{"id":4699,"date":"2022-09-01T22:12:17","date_gmt":"2022-09-01T21:12:17","guid":{"rendered":"https:\/\/pleograf.pl\/?p=4699"},"modified":"2022-09-27T14:40:03","modified_gmt":"2022-09-27T13:40:03","slug":"gdanski-outsider-refleksje-wokol-doliny-issy-tadeusza-konwickiego","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/gdanski-outsider-refleksje-wokol-doliny-issy-tadeusza-konwickiego\/","title":{"rendered":"(Gda\u0144ski) Outsider. Refleksje wok\u00f3\u0142 „Doliny Issy” Tadeusza Konwickiego"},"content":{"rendered":"\n

DOI: 10.56351\/PLEOGRAF.2022.3.09<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Uniwersytet \u0141\u00f3dzki<\/em><\/p>\n\n\n\n

ORCID: 0000-0003-3130-128X<\/em><\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Tadeusz Konwicki, Dolina Issy<\/em>, Autor: Romuald Pie\u0144kowski, Prawa: Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

W 1991 roku \u201eRzeczpospolita\u201d opublikowa\u0142a wywiad, kt\u00f3rego Tadeusz Konwicki udzieli\u0142 El\u017cbiecie Sawickiej. Pretekstem do rozmowy by\u0142a publikacja sylwicznych Z\u00f3rz wieczorn<\/em>ych, kt\u00f3re zdaniem autorki wywiadu \u015bwiadczy\u0142y (wzorem poprzednich utwor\u00f3w Konwickiego: powie\u015bci Bohi\u0144<\/em> z 1987 i filmu Lawa<\/em> z 1989) o dokonuj\u0105cym si\u0119 w tw\u00f3rczo\u015bci pisarza \u201eodwrocie od wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci\u201d. Odwr\u00f3t ten dowodzi\u0107 mia\u0142 zaskakuj\u0105cego \u201ezepsucia czy rozstrojenia termometru mierz\u0105cego emocje, wyczuwaj\u0105cego nastroje spo\u0142eczne\u201d[1]<\/a><\/sup><\/sup>. Na \u00f3w zarzut (w radykalnie zmienionej sytuacji spo\u0142eczno-politycznej \u2013 a co za tym idzie tak\u017ce komunikacyjnej \u2013 i w obliczu zdiagnozowanego przez Mari\u0119 Janion ko\u0144ca paradygmatu romantycznego w kulturze polskiej, od artyst\u00f3w domagano si\u0119 przede wszystkim opisu in statu nascendi <\/em>posttransformacyjnej rzeczywisto\u015bci) Konwicki odpowiedzia\u0142: \u201eZ usposobienia jestem tak zwanym outsiderem (\u2026) Teraz zdaj\u0119 si\u0119 na bieg wypadk\u00f3w, m\u00f3wi\u0105c po prostu \u2013 chcieli\u015bcie Polski, no to j\u0105 macie. Kraj jest wolny i ja jestem wyzbyty tych powinno\u015bci i obowi\u0105zk\u00f3w, kt\u00f3re od czasu do czasu odczuwa\u0142em\u201d[2]<\/a><\/sup><\/sup>. T\u0119 niezwykle lakoniczn\u0105 autocharakterystyk\u0119 potraktuj\u0119 jako istotn\u0105 wskaz\u00f3wk\u0119 do interpretacji filmu Dolina Issy <\/em>(1982). <\/em>Przyj\u0119tej przez Konwickiego postawy outsidera nie mo\u017cna bowiem traktowa\u0107 wy\u0142\u0105cznie jako konsekwencji transformacji ustrojowej i wspomnianego \u201eodzyskania przez Polsk\u0119 niepodleg\u0142o\u015bci\u201d. Tak\u0105 postaw\u0119 zajmowa\u0142 Konwicki ju\u017c wcze\u015bniej, czego dowodem mo\u017ce by\u0107 w\u0142a\u015bnie adaptacja powie\u015bci Czes\u0142awa Mi\u0142osza. Wedle s\u0142\u00f3w samego pisarza, si\u0119gni\u0119cie po proz\u0119 noblisty w burzliwym okresie solidarno\u015bciowego karnawa\u0142u by\u0142o wyrazem wrodzonej krn\u0105brno\u015bci. Konwicki wspomina: \u201eWszyscy szaleli z powodu ,,Solidarno\u015bci\u201d. Straszna egzaltacja. Wszystko, co mieli, zainwestowali w manifestacje duchowe. \u017byli ,,Solidarno\u015bci\u0105\u2019\u2019 i dniem dzisiejszym. Ja wtedy kr\u0119ci\u0142em Dolin\u0119 Issy<\/em>, film oddalony od tego, co si\u0119 dzia\u0142o, o dziesi\u0105tki lat \u015bwietlnych\u201d[3]<\/a><\/sup><\/sup>. Podj\u0119ta przez pisarza decyzja usuni\u0119cia si\u0119 na margines aktywnego \u017cycia politycznego nie oznacza\u0142a artystycznej stagnacji. Rok 1981 by\u0142 dla Konwickiego okresem wzmo\u017conej pracy tw\u00f3rczej. W tym czasie, maj\u0105c pe\u0142n\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce oficjalne wydanie ksi\u0105\u017cki b\u0119dzie niemo\u017cliwe[4]<\/a><\/sup><\/sup> (ostatecznie ukaza\u0142a si\u0119 w Londynie oraz w krajowym drugim obiegu), pracowa\u0142 nad Wschodami i zachodami ksi\u0119\u017cyca<\/em>. Konwicki znajdowa\u0142 si\u0119 zatem w podobnej sytuacji jak Mi\u0142osz, kt\u00f3ry tworzy\u0142 Dolin\u0119 Issy <\/em>dla siebie, zapominaj\u0105c o wydawcach i prawdopodobie\u0144stwie jej wydania, traktuj\u0105c pisanie jak zabieg samoleczniczy[5]<\/a><\/sup><\/sup> (pierwodruk powie\u015bci wydrukowano w 1955 roku na \u0142amach paryskiej \u201eKultury\u201d). Wprowadzone do filmowej adaptacji wsp\u00f3\u0142czesne interludia (pisz\u0119 o tym w dalszej cz\u0119\u015bci tekstu) mog\u0105 jednak stanowi\u0107 \u015bwiadectwo obrony Konwickiego przed zarzutem apolityczno\u015bci, z kt\u00f3rym mierzy\u0107 si\u0119 musia\u0142 Mi\u0142osz w latach 50. Wedle Marzeny Wo\u017aniak-\u0141abieniec nik\u0142e zainteresowanie powie\u015bci\u0105 w Polsce (mimo przychylnej recepcji w kr\u0119gach paryskiego i londy\u0144skiego \u015brodowiska emigracyjnego) wynika\u0142o w du\u017cej mierze z tego, i\u017c Dolina Issy <\/em>nie by\u0142a utworem, kt\u00f3rego fragmenty mog\u0142y funkcjonowa\u0107 jako wyczekiwane przez krajowych odbiorc\u00f3w komentarze do spor\u00f3w i polemik wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci. \u201eNie bez znaczenia jest r\u00f3wnie\u017c fakt \u2013 by\u0107 mo\u017ce decyduj\u0105cy \u2013 \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u00f3wczesnych g\u0142os\u00f3w o Mi\u0142oszu to g\u0142osy krytyczne, kt\u00f3re polemizowa\u0142y z politycznymi pogl\u0105dami poety. Dolina Issy <\/em>poprzez swoj\u0105 odmienno\u015b\u0107 i apolityczno\u015b\u0107 nie nadawa\u0142a si\u0119 na przedmiot atak\u00f3w\u201d[6]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Maciej Mazurkiewicz, Dolina Issy<\/em>, Autor: Romuald Pie\u0144kowski, Prawa: Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Judith Arlt zwraca uwag\u0119 na pewien paradoks. Ot\u00f3\u017c Konwicki, nie maj\u0105c nadziei na