u201eKina\u201d, to wyra\u017anie ukaza\u0142a ona rozchwianie \u015brodowiska krytycznego, oceniaj\u0105cego z perspektywy czasu najwa\u017cniejsze tendencje powojennej publicystyki filmowej. Uderzaj\u0105ce jak dalece dosadniej wypowiadano si\u0119 o nich w roku 1981, szczeg\u00f3lnie podczas Lubuskiego Lata Filmowego w \u0141agowie, gdzie na seminarium po\u015bwi\u0119conym tematowi bran\u017cy krytycznej wyst\u0105pi\u0142 Janusz Kijowski z niezwykle g\u0142o\u015bnym tekstem: <\/p>\n\n\n\n

(\u2026) stan polskiej krytyki filmowej lat 70. jest (\u2026) zatrwa\u017caj\u0105cy. Zabrak\u0142o jej nie tyle pu\u0142apu intelektualnego i narz\u0119dzi opisu, co przede wszystkim niezale\u017cno\u015bci s\u0105d\u00f3w, kt\u00f3re stawia\u0142yby j\u0105 w nieustannej opozycji do kultury wizualnej naszych czas\u00f3w. Tak jak i inne dziedziny \u017cycia spo\u0142ecznego sta\u0142a si\u0119, nie mniej ni\u017c one, koteryjna i sprzedajna. (\u2026) Je\u015bli funkcjonowa\u0142y jakie\u015b p\u0142aszczyzny porozumie\u0144 i spor\u00f3w to by\u0142y to p\u0142aszczyzny raczej towarzyskie, stolikowe, grupowe, nie maj\u0105ce nic wsp\u00f3lnego z walk\u0105 o warto\u015bci<\/em>[28]<\/a><\/sup><\/sup>.\n<\/p>\n\n\n\n

Ze wzgl\u0119du na trwaj\u0105cy w\u00f3wczas w kraju \u201ekarnawa\u0142 Solidarno\u015bci\u201d oraz re\u017cysersk\u0105 karier\u0119 krytyka zupe\u0142nie nie dziwi ton przytoczonej wypowiedzi. Klarowne odwo\u0142ywanie si\u0119 do trudnej sytuacji kulturowej (czytaj: powszechnej amerykanizacji przekazu oraz kryzysu rodzimej kinematografii) czyni z tego fragmentu wyst\u0105pienia Kijowskiego przyk\u0142ad na wra\u017cliwo\u015b\u0107 nastawionych opozycyjnie intelektualist\u00f3w zaanga\u017cowanych w trudn\u0105 sytuacj\u0119 rodzimej kultury. Pokazuje, \u017ce by\u0142a ona po cz\u0119\u015bci zdolna do zabierania g\u0142osu w wa\u017cnych sprawach oraz podejmowania wielow\u0105tkowej autorefleksji. Krytyka, z powodu pog\u0142\u0119bienia napi\u0119\u0107 politycznych, zjednoczy\u0142a si\u0119 z tw\u00f3rcami samych film\u00f3w w celu stawiania zakamuflowanego oporu. Staj\u0105c naprzeciw uk\u0142adaj\u0105cej si\u0119 z w\u0142adz\u0105 lub bezpo\u015brednio z ni\u0105 zwi\u0105zanej krytyki drugoplanowej, owa opozycja mia\u0142a pod r\u0119k\u0105 tylko pi\u00f3ra, w\u0142asny j\u0119zyk ezopowy oraz perspektyw\u0119 wykorzystania tzw. \u201etrzeciego obiegu\u201d kulturowego. Cho\u0107 zaledwie wspomniane w tej pracy (ze wzgl\u0119du na obj\u0119to\u015b\u0107 tekstu) strategie przeprowadzania czytelnik\u00f3w przez mielizny polskiej kultury omawianego okresu wzbudza\u0142y potem liczne kontrowersje, to \u015bwiadcz\u0105 o skrywanej przez krytyk\u0119 g\u0142\u0119bokiej dojrza\u0142o\u015bci i \u015bwiadomo\u015bci donios\u0142ej roli jak\u0105 ma ona pe\u0142ni\u0107 w \u017cyciu spo\u0142eczno-kulturowym. <\/p>\n\n\n\n

Gda\u0144sk, 1982 \u2013 cios w serce polskiego kina<\/strong>\n<\/p>\n\n\n\n

Pochylaj\u0105c si\u0119 jednak nad zaanonsowan\u0105 wcze\u015bniej kwesti\u0105 odwo\u0142ania dziewi\u0105tej edycji gda\u0144skiego Festiwalu Film\u00f3w Fabularnych w roku 1982, warto dostrzec jak druzgoc\u0105ce konsekwencje mia\u0142a dla polskiej krytyki ta decyzja w\u0142adzy. Dziennikarze nie mieli mo\u017cliwo\u015bci pisania na bie\u017c\u0105co o niew\u0105tpliwych osi\u0105gni\u0119ciach rodzimego kina artystycznego, gdy\u017c filmy konkursowe (i to nie wszystkie) trafi\u0142y do powszechnej dystrybucji z du\u017cym op\u00f3\u017anieniem. Za\u015b ze wzgl\u0119du na zawieszenie wydawania cenionych czasopism (chocia\u017cby \u201eEkran\u201d powr\u00f3ci\u0142 dopiero w pa\u017adzierniku 1982 roku) wi\u0119kszo\u015b\u0107 om\u00f3wie\u0144 czy recenzji tych obraz\u00f3w pisano do szuflady. <\/p>\n\n\n\n

