{"id":4730,"date":"2022-09-02T09:27:58","date_gmt":"2022-09-02T08:27:58","guid":{"rendered":"https:\/\/pleograf.pl\/?p=4730"},"modified":"2022-09-27T14:44:03","modified_gmt":"2022-09-27T13:44:03","slug":"uchwycic-nastroj-swiata-ktory-odszedl-komentarz-do-kolaudacji-austerii-jerzego-kawalerowicza","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/uchwycic-nastroj-swiata-ktory-odszedl-komentarz-do-kolaudacji-austerii-jerzego-kawalerowicza\/","title":{"rendered":"Uchwyci\u0107 nastr\u00f3j \u015bwiata, kt\u00f3ry odszed\u0142… Komentarz do kolaudacji „Austerii” Jerzego Kawalerowicza"},"content":{"rendered":"\n

DOI: 10.56351\/PLEOGRAF.2022.3.16<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\"\"
Po prawej Jerzy Kawalerowicz, Austeria<\/em>, Autor: Romuald Pie\u0144kowski, Prawa: Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny.<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Tomasz Romanowicz<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Uchwyci\u0107 nastr\u00f3j \u015bwiata, kt\u00f3ry odszed\u0142… Komentarz do kolaudacji Austerii Jerzego Kawalerowicza<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Droga do powstania filmu Jerzego Kawalerowicza doskonale wpisywa\u0142a si\u0119 w schemat politycznych problem\u00f3w pi\u0119trzonych przez w\u0142adze PRL tw\u00f3rcom pr\u00f3buj\u0105cym przenie\u015b\u0107 na ekran dzie\u0142o literackie, opowiadaj\u0105ce o trudnej przesz\u0142o\u015bci spo\u0142ecznej na dawnych ziemiach polskich. Scenariusz do filmu \u201eAusteria\u201d re\u017cyser przygotowa\u0142 wraz z Tadeuszem Konwickim, na podstawie r\u0119kopisu powie\u015bci o tym samym tytule, udost\u0119pnionego przez autora Juliusza Stryjkowskiego. Film zosta\u0142 w 1967 r. wst\u0119pnie zaakceptowany do realizacji, lecz prace nad nim zosta\u0142y przerwane w momencie wybuchu wojny izraelsko-egipskiej[1]<\/a><\/sup><\/sup>. Wobec faktu, \u017ce PRL tak jak inne kraje Uk\u0142adu Warszawskiego, popar\u0142a stron\u0119 egipsk\u0105 konfliktu, kierownictwo kinematografii zablokowa\u0142o film ze wzgl\u0119du na jego \u201e\u017cydowsk\u0105\u201d tematyk\u0119[2]<\/a><\/sup><\/sup>. Do pracy nad filmem Jerzy Kawalerowicz powr\u00f3ci\u0142 na pocz\u0105tku lat 80. Wartym odnotowania jest, \u017ce w scenariuszu nie trzeba by\u0142o nanosi\u0107 \u017cadnych zmian, bowiem tekst, zdaniem re\u017cysera, dostarcza\u0142 uniwersalnych, ponadczasowych warto\u015bci[3]<\/a><\/sup><\/sup>. Nie uchroni\u0142o to jednak filmu przed krytyk\u0105 ze strony w\u0142adz partyjnych. G\u0142\u00f3wnym zarzutem jaki mu postawiono, by\u0142a forma scen z Kozakami w \u201eAusterii\u201d, kt\u00f3re uznano za antyrosyjskie. Produkcja nie ustrzeg\u0142a si\u0119 interwencji cenzury, zosta\u0142a jednak dopuszczony do ograniczonej dystrybucji. Pomimo warto\u015bci artystycznej nie wys\u0142ano go do konkursu oscarowego[4]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