wydanie Wschod\u00f3w i zachod\u00f3w ksi\u0119\u017cyca <\/em>w oficjalnym obiegu, prawie nie pisa\u0142 w nich o cenzurze. \u201eAutor cenzur\u0119 z g\u00f3ry odrzuci\u0142, \u017cegna\u0142 si\u0119 z ni\u0105, zanim m\u00f3wi\u0105ce ,,ja\u201d podj\u0119\u0142o swoj\u0105 prac\u0119 w przestrzeni eseistycznej. Dlatego cenzura nie mie\u015bci si\u0119 tu w procesie tw\u00f3rczym. Dla podmiotu, kt\u00f3ry zdaje relacj\u0119 o swojej pracy w roku 1981, cenzura nie stanowi zagro\u017cenia\u201d[7]<\/a><\/sup><\/sup>. Co nie oznacza, i\u017c zagro\u017cenie nie istnieje. Rzeczywisto\u015b\u0107 otaczaj\u0105ca autora ma charakter opresyjny, z czego Konwicki zwierza si\u0119 w znamiennym fragmencie Wschod\u00f3w<\/em>, kt\u00f3ry stanowi wyraz obawy o powstaj\u0105cy w\u0142a\u015bnie r\u0119kopis: \u201eboj\u0119 si\u0119 pisa\u0107, boj\u0119 si\u0119 utrwali\u0107 te \u015bwi\u0119tokradcze my\u015bli na odwrocie starego, anonimowego maszynopisu, tak, l\u0119kam si\u0119 dowod\u00f3w rzeczowych odnalezionych w moich szparga\u0142ach podczas przysz\u0142ej rewizji, kt\u00f3ra na pewno nast\u0105pi, je\u015bli jutro rano obudz\u0119 si\u0119 w huku czo\u0142g\u00f3w, w weso\u0142ych d\u017awi\u0119kach harmonii graj\u0105cej czastuszki, w ra\u017anych okrzykach: ruki wwierch, ruki wwierch\u201d[8]<\/a><\/sup><\/sup>. Materialnym \u015bladem owego l\u0119ku jest scena z Doliny Issy<\/em>, w kt\u00f3rej bohatera \u2013 autorskie alter ego \u2013 budzi ze snu z\u0142owrogi \u0142omot do drzwi. Konwicki realizowa\u0142 film w poczuciu nadci\u0105gaj\u0105cej katastrofy. We Wschodach <\/em>pisarz zdawa\u0142 spraw\u0119 z towarzysz\u0105cego mu przeczucia nadchodz\u0105cej z sowieckiej Rosji apokalipsy. \u00d3w l\u0119k nie wynika\u0142 jedynie z daru przewidywania, kt\u00f3rym obdarzony by\u0142 pisarz (Konwicki przypisywa\u0142 ten dar litewskiemu pochodzeniu). Wracaj\u0105c z dokumentacji w okolicach Sejn i Sok\u00f3\u0142ki, gdzie re\u017cyser poszukiwa\u0142 \u201elitewskich\u201d plener\u00f3w, ekipa filmowa wjecha\u0142a w d\u0142ug\u0105 kolumn\u0119 wojskowych samochod\u00f3w radzieckich, oznaczonych dla niepoznaki polskimi tablicami nauki jazdy. W rejonach, w kt\u00f3rych Konwicki pragn\u0105\u0142 odtworzy\u0107 arkadyjsk\u0105 dolin\u0119 dzieci\u0144stwa, \u201ewyczuwa\u0142o si\u0119 obc\u0105 potencj\u0119. Dymi\u0142a ona, parowa\u0142a, filowa\u0142a jak gor\u0105ce powietrze zza horyzontu, z rozs\u0142onecznionego nieba na wschodzie. Wyczuwa\u0142o si\u0119 t\u0119 obc\u0105 obecno\u015b\u0107, a raczej wszechobecno\u015b\u0107 w ruinach dwor\u00f3w, w wyblak\u0142ych i niszczej\u0105cych has\u0142ach propagandowych i w \u015bwiadomo\u015bci tamtejszych ludzi\u201d[9]<\/a><\/sup><\/sup>. Mo\u017ce z tego powodu w filmie Konwickiego szlachecki dworek \u2013 sensotw\u00f3rcze centrum \u015bwiata \u2013 otwiera si\u0119 na Histori\u0119, kt\u00f3ra stanowi \u015bmiertelne zagro\u017cenie dla \u0142adu domowego ogniska. Ale i ten \u0142ad wielokulturowego \u201eekumenicznego raju\u201d (znamienna jest pod tym wzgl\u0119dem scena, w kt\u00f3rej graj\u0105cy czarownika Masiulisa Marek Walczewski recytuje \u2013 na tle cerkwi, synagogi i ko\u015bcio\u0142a \u2013 fragmenty poematu Mi\u0142osza \u201eDzieci\u0119 Europy\u201d) okazuje si\u0119 pozorny i nietrwa\u0142y. Gdy do pokoju pogr\u0105\u017conego we \u015bnie Tomaszka wpada granat, ujawnione zostaj\u0105 zadawnione urazy i odwiecznie istniej\u0105ce podzia\u0142y: \u201emy\u201d i \u201eoni\u201d, panowie i ch\u0142opi, Litwini i Polacy. Wa\u017cnym motywem wizualnym jest okno, przez kt\u00f3re do Tomaszka dociera rozmowa o planowanym przez matk\u0119 wyje\u017adzie z Ginia (decyzj\u0119 t\u0119 przyspiesza intensyfikacja dzia\u0142a\u0144 wojennych), a tak\u017ce wiadomo\u015b\u0107 o \u201ezdradzie\u201d J\u00f3zefa Czarnego i jej mo\u017cliwych konsekwencjach (parcelacja rodowego maj\u0105tku Surkont\u00f3w). Idylliczna atmosfera domu nie \u0142agodzi napi\u0119cia b\u0119d\u0105cego wynikiem narastania konflikt\u00f3w politycznych, narodowo\u015bciowych i spo\u0142ecznych. Dzi\u0119ki temu \u015bwiadomo\u015b\u0107 bliskiej zag\u0142ady \u201eraju\u201d \u2013 kt\u00f3ra zostaje dopowiedziana w pozadiegetycznych, wsp\u00f3\u0142czesnych partiach filmu, towarzyszy r\u00f3wnie\u017c bohaterowi dzieci\u0119cemu. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Joanna Szczepkowska i W\u0142odzimierz Boru\u0144ski, Dolina Iss<\/em>, Autor: Romuald Pie\u0144kowski, Prawa: Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Konwicki uko\u0144czy\u0142 film w listopadzie 1981 roku. We Wschodach <\/em>wspomina zimn\u0105 sal\u0119 projekcyjn\u0105, w kt\u00f3rej odby\u0142 si\u0119 pierwszy pokaz. Ch\u0142\u00f3d panowa\u0142 te\u017c na widowni. Wnioskuj\u0105c z reakcji widz\u00f3w, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych du\u017c\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 stanowili cz\u0142onkowie filmowej ekipy, z Doliny Issy<\/em> zadowolony by\u0142 tylko re\u017cyser. Po pokazie nikt nie spieszy\u0142 si\u0119 z gratulacjami: \u201eSkonsternowani, zaskoczeni, przej\u0119ci jakim\u015b wstydem za mnie i za siebie, za t\u0119 nieszcz\u0119sn\u0105 ta\u015bm\u0119 i za t\u0119 wielomiesi\u0119czn\u0105 fatyg\u0119. Przysiedli za\u017cenowani na brze\u017cku krzes\u0142a, pomilczeli ostro\u017cnie i w nogi\u201d[10]<\/a><\/sup><\/sup>. Zaryzykuj\u0119 tez\u0119, i\u017c przyczyn\u0105 tak ch\u0142odnego przyj\u0119cia nie by\u0142o \u201ezbezczeszczenie dzie\u0142a literackiego kochanego przez nar\u00f3d wieszcza\u201d[11]<\/a><\/sup><\/sup>, lecz fakt, i\u017c film rozmin\u0105\u0142 si\u0119 \u2013 mimo zawartych w nim politycznych aluzji \u2013 z atmosfer\u0105 tego, co aktualnie dzia\u0142o si\u0119 na ulicach. I z atmosfer\u0105 dzie\u0142 tworzonych w tym czasie przez \u201emoralnie zaniepokojonych\u201d. <\/p>\n\n\n\n