Podczas imprezy mia\u0142y ze sob\u0105 rywalizowa\u0107 utwory wybitnych re\u017cyser\u00f3w, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych znajdowali si\u0119 te\u017c dawni reprezentanci polskiej szko\u0142y filmowej. Zablokowanie lub znaczne ograniczenie dost\u0119pu widz\u00f3w do ich najnowszych dzie\u0142 nosi\u0142o znamiona kolejnej (ale paralelnej wzgl\u0119dem tej z pocz\u0105tku lat 60.) fazy flirtu w\u0142adzy z artystami. W stanie wojennym mogli\u015bmy bowiem zaobserwowa\u0107 powr\u00f3t do agresywnej polityki komunist\u00f3w wobec uznanych tw\u00f3rc\u00f3w naszego kina, kt\u00f3rzy z dzia\u0142aczami partyjnymi wchodzili niegdy\u015b w znacznie bardziej niejednoznaczne i ambiwalentne relacje[29]<\/a><\/sup><\/sup>. Re\u017cyserzy tacy jak Tadeusz Konwicki, Jerzy Kawalerowicz czy Andrzej Wajda zaczynali w ko\u0144cu od film\u00f3w stricte<\/em> socrealistycznych, aby dopiero na p\u00f3\u017aniejszym etapie kariery wsp\u00f3\u0142tworzy\u0107 polsk\u0105 szko\u0142\u0119 filmow\u0105. Tajna uchwa\u0142a o kinematografii z czerwca 1960 roku nie tylko przekre\u015bli\u0142a t\u0119 prze\u0142omow\u0105 dla rodzimego kina formacj\u0119, ale r\u00f3wnie\u017c u\u015bwiadomi\u0142a owym artystom, \u017ce zn\u00f3w stali si\u0119 dla w\u0142adzy niewygodni. Z wymienionych tw\u00f3rc\u00f3w jedynie Kawalerowicz, przez ca\u0142y ten czas b\u0119d\u0105cy uwik\u0142any w partyjne uk\u0142ady, nie odczu\u0142 tak mocno tej politycznej sinusoidy. Cho\u0107 oczywi\u015bcie przywo\u0142ana wy\u017cej analogia jest uproszczeniem znacznie bardziej skomplikowanej i pe\u0142nej niejednoznacznych szczeg\u00f3\u0142\u00f3w przesz\u0142ej sieci relacji mi\u0119dzy w\u0142adz\u0105 a wskazanymi artystami, to na elementarnym poziomie sam mechanizm jest dosy\u0107 wyra\u017any i powtarzalny. U zarania lat 80. mieli\u015bmy zatem do czynienia z znanym ju\u017c wcze\u015bniej ruchem ze strony rz\u0105du \u2013 z t\u0105 r\u00f3\u017cnic\u0105, \u017ce tym razem ko\u015bci\u0105 niezgody sta\u0142o si\u0119 kino moralnego niepokoju. Okoliczno\u015bciami u\u0142atwiaj\u0105cymi taki obr\u00f3t spraw by\u0142y rzecz jasna wydarzenia polityczne. <\/p>\n\n\n\n

Ze wzgl\u0119du na status oraz uznanie, jakimi cieszyli si\u0119 w \u015brodowisku wspomniani arty\u015bci chcia\u0142bym w tej cz\u0119\u015bci pracy pochyli\u0107 si\u0119 nad krytycznymi tekstami dotycz\u0105cymi trzech film\u00f3w wyprodukowanych w latach 1981-1982: Doliny Issy<\/em> Tadeusza Konwickiego, Austerii<\/em> Jerzego Kawalerowicza oraz Dantona<\/em> Andrzeja Wajdy. Wyb\u00f3r akurat tych obraz\u00f3w podyktowany jest ich r\u00f3\u017cnorodno\u015bci\u0105 tematyczn\u0105 oraz uniwersalno\u015bci\u0105, za kt\u00f3r\u0105 raczej nie powinien spotka\u0107 ich ten sam los, co innych (dalece bardziej kontrowersyjnych dla w\u0142adzy) produkcji na li\u015bcie odwo\u0142anego festiwalu. Jedynie Danton<\/em>, b\u0119d\u0105cy nominalnie filmem historycznym, nosi na sobie pewne znamiona politycznego zaanga\u017cowania. Jest to jednak na tyle niebezpo\u015brednia metafora stanu wojennego i komunistycznego totalitaryzmu (wynikaj\u0105ca z precyzyjnie wybranego okresu w historii nowo\u017cytnej Francji), \u017ce trudno bez zastanowienia postawi\u0107 dzie\u0142o Wajdy obok chocia\u017cby Przes\u0142uchania<\/em> (1982) Ryszarda Bugajskiego. Pozosta\u0142e obrazy, ze wzgl\u0119du na swoj\u0105 tematyk\u0119, nie powinny natomiast w og\u00f3le niepokoi\u0107 partyjnych funkcjonariuszy, a jednak po odwo\u0142aniu festiwalu w Gda\u0144sku ich dystrybucja zosta\u0142a od\u0142o\u017cona w czasie. Taki los spotka\u0142 nawet i\u015bcie ba\u015bniow\u0105 i metaforyczn\u0105 Dolin\u0119 Issy<\/em> \u2013 film b\u0119d\u0105cy dla powracaj\u0105cego do zawodu po dziewi\u0119cioletniej przerwie Konwickiego prawdziwym re\u017cyserskim wyzwaniem[30]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

Autor \u201eOstatniego dnia lata\u201d dokona\u0142 zaskakuj\u0105cego wyboru decyduj\u0105c si\u0119 na ekranizacj\u0119 ksi\u0105\u017cki Czes\u0142awa Mi\u0142osza \u201eDolina Issy\u201d \u2013 owej epiki charakteryzuj\u0105cej si\u0119 nik\u0142\u0105, a przy tym osobliwie skonstruowan\u0105 osnow\u0105 fabularn\u0105 (\u2026) to powie\u015b\u0107 \u2013 zdawa\u0142oby si\u0119 \u2013 zupe\u0142nie niefilmowa<\/em>[31]<\/a><\/sup><\/sup>. Re\u017cyser znalaz\u0142 do\u015b\u0107 ryzykowny spos\u00f3b umo\u017cliwiaj\u0105cy przeniesienie jej na ekran \u2013 postawi\u0142 na poetyck\u0105 i osobist\u0105 interpretacj\u0119, urozmaicon\u0105 recytacjami specjalnie dobranych wierszy Czes\u0142awa Mi\u0142osza<\/em>[32]<\/a><\/sup><\/sup>, puentuj\u0105cymi kolejne rozdzia\u0142y filmu. Krzysztof M\u0119trak (odwiedzaj\u0105cy plan filmu jeszcze przed rozp\u0119taniem si\u0119 politycznej zawieruchy) g\u0142\u0119boko wierzy\u0142, \u017ce to niezwykle trudne, wielow\u0105tkowe, przepi\u0119knie wizualnie, wypchane po brzegi znaczeniami przedsi\u0119wzi\u0119cie mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 wielkim dzie\u0142em, o kt\u00f3rym b\u0119dzie dyskutowa\u0107 si\u0119 latami. Krytyk wyr\u00f3\u017cni\u0142 zw\u0142aszcza zgodny z orygina\u0142em Mi\u0142osza scenariusz, kt\u00f3rego literat przed zaakceptowaniem nawet nie przeczyta\u0142. Gest ten mo\u017cemy potraktowa\u0107 jako wyraz g\u0142\u0119bokiego szacunku poety do Konwickiego[33]<\/a><\/sup><\/sup>. Cho\u0107 zdaniem Andrzeja Ko\u0142ody\u0144skiego wersj\u0119 filmow\u0105 od tekstu \u017ar\u00f3d\u0142owego r\u00f3\u017cni na przyk\u0142ad zastosowanie dzieci\u0119cego narratora, to oba dzie\u0142a funkcjonuj\u0105 w dyskursie niby dwie strony medalu[34]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Maciej Mazurkiewicz, Ewa Wi\u015bniewska, Dolina Issy<\/em>; Autor: Romuald Pie\u0144kowski, Prawa: Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Widz\u0105c starania tw\u00f3rcy Salta<\/em> (1965), M\u0119trak doceni\u0142 r\u00f3wnie\u017c jego maestri\u0119 w opowiadaniu obrazem o mijaj\u0105cej bezpowrotnie przesz\u0142o\u015bci i nadchodz\u0105cej wielkimi krokami przysz\u0142o\u015bci[35]<\/a><\/sup><\/sup>. Bowiem dla tego krytyka Dolina Issy<\/em> dotyczy nie tyle wyrwanej przez machin\u0119 historii cz\u0105stki polskiej duszy, co raczej wskazuje na destrukcyjny wp\u0142yw ludzko\u015bci na natur\u0119. Tadeusz Lubelski, r\u00f3wnie\u017c maj\u0105cy okazj\u0119 obserwowa\u0107 prac\u0119 nad Dolin\u0105 Issy<\/em>, niejako zgadza\u0142 si\u0119 z tak\u0105 interpretacj\u0105. Opisuj\u0105c do\u015bwiadczenia z planu, tak m\u00f3wi\u0142 o otaczaj\u0105cym go miejscu akcji: Tu\u017c za parkanem szemrze rzeka. Wychodz\u0119 na niewielki drewniany wybieg nad wod\u0105. To Czarna Ha\u0144cza. Wyst\u0105pi w filmie jako Issa, to nad ni\u0105 b\u0119dzie wschodzi\u0107 i zachodzi\u0107 ekranowe s\u0142o\u0144ce. (\u2026) Czuj\u0119 si\u0119 przez moment tak, jakbym po raz pierwszy patrzy\u0142 na p\u0142yn\u0105c\u0105 rzek\u0119<\/em>[36]<\/a><\/sup><\/sup>. Adam Horoszczak odnotowywa\u0142 jednak, \u017ce tytu\u0142owa pi\u0119kna dolina nie jest wcale nieskaziteln\u0105 Arkadi\u0105, ale: <\/p>\n\n\n\n