W\u015br\u00f3d kolaudant\u00f3w zebranych 17 maja 1982 r. \u201eAusteria\u201d wzbudzi\u0142a niekwestionowany zachwyt. Podkre\u015blano bardzo dobr\u0105 adaptacj\u0119 prozy Juliana Stryjkowskiego, trudn\u0105 do prze\u0142o\u017cenia na j\u0119zyk filmowy. Aleksander Jackiewicz widzia\u0142 w fabule dobrze pokazan\u0105 histori\u0119 wielokulturowej spo\u0142eczno\u015bci galicyjskiej. Naukowiec zwraca\u0142 uwag\u0119, \u017ce film nale\u017cy uzna\u0107 za unikalny, gdy\u017c w opinii komisji przywraca\u0142 polskiej kulturze nieobecn\u0105 ju\u017c tradycj\u0119 \u017cydowsk\u0105: (\u2026) Zaryzykowa\u0142bym, \u017ce ten film jest czym\u015b takim dla tej \u017cydowskiej spo\u0142eczno\u015bci, czym dla nas jest<\/em> \u201eWesele<\/em>\u201d Wyspia\u0144skiego, bo <\/em>\u201eWesele<\/em>\u201d jest niezwykle mocno osadzone w naszej kulturze, a ten film jest osadzony w kulturze \u017cydowskiej i ta sprawa wymaga tutaj podkre\u015blenia<\/em> (\u2026).[5]<\/a><\/sup><\/sup><\/em> Zdaniem kolaudant\u00f3w, tw\u00f3rcy filmu potrafili uchwyci\u0107 atmosfer\u0119 duchowo\u015bci chasydzkiej i uchwyci\u0107 detale ortodoksyjnej obrz\u0119dowo\u015bci galicyjskich \u017byd\u00f3w. Ewidentnie re\u017cyser stara\u0142 si\u0119 ukaza\u0107 jej bogactwo, pr\u00f3buj\u0105c wstrz\u0105sn\u0105\u0107 widzem. Poetyka filmu opiera\u0142a si\u0119 bowiem na emocjach, kt\u00f3re oceniano jako atut fabu\u0142y, tak samo jak jego walory wizualne.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Franciszek Pieczka, Austeria<\/em>, Autor: K. Ko\u0142odziejski, Prawa: WFDIF \/po Studiu Filmowym ,,Kadr”\/.<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Jedyne sugestie jakie pojawi\u0142y si\u0119 w trakcie obrad, dotyczy\u0142y kwestii monta\u017cowych. Cz\u0119\u015b\u0107 kolaudant\u00f3w dostrzega\u0142a spowolnienie tempa akcji w \u015brodkowej cz\u0119\u015bci filmu, zw\u0142aszcza w scenach tocz\u0105cych si\u0119 w bo\u017cnicy. Sugerowano ich przemontowanie, a nawet selekcj\u0119 scen ukazuj\u0105cych liturgi\u0119 \u017cydowsk\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Odnosz\u0105c si\u0119 do opinii komisji, Jerzy Kawalerowicz podzieli\u0142 si\u0119 z audytorium swoj\u0105 trem\u0105 przed podj\u0119ciem si\u0119 trudnego wyzwania jakim by\u0142o przeniesienie trudnej prozy Juliana Stryjkowskiego na ekran. Kluczem do odpowiedniej adaptacji tre\u015bci by\u0142o zbudowanie fabu\u0142y filmu na emocjach. W tym kontek\u015bcie re\u017cyser nie widzia\u0142 powodu aby dokonywa\u0107 w nim \u017cadnych zmian: (\u2026) Uwa\u017cam, \u017ce film jest czym\u015b zamkni\u0119tym w pewnej mojej emocjonalnej, jak te\u017c i plastycznej wizji. Przyznam si\u0119, \u017ce bardzo nie<\/em> lubi\u0119 odchodzi\u0107 od tego, co zamierza\u0142em. Nie wykluczam jeszcze jakich\u015b minimalnych przemontowa\u0144, bo by\u0107 mo\u017ce, \u017ce w\u0142a\u015bnie te kwestie dla normalnego widza s\u0105 trudniejsze, ale je\u017celi chodzi o sceny w b\u00f3\u017cnicy, to zar\u00f3wno chodzi\u0142o mi o walory widowiskowe, jak te\u017c i o walory tre\u015bciowe tej sceny. By\u0107 mo\u017ce, \u017ce te obserwacje obrz\u0119dowe dla niekt\u00f3rych nie b\u0119d\u0105 zrozumia\u0142e, ale mnie te sprawy zafascynowa\u0142y <\/em>(\u2026) Uwa\u017ca\u0142 bowiem, \u017ce sugestywne przedstawienie rytua\u0142u mo\u017ce by\u0107 atrakcyjne wizualnie dla widza. Co wa\u017cne, dla re\u017cysera bardzo wa\u017cna okaza\u0142a si\u0119 recenzja autora powie\u015bci. Julian Stryjkowski zaakceptowa\u0142 obraz bez zastrze\u017ce\u0144.<\/p>\n\n\n\n