W trakcie poszukiwa\u0144 materialnych relikt\u00f3w nieistniej\u0105cego \u015bwiata (szlacheckich dwork\u00f3w, w kt\u00f3rych toczy\u0142o si\u0119 \u017cycie bohater\u00f3w Mi\u0142osza) Konwicki do\u015bwiadczy\u0142 przemo\u017cnego wp\u0142ywu jeszcze innej \u201eobcej potencji\u201d, kt\u00f3ry omal nie doprowadzi\u0142 go do z\u0142o\u017cenia w kierownictwie zespo\u0142u \u201ePerspektywa\u201d rezygnacji z realizacji filmu. Nieoczekiwan\u0105 przeszkod\u0105 okaza\u0142 si\u0119 Ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3ry ulokowa\u0142 Konwickiego jako artyst\u0119 \u201egdzie\u015b pomi\u0119dzy Por\u0119b\u0105 a Kr\u00f3likiewiczem\u201d[12]<\/a><\/sup><\/sup>. Czy to z powodu tego s\u0105siedztwa kuria biskupia odm\u00f3wi\u0142a Konwickiemu zgody na zdj\u0119cia w wybranych przez re\u017cysera obiektach sakralnych? \u201eJeszcze wczoraj obnoszono pana Czes\u0142awa po kaplicach i katedrach, jeszcze wczoraj KUL, po\u015bmiertna mowa Prymasa, nominacja na pisarza katolickiego, a dzi\u015b nie ma mowy o robieniu filmu z jego powie\u015bci\u201d[13]<\/a><\/sup><\/sup>. Z notatek Konwickiego zamieszczonych we Wschodach <\/em>wynika, cho\u0107 nie bezpo\u015brednio, i\u017c by\u0142a to raczej forma cenzury kwestionuj\u0105cej wymow\u0119 pewnych fragment\u00f3w scenopisu, czyli \u2013 w domy\u015ble \u2013 pewnych epizod\u00f3w \u201epowie\u015bci laureata i ulubie\u0144ca kardyna\u0142\u00f3w\u201d[14]<\/a><\/sup><\/sup> (by\u0107 mo\u017ce chodzi\u0142o o w\u0105tek s\u0142u\u017c\u0105cej na plebanii samob\u00f3jczyni Ma\u0142gorzaty lub sekwencj\u0119 jej poga\u0144skiego \u201ewampirycznego\u201d pogrzebu, a tak\u017ce o scen\u0119 profanacji hostii \u2013 wszystko to na szcz\u0119\u015bcie znalaz\u0142o si\u0119 w filmie). Podj\u0119ty przez Arlt w\u0105tek (nie)obecno\u015bci refleksji dotycz\u0105cej cenzury w (literackiej) tw\u00f3rczo\u015bci Konwickiego wyda\u0142 mi si\u0119 intryguj\u0105cy. W podej\u015bciu do tej kwestii ujawnia si\u0119 (kt\u00f3ry to ju\u017c raz) postawa (politycznego) outsidera. W wywiadzie-rzece udzielonym Przemys\u0142awowi Kanieckiemu pisarz prowokacyjnie oskar\u017ca\u0142 PRL o to, i\u017c \u201edokonywa\u0142 przest\u0119pstw takich, \u017ce dawa\u0142 mi mo\u017cliwo\u015b\u0107 robienia film\u00f3w mimo cenzury\u201d[15]<\/a><\/sup><\/sup>. W takim podej\u015bciu wyra\u017ca si\u0119 postawa artysty, kt\u00f3ry traktuje film jako \u201edokument swego istnienia\u201d i zdecydowanie opowiada si\u0119 po stronie tw\u00f3rc\u00f3w \u201ewierz\u0105cych w obraz\u201d[16]<\/a><\/sup><\/sup>. W 1991 roku na \u0142amach \u201eKina\u201d pisarz stwierdzi\u0142: \u201ePowiem co\u015b niepopularnego: ot\u00f3\u017c wydaje mi si\u0119, \u017ce artysta jest urodzony po to, \u017ceby by\u0107 cenzurowanym. (\u2026) Nasza cenzura by\u0142a tak strasznie wyczulona na wszelkie imponderabilia ideowo-polityczne, \u017ce na tak zwany eksperyment przymyka\u0142a oko\u201d[17]<\/a><\/sup><\/sup>. Z rozmowy z Andrzejem Wernerem wynika, i\u017c zdaniem Konwickiego cenzura mobilizowa\u0142a tw\u00f3rc\u00f3w do wysi\u0142ku zmierzaj\u0105cego do wypracowania symbolicznego j\u0119zyka, dzi\u0119ki kt\u00f3remu kino mia\u0142o szans\u0119 unikn\u0105\u0107 zgubnej dla sztuki dos\u0142owno\u015bci. \u201eWe\u017amy na przyk\u0142ad kino moralnego niepokoju \u2013 kontynuuje Konwicki \u2013 ca\u0142a grupa m\u0142odych ludzi usi\u0142owa\u0142a co\u015b powiedzie\u0107 na temat tego kraju i jego losu; ta si\u0142a wewn\u0119trzna naszych re\u017cyser\u00f3w budzi\u0142a szacunek na \u015bwiecie, zyskiwa\u0142a sympati\u0119. Ja to wszystko m\u00f3wi\u0119 po prostu, \u017ceby zniech\u0119ci\u0107 koleg\u00f3w do martyrologicznych wypowiedzi i biada\u0144\u201d[18]<\/a><\/sup><\/sup>. Pomimo przychylnej opinii wyra\u017conej pod adresem autor\u00f3w \u201eekranowej publicystyki\u201d, Konwickiego niewiele \u0142\u0105czy\u0142o z re\u017cyserami spod znaku moralnego niepokoju, kt\u00f3rych filmy w 1982 roku mia\u0142y zdominowa\u0107 program gda\u0144skiego festiwalu. Rok przed nies\u0142awn\u0105 edycj\u0105 Konwicki zwierza\u0142 si\u0119 na \u0142amach \u201eKina\u201d: [M]nie okropnie odrzuca od kina styl paradokumentalny. (\u2026) Zbyt przypomina \u017cycie. Chodz\u0119 i widz\u0119 du\u017co brzydkich ludzi dooko\u0142a siebie. Id\u0119 do kina i te\u017c widz\u0119 aktor\u00f3w \u0142ysawych i bezz\u0119bnych. (\u2026) To by\u0107 mo\u017ce ja tylko odbieram s\u0142abiej te filmy; i to, zaznaczam, odbieram je s\u0142abiej nie w sensie tre\u015bciowym czy problemowym, tylko styl, figur\u0119 stylistyczn\u0105, kt\u00f3ra si\u0119 rodzi z tak zwanego paradokumentu, czyli dos\u0142ownego odtwarzania \u017cycia. Mnie to po prostu \u015bmiertelnie nudzi. Ale te\u017c tak mi si\u0119 wydaje, \u017ce i publiczno\u015bci by\u0142o troszeczk\u0119 nudnawo\u201d18<\/sup>. Rozd\u017awi\u0119k pomi\u0119dzy Konwickim a wyznawcami \u201ewiary w rzeczywisto\u015b\u0107\u201d ujawni\u0142 si\u0119 znacznie wcze\u015bniej. Warto przypomnie\u0107, i\u017c autor Doliny Issy <\/em>by\u0142 jednym z \u201ebohater\u00f3w negatywnych\u201d tekstu, kt\u00f3ry sta\u0142 si\u0119 nieoficjalnym manifestem tw\u00f3rczym kina moralnego niepokoju. W opublikowanym w 1972 roku eseju Rzeczywisto\u015b\u0107 nieprzedstawiona w powojennej literaturze Polskiej <\/em>Adam Zagajewski zanotowa\u0142: \u201eW pisarstwie Konwickiego realno\u015b\u0107 nie jest podniesiona do rangi kultury. Jest na chwil\u0119 ukazana, sportretowana, ale po to, \u017ceby j\u0105 skompromitowa\u0107 i wyszydzi\u0107. Por\u00f3wnanie ze \u015bwiatem stworzonym przez intencje m\u0142odych ch\u0142opc\u00f3w walcz\u0105cych w partyzantce musi zako\u0144czy\u0107 si\u0119 pora\u017ck\u0105 \u015bwiata rzeczywistego, jego o\u015bmieszeniem. U Konwickiego ten typ prezentacji rzeczywisto\u015bci, pe\u0142en drwiny w istocie tragicznej, zast\u0119puje jednak poznawcz\u0105 i aksjologiczn\u0105 penetracj\u0119 rzeczywisto\u015bci\u201d[19]<\/a><\/sup><\/sup>. Nawet je\u015bli Zagajewski zbyt radykalnie rozprawia si\u0119 z dorobkiem autora Salta<\/em>, uzna\u0107 trzeba, i\u017c Konwickiemu nie po drodze by\u0142o z generacj\u0105 moralnego niepokoju (te\u017c przecie\u017c niejednorodn\u0105, o czym \u015bwiadczy\u0107 mia\u0142 \u2013 inna rzecz, czy s\u0142uszny \u2013 podzia\u0142 na \u201enurt kreacyjny\u201d i \u201enurt publicystyczny\u201d[20]<\/a><\/sup><\/sup>). Mo\u017ce racj\u0119 ma zatem Maria Janion, wedle kt\u00f3rej Konwicki jest przedstawicielem pokolenia dziedzicz\u0105cego po romantykach szczeg\u00f3lne rozumienie literatury (a w szerszym znaczeniu \u2013 sztuki), kt\u00f3re usprawiedliwia jej sztuczno\u015b\u0107 przez autentyzm le\u017c\u0105cego u jej \u017ar\u00f3de\u0142 uczucia, a co za tym idzie, przyjmuje, \u017ce tylko to, co literacko spreparowane, jest autentyczne i wiarygodne[21]<\/a><\/sup><\/sup>. Ze wspomnianej rozbie\u017cno\u015bci odnajduj\u0105cej wyraz w innym nastawieniu \u201ecelownika literatury (a tak\u017ce \u2013 dodajmy \u2013 kamery)\u201d, ze znudzenia<\/em> rzeczywisto\u015bci\u0105 \u201ezebra\u0144 i kolonii dzieci\u0119cych, bibliotek i budek z piwem\u201d[22]<\/a><\/sup><\/sup> <\/em>zrodzi\u0142a si\u0119 filmowa Dolina Issy <\/em>(w kt\u00f3rej znalaz\u0142a si\u0119 \u2013 na prawach komentarza \u2013 autotematyczna scena z realizacji filmu o m\u0142odych ch\u0142opcach walcz\u0105cych w partyzantce<\/em>) i stanowi\u0105ce zapis jej powstawania Wschody i zachody ksi\u0119\u017cyca. <\/em>I taka kolejno\u015b\u0107 utwor\u00f3w wydaje mi si\u0119 odpowiednia, gdy\u017c to w\u0142a\u015bnie \u201eobstalunek\u201d Mi\u0142osza[23]<\/a><\/sup><\/sup>, filmowy \u201einteres przybity na odleg\u0142o\u015b\u0107 12 tysi\u0119cy kilometr\u00f3w\u201d by\u0142 g\u0142\u00f3wnym powodem do napisania kolejnego dzie\u0142a eseistycznego [[24]<\/a><\/sup><\/sup>]. <\/p>\n\n\n\n