(\u2026) w kulturowej i prywatnej skali \u2013 poszukiwaniem korzeni, rodowodu, to\u017csamo\u015bci. Bo w tym zak\u0105tku Europy wszystko si\u0119 tragicznie spl\u0105ta\u0142o (\u2026) Przygl\u0105da si\u0119 jej zza kamery (majstersztyk operatorski: twarz re\u017cysera odbita w wizjerze) sam Tadeusz Konwicki. Przesz\u0142o\u015b\u0107, tera\u017aniejszo\u015b\u0107, jawa, fantasmagoria (\u2026) Taka jest te\u017c poetyka filmowej \u201eDoliny Issy\u201d<\/em>[37]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/em>\n<\/p>\n\n\n\n

O tej samej scenie z odbiciem twarzy pisa\u0142 tak\u017ce Ko\u0142ody\u0144ski \u2013 widzia\u0142 w tego typu deziluzji filmowej rzeczywisto\u015bci wielk\u0105 zalet\u0119 obrazu. Wed\u0142ug krytyka bowiem tajemnica kina polega na tym, \u017ce \u2013 \u015bwiadomo\u015b\u0107 fikcji nie os\u0142abia si\u0142y jej oddzia\u0142ywania<\/em>[38]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

Nostalgiczny i podszyty melancholi\u0105 ton dzie\u0142a Konwickiego doceni\u0142a zatem wi\u0119kszo\u015b\u0107 krytyk\u00f3w. Zwracali oni szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 na mitologizacj\u0119 ekranowej rzeczywisto\u015bci oraz jej niezaprzeczalny literacki rodow\u00f3d. Co prawda na pierwszy rzut oka Dolina Issy<\/em> sprawia wra\u017cenie filmu zupe\u0142nie niepasuj\u0105cego do czas\u00f3w, w jakich powsta\u0142a, to jej niezwykle metaforyczna atmosfera mia\u0142a potencja\u0142 skutecznie odci\u0105gn\u0105\u0107 widz\u00f3w od szarego \u015bwiata stanu wojennego. Ostatecznie tak si\u0119 w\u0142a\u015bnie sta\u0142o \u2013 kiedy utw\u00f3r trafi\u0142 wreszcie na ekrany, Aleksander Led\u00f3chowski opublikowa\u0142 artyku\u0142, zawieraj\u0105cy listy przes\u0142ane przez czytelnik\u00f3w do redakcji \u201eFilmu\u201d. By\u0142y to recenzje Doliny Issy<\/em> napisane wierszem, co wed\u0142ug krytyka stanowi\u0142o niezbity dow\u00f3d na to, \u017ce (\u2026) kino wytwarza cenne impulsy, kt\u00f3re wzbudzaj\u0105 prze\u017cycie i przemy\u015blenie, cz\u0119sto wyzwalaj\u0105 tw\u00f3rcze odruchy. Wi\u0119c widzowie, wi\u0119c my wszyscy odbijamy, jak w zwierciadle, na twarzach naszych nie przykrytych zas\u0142on\u0105 inn\u0105 jasno\u015b\u0107<\/em>[39]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/em> Konwicki dawa\u0142 Polakom nadziej\u0119 i otuch\u0119, kt\u00f3re atmosfera stanu wojennego brutalnie dusi\u0142a. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Herman Lercher, Franciszek Pieczka, Mieczys\u0142aw Bram, Micha\u0142 Szwejlich, Austeria<\/em>, Prawa: Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Austeria<\/em> Kawalerowicza, podobnie zreszt\u0105 jak dzie\u0142o Konwickiego,<\/em> przedstawia b\u0119d\u0105ce nieod\u0142\u0105cznym elementem ludzkich dziej\u00f3w Prawo powstawania, istnienia i zanikania<\/em>[40]<\/a><\/sup><\/sup>. Umiera bowiem pewna epoka, historia odchodzi w niepami\u0119\u0107, a narody do\u015bwiadczaj\u0105 prawdziwego za\u0142amania[41]<\/a><\/sup><\/sup>. Wed\u0142ug Ewy Modrzejewskiej (\u2026)<\/em> s\u0105 to filmy nale\u017c\u0105ce do nurtu tzw. kina kreacyjnego. Re\u017cyserzy tworz\u0105 pewn\u0105 wizj\u0119 rzeczywisto\u015bci o wymowie metaforycznej i symbolicznej. My\u015bl\u0105 obrazami i form\u0105 artystyczn\u0105, st\u0105d porywa bogactwo autorskiej wyobra\u017ani, malarsko\u015b\u0107, emocjonalny klimat<\/em>[42]<\/a><\/sup><\/sup>. Konwicki opowiada o nieistniej\u0105cej ju\u017c Litwie i (\u2026)<\/em> jawi si\u0119 jako ostatni bard tego \u015bwiata<\/em>[43]<\/a><\/sup><\/sup>. Kawalerowicz snuje za\u015b histori\u0119 o losach chasyd\u00f3w, kt\u00f3rzy na ziemiach polskich do\u015bwiadczyli prawdziwej apokalipsy. Jej wyrazem okaza\u0142a si\u0119 fotografowana w zako\u0144czeniu filmu rzeka sp\u0142ywaj\u0105ca krwi\u0105. Pocz\u0105tkowo re\u017cyser i Konwicki (autor scenariusza na podstawie powie\u015bci Juliana Stryjkowskiego) nie byli pewni kto ma stan\u0105\u0107 wtedy na brzegu \u2013 w wywiadzie udzielonym Sobolewskiemu jeszcze przed nakr\u0119ceniem filmu Kawalerowicz waha\u0142 si\u0119 pomi\u0119dzy historycznymi Kozakami (to oni dokonali w 1914 roku owej masakry) a gestapowcami, co metaforycznie antycypowa\u0142oby w \u015bwiecie Austerii<\/em> tragedi\u0119 Holocaustu[44]<\/a><\/sup><\/sup>. Za\u015b tak naprawd\u0119 wyb\u00f3r fina\u0142u podyktowany by\u0142 \u017c\u0105daniami radzieckiej ambasady, kt\u00f3ra wstrzyma\u0142a dystrybucj\u0119, wymuszaj\u0105c na re\u017cyserze wyci\u0119cie ze sceny mordu wspomnianych wy\u017cej oprawc\u00f3w. Kozacy kojarzyli si\u0119 bowiem zbyt mocno z ZSRR.\n<\/p>\n\n\n\n

