{"id":4623,"date":"2022-08-23T16:23:05","date_gmt":"2022-08-23T15:23:05","guid":{"rendered":"https:\/\/pleograf.pl\/?p=4623"},"modified":"2022-09-27T14:39:12","modified_gmt":"2022-09-27T13:39:12","slug":"orientalizacja-chlopskosci-w-konopielce-o-meandrach-relacji-stare-nowe-w-powiesci-redlinskiego-i-filmie-leszczynskiego","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/orientalizacja-chlopskosci-w-konopielce-o-meandrach-relacji-stare-nowe-w-powiesci-redlinskiego-i-filmie-leszczynskiego\/","title":{"rendered":"Orientalizacja ch\u0142opsko\u015bci w „Konopielce”? O meandrach relacji stare – nowe w powie\u015bci Edwarda Redli\u0144skiego i filmie Witolda Leszczy\u0144skiego"},"content":{"rendered":"\n

DOI: 10.56351\/PLEOGRAF.2022.3.07<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Uniwersytet Kardyna\u0142a Stefana Wyszy\u0144skiego<\/em><\/p>\n\n\n\n

ORCID: 0000-0003-4410-1930<\/em><\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Krzysztof Majchrzak, Zbigniew Kaczmarek, Konopielka<\/em>, Autor: Romuald Pie\u0144kowski, Prawa: Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Konopielka<\/em> w re\u017cyserii Witolda Leszczy\u0144skiego i jej literacki pierwowz\u00f3r \u2013 powie\u015b\u0107 Edwarda Redli\u0144skiego \u2013 stanowi\u0105 interesuj\u0105cy materia\u0142 badawczy, zar\u00f3wno w perspektywie refleksji nad sposobem ukazywania warstwy ch\u0142opskiej, diagnozowania ch\u0142opskiej mentalno\u015bci[1]<\/a><\/sup><\/sup>, jak i na p\u0142aszczy\u017anie namys\u0142u nad relacj\u0105 mi\u0119dzy pierwowzorem a adaptacj\u0105. Cel tego artyku\u0142u stanowi przyjrzenie si\u0119 tym dwu zagadnieniom i pr\u00f3ba refleksji nad ich wzajemn\u0105 relacj\u0105. Podj\u0119cie rozwa\u017ca\u0144 w trybie por\u00f3wnawczym nie przeczy wyra\u017anie podkre\u015blanej przez kolaudant\u00f3w Konopielki<\/em> idei autonomicznego traktowania filmu i powie\u015bci[2]<\/a><\/sup><\/sup> \u2013 mimo \u015bwiadomo\u015bci, \u017ce nie nale\u017cy warto\u015bciowa\u0107 jednego tekstu w kontek\u015bcie drugiego, cenne wydaje si\u0119 spojrzenie na p\u0142aszczyzny r\u00f3\u017cnicowania przekaz\u00f3w. Dzi\u0119ki u\u015bwiadomieniu sobie odmienno\u015bci zawartych w nich perspektyw mo\u017cliwe staje si\u0119 wyra\u017aniejsze zobaczenie specyfiki spo\u0142ecznego ukierunkowania filmu Leszczy\u0144skiego. <\/p>\n\n\n\n

Powie\u015b\u0107 Redli\u0144skiego, wydana w roku 1973, zosta\u0142a zaadaptowana przez Witolda Leszczy\u0144skiego w roku 1981 (premiera: 13 wrze\u015bnia 1982). Cho\u0107 sam pisarz w\u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 w prace nad scenariuszem jako tw\u00f3rca dialog\u00f3w, nie spos\u00f3b dostrzec w rezultacie tej wsp\u00f3\u0142pracy d\u0105\u017cenia do jak naj\u015bci\u015blejszego odzwierciedlenia orygina\u0142u \u2013 przeciwnie, Konopielka<\/em> Leszczy\u0144skiego znacz\u0105co r\u00f3\u017cni si\u0119 od swojego literackiego pierwowzoru, zar\u00f3wno pod wzgl\u0119dem fabularnym[3]<\/a><\/sup><\/sup>, semantycznym, jak i stylistycznym[4]<\/a><\/sup><\/sup>. Przyjrzyjmy si\u0119 pokr\u00f3tce najistotniejszym r\u00f3\u017cnicom wy\u0142aniaj\u0105cym si\u0119 z analizy por\u00f3wnawczej tych dw\u00f3ch tekst\u00f3w kultury, by nast\u0119pnie zobaczy\u0107 znaczenie wynikaj\u0105cych z niej wniosk\u00f3w na tle literatury przedmiotu dotycz\u0105cej prozy Redli\u0144skiego i filmu Leszczy\u0144skiego. <\/p>\n\n\n\n