Jak stwierdza Artl: \u201eM\u00f3wi\u0105ce ,,ja\u201d we Wschodach <\/em>bez wi\u0119kszych ceregieli relacjonuje linearne wydarzenia roku 1981: sytuacj\u0119 polityczn\u0105, prac\u0119 nad aktualnym filmowym work in progres <\/em>(adaptacj\u0105 powie\u015bci Czes\u0142awa Mi\u0142osza Dolina Issy<\/em>) oraz prac\u0119 nad aktualnym literackim work in progres<\/em>, stanowi\u0105cym drugi utw\u00f3r cyklu eseistycznego\u201d[25]<\/a><\/sup><\/sup>. W uj\u0119ciu Artl Wschody i zachody ksi\u0119\u017cyca <\/em>oraz Dolina Issy <\/em>stanowi\u0105 konceptualn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107. Taki zabieg to cz\u0119sto stosowana przez pisarza praktyka tw\u00f3rcza, dzi\u0119ki kt\u00f3rej \u2013 zdaniem Tadeusza Lubelskiego \u2013 Konwicki spe\u0142nia\u0142 si\u0119 jako artysta \u201edwutworzywowy\u201d, regularnie komunikuj\u0105cy si\u0119 z odbiorcami za pomoc\u0105 utwor\u00f3w nale\u017c\u0105cych do dziedziny szeroko rozumianej literatury (powie\u015bci, dzienniki, eseje) i kina[26]<\/a><\/sup><\/sup>. Wnioski z analizy por\u00f3wnawczej Wschod\u00f3w <\/em>z Dolin\u0105 Issy <\/em>uzasadniaj\u0105 w\u0142\u0105czenie filmowej adaptacji Mi\u0142osza do cyklu eseistycznego, w kt\u00f3rym wszystkie teksty prezentowane s\u0105 przez widoczne \u201eja\u201d. To \u201eja\u201d m\u00f3wi wprost i otwarcie, wyznaj\u0105c swoje pogl\u0105dy na \u015bwiat i ujawniaj\u0105c niekt\u00f3re ze swoich osobistych, wewn\u0119trznych prawd[27]<\/a><\/sup><\/sup>. A jednocze\u015bnie jest to \u201eja\u201d, kt\u00f3re nieustannie wobec czytelnika podwa\u017ca sw\u0105 wiarygodno\u015b\u0107 i na kartach \u0142\u017ce-dziennik\u00f3w manifestacyjnie przyznaje si\u0119 do nieszczero\u015bci: \u201eNajlepiej by\u0142oby nie pisa\u0107 dziennik\u00f3w. Ale ja nie tylko pisz\u0119, lecz jeszcze je finguj\u0119. Wi\u0119c mo\u017ce dlatego, \u017ce fa\u0142szywe, nie zgruchoc\u0105 w\u0105t\u0142ej piramidki mojej oryginalnej prozy\u201d[28]<\/a><\/sup><\/sup>. Czy ta prowokacyjna autodemaskacja oznacza, i\u017c \u201eprawdy\u201d o Konwickim nale\u017cy poszukiwa\u0107 nie w dziennikach, lecz w literackiej (i filmowej) fikcji? <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Maciej Mazurkiewicz, Dolina Issy<\/em>, Autor: Romuald Pie\u0144kowski, Prawa: Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Konwicki wspomina\u0142, i\u017c polskie \u015brodowisko filmowe nigdy nie traktowa\u0142o go jak \u201ebran\u017cowca\u201d, lecz jak \u201ere\u017cysera niedzielnego\u201d [[29]<\/a><\/sup><\/sup>]. Lektura Wschod\u00f3w <\/em>dowodzi, i\u017c Konwicki (stary remiecha, kt\u00f3ry nakr\u0119ci\u0142 kilka film\u00f3w, przy innych by\u0142 wsp\u00f3lnikiem, przy setce pozosta\u0142ych kierownikiem literackim[30]<\/a><\/sup><\/sup>) doskonale zdawa\u0142 sobie spraw\u0119 z pu\u0142apek, kt\u00f3re czyhaj\u0105 na adaptatora podejmuj\u0105cego trud prze\u0142o\u017cenia literatury na j\u0119zyk kina. W powie\u015bci Mi\u0142osza najbardziej irytowa\u0142 Konwickiego g\u0142\u00f3wny dzieci\u0119cy bohater \u2013 dla re\u017cysera Tomaszek \u201eto szczeniak, kt\u00f3ry pl\u0105cze si\u0119 po ekranie[31]<\/a><\/sup><\/sup>\u201d i zb\u0119dna figura stylistyczna, kt\u00f3rej funkcje w filmie powinna przej\u0105\u0107 kamera. W adaptacji Doliny Issy <\/em>zwraca uwag\u0119 brak powie\u015bciowego bohatera-centrum. Nie oznacza to jednak rezygnacji z \u201eperspektywy centralnej\u201d na rzecz bezosobowego trybu obserwacji. Eseistyczny utw\u00f3r Konwickiego jest bardzo silnie nacechowany subiektywizmem, lecz instancji nadrz\u0119dnej, organizuj\u0105cej ca\u0142o\u015bciow\u0105 struktur\u0119 filmowego opowiadania, nale\u017cy poszukiwa\u0107 poza p\u0142aszczyzn\u0105 diegezy. W Dolinie Issy<\/em> Konwickiego autor sam staje si\u0119 materi\u0105 swego dzie\u0142a. Funkcj\u0119 autorskiej sygnatury pe\u0142ni autotematyczne uj\u0119cie, w kt\u00f3rym twarz pisarza odbija si\u0119 w obiektywie kamery. To uj\u0119cie-\u015blad dowodz\u0105ce obecno\u015bci w tek\u015bcie autorskiego \u201eja\u201d. <\/p>\n\n\n\n