Marci\u0144czak wypowiada\u0142 si\u0119 o dziele Kawalerowicza praktycznie w samych superlatywach, nazywaj\u0105c je rzecz\u0105 (\u2026) w tw\u00f3rczo\u015bci re\u017cysera \u2013 a i w ca\u0142ym naszym filmowym dorobku \u2013 wyj\u0105tkow\u0105 i zaprawd\u0119 wspania\u0142\u0105<\/em>[45]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/em>Gdzie indziej pada\u0142y s\u0142owa opisuj\u0105ce film jako medytacj\u0119[46]<\/a><\/sup><\/sup>. Bardziej krytycznych uwag dostarcza jednak tekst Micha\u0142a Boniego, kt\u00f3ry zarzuca\u0142 Austerii<\/em> brak wewn\u0119trznej prawdy oraz nie do ko\u0144ca odpowiedni ton historii w stosunku do jej tre\u015bci[47]<\/a><\/sup><\/sup>. Szczeg\u00f3lnie nieprzekonuj\u0105co w opinii komentatora wypad\u0142 wspomniany ju\u017c dramatyczny fina\u0142 filmu, gdzie przes\u0142anie krwawej rzeki zbyt drastycznie przerywa wcze\u015bniejsz\u0105 hieratyczn\u0105, pe\u0142n\u0105 patosu i spokojn\u0105 narracj\u0119. W najwa\u017cniejszym momencie projekcji (\u2026)<\/em> publiczno\u015b\u0107 (\u2026) pospiesznie zaczyna wstawa\u0107. Niedos\u0142uchana pie\u015b\u0144 wiruje jeszcze w powietrzu, gdy rzeczywisto\u015b\u0107 przerywa magiczny seans (\u2026) wychodzimy jakby nieprzekonani do ko\u0144ca. Ci\u0105gle (\u2026) nieudolnie usi\u0142uj\u0105cy zrozumie\u0107 \u015bwiat kultury dnia ostatniego<\/em>[48]<\/a><\/sup><\/sup>. O takim zachowaniu widowni pisa\u0142 sugestywnie Oskar Soba\u0144ski, zwracaj\u0105c uwag\u0119 na to, \u017ce ci rzucaj\u0105cy z\u0142o\u015bliwe komentarze na ciemnej sali nie tyle odrzucaj\u0105 wsp\u00f3lne polsko-\u017cydowskie dziedzictwo, ale raczej odczuwaj\u0105 wypierane (\u2026) zaskoczenie i l\u0119k wobec nagle objawionej, nieznanej strony w\u0142asnej duszy<\/em>[49]<\/a><\/sup><\/sup>. Z kolei w \u201eFilmowym Serwisie Prasowym\u201d pisano bardzo og\u00f3lnie, \u017ce Rekonstrukcja mentalno\u015bci i obyczaj\u00f3w chasyd\u00f3w jest szczeg\u00f3ln\u0105 warto\u015bci\u0105 filmu Kawalerowicza<\/em>[50]<\/a><\/sup><\/sup> <\/em>oraz podkre\u015blano ogromn\u0105 przyjemno\u015b\u0107 i wielkie prze\u017cycia estetyczne zwi\u0105zane z ogl\u0105daniem tego obrazu[51]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