Powie\u015b\u0107 napisana zosta\u0142a j\u0119zykiem stylizowanym na gwar\u0119, pochodz\u0105cym niejako z wn\u0119trza \u015bwiata przedstawionego, co mog\u0142oby sprzyja\u0107 neutralizacji pozycji warto\u015bciowania ukazywanej\/kreowanej rzeczywisto\u015bci. Wra\u017cenie to pog\u0142\u0119bia pocz\u0105tkowo ukryta perspektywa narracyjna[5]<\/a><\/sup><\/sup> \u2013 to\u017csamo\u015b\u0107 narratora jako jednego z uczestnik\u00f3w \u015bwiata przedstawionego ujawnia si\u0119 dopiero po kilku akapitach tekstu. Celowo\u015b\u0107 tego zabiegu podkre\u015blona zostaje poprzez tematyzowany przez narratora problem z w\u0142asn\u0105 to\u017csamo\u015bci\u0105 \u2013 utw\u00f3r rozpoczyna si\u0119 od onirycznego opisu pobudki, kt\u00f3ra rozgrywa si\u0119 na granicy snu i jawy, rzeczywisto\u015bci i nierzeczywisto\u015bci, co podkre\u015bla balansowanie na granicy to\u017csamo\u015bci i rozmycia. Wraz z rozwojem fabu\u0142y dochodzi do klarowania si\u0119 stanowisk, stopniowego dookre\u015blania obrazu rzeczywisto\u015bci, jednak w\u0105tek poszukiwania, rozproszenia, dynamicznego tworzenia si\u0119 tego, kim jeste\u015bmy \u2013 pozostaje jednym z g\u0142\u00f3wnych motyw\u00f3w tekstu do samego ko\u0144ca. <\/p>\n\n\n\n

Przywo\u0142ajmy najwa\u017cniejsze zdarzenia tworz\u0105ce fabu\u0142\u0119 powie\u015bci. Do wsi Taplary, kt\u00f3rej mieszka\u0144cem jest Kaziuk, g\u0142\u00f3wny bohater i narrator tekstu, przybywa delegacja urz\u0119dnicza w ramach akcji \u201eo\u015bwiecaj\u0105cej\u201d \u2013 z misj\u0105 rozpocz\u0119cia edukacji dzieci i m\u0142odzie\u017cy oraz instalacji elektryczno\u015bci[6]<\/a><\/sup><\/sup>. Mieszka\u0144cy wsi niech\u0119tnie reaguj\u0105 na propozycje zmian, ale plan zostaje wprowadzony w \u017cycie. Obserwujemy zmagania wiejskiej spo\u0142eczno\u015bci towarzysz\u0105ce wdra\u017canym zmianom przede wszystkim z perspektywy Kaziuka, kt\u00f3ry przyjmuje do swojej chaty jako lokatork\u0119 nauczycielk\u0119, Jol\u0119. Kolejne drobne zdarzenia towarzysz\u0105ce zmianom dokonuj\u0105cym si\u0119 w Taplarach wywo\u0142uj\u0105 poruszenie w spo\u0142eczno\u015bci, kt\u00f3ra balansuje na granicy odmowy przyj\u0119cia nowo\u015bci i stopniowego otwierania si\u0119 na ni\u0105. <\/p>\n\n\n\n