We Wschodach <\/em>odnale\u017a\u0107 mo\u017cna, przefiltrowany przez owo eseistyczne \u201eja\u201d, zapis niezwykle istotnej dla powstania Doliny Issy <\/em>duchowej atmosfery. Konwicki notuje: \u201e1981. Patrz\u0119 na t\u0119 dat\u0119 oczami cz\u0142owieka z niewiadomej przysz\u0142o\u015bci. Co ten rok oznacza, co przypomina, jak\u0105 aur\u0119 psychologiczn\u0105 przekazuje potomnym? 1980 i 1981 \u2013 lata jeszcze jednego powstania. Wynalazek Polak\u00f3w. Bezkrwawe powstania. Albo raczej \u2013 prawie bezkrwawe powstania. Powstania psychologiczne. Insurekcje w sferze samo\u015bwiadomo\u015bci. Rewolty w nerwoobiegu libida. 1956, 1968, 1970, 1976 i 1980\u201d[32]<\/a><\/sup><\/sup>. Obezw\u0142adniaj\u0105cym poczuciem wielkiej niepewno\u015bci (\u201eCzy zwyci\u0119\u017cyli\u015bmy, czy przegrali\u015bmy. Nikt nie wie\u201d[33]<\/a><\/sup><\/sup>). Konwicki t\u0142umaczy stan duchowej zapa\u015bci: \u201eJeszcze nigdy pod tym ustrojem spo\u0142ecze\u0144stwo nie uzyska\u0142o tak wiele. I ani krztyny rado\u015bci, ani p\u0142omyka entuzjazmu, ani chwili euforii. Co to jest, co to znaczy? Sze\u015b\u0107 miesi\u0119cy wydzierania z gard\u0142a re\u017cimowi podstawowych swob\u00f3d demokratycznych czy przynajmniej ersatz\u00f3w tych swob\u00f3d w nastroju pesymizmu, sm\u0119tku, zabobonnego odpukiwania, niewiary i ponuro\u015bci\u201d[34]<\/a><\/sup><\/sup>. Rekonstrukcja duchowego wymiaru \u00f3wczesnej rzeczywisto\u015bci, tworz\u0105cego istotny kontekst dla procesu powstawania filmu i t\u0142umacz\u0105cego dokonany przez pisarza wyb\u00f3r literackiego pierwowzoru (po raz pierwszy w swojej re\u017cyserskiej karierze Konwicki si\u0119gn\u0105\u0142 po cudzy tekst) ma fundamentalne znaczenie dla zrozumienia terapeutycznej funkcji sztuki. W tym aspekcie Mi\u0142osz wydaje si\u0119 niezwykle bliski Konwickiemu. Dla noblisty powr\u00f3t do doliny rzeki Niewia\u017cy, kt\u00f3rym by\u0142o poniek\u0105d wykreowanie doliny Issy, okaza\u0142 si\u0119 terapi\u0105, sposobem na zrzucenie sk\u00f3ry i odnalezienie kontaktu z autentycznym sob\u0105[35]<\/a><\/sup><\/sup>. Dla Konwickiego mi\u0142oszowa dolina to kolejny fragment do nigdy nieuko\u0144czonego, powstaj\u0105cego w materii pami\u0119ci i wyobra\u017ani archetypu Doliny, na kt\u00f3rym ufundowana zosta\u0142a ca\u0142a jego artystyczna biografia. W Dolinie Issy <\/em>po raz kolejny podj\u0105\u0142 pr\u00f3b\u0119 utrwalenia utraconego na zawsze raju na Wile\u0144szczy\u017anie. \u201eTo znaczy t\u0119sknocie, magii, transcendencji itd. wyznaczy\u0142 miejsce tajemnicze, nieosi\u0105galne, oddalone od rzeczywisto\u015bci PRL-owskiej\u201d[36]<\/a><\/sup><\/sup>. Nale\u017cy przy tym wyra\u017anie podkre\u015bli\u0107, \u017ce Dolina Issy <\/em>nie by\u0142a w tw\u00f3rczo\u015bci Konwickiego jakim\u015b nieoczekiwanym zwrotem w kierunku kina kreacyjnego. Ju\u017c w momencie filmowego debiutu (Ostatni dzie\u0144 lata<\/em>, 1957) Konwicki zosta\u0142 wpisany w paradygmat rozumianego na spos\u00f3b modernistyczny kina autorskiego. \u201ePrzekonywa\u0142, \u017ce dyskurs filmowy potrafi unie\u015b\u0107 wa\u017cn\u0105 tre\u015b\u0107, \u017ce pozwala na dyskretne sugestie i zamierzone niedopowiedzenia. (\u2026) Konwicki pasowa\u0142 j\u0119zyk filmu na j\u0119zyk sztuki. (\u2026) Ostatni dzie\u0144 lata <\/em>zostaje w historii kina jako \u015bwiadectwo artystycznej nobilitacji filmu\u201d[37]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Edward Dziewo\u0144ski, Dolina Issy<\/em>, Autor: Romuald Pie\u0144kowski, Prawa: Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