Nie da si\u0119 ukry\u0107 prostej konstatacji p\u0142yn\u0105cej z wszystkich tych krytycznych uwag \u2013 przeci\u0119tny polski widz (a ju\u017c zw\u0142aszcza przedstawiciel Polonii[52]<\/a><\/sup><\/sup>) nie posiada\u0142 tak szerokiego zasobu wiedzy, aby wy\u0142apa\u0107 i cieszy\u0107 si\u0119 wszystkimi niuansami ukrytymi w dziele Kawalerowicza. Dodatkowo film (mo\u017ce poza narastaj\u0105cym w \u015brodowisku inteligenckim pragnieniem rewindykacji \u017cydowskiego dziedzictwa) nie korespondowa\u0142 zbytnio z rzeczywisto\u015bci\u0105 lat 80., ani nie wi\u0105za\u0142 ze sob\u0105 publiczno\u015bci na poziomie czysto emocjonalnym. Pe\u0142na patosu i filozoficzno-religijnych rozterek historia by\u0107 mo\u017ce wymaga\u0142a od widowni za du\u017co. Nie zmienia to jednak faktu, \u017ce z innych cytowanych tekst\u00f3w p\u0142ynie nast\u0119puj\u0105cy przekaz \u2013 Austeria<\/em> stanowi kino wysokiej klasy artystycznej; po prostu wybitny produkt polskiej wra\u017cliwo\u015bci tw\u00f3rczej, ratuj\u0105cy od zapomnienia kawa\u0142ek \u017cydowskiej kultury. Trudno zatem dziwi\u0107 si\u0119 przyznaniu temu filmowi gda\u0144skiego Z\u0142otego Lwa w 1984 roku podczas pierwszej po stanie wojennym edycji festiwalu. Czy dwa lata wcze\u015bniej, przy bardziej sprzyjaj\u0105cych politycznie okoliczno\u015bciach, Austeria<\/em> \u015bwi\u0119ci\u0142aby podobny triumf? Nawet bior\u0105c pod uwag\u0119 jej niezaprzeczaln\u0105 jako\u015b\u0107, konkurencja podczas nieby\u0142ego festiwalu znacz\u0105co utrudni\u0142aby to zdanie. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Roger Planchon i Gerard Depardieu, Danton<\/em>, Autor: Renata Pajchel, Prawa: WFDiF \/po Studiu Filmowym „Zebra”\/<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Danton<\/em> Wajdy, b\u0119d\u0105cy koprodukcj\u0105 polsko-francusk\u0105, wzbudza\u0142 zainteresowanie krytyk\u00f3w przede wszystkim ze wzgl\u0119du na nieoczywist\u0105 tematyk\u0119, koresponduj\u0105c\u0105 podprogowo z \u00f3wczesn\u0105 sytuacj\u0105 polityczn\u0105 w ojczy\u017anie re\u017cysera. Ma\u0142gorzata Szpakowska zaproponowa\u0142a kompleksow\u0105 analiz\u0119 por\u00f3wnawcz\u0105 filmu i sztuki Stanis\u0142awy Przybyszewskiej pt. Sprawa Dantona<\/em>, na podstawie kt\u00f3rej Wajda nakr\u0119ci\u0142 swoje dzie\u0142o (\u2026) o modelowym przewrocie<\/em>[53]<\/a><\/sup><\/sup>. Podobnie uwa\u017ca\u0142 Led\u00f3chowski, dla kt\u00f3rego omawiany utw\u00f3r by\u0142 filmem o racji stanu, o w\u0142adzy, o pa\u0144stwowo\u015bci, o mechanizmie historii. Bior\u0105c za punkt wyj\u015bcia rang\u0119 artystyczn\u0105 i epicko\u015b\u0107, \u201eDantona\u201d poprzedzi\u0142 w kinie polskim tylko \u201eFaraon\u201d Jerzego Kawalerowicza<\/em>[54]<\/a><\/sup><\/sup>. Tego typu wnioski pojawiaj\u0105 si\u0119 praktycznie w wi\u0119kszo\u015bci artyku\u0142\u00f3w omawiaj\u0105cych to dzie\u0142o, co sugeruje \u0142atwo\u015b\u0107 z jak\u0105 komentatorzy odczytywali ukryt\u0105 w filmie metafor\u0119 totalitarnych rz\u0105d\u00f3w. Cho\u0107 reakcja dziennikarzy francuskich na koncept Wajdy, uniwersalizuj\u0105cy do\u015bwiadczenie XVIII-wiecznej rewolucji i korzystaj\u0105cy z ponadczasowych metafor[55]<\/a><\/sup><\/sup>, nie by\u0142a wcale tak przenikliwa czy entuzjastyczna (na \u0142amach \u201eLe Matin\u201d pojawia\u0142y si\u0119 nawet tezy okre\u015blaj\u0105ce film jako (\u2026)<\/em> typowy przyk\u0142ad dezinformacji<\/em>[56]<\/a><\/sup><\/sup>), to na polskim gruncie nikt nie okazywa\u0142 zaskoczenia takim obrotem spraw. Miros\u0142aw Winiarczyk wyja\u015bnia\u0142, \u017ce w przeciwie\u0144stwie do naszego kraju w francuskiej kinematografii (\u2026)<\/em> panuje do dzi\u015b tabu wok\u00f3\u0142 wielu okres\u00f3w historycznych, wliczaj\u0105c w to r\u00f3wnie\u017c dzieje najnowsze: II wojn\u0119 \u015bwiatow\u0105, wojn\u0119 wietnamsk\u0105 oraz algiersk\u0105 (\u2026) Kina nie traktuje si\u0119 (\u2026) jak medium pomagaj\u0105ce zastanowi\u0107 si\u0119 nad histori\u0105 narodow\u0105<\/em>[57]<\/a><\/sup><\/sup>. Jednak krytyk ten, nawet bior\u0105c pod uwag\u0119 dobre nakre\u015blenie portret\u00f3w psychologicznych g\u0142\u00f3wnych bohater\u00f3w, nie stawia\u0142 Dantona<\/em> w jednym szeregu z najwybitniejszymi dzie\u0142ami re\u017cysera, za jakie uwa\u017ca Kana\u0142<\/em> (1956) czy Wesele<\/em> (1972). Widzia\u0142 natomiast w recenzowanym filmie efekt kompromisu mi\u0119dzy (\u2026) ch\u0119ci\u0105<\/em> nakre\u015blenia wizji pewnego elementu historii (co Wajd\u0119 zawsze poci\u0105ga\u0142o) a trzymaniem si\u0119 \u2013 jednak \u2013 zarysu sztuki Przybyszewskiej, co spowodowa\u0142o pewn\u0105 teatralno\u015b\u0107<\/em>[58]<\/a><\/sup><\/sup>. Zdecydowanie wola\u0142 ogl\u0105da\u0107 inne, bardziej przekonuj\u0105ce swoj\u0105 argumentacj\u0105, utwory polskiego tw\u00f3rcy.\n<\/p>\n\n\n\n