Poproszony o opini\u0119 literat nie kry\u0142 wzruszenia ekranizacj\u0105 swojej prozy. Wspomnia\u0142 jednocze\u015bnie o cierpliwo\u015bci re\u017cysera, daj\u0105c wyra\u017anie do zrozumienia komisji o politycznych powodach wstrzymania produkcji filmu. Dla pisarza moment ujrzenia \u201eAusterii\u201d na du\u017cym ekranie okaza\u0142 si\u0119 prze\u017cyciem bardzo osobistym, przeniesieniem w okres dzieci\u0144stwa, powrotem do zapomnianego rytua\u0142u. Dla Juliana Stryjkowskiego, Jerzy Kawalerowicz umiej\u0119tnie potrafi\u0142 odda\u0107 atmosfer\u0119 galicyjskiego Sztetla. Interesuj\u0105cym jest, \u017ce pisarz nie oczekiwa\u0142, \u017ce ta obrz\u0119dowo\u015b\u0107 b\u0119dzie w pe\u0142ni zrozumia\u0142a dla polskiego widza. Bardziej docenia\u0142 rzetelno\u015b\u0107 w oddaniu atmosfery \u017cycia lokalnej, ortodoksyjnej spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej.<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Grupa zamaskowanych \u017byd\u00f3w, Austeria,<\/em> Autor: Romuald Pie\u0144kowski, Prawa: Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny.<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Podsumowuj\u0105c dyskusj\u0119 nad filmem minister Stefa\u0144ski orzek\u0142, \u017ce \u201eAusteria\u201d jest filmem donios\u0142ym, uwidaczniaj\u0105cym kunszt artystyczny Jerzego Kawalerowicza. Przewodnicz\u0105cy komisji zauwa\u017cy\u0142 przy okazji, \u017ce re\u017cyser jest tego rodzaju tw\u00f3rc\u0105, do kt\u00f3rego wizji dzie\u0142a filmowego mo\u017cna mie\u0107 zaufanie. Powsta\u0142 wi\u0119c film wzruszaj\u0105cy, odznaczaj\u0105cy si\u0119 wyj\u0105tkow\u0105 poetyk\u0105 ukazania polskiej, trudnej historii. Minister dopatrywa\u0142 si\u0119 w nim r\u00f3\u017cnorodno\u015bci metafor: (\u2026) Chcia\u0142bym szczeg\u00f3lnie zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na metaforyczno\u015b\u0107 tych ostatnich scen. W<\/em> filmie zosta\u0142y zawarte do\u015bwiadczenia tkwi\u0105ce poza powie\u015bci\u0105, a wi\u0119c jest mowa o takich sprawach, jakich autor ksi\u0105\u017cki nie m\u00f3g\u0142 przewidzie\u0107.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce niejako re\u017cyser przerzuci\u0142 pomost pomi\u0119dzy wydarzeniami z I-szej wojny \u015bwiatowej ku wydarzeniom z II wojny \u015bwiatowej. A wi\u0119c te obrazy i sceny maj\u0105 dodatkowy walor, s\u0105 niejako wizj\u0105 zniszczenia niesionego za kilkadziesi\u0105t lat przez faszyzm, \u015bwiadczy to o dodatkowym walorze filmu, o jego wizyjno\u015bci, a w dodatku ta wizja jest nies\u0142ychanie spektakularna, bo to co si\u0119 dzia\u0142o za kilkadziesi\u0105t lat doprowadzi\u0142o do ca\u0142kowitego unicestwienia tego \u015bwiata.