G\u0142\u00f3wn\u0105 o\u015b problemow\u0105 tekstu stanowi napi\u0119cie mi\u0119dzy tym, co stare i znane a tym, co nowe. Kluczow\u0105 jako\u015bci\u0105 powie\u015bci jest ambiwalencja \u2013 nowoczesno\u015b\u0107, modernizacja, post\u0119p uosabiane przez nauczycielk\u0119 budz\u0105 z jednej strony niech\u0119\u0107 i l\u0119k, z drugiej strony po\u017c\u0105danie i fascynacj\u0119. Jednoznaczno\u015b\u0107 przekazu zaburza mieszanie si\u0119 w utworze dw\u00f3ch porz\u0105dk\u00f3w \u2013 symbolicznego zwi\u0105zanego z reprezentatywno\u015bci\u0105 Joli wobec warto\u015bci progresywistycznych (widzianych w opozycji do utrwalonego w mentalno\u015bci ch\u0142opskiej kanonu) oraz dos\u0142ownego, zwi\u0105zanego z jej erotycznym powabem i zauroczeniem fizycznym, b\u0119d\u0105cym udzia\u0142em Kaziuka. <\/p>\n\n\n\n

Centraln\u0105 rol\u0119 postaci nauczycielki w powie\u015bci Redli\u0144skiego podkre\u015bla tytu\u0142 utworu. S\u0142owo konopielka<\/em> pojawia si\u0119 w tek\u015bcie dwukrotnie, za ka\u017cdym razem odnosz\u0105c si\u0119 bezpo\u015brednio do bohaterki. Pierwsza wzmianka na temat konopielki odnosi si\u0119 do fizyczno\u015bci Joli: <\/p>\n\n\n\n

I teraz jak tak stojo ko\u0142o siebie, baba przy babie, teraz ja widze, jaka r\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy uczycielk\u0105 a \u017conko! Jak brzoza przy stogu! Rozga przy kopicy! Jak konopka, konopielka i kapusta. A\u017c si\u0119 widzi, co by by\u0142o, jakby tak jo Handzia wp\u00f3\u0142 z\u0142apa\u0142a swoimi renkami: to\u017c mog\u0142aby nio wywija\u0107 jak snopkiem konopiow, jak ga\u0142\u0119zio, jak grabiami![<\/a><\/sup><\/sup><\/em>7]<\/a><\/sup><\/sup> <\/p>\n\n\n\n

Wyr\u00f3\u017cnion\u0105 cech\u0105 fascynuj\u0105cej przyjezdnej jest jej wiotko\u015b\u0107. Kolejne partie tekstu przynosz\u0105 jednak rozszerzenie rozumienia przydomka: <\/p>\n\n\n\n

Probowa\u0142a po chatach chodzi\u0107 z so\u0142tysem, namawia\u0107, ale bez \u017cadnego skutku. Szymon Ku\u015btyk nie wpu\u015bcili ich za pr\u00f3g, Dunaja obezwali od judasz\u00f3w, a dziewczyne od k\u00f3zytkow, konopielkow. Kozytko straszy si\u0119 dzieci, \u017ceby \u017cyta nie deptali: \u017ce w \u017cycie siedzi k\u00f3zytka, taka pokutnica, m\u0142oda, go\u0142a, w\u0142osy d\u0142ugie, rozpuszczone, chuda, cienka, z ostrymi cyckami. Takiego co \u017cyto klekcze k\u00f3zytka \u0142apie i tymi cyckami \u0142achocze: z pocz\u0105tku nie bronisz si\u0119, \u015bmiejesz si\u0119 od \u0142achotania, a ona ciebie \u0142achocze, \u0142achocze bez lito\u015bci, \u015bmiejesz si\u0119 coraz straszniej i na koniec umierasz od \u015bmiechu. I tak samo konopielka, tylko \u017ce ta jeszcze cie\u0144sza i pilnuje nie \u017cyta, ale konopiow, lnu, warzywow<\/em>[8]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/em> <\/p>\n\n\n\n