Ciekawym w\u0105tkiem w recepcji tego filmu jest ten zwi\u0105zany z jego, wspominanym przez niekt\u00f3rych krytyk\u00f3w, teatralnym rodowodem. Wajda wystawia\u0142 bowiem sztuk\u0119 Przybyszewskiej na deskach warszawskiego teatru kilka lat wcze\u015bniej \u2013 wed\u0142ug danych z \u201eFilmowego Serwisu Prasowego\u201d (\u2026) spektakl utrzymywa\u0142 si\u0119 na afiszu blisko pi\u0119\u0107 sezon\u00f3w (\u2026)<\/em>[59]<\/a><\/sup><\/sup>. Przez ten okres re\u017cyser zdo\u0142a\u0142 doskonale oswoi\u0107 si\u0119 ze struktur\u0105 oryginalnego tekstu oraz znale\u017a\u0107 w\u0142asn\u0105 drog\u0119 odczytania ideologiczno-politycznego starcia mi\u0119dzy Dantonem a Robespierre\u2019em. Swoje do\u015bwiadczenie zdecydowa\u0142 si\u0119 przeku\u0107 w film, kt\u00f3ry pierwotnie mia\u0142 by\u0107 kr\u0119cony w sporej cz\u0119\u015bci tak\u017ce w Polsce. Stan wojenny znacznie utrudni\u0142 jednak prac\u0119 nad owym obrazem, ale ostatecznie dzi\u0119ki interwencji producentki Margaret Menegoz zdj\u0119cia uda\u0142o si\u0119 uko\u0144czy\u0107 w ca\u0142o\u015bci za granic\u0105, cho\u0107 sama Francuzka nie wspomina\u0142a podr\u00f3\u017cy nad Wis\u0142\u0119 szczeg\u00f3lnie pozytywnie: 18 stycznia 1982 roku uzyska\u0142am wiz\u0119 polsk\u0105 i uda\u0142am si\u0119 do Rzymu, bo tylko stamt\u0105d mia\u0142am samolot do Warszawy. Zreszt\u0105 jedynymi pasa\u017cerami byli ksi\u0119\u017ca i zakonnice. Znalaz\u0142am si\u0119 zupe\u0142nie sama w pustym 22-pi\u0119trowym warszawskim hotelu<\/em>[60]<\/a><\/sup><\/sup>. Okoliczno\u015bci nie sprzyja\u0142y, aczkolwiek Menegoz odnios\u0142a spory sukces w negocjacjach. Dzi\u0119ki jej staraniom oraz dzia\u0142aniu samego Wajdy ten niezwykle warto\u015bciowy dla naszej kinematografii projekt zosta\u0142 uratowany. Za\u015b krytycy dostrzegali erudycyjny charakter dzie\u0142a oraz zdawali sobie spraw\u0119 z jego szczeg\u00f3lnego znaczenia dla polskich obywateli na pocz\u0105tku lat 80. <\/p>\n\n\n\n

Coda<\/em><\/strong>\n<\/p>\n\n\n\n

Przyk\u0142ad odwo\u0142anego w 1982 roku festiwalu, pokazuje nam skal\u0119 po\u0142o\u017cenia, w jakim znalaz\u0142a si\u0119 rodzima kultura na prze\u0142omie lat 70. i 80. Z jednej strony, maj\u0105c b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo w\u0142adzy, dystrybutorzy wprowadzali na ekrany ameryka\u0144skie produkcje spod znaku Nowej Przygody; z drugiej za\u015b krytycy, chc\u0105cy pisa\u0107 w\u00f3wczas o czym\u015b zdecydowanie wa\u017cniejszym ni\u017c nowoczesne komercyjne ba\u015bnie byli zmuszeni lawirowa\u0107 mi\u0119dzy pu\u0142apkami cenzor\u00f3w oraz unika\u0107 czujnego wzroku Wielkiego Brata. Procesy te skutkowa\u0142y licznymi polemikami, ale na szcz\u0119\u015bcie opozycyjni krytycy byli \u015bwiadomi stawki toczonej przez nich intelektualnej potyczki w kampanii przeciwko totalitarnemu systemowi. Walka dotyczy\u0142a bowiem kulturalnej duszy oraz artystycznego gustu polskiego obywatela, kt\u00f3ry w obliczu stanu wojennego utraci\u0142 (i tak wcze\u015bniej znacznie ograniczony) dost\u0119p do dzie\u0142 wybitnych rodzimych re\u017cyser\u00f3w. Jednocze\u015bnie mia\u0142 okazj\u0119 pozna\u0107 smak popkultury poprzez kontakt z dzie\u0142ami masowej wyobra\u017ani zza Oceanu. W takiej sytuacji krytyka filmowa musia\u0142a pe\u0142ni\u0107 funkcj\u0119 przewodnika na tej nier\u00f3wnej i pe\u0142nej \u015blepych zau\u0142k\u00f3w drodze. Je\u015bli za dobr\u0105 kart\u0119 przyj\u0105\u0107 to, \u017ce przeci\u0119tny odbiorca \u00f3wczesnego kina, pomimo ca\u0142ego szumu i chaosu informacyjnego, nie straci\u0142 z radaru warto\u015bciowych dzie\u0142 wyprodukowanych we w\u0142asnym kraju, wtedy mo\u017cna uzna\u0107 dzia\u0142ania \u00f3wczesnej krytyki za satysfakcjonuj\u0105ce. <\/p>\n\n\n\n

Szkoda, \u017ce stan wojenny oraz wynikaj\u0105cy z niego powr\u00f3t do ostrych relacji mi\u0119dzy w\u0142adz\u0105 a artystami op\u00f3\u017ani\u0142 premier\u0119 wielu film\u00f3w, jak r\u00f3wnie\u017c w pewnym stopniu ograniczy\u0142 znaczenie sukces\u00f3w artystycznych (Dolina Issy<\/em>, Austeria<\/em> czy Danton<\/em>). Ofiar tego precedensu by\u0142o oczywi\u015bcie znacznie wi\u0119cej. Niemniej, kolejny raz polskiej kinematografii uda\u0142o si\u0119 przetrwa\u0107. Wielka w tym zas\u0142uga krytyki, kt\u00f3ra znajduj\u0105c si\u0119 w \u015brodku polityczno-kulturalnej burzy nie przesta\u0142a pe\u0142ni\u0107 swojej fundamentalnej funkcji. <\/p>\n\n\n\n