W rozmowie przeprowadzonej z Konwickim w 1981 roku Tadeusz Lubelski zwraca\u0142 uwag\u0119 na stale powtarzaj\u0105cy si\u0119 w tw\u00f3rczo\u015bci pisarza motyw ko\u0144ca \u015bwiata[38]<\/a><\/sup><\/sup>. Ten motyw odnale\u017a\u0107 mo\u017cna tak\u017ce w powie\u015bciowej Dolinie Issy. <\/em>U Mi\u0142osza tonacja konsolacyjna dominuje nad tonacj\u0105 katastroficzn\u0105, s\u0142u\u017c\u0105c \u2013 jak pisa\u0142a Nina Taylor \u2013 transpozycji apokaliptycznego mitu w ba\u015b\u0144 o przywr\u00f3ceniu[39]<\/a><\/sup><\/sup>. Przetaczaj\u0105ca si\u0119 przez arkadyjski \u015bwiat na Iss\u0105 wielka wojna \u201emia\u0142a ten tylko skutek dla Ginia, \u017ce nie warto by\u0142o je\u017adzi\u0107 do miasteczka, bo nic tam nie dawa\u0142o si\u0119 kupi\u0107\u201d[40]<\/a><\/sup><\/sup>. Filmowy \u015bwiat Konwickiego to \u015bwiat po Apokalipsie \u2013 dolina \u015bmierci, w kt\u00f3rej nieodwo\u0142alnie rz\u0105dzi pami\u0119\u0107-przesz\u0142o\u015b\u0107. Nie bez przyczyny we wsp\u00f3\u0142czesnej scenie nale\u017c\u0105cej do filmowego prologu s\u0142yszymy strofy wiersza Mi\u0142osza \u201eW mojej ojczy\u017anie, do kt\u00f3rej nie wr\u00f3c\u0119\u2026\u201d Punktem odniesienia dla analizy por\u00f3wnawczej obu utwor\u00f3w nie powinien by\u0107 jednak problem wierno\u015bci filmu wobec adaptowanego tekstu[41]<\/a><\/sup><\/sup>. Konwicki w pe\u0142ni \u015bwiadomie dokona\u0142 \u201etw\u00f3rczej zdrady\u201d, gdy\u017c uzna\u0142 za sw\u00f3j obowi\u0105zek (wynikaj\u0105cy po cz\u0119\u015bci z poczucia wsp\u00f3lnoty losu) przedstawi\u0107 poprzez filmow\u0105 Dolin\u0119 Issy <\/em>dramat losu wygna\u0144ca. \u201eChcia\u0142em t\u0105 drog\u0105 \u2013 obja\u015bnia\u0142 Tadeuszowi Lubelskiemu \u2013 po\u0142\u0105czy\u0107 ten ma\u0142y dw\u00f3r litewski z drog\u0105 na Zach\u00f3d, gdzie polsko\u015b\u0107 by\u0142a wyp\u0119dzana\u201d[42]<\/a><\/sup><\/sup>. Dlatego te\u017c w filmie nieustannie przenikaj\u0105 si\u0119 dwie p\u0142aszczyzny czasowe: arkadyjska (cho\u0107 tak\u017ce \u2013 za spraw\u0105 postaci mordercy Baltazara \u2013 naznaczona manicheizmem) przesz\u0142o\u015b\u0107 i ponura tera\u017aniejszo\u015b\u0107 Warszawy, Wilna i\u2026 Nowego Jorku. Nowojorskie \u201einterludia\u201d to nie tylko czytelne odwo\u0142ania do emigranckiej biografii Mi\u0142osza, lecz tak\u017ce syntetyczny zapis do\u015bwiadcze\u0144 Konwickiego z trzech podr\u00f3\u017cy do Ameryki (ostatni\u0105 odby\u0142 na kilka miesi\u0119cy przed rozpocz\u0119ciem zdj\u0119\u0107 do Doliny Issy<\/em>). Pisarz zanotowa\u0142 we Wschodach <\/em>swoje wra\u017cenia: \u201eros\u0142a bujnie Polska w mrowisku nowojorskim. Zewsz\u0105d wy\u0142azi\u0142a, wsz\u0119dzie si\u0119 pojawia\u0142a, a nawet \u2013 m\u00f3wi\u0105c ostro\u017cnie \u2013 na ka\u017cdym kroku panoszy\u0142a si\u0119 Polska\u201d[43]<\/a><\/sup><\/sup>. To wsp\u00f3lna przypad\u0142o\u015b\u0107 litewskich wygna\u0144c\u00f3w \u2013 w \u201eziemi obiecanej dla wszystkich nieszcz\u0119\u015bliwych\u201d widzie\u0107 przede wszystkim Polsk\u0119. <\/p>\n\n\n\n

W Dolinie Issy <\/em>odbija si\u0119 Ameryka Mi\u0142osza i Ameryka Konwickiego \u2013 bo kiedy\u015b \u201eby\u0142a dla nas, Raskolnikow\u00f3w z Mejszago\u0142y, Mo\u0142odeczna i nawet Woropajewa, pi\u0119knym i nieziszczalnym marzeniem, by\u0142a symbolem raju na tym padole, by\u0142a otuch\u0105 dla cierpi\u0105cych i poni\u017conych, by\u0142a ukojeniem dla przekl\u0119tych i wyzutych z nadziei\u201d[44]<\/a><\/sup><\/sup>. Kolonia Wile\u0144ska i Nowy Jork zamiast rzeczywisto\u015bci budek z piwem<\/em>? <\/em>W czasach, gdy ludzie nie chodzili ju\u017c do kina po to, aby tw\u00f3rca zachwyci\u0142 ich nowym, zaskakuj\u0105cym rozwi\u0105zaniem artystycznym, lecz po to, aby znale\u017a\u0107 potwierdzenie tego, co mogli zaobserwowa\u0107 na w\u0142asnym podw\u00f3rku[45]<\/a><\/sup><\/sup>, Konwicki \u2013 w tw\u00f3rczym sporze z Czes\u0142awem Mi\u0142oszem \u2013 zaprosi\u0142 widza do podr\u00f3\u017cy w fantazmatyczn\u0105 przesz\u0142o\u015b\u0107. A kreacyjn\u0105 i eseistyczn\u0105 Dolin\u0105 Issy <\/em>nawi\u0105za\u0142 dialog z jeszcze innym w\u0119drowcem, by \u2013 troch\u0119 na przek\u00f3r \u015brodowiskowym (spo\u0142ecznym?) oczekiwaniom \u2013 m\u00f3c swym dzie\u0142em powiedzie\u0107: \u201ePoniedzia\u0142ek Ja. Wtorek Ja. \u015aroda Ja\u2026\u201d. <\/p>\n\n\n\n

  1. E. Sawicka, \u0141upie\u017c na m\u00f3zgu<\/em>, [w:] Nasze histerie, nasze nadzieje. Spotkania z Tadeuszem <\/em>Konwickim, red. P. Kaniecki, Iskry, Warszawa 2013, s. 157. <\/span><\/p><\/li>

  2. Tam\u017ce.<\/p><\/li>

  3. Tam\u017ce, s. 158. <\/p><\/li>

  4. W 1977 roku Konwicki zosta\u0142 obj\u0119ty w Polsce zakazem druku. Pierwsz\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0105, kt\u00f3ra ukaza\u0142a si\u0119 w pa\u0144stwowym wydawnictwie by\u0142 eseistyczny Nowy \u015bwiat i okolice <\/em>opublikowany przez \u201eCzytelnika\u201d w 1986 (w 1982, dzi\u0119ki nowej ustawie o cenzurze z 1 pa\u017adziernika 1981 r., \u201eCzytelnik\u201d wznowi\u0142 Kalendarz i klepsydr\u0119<\/em>). <\/p><\/li>