Drugie u\u017cycie terminu konopielka<\/em> w powie\u015bci nadaje mu jednoznacznie negatywne znaczenie \u2013 odnosi si\u0119 do dr\u0119czycielki, kt\u00f3ra przez pozornie niewinne dzia\u0142anie prowadzi cz\u0142owieka do zguby. W\u0105tek rozumienia Joli jako k\u00f3zytki<\/em>, stanowi\u0105cej zagro\u017cenie, pojawia si\u0119 w filmie Leszczy\u0144skiego we \u015bnie Kaziuka i nabiera w nim dwuznacznego charakteru \u2013 powabna nago\u015b\u0107 dziewczyny stanowi nawi\u0105zanie do erotycznej fascynacji bohatera, dostrzegalnej od momentu ujrzenia nauczycielki, a r\u00f3wnocze\u015bnie ukazuje j\u0105 jako rodzaj straszyd\u0142a \u2013 kobieta wy\u0142ania si\u0119 ze zb\u00f3\u017c, nie pozwala od siebie odej\u015b\u0107, ukazuj\u0105c si\u0119 wsz\u0119dzie tam, gdzie kieruje swoje kroki bohater. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Tomasz Jarosi\u0144ski, Joanna Sienkiewicz i Anna Seniuk; Konopielka<\/em>, Autor: Romuald Pie\u0144kowski, Prawa: Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Gwarowy j\u0119zyk narracji[9]<\/a><\/sup><\/sup> staje si\u0119 jasnym sygna\u0142em wykreowanej w tek\u015bcie reprezentatywno\u015bci mowy Kaziuka wobec mentalno\u015bci warstwy ch\u0142opskiej. Nie spos\u00f3b potraktowa\u0107 go jako bohatera ca\u0142kowicie indywidualnego, studium odr\u0119bnego ludzkiego przypadku; zbyt mocno podkre\u015blony zostaje lokalny kontekst, uwik\u0142anie sposobu my\u015blenia ch\u0142opa w konwencje obowi\u0105zuj\u0105ce w jego \u015brodowisku. <\/p>\n\n\n\n

Patrz\u0105c na powie\u015b\u0107 w perspektywie refleksji nad warto\u015bciowaniem opozycji stare \u2013 nowe, tradycyjne \u2013 post\u0119powe, trudno klarownie usytuowa\u0107 punkt widzenia zawarty w tek\u015bcie. Nie zawiera on ca\u0142kowicie jednoznacznej diagnozy \u2013 \u201ekonopielka\u201d jako symbol nowoczesno\u015bci fascynuje i r\u00f3wnocze\u015bnie odpycha. Ostatecznie jednak \u2013 patrz\u0105c na porz\u0105dek fabu\u0142y \u2013 zwyci\u0119\u017ca fascynacja. Symbolicznym wyrazem tego zwyci\u0119stwa jest realizacja erotycznej fantazji Kaziuka (akt seksualny z nauczycielk\u0105) oraz jego decyzja, by wyj\u015b\u0107 na \u017cniwa z kos\u0105, podczas gdy zwyczaj nakazuje pos\u0142ugiwa\u0107 si\u0119 sierpem. Bohater kieruje si\u0119 wzgl\u0119dami pragmatycznymi, lekcewa\u017c\u0105c zwyczaje panuj\u0105ce w lokalnej wsp\u00f3lnocie oraz \u201em\u0105dro\u015b\u0107 ludow\u0105\u201d zawieraj\u0105c\u0105 si\u0119 w twierdzeniu, \u017ce \u201ea czy to o pr\u0119dzej idzie, cz\u0142owieku?[10]<\/a><\/sup><\/sup>\u201d. Niejednoznaczno\u015b\u0107 ostatecznego wyd\u017awi\u0119ku utworu, kt\u00f3ry potraktowa\u0107 mo\u017cna jako wariacj\u0119 na temat relacji mi\u0119dzy tradycjonalizmem a progresywizmem, wi\u0105\u017ce si\u0119 z dwoma motywami. W wyg\u0142osie tekstu wybrzmiewaj\u0105 \u2013 nieskompromitowane \u2013 argumenty \u201ewsp\u00f3lnotowc\u00f3w\u201d, wskazuj\u0105ce na warto\u015bci takie jak mo\u017cliwo\u015b\u0107 wsp\u00f3lnego \u015bpiewu przy \u017cniwach, nieskonkretyzowany, ale poci\u0105gaj\u0105cy antypragmatyzm obyczaj\u00f3w (podkre\u015blenie tego, \u017ce przecie\u017c wiadomo, \u017ce \u201enie chodzi o tempo\u201d). Sam Kaziuk, reprezentuj\u0105cy postaw\u0119 konwersji, przej\u015bcia na stron\u0119 \u201eo\u015bwieconych\u201d, pe\u0142en jest zapalczywo\u015bci i gniewu, staje si\u0119 \u201ekompulsywnie progresywny\u201d[11]<\/a><\/sup><\/sup>, w jego odwr\u00f3ceniu si\u0119 od konserwatyzmu s\u0105siad\u00f3w obecne s\u0105 gorycz i z\u0142o\u015b\u0107[12]<\/a><\/sup><\/sup>, decyzja o przeciwstawieniu si\u0119 oczekiwaniom wsp\u00f3lnoty naznaczona jest przemoc\u0105. <\/p>\n\n\n\n