  1. M. Adamczak, Globalne Hollywood, filmowa Europa i polskie kino po 1989 roku. Przeobra\u017cenia kultury audiowizualnej prze\u0142omu stuleci<\/em>, Wydawnictwo S\u0142owo\/obraz terytoria, Gda\u0144sk 2010, s. 15. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  2. J. Kijowski, O co walczymy<\/em>, \u201eEkran\u201d 1981, nr 18, s. 3-5. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  3. Z. Marci\u0144czak, Reforma w polskim kinie<\/em> (rozmowa z J. Bajdorem), \u201eEkran\u201d 1983, nr 50, s. 6. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  4. Kultura nie jest luksusem<\/em>, \u201eEkran\u201d 1981, nr 25, s. 4. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  5. T. Mi\u0142kowski, Krytyka u\u017cyteczna i zu\u017cyta<\/em>, \u201eEkran\u201d 1981, nr 10, s. 3. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  6. Z. Ornatowski, Film \u2013 towar specyficzny<\/em> (rozmowa z R. Bonieckim), \u201eEkran\u201d 1983, nr 12, s. 2. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  7. Tam\u017ce. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  8. J. P\u0142a\u017cewski, \u201eNowa Przygoda\u201d \u2013 i co dalej?<\/em>, \u201eKino\u201d 1986, nr 5, s. 33-39. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  9. Tam\u017ce, s. 39. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  10. T. Sobolewski, Nowa Przygoda, nowa ba\u015b\u0144<\/em>, \u201eKino\u201d 1990, nr 1, s. 35. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  11. M. Rajczuk, Uratowany festiwal <\/em>(rozmowa z P. Soko\u0142owskim), \u201eEkran\u201d 1981 nr 36, s. 4. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  12. P. Zwierzchowski, Polityczne konteksty kina popularnego w Polsce w latach 80.<\/em>, nr 103 (163), \u201eKwartalnik Filmowy\u201d 2018, s. 154. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  13. M. Bia\u0142okur, M. Fic, A. Go\u0142\u0119biowska, Przerwana droga do niepodleg\u0142o\u015bci. Stan wojenny 13 XII 1981 \u2013 22 VII 1983. \u015awiadomo\u015b\u0107 \u2013 Edukacja \u2013 Kultura<\/em>, Wydawnictwo Naukowe Grado, Toru\u0144 2012, s. 5. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  14. M. Januszkiewicz, M. Weso\u0142owski, Tom kultury. Przewodnik po wydarzeniach kulturalnych w Polsce i na \u015bwiecie. Lata 80.<\/em>, Vesper, Pozna\u0144 2008, s. 7. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  15. Tam\u017ce. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  16. M. Bia\u0142okur, M. Fic, A. Go\u0142\u0119biowska, dz. cyt., <\/em>s. 127 \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  17. M. Januszkiewicz, M. Weso\u0142owski, dz. cyt., s. 7. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  18. T. Sobolewski, Krytyka filmowa<\/em>, [w:] Historia filmu polskiego. 1968-1972<\/em>, red. nauk. R. Marsza\u0142ek, t. 6, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1994, s. 328. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  19. R. Koniczek, Kultura filmowa, polityka repertuarowa i produkcyjna<\/em> [w:] Tam\u017ce, s. 502. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  20. A. Szpulak, Manewry polemiczne. O polskiej krytyce filmowej lat 1979-1981 na wybranych przyk\u0142adach<\/em>, [w:] Kino polskie wczoraj i dzi\u015b. Polskie pi\u015bmiennictwo filmowe<\/em>, red. P. Zwierzchowski, B. Giza, Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, Bydgoszcz 2013, s. 175. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  21. Tam\u017ce, s. 177. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  22. J. Kozak, Filmowa wizja spo\u0142ecznego kryzysu<\/em>, \u201eEkran\u201d 1981, nr 4, ok\u0142adka. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  23. A. Szpulak, Manewry polemiczne\u2026<\/em>, s. 188. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  24. Zob. T. Sobolewski, Dziecko Peerelu<\/em>, ,,Kino\u201d 1990, nr 8, s. 12-15. Artyku\u0142 spotka\u0142 si\u0119 z polemik\u0105 Andrzeja Wernera. A. Werner, Kto nie dotkn\u0105\u0142 ziemi ni razu\u2026<\/em>, ,,Kino\u201d 1990, nr 11\/12, s. 44-48. Artyku\u0142 polemiczny r\u00f3wnie\u017c nie pozosta\u0142 bez odpowiedzi. T. Sobolewski, Ostatnie s\u0142owo<\/em>, ,,Kino\u201d 1990, nr 11\/12, s. 48. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  25. A. Szpulak, Pierwszy rok wolno\u015bci. O peerelowskiej przesz\u0142o\u015bci w publikacjach miesi\u0119cznika \u201eKino\u201d z roku 1990<\/em>, [w:] Kino to nie wszystko. Ksi\u0119ga pami\u0105tkowa w 80. urodziny Andrzeja Wernera<\/em>, red. ten\u017ce, M. Werner, Pozna\u0144 2020, s. s. 135. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  26. T. Sobolewski, Dziecko Peerelu<\/em>, dz. cyt., s. 15. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  27. A. Werner, Kto nie dotkn\u0105\u0142 ziemi ni razu\u2026<\/em>, dz. cyt., s. 45. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  28. J. Kijowski, Krytyk i tw\u00f3rca \u2013 p\u0142aszczyzny porozumienia, p\u0142aszczyzny sporu<\/em>, \u201eEkran\u201d 1981, nr 32, s. 5. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  29. A. Szpulak, U\u0142omno\u015bci nieskorygowane<\/em>, \u201eKwartalnik Kulturalny Nowy Napis. Epika, Liryka, Dramat\u201d 2019, nr 2, s. 20-29. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  30. B. Zagroba, Wile\u0144szczyzna moich sn\u00f3w<\/em> (rozmowa z T. Konwickim), \u201eFilm\u201d 1981, nr 39, s. 11. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  31. H. Tronowicz, Dolina Issy<\/em>, \u201eFilmowy Serwis Prasowy\u201d 1982, nr 11, s. 3. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  32. Tam\u017ce. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  33. A. Ko\u0142ody\u0144ski, Przek\u0142ad z Mi\u0142osza<\/em>, \u201eFilm\u201d 1982, nr 31, s. 7. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  34. Tam\u017ce. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  35. K. M\u0119trak, Podr\u00f3\u017c do krainy cieni<\/em>, \u201eKino\u201d 1981, nr 8, s. 24. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  36. T. Lubelski, Trzy rzeki<\/em>, \u201eFilm\u201d 1981, nr 48, s. 16. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  37. A. Horoszczak, Jak daleko, jak blisko\u2026<\/em>, \u201eEkran\u201d 1982, nr 1, s. 17. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  38. A. Ko\u0142ody\u0144ski, Przek\u0142ad z Mi\u0142osza\u2026<\/em>, s. 7. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  39. A. Led\u00f3chowski, Listy wierszem<\/em>, \u201eFilm\u201d 1982, nr 36, s. 11. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  40. E. Modrzejewska, Obraz przemijania kultur w filmie polskim ostatnich lat<\/em>, \u201eKino\u201d 1985, nr 9, druga strona ok\u0142adki. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  41. J. Termer, Glosy do \u201eAusterii\u201d Kawalerowicza<\/em>, \u201eFilm\u201d 1983, nr 21, s. 9. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  42. E. Modrzejewska, Obraz przemijania kultur\u2026,<\/em> s. 1. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  43. Tam\u017ce, s. 3. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  44. T. Sobolewski, Zaginiony \u015bwiat<\/em> (rozmowa z J. Kawalerowiczem), \u201eKino\u201d 1981, nr 10, s. 12. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  45. Z. Marci\u0144czak, Bardzo ma\u0142o braw<\/em>, \u201eEkran\u201d 1983, nr 3, s. 17. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  46. A. Horoszczak, Ton\u0105cy kontynent<\/em> \u201eAusterii\u201d<\/em>, \u201eEkran\u201d 1983, nr 18, s. 16. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  47. M. Boni, Przed dniem ostatnim<\/em>, \u201eKino\u201d 1983, nr 4, s. 5. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  48. Tam\u017ce, s. 8. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  49. O. Soba\u0144ski, Karczma na polskich rozstajach<\/em>, \u201eFilm\u201d 1983, nr 22, s. 8. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  50. A. Ko\u0142ody\u0144ski, Austeria<\/em>, \u201eFilmowy Serwis Prasowy\u201d 1983, nr 2, s. 3. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  51. Austeria<\/em> (autor nieznany, \u201esar\u201d), \u201eFilmowy Serwis Prasowy\u201d 1984, nr 18, s. 21. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  52. J. Termer, dz. cyt., s. 9. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  53. M. Szpakowska, Danton i gilotyna<\/em>, \u201eKino\u201d 1983, nr 1, s. 13. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  54. A. Led\u00f3chowski, Poka\u017ccie moj\u0105 g\u0142ow\u0119 ludowi<\/em>, \u201eFilm\u201d 1983, nr 9, s. 5. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  55. H. Tronowicz, Danton<\/em>, \u201eFilmowy Serwis Prasowy\u201d 1983, nr 4, s. 3. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  56. Jak Wajda widzi histori\u0119 Francji\u2026<\/em>, \u201eEkran\u201d 1983, nr 8, s. 9. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  57. M. Winiarczyk, Francuski dyskurs z ducha \u201eszko\u0142y polskiej\u201d<\/em>, \u201eEkran\u201d 1983, nr 9, s. 17. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  58. Tam\u017ce. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  59. H. Tronowicz, Danton\u2026<\/em>, s. 3. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  60. G. Billard, Od Dantona do Swanna<\/em>, \u201eFilm\u201d 1983, nr 7, s. 15. \u2191<\/a> <\/p> <\/li><\/ol>\n\n\n\n