<\/em> (\u2026) Re\u017cyser unikn\u0105\u0142 tak\u017ce uproszcze\u0144 i przeszk\u00f3d zwi\u0105zanych z polityczn\u0105 wymow\u0105 fabu\u0142y. Zw\u0142aszcza ostatnie sceny filmu zdaj\u0105 si\u0119 nawi\u0105zywa\u0107 do tragedii holokaustu, kt\u00f3ry mia\u0142 nadej\u015b\u0107. Wszystkie powy\u017csze cechy zdaniem przewodnicz\u0105cego sk\u0142ania\u0142y komisj\u0119 do udzielenia zgody na jego rozpowszechnianie. Co wa\u017cne, na 17 cz\u0142onk\u00f3w komisji 16 da\u0142o filmowi I kategori\u0119, tylko jeden kategori\u0119 II.[6]<\/a><\/sup><\/sup><\/p>\n\n\n\n

Za swoiste postscriptum dyskusji kolaudacyjnej, pokazuj\u0105ce t\u0142o polityczne i zwi\u0105zane z nim problemy \u00f3wczesnej polskiej kinematografii, mo\u017cna uzna\u0107 opini\u0119 ministra odno\u015bnie selekcji polskich kandydatur do festiwalu w Cannes. O ile \u201eAusteria\u201d nie mog\u0142a by\u0107 zg\u0142oszona do rywalizacji ze wzgl\u0119du na zbyt p\u00f3\u017ane zako\u0144czenie realizacji filmu, to inne zg\u0142oszone filmy spotka\u0142y si\u0119 z oporem komisji festiwalowej. Kierownictwo kinematografii wys\u0142a\u0142o do Francji trzy filmy: \u201eLimuzyn\u0119 Daimler-Benz\u201d Filipa Bajona, \u201eKonopielk\u0119\u201d Witolda Leszczy\u0144skiego i \u201eZnachora\u201d Jerzego Hoffmana. Komisja kwalifikuj\u0105ca z Cannes przyj\u0119\u0142a tylko pierwszy film jedynie do pokazu pozakonkursowego, prosz\u0105c jednocze\u015bnie o przes\u0142anie \u201ePrzypadku\u201d Krzysztofa Kie\u015blowskiego i \u201ePrzes\u0142uchania\u201d Ryszarda Bugajskiego. Z kolei na wys\u0142anie tych obraz\u00f3w Ministerstwo Kultury nie wyrazi\u0142o zgody, jak to uj\u0105\u0142 minister Stefa\u0144ski, ze (\u2026) zrozumia\u0142ych wzgl\u0119d\u00f3w<\/em> (\u2026). Ten eufemizm oznacza\u0142 oczywist\u0105 niech\u0119\u0107 do promowania za granic\u0105 film\u00f3w, rozliczaj\u0105cych si\u0119 z histori\u0105 i rzeczywisto\u015bci\u0105 PRL. W tym kontek\u015bcie zamiar promowania \u201eAusterii\u201d na uznanym zagranicznym festiwalu, cho\u0107 niemo\u017cliwy do zrealizowania, sygnalizowa\u0142 ch\u0119\u0107 promocji polskiej kultury kinem historycznie uniwersalnym.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Liliana G\u0142\u0105bczy\u0144ska, Austeria<\/em>, Autor: K. Ko\u0142odziejski, Prawa: WFDIF \/po studiu filmowym „Kadr”\/.<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Tre\u015b\u0107 kolaudacji mo\u017cna uzna\u0107 za przyczynek do dyskusji nad pr\u00f3b\u0105 dostosowania j\u0119zyka filmu do opisu trudnych wydarze\u0144 z historii Polski. Rodzime kino historyczne cz\u0119sto grzeszy zbyt patetycznym opisem wydarze\u0144, nadmiernym dydaktyzmem oraz dostosowaniem przekazu filmu do aktualnych wymog\u00f3w politycznych producent\u00f3w. Komisja kolaudacyjna wiedz\u0105c, i\u017c ekranizacja \u201eAusterii\u201d napotka\u0142a w latach 60. na problemy polityczne, dostrzeg\u0142a