Przechodz\u0105c do refleksji nad sposobem zobrazowania warstwy ch\u0142opskiej, warto zada\u0107 pytanie o adekwatno\u015b\u0107 pos\u0142u\u017cenia si\u0119 wobec tej kreacji terminem orientalizacja[13]<\/a><\/sup><\/sup>. Czy mo\u017cna potraktowa\u0107 wizerunek ch\u0142op\u00f3w, wy\u0142aniaj\u0105cy si\u0119 z powie\u015bci Redli\u0144skiego jako uproszczony, jednoznacznie warto\u015bciuj\u0105cy? Mog\u0142oby si\u0119 wydawa\u0107, \u017ce uniemo\u017cliwi tak\u0105 identyfikacj\u0119 formalna organizacja wypowiedzi: \u015bwiat przedstawiony zostaje ukazany \u201ew krzywym zwierciadle\u201d, w karykaturalnym \u015bwietle \u2013 naznaczony hiperbol\u0105, udziwnieniem, jest groteskowy, komiczny[14]<\/a><\/sup><\/sup>. Mimo to, charakterystyka warstwy ch\u0142opskiej pozwala si\u0119 interpretowa\u0107 jako stereotypowa[15]<\/a><\/sup><\/sup>, bo oparta na przypisaniu jej cech takich jak np.: wiara w przes\u0105dy, sk\u0142onno\u015b\u0107 do radykalnej oceny, brak intelektualnej elastyczno\u015bci[16]<\/a><\/sup><\/sup>. R\u00f3wnocze\u015bnie jednak obraz ten nie redukuje opisywanych bohater\u00f3w do pewnych \u201etyp\u00f3w\u201d \u2013 otwiera perspektyw\u0119 analizy ich psychiki, pokazuje ich jako dynamicznych, \u201epe\u0142nokrwistych\u201d, prze\u017cywaj\u0105cych wewn\u0119trzne rozterki. Mo\u017cna wi\u0119c m\u00f3wi\u0107 o tendencji orientalizuj\u0105cej, kt\u00f3ra nie redukuje zawi\u0142o\u015bci psychologicznych postaci i znaczeniowych meandr\u00f3w tekstu, a r\u00f3wnocze\u015bnie zmierzaj\u0105c ku krytyce spo\u0142ecznej, operuje uproszczeniem. <\/p>\n\n\n\n