  5. J. Walewska, \u201cDolina Issy\u201d<\/em> Tadeusza Konwickiego, czyli o nak\u0142adaniu si\u0119 biografii<\/em>, [w:] Kompleks Konwicki<\/em>, red. A. Fiut i inni, Universitas, Krak\u00f3w 2010, s. 288. <\/p><\/li>

  6. M. Wo\u017aniak-\u0141abieniec, „Dolina Issy\u201d w dokumentach cenzury. Wok\u00f3\u0142 odwil\u017cowej recepcji powie\u015bci Czes\u0142awa Mi\u0142osza<\/em>, \u201eTeksty Drugie\u201d 2011, nr 5, s. 99<\/p><\/li>

  7. J. Arlt, \u201eJa\u201d Konwickiego<\/em>, Universitas, Krak\u00f3w 2007, s. 148. <\/p><\/li>

  8. T. Konwicki, Wschody i zachody ksi\u0119\u017cyca<\/em>, Oficyna Wydawnicza, Warszawa 1990, Warszawa, s. 79. <\/p><\/li>

  9. Tam\u017ce, s. 203. <\/p><\/li>

  10. Tam\u017ce, s. 349. <\/p><\/li>

  11. Tam\u017ce. <\/p><\/li>

  12. Tam\u017ce, s. 233. <\/p><\/li>

  13. Tam\u017ce, s. 232. <\/p><\/li>

  14. Tam\u017ce, s. 233. <\/span><\/p><\/li>

  15. T. Konwicki, W po\u015bpiechu rozmawia z Przemys\u0142awem Kanieckim<\/em>, Wydawnictwo Czarne, Wo\u0142owiec 2011, s. 227. <\/p><\/li>

  16. Odnosz\u0119 si\u0119 do s\u0142ynnego podzia\u0142u Andr\u00e9 Bazina na re\u017cyser\u00f3w \u201ewierz\u0105cych w obraz\u201d i re\u017cyser\u00f3w \u201ewierz\u0105cych w rzeczywisto\u015b\u0107\u201d (francuski krytyk zdecydowanie opowiada\u0142 si\u0119 po stronie tych drugich). <\/p><\/li>

  17. A. Werner, Wr\u00f3\u017cby dnia dzisiejszego. Rozmowa z Tadeuszem Konwickim<\/em>, ,,Kino\u201d 1991, nr 1, s. 2-7. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  18. A. Werner, Wr\u00f3\u017cby dnia dzisiejszego<\/em>, [w:] Nasze histerie, nasze nadzieje. Spotkania z Tadeuszem <\/em>Konwickim, dz. cyt., s. 148-150 \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  19. A. Zagajewski, Rzeczywisto\u015b\u0107 nieprzedstawiona w powojennej literaturze Polskiej<\/em>, [w:] Wypisy z polskiej krytyki literackiej XX wieku<\/em>, Universitas, Krak\u00f3w 2004, s. 264. \u2191<\/a> <\/span><\/p><\/li>

  20. Na temat kontrowersji zwi\u0105zanych z podzia\u0142ami wewn\u0105trz nurtu moralnego niepokoju pisa\u0142 m. in. Andrzej Werner. Zob. A. Werner, Polskie, arcypolskie\u2026<\/em>, Biblioteka Wi\u0119zi, Warszawa 2011, s. 263. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  21. Zob. J. Walewska, Dolina Iss<\/em>y Tadeusza Konwickiego, czyli o nak\u0142adaniu si\u0119 biografii<\/em>, dz. cyt., s. 307. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  22. A. Zagajewski, Rzeczywisto\u015b\u0107 nieprzedstawiona w powojennej literaturze Polskiej<\/em>, dz. cyt., s. 267. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  23. Chodzi o rozmow\u0119 telefoniczn\u0105 z Mi\u0142oszem, o kt\u00f3rej Konwicki wspomina we Wschodach i zachodach ksi\u0119\u017cyca. <\/em>Zdaniem badaczy tw\u00f3rczo\u015bci Konwickiego zam\u00f3wienie na film mog\u0142o pojawi\u0107 si\u0119 ju\u017c w 1980 roku, tu\u017c po przyznaniu poecie nagrody Nobla (9 pa\u017adziernika 1980 r.). Od grudnia \u201e\u017bycie Literackie\u201d publikowa\u0142o w odcinkach Dolin\u0119 Issy. <\/em>Wa\u017cny dla Konwickiego rok 1981 r. uzna\u0107 mo\u017cna za \u201erok Mi\u0142osza\u201d \u2013 w styczniu cenzura anulowa\u0142a zakaz dotycz\u0105cy publikacji poety, a 5 czerwca noblista przylecia\u0142 do Polski. Konwicki relacjonowa\u0142 t\u0119 wizyt\u0119 we Wschodach. <\/em>Fama re\u017cysera realizuj\u0105cego w\u0142a\u015bnie film na podstawie powie\u015bci noblisty stanowi\u0142a przepustk\u0119 do \u201eorszaku\u201d Mi\u0142osza. Konwicki m\u00f3g\u0142 z bliska patrze\u0107, jak Mi\u0142osz \u201ez krzy\u017cem s\u0142awy na plecach brnie zgarbiony od jednej stacji m\u0119ki narodowej do drugiej, rani\u0105c stopy o kolce r\u00f3\u017c, kt\u00f3rymi us\u0142ano ojczyst\u0105 Golgot\u0119\u201d. Nie zrezygnowa\u0142 przy tym z pozycji zdystansowanego obserwatora, kt\u00f3ry z w\u0142a\u015bciw\u0105 sobie ironi\u0105 komentowa\u0142 spotykaj\u0105ce Mi\u0142osza \u201ehisteryczne zaszczyty i dwuznaczne ho\u0142dy z zamaskowan\u0105 w \u015brodku pogr\u00f3\u017ck\u0105\u201d. Zob. T. Konwicki, Wschody i zachody ksi\u0119\u017cyca<\/em>, dz. cyt. 213. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  24. J. Arlt, \u201eJa\u201d Konwickiego<\/em>, dz. cyt., s. 159. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  25. Tam\u017ce, s. 149. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  26. Szerzej pisze na ten temat Tadeusz Lubelski w artykule Bohater Konwickiego <\/em>zamieszczonym w antologii Cz\u0142owiek z ekranu. Z antropologii postaci filmowej <\/em>pod redakcj\u0105 M. Jankun-Dopartowej i M. Przylipiaka. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  27. J. Arlt, \u201eJa\u201d Konwickiego<\/em>, dz. cyt., s. 76. \u2191<\/a> <\/span><\/p><\/li>

  28. T. Konwicki, Wschody i zachody ksi\u0119\u017cyca<\/em>, dz. cyt.,, s. 29. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  29. T. Lubelski, To jeszcze nie ta chwila<\/em>, dz. cyt., s. 10. <\/span><\/p><\/li>

  30. T. Konwicki, Wschody i zachody ksi\u0119\u017cyca<\/em>, dz. cyt., s. 35. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  31. Tam\u017ce. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  32. T. Lubelski, To jeszcze nie ta chwila<\/em>, dz. cyt., s. 7. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  33. Tam\u017ce. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  34. Tam\u017ce, s. 10. \u2191<\/a> <\/span><\/p><\/li>