    \n\n\n\n

    <\/p>\n\n\n\n

    Mateusz Drewniak<\/strong> – student studi\u00f3w magisterskich na kierunku \u201eFilmoznawstwo i kultura medi\u00f3w\u201d Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, a tak\u017ce laureat konkursu grantowego BESTStudentGRANT organizowanego w ramach programu \u201eInicjatywa Doskona\u0142o\u015bci \u2013 Uczelnia Badawcza\u201d (ID-UB). Interesuje si\u0119 krytyk\u0105 filmow\u0105, literatur\u0105 historyczn\u0105 oraz kinem europejskim i ameryka\u0144skim. Regularnie publikuje swoje teksty krytyczne w gazecie studenckiej \u201eFenestra\u201d. Jego debiutancki artyku\u0142 naukowy, dotycz\u0105cy krytycznofilmowej recepcji Trzech kolor\u00f3w<\/em> Krzysztofa Kie\u015blowskiego, zosta\u0142 opublikowany na \u0142amach czasopisma \u201ePleograf\u201d (nr 3\/2021). W przygotowaniu do publikacji s\u0105 za\u015b prace po\u015bwi\u0119cone nast\u0119puj\u0105co: programom publicystyczno-kulturalnym o tematyce filmowej w audiowizualnym archiwum TVP (tekst skierowany do czasopisma \u201eImages\u201d) oraz motywowi apokalipsy w Czasie Apokalipsy<\/em> Francisa Forda Coppoli oraz Nie-Boskiej komedii<\/em> Zygmunta Krasi\u0144skiego (publikacja we wroc\u0142awskich \u201eStudia Filmoznawczych\u201d).<\/p>\n\n\n\n

    Streszczenie<\/strong>: <\/p>\n\n\n\n

    Artyku\u0142 stanowi zarys problem\u00f3w i spor\u00f3w, jakich do\u015bwiadczali krytycy filmowi na pocz\u0105tku lat 80. XX wieku, ze szczeg\u00f3lnym uwzgl\u0119dnieniem sytuacji bran\u017cowych dziennikarzy podczas stanu wojennego. W ramach tej refleksji podj\u0119te zosta\u0142y w\u0105tki dotycz\u0105ce miejsca ameryka\u0144skiego kina popularnego w kulturze PRL-u oraz szykan, kt\u00f3rych do\u015bwiadczali przedstawiciele rodzimego filmu artystycznego. Na wszystkie te kwestie autor pracy patrzy z perspektywy krytyk\u00f3w filmowych, publikuj\u0105cych w uznanych czasopismach o wskazanej tematyce. Tekst zawiera r\u00f3wnie\u017c recepcj\u0119 trzech wybranych obraz\u00f3w maj\u0105cych rywalizowa\u0107 na odwo\u0142anej w 1982 roku dziewi\u0105tej edycji Festiwalu Polskich Film\u00f3w Fabularnych w Gda\u0144sku.<\/p>\n\n\n\n

    Summary<\/strong>: <\/p>\n\n\n\n

    The article is an outline of the problems and disputes shared by film critics in the first half of 1980s, with a particular focus on the situation of professional journalists during martial law. It reflects on the place of American popular cinema in the culture of the Polish People\u2019s Republic and the harassment experienced by representatives of domestic art film. The author of the work looks at all these issues from the perspective of film critics, publishing in recognized film magazines. The text also includes the reception of three selected pictures intended to compete at the canceled ninth edition of the Polish Feature Film Festival in Gdansk in 1982.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Artyku\u0142 stanowi zarys problem\u00f3w i spor\u00f3w, jakich do\u015bwiadczali krytycy filmowi na pocz\u0105tku lat 80. XX wieku, ze szczeg\u00f3lnym uwzgl\u0119dnieniem sytuacji bran\u017cowych dziennikarzy podczas stanu wojennego. W ramach tej refleksji podj\u0119te zosta\u0142y w\u0105tki dotycz\u0105ce miejsca ameryka\u0144skiego kina popularnego w kulturze PRL-u oraz szykan, kt\u00f3rych do\u015bwiadczali przedstawiciele rodzimego filmu artystycznego. Na wszystkie te kwestie autor pracy patrzy z perspektywy krytyk\u00f3w filmowych, publikuj\u0105cych w uznanych czasopismach o wskazanej tematyce. Tekst zawiera r\u00f3wnie\u017c recepcj\u0119 trzech wybranych obraz\u00f3w maj\u0105cych rywalizowa\u0107 na odwo\u0142anej w 1982 roku dziewi\u0105tej edycji Festiwalu Polskich Film\u00f3w Fabularnych w Gda\u0144sku.<\/p>\n","protected":false},"author":14,"featured_media":4927,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[1398],"tags":[1434,1415,1432,172,1431,1433,1435,852],"ppma_author":[1049],"class_list":["post-4906","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-historyczno-filmowy-kwartalnik-filmoteki-narodowej-nr-3-2022","tag-culture-of-the-peoples-republic-of-poland","tag-festiwal-polskich-filmow-fabularnych-w-gdansku","tag-film-criticism","tag-krytyka-filmowa","tag-kultura-prl-u","tag-martial-law","tag-polish-film-festival-in-gdansk","tag-stan-wojenny"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t