Refleksja nad adekwatno\u015bci\u0105 kategorii orientalizacji wobec powie\u015bci nabiera szczeg\u00f3lnego znaczenia przy pr\u00f3bie jej analizy por\u00f3wnawczej z filmem Leszczy\u0144skiego. Mo\u017cliwo\u015b\u0107 uznania tekstu Redli\u0144skiego za przybli\u017caj\u0105cy si\u0119 do optyki orientalizuj\u0105cej, operuj\u0105cej stereotypem kontrastuje z brakiem analogicznego uproszczenia w wypadku adaptacji utworu. Niew\u0105tpliwie perspektywa warto\u015bciowania specyfiki do\u015bwiadczenia ch\u0142opskiego jest elementem r\u00f3\u017cnicuj\u0105cym te dwa teksty kultury, co nie pozostaje bez wp\u0142ywu na ich ca\u0142o\u015bciow\u0105 wymow\u0119 i spos\u00f3b rozumienia znaczenia tradycji i post\u0119pu. Wymie\u0144my najistotniejsze w\u0105tki kszta\u0142tuj\u0105ce stereotypowy obraz ch\u0142op\u00f3w u Redli\u0144skiego i (bezskutecznie) poszukajmy ich ekwiwalent\u00f3w u Leszczy\u0144skiego. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Witold Leszczy\u0144ski, Krzysztof Majchrzak, Wojciech Tomasz Biernawski, Konopielka<\/em>, Autor: Romuald Pie\u0144kowski, Prawa: Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Jedn\u0105 z najbardziej wyeksponowanych cech tworz\u0105cych ch\u0142opsk\u0105 mentalno\u015b\u0107 jest religijno\u015b\u0107, kt\u00f3ra scharakteryzowana zostaje u Redli\u0144skiego jako powierzchowna, obrz\u0119dowa, oparta na rytuale, uwodz\u0105ca raczej swoj\u0105 emocjonaln\u0105 aur\u0105 ni\u017c duchow\u0105 tre\u015bci\u0105. Dochodzi to do g\u0142osu w opisie sposobu prze\u017cywania przez Kaziuka gorzkich \u017cali: W pi\u0105tek przed Palmowo Niedzielo posz\u0142o sie do Dominow pos\u0142ucha\u0107 Gorzkich \u017balow: lubie sobie wcisn\u0105\u0107 si\u0119 dzie w k\u0105tek mi\u0119dzy szmaty, ko\u017cuchi, kuli\u0107 si\u0119, zgarbi\u0107, oczy przypluszczy\u0107 i roi\u0107 sobie M\u0119ke Pa\u0144skie, serce kruszy\u0107, o tylko niekt\u00f3re kol\u0119dy mogo r\u00f3wnia\u0107 si\u0119 z Gorzkimi \u017balami[17]<\/a><\/sup><\/sup><\/em>. S\u0142owa ko\u0144cz\u0105ce cytat wskazuj\u0105 jasno na estetyzuj\u0105c\u0105 form\u0119 odbioru, za\u015b spos\u00f3b uj\u0119cia znaczenia nabo\u017ce\u0144stwa dla bohatera sugeruje intencj\u0119 prze\u017cywania okre\u015blonych emocji \u2013 jako motywacj\u0119 g\u00f3ruj\u0105c\u0105 nad ewentualnymi doznaniami o charakterze duchowym. Wra\u017cenie powierzchownego sposobu traktowania religii pog\u0142\u0119bione zostaje przez kontrast \u2013 zacytowane s\u0142owa padaj\u0105 bezpo\u015brednio po akapicie m\u00f3wi\u0105cym o wyp\u0119dzeniu ze wsi nauczycielki, kt\u00f3r\u0105 narrator nazywa \u201eprzyb\u0142\u0119d\u0105 miastow\u0105\u201d[18]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