w niej w\u0105tki uniwersalne, kt\u00f3re pozwoli\u0142y na nowe i interesuj\u0105ce interpretacje \u017cydowskiego dziedzictwa kulturowego w polskiej kinematografii. Zgodno\u015b\u0107 uczestnik\u00f3w kolaudacji co si\u0142y przekazu produkcji, dowodzi\u0142a te\u017c, \u017ce budowanie fabu\u0142y na emocjach sprzyja\u0142o atrakcyjno\u015bci dzie\u0142a. Tym bardziej, \u017ce nie unikni\u0119to czytelnych nawi\u0105za\u0144 ko\u0144cowych scen filmu do tragedii holocaustu. Emocje i odpowiednia poetyka obrazu niew\u0105tpliwie sprzyja odpowiedniemu uj\u0119ciu tre\u015bci kina historycznego.<\/p>\n\n\n\n

  1. J. Kawalerowicz, Wi\u0119cej ni\u017c kino,<\/em> Wydawnictwo Skorpion, Warszawa 2001, s. 74. \u2191<\/a><\/li>
  2. Tam\u017ce. \u2191<\/a><\/li>
  3. P. Koniecki, Z archiwum KC PZPR. Sprawa ,,Austerii\u201d<\/em> Jerzego Kawalerowicza, <\/em>\u201eStudia Filmoznawcze\u201d 2009, nr 30, s. 204. \u2191<\/a><\/li>
  4. Tam\u017ce. \u2191<\/a><\/li>
  5. Wszystkie cytaty zamieszczone w tek\u015bcie pochodz\u0105 ze stenogramu kolaudacji zdeponowanego w archiwum FINA . Sygn. A-344, poz. 299. \u2191<\/a><\/li>
  6. P. Koniecki, Z archiwum KC PZPR<\/em>\u2026, s. 208. \u2191<\/a><\/li><\/ol>\n\n\n\n

    Tomasz Romanowicz<\/strong> \u2013 historyk, muzealnik, doktor nauk humanistycznych, absolwent Wydzia\u0142u Filozoficzno-Historycznego Uniwersytetu \u0141\u00f3dzkiego. W kr\u0119gu jego zainteresowa\u0144 naukowych znajduje si\u0119 historia polskiego ruchu syndykalistycznego. Autor biografii historyka i ideologa prof. Kazimierza Zakrzewskiego. Bliskie s\u0105 mu tak\u017ce dzieje regionu \u0142\u00f3dzkiego, ze szczeg\u00f3lnym uwzgl\u0119dnieniem historii lokalnej. Autor monografii Dzieje spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej w G\u0142ownie,<\/em> G\u0142owno 2014.<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    DOI: 10.56351\/PLEOGRAF.2022.3.16 Tomasz Romanowicz Uchwyci\u0107 nastr\u00f3j \u015bwiata, kt\u00f3ry odszed\u0142… Komentarz do kolaudacji Austerii Jerzego Kawalerowicza Droga do powstania filmu Jerzego Kawalerowicza doskonale wpisywa\u0142a si\u0119 w schemat politycznych problem\u00f3w pi\u0119trzonych przez w\u0142adze PRL tw\u00f3rcom pr\u00f3buj\u0105cym przenie\u015b\u0107 na ekran dzie\u0142o literackie, opowiadaj\u0105ce o trudnej przesz\u0142o\u015bci spo\u0142ecznej na dawnych ziemiach polskich. Scenariusz do filmu \u201eAusteria\u201d re\u017cyser przygotowa\u0142 wraz… Czytaj wi\u0119cej »Uchwyci\u0107 nastr\u00f3j \u015bwiata, kt\u00f3ry odszed\u0142… Komentarz do kolaudacji „Austerii” Jerzego Kawalerowicza<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[1439,960],"tags":[1438,1268,1440,266],"ppma_author":[1325],"class_list":["post-4730","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-pleograf-historyczno-filmowy-kwartalnik-filmoteki-narodowej-nr-3-2022-2","category-z-archiwum","tag-austeria","tag-jerzy-kawalerowicz","tag-kino-historyczne","tag-kino-prl"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t