  35. J. Walewska, Dolina Issy Tadeusza Konwickiego, czyli o nak\u0142adaniu si\u0119 biografii<\/em>, dz. cyt., s. 288. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  36. J. Arlt, \u201eJa\u201d Konwickiego<\/em>, dz. cyt., s. 257. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  37. M. Hopfinger, Literatura i media po 1989 roku<\/em>, dz. cyt., s. 209. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  38. T. Lubelski, To jeszcze nie ta chwila<\/em>, dz. cyt., s. 7. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  39. N. Taylor, Krajobraz kresowy we wsp\u00f3\u0142czesnej literaturze emigracyjnej<\/em>, [w:] Literatura a wyobcowanie<\/em>, red. J. \u015awi\u0119ch, Lubelskie Towarzystwo Naukowe, Lublin 1990, s. 160. \u2191<\/a> <\/span><\/p><\/li>

  40. Cz. Mi\u0142osz, Dolina Issy<\/em>, \u015awiat Ksi\u0105\u017cki, Warszawa 1998, s. 30. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  41. Temu tematowi po\u015bwi\u0119ci\u0142a obszerny tekst Barbara Giza. Zob. B. Giza, \u201eLitewski tryptyk\u201d \u2013 o scenariuszach na podstawie <\/em>Doliny Issy, <\/em>Dziad\u00f3w oraz <\/em>Kroniki wypadk\u00f3w mi\u0142osnych, [w:] tej\u017ce. Mi\u0119dzy literatur\u0105 a filmem. O scenariuszach filmowych Tadeusza Konwickiego<\/em>, Wydawnictwo TRIO, Warszawa 2007, s. 206-218. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  42. T. Lubelski, Zacz\u0105\u0107 na nowo<\/em>, [w:] Debiuty polskiego kina<\/em>, red. M. Hendrykowski, Wydawnictwo Przegl\u0105du Koni\u0144skiego, Konin 1996, s. 88. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  43. T. Konwicki, Wschody i zachody ksi\u0119\u017cyca<\/em>, dz. cyt. 13. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  44. T. Konwicki, Wiatr i py\u0142<\/em>, red. P. Kaniecki i T. Lubelski, Czytelnik, Warszawa 2008, s. 331. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  45. A. Werner, Polskie, arcypolskie\u2026<\/em>, dz. cyt., s. 261. \u2191<\/a> <\/p><\/li><\/ol>\n\n\n\n

    \n\n\n\n

    Natasza Korczarowska-R\u00f3\u017cycka<\/strong> – Dr hab., profesor w Katedrze Filmu i Medi\u00f3w Audiowizualnych Instytutu Kultury Wsp\u00f3\u0142czesnej Uniwersytetu \u0141\u00f3dzkiego. Specjalizuje si\u0119 w historii filmu polskiego, interesuje ameryka\u0144skim i brytyjskim kinem wsp\u00f3\u0142czesnym i problematyk\u0105 historiofotii. Opublikowa\u0142a ksi\u0105\u017cki: Ojczyzny prywatne <\/em>(2007) oraz Inne spojrzenie<\/em> (2013). Od 2008 r. wsp\u00f3\u0142pracuje z Polskim Instytutem Sztuki Filmowej oraz Filmotek\u0105 Narodow\u0105 \u2013 Instytutem Audiowizualnym przy projekcie edukacyjnym Akademia Polskiego Filmu. Cz\u0142onkini Rady Naukowej \u201ePleografu\u201d. <\/p>\n\n\n\n

    Streszczenie<\/strong>:<\/p>\n\n\n\n

    Artyku\u0142 podejmuje problem wyj\u0105tkowej perspektywy, jak\u0105 przyjmuje Tadeusz Konwicki na tle \u201ekina moralnego niepokoju\u201d i jego (hipotetycznej) dominacji na Gda\u0144skim Festiwalu Filmowym w 1982 roku. Autor analizuje dokonan\u0105 przez Konwickiego adaptacj\u0119 powie\u015bci Czes\u0142awa Mi\u0142osza Dolina Issy<\/em> jako filmowy esej, w kt\u00f3rym tw\u00f3rca staje si\u0119 najwa\u017cniejsz\u0105 materi\u0105 swego dzie\u0142a. Pozycjonuj\u0105c Konwickiego jako filmowego outsidera mo\u017cemy \u015bledzi\u0107 jego walk\u0119 o artystyczn\u0105 (w tym wypadku – stylistyczn\u0105) niezale\u017cno\u015b\u0107 i symboliczny j\u0119zyk wypowiedzi. Chocia\u017c Konwicki nigdy nie postrzega\u0142 politycznego systemu PRl-u jako czynnika kreatywnego, w spos\u00f3b otwarty wypowiada\u0142 si\u0119 nie tylko o korzy\u015bciach p\u0142yn\u0105cych z realizacji film\u00f3w \u201epoza cenzur\u0105\u201d (by\u0142 traktowany jako modernistyczny autor zanurzony w \u201ebezpiecznej\u201d przesz\u0142o\u015bci i we w\u0142asnych obsesjach), lecz tak\u017ce poza finansowymi ograniczeniami wsp\u00f3\u0142czesnego kina komercyjnego. <\/p>\n\n\n\n

    Summary<\/strong>:<\/p>\n\n\n\n

    The article addresses the problem of Tadeusz Konwicki\u2019s unique perspective of filmmaking in the context of \u201ccinema of moral concern\u201d and its (hypothetical) domination at the Gdansk Film Festival in 1982. The author analyses Konwicki\u2019s adaptation of Czes\u0142aw Mi\u0142osz\u2019s novel \u201cDolina Issy\u201d as film essay in which creator becomes the most important matter of his work. By positioning Konwicki as a film outsider, we can observe his struggle for artistic (in this case – stylistic) independence and symbolic language of expression. Although Konwicki has never perceived political system of PRL as a creative factor, he was open to publicly discuss the benefits of working not only \u201cbeyond censorship\u201d (he was treated as an modernist author immersed in the \u201cunproblematic\u201d past and his own obsessions) but also beyond financial restriction of contemporary commercial cinema. <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Artyku\u0142 podejmuje problem wyj\u0105tkowej perspektywy, jak\u0105 przyjmuje Tadeusz Konwicki na tle \u201ekina moralnego niepokoju\u201d i jego (hipotetycznej) dominacji na Gda\u0144skim Festiwalu Filmowym w 1982 roku. Autor analizuje dokonan\u0105 przez Konwickiego adaptacj\u0119 powie\u015bci Czes\u0142awa Mi\u0142osza Dolina Issy jako filmowy esej, w kt\u00f3rym tw\u00f3rca staje si\u0119 najwa\u017cniejsz\u0105 materi\u0105 swego dzie\u0142a. Pozycjonuj\u0105c Konwickiego jako filmowego outsidera mo\u017cemy \u015bledzi\u0107 jego walk\u0119 o artystyczn\u0105 (w tym wypadku – stylistyczn\u0105) niezale\u017cno\u015b\u0107 i symboliczny j\u0119zyk wypowiedzi. Chocia\u017c Konwicki nigdy nie postrzega\u0142 politycznego systemu PRl-u jako czynnika kreatywnego, w spos\u00f3b otwarty wypowiada\u0142 si\u0119 nie tylko o korzy\u015bciach p\u0142yn\u0105cych z realizacji film\u00f3w \u201epoza cenzur\u0105\u201d (by\u0142 traktowany jako modernistyczny autor zanurzony w \u201ebezpiecznej\u201d przesz\u0142o\u015bci i we w\u0142asnych obsesjach), lecz tak\u017ce poza finansowymi ograniczeniami wsp\u00f3\u0142czesnego kina komercyjnego. <\/p>\n","protected":false},"author":14,"featured_media":4709,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[1398],"tags":[1407,551,1406,1405,1408,1404,1403],"ppma_author":[910],"class_list":["post-4699","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-historyczno-filmowy-kwartalnik-filmoteki-narodowej-nr-3-2022","tag-censorship","tag-cenzura","tag-cinema-of-moral-anxiety","tag-esej","tag-essay","tag-kino-moralnego-niepokoju","tag-outsider"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t