Za reprezentatywny wobec wiejskiej religijno\u015bci mo\u017cna uzna\u0107 r\u00f3wnie\u017c g\u0142os w\u0119drowca, nazywanego w tek\u015bcie \u201edziadem\u201d: (\u2026) stary ju\u017c Pamb\u00f3g, ile lat mo\u017ce mie\u0107, ile tysi\u0119cy? Cz\u0142owiek sta do\u017cyje i ju\u017c do niczego, pr\u00f3chno, a on od pocz\u0105tku czuwa! A gospodarstwo jego to nie kawa\u0142ek \u0142\u0105ki, piachu, ko\u0144, krowa, o, jego gumno d\u0142ugie, szerokie, za rok, za dziesi\u0119\u0107 lat nogami nie obejdziesz<\/em>[19]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/em> S\u0142owa przybysza stanowi\u0105 wyraz naiwno\u015bci[20]<\/a><\/sup><\/sup> wpisanej w mentalno\u015b\u0107 wsi, obecnej w niej tendencji do postrzegania spraw metafizycznych w perspektywie znanych, doczesnych do\u015bwiadcze\u0144 i miar. Praktyki religijne maj\u0105 w \u017cyciu mieszka\u0144c\u00f3w Taplar znaczenie rytualne, realizowane s\u0105 zgodnie z tym samym rytmem, kt\u00f3ry organizuje ich prac\u0119 \u2013 I znowu\u015b ojcze nasz i zdrowa\u015bki zaczyna, jakby nowy dziesi\u0105tek stawia\u0107 zaczyna\u0142a: zdrowa\u015b do zdrowa\u015b, jak snopek do snopka, chwa\u0142o ojcu przykry\u0107 i zaczyna\u0107 nowy. Albo jakby si\u0119 trawe kosi\u0142o: zdrowa\u015bkami pociacha\u0107, pociacha\u0107, potem chwa\u0142o ojcu kos\u0119 poostrzy\u0107 i zaczyna\u0107 nowy przekos<\/em>[21]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

Same konstatacje podkre\u015blaj\u0105ce rytualny charakter religijno\u015bci bohater\u00f3w nie podlegaj\u0105 w powie\u015bci negatywnemu warto\u015bciowaniu, nabieraj\u0105 jednak kontrowersyjnego charakteru w kontek\u015bcie fragment\u00f3w ukazuj\u0105cych po\u0142\u0105czenie wierze\u0144 z przes\u0105dami i zabobonami. Jako przyk\u0142ad mo\u017cna przywo\u0142a\u0107 w\u0105tek historii kury \u201eodpowiedzialnej\u201d za ukrzy\u017cowanie: Znowu\u015b naganiamy: bezogoniata w k\u0105tku przystaje i znowu\u015b si\u0119 patrzy. A z tako chitro\u015bcio, \u017ce chiba prawda, co m\u00f3wio, \u017ce Pan Jezus przez kure ukrzy\u017cowany: w Wielki Pi\u0105tek cygan ukrad \u017cydom gwo\u017adzi i schowa\u0142 w piachu i nie mieli czym przybija\u0107 jego do drzewa. Ale\u017c kura przy\u0142azi i draps, draps wygrzebuje, hadzina, te go\u017adzi! Za ten grzech podbiera si\u0119 kurom jajka<\/em>[22]<\/a><\/sup><\/sup>. Mentalno\u015b\u0107 ch\u0142op\u00f3w ukazanych przez Redli\u0144skiego obfituje w przes\u0105dy[23]<\/a><\/sup><\/sup>, kt\u00f3re s\u0105siaduj\u0105 z wierzeniami religijnymi \u2013 te ostatnie trac\u0105 przez to moc wy\u0142\u0105cznej, pe\u0142noprawnej \u201enarracji o \u015bwiecie\u201d, daj\u0105 si\u0119 postrzega\u0107 jako pozbawione duchowej realno\u015bci i g\u0142\u0119bi. Dobitny obraz naiwno\u015bci ujawniaj\u0105cej si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w kontek\u015bcie religijnym stanowi obraz ch\u0142op\u00f3w domniemywaj\u0105cych, \u017ce jest o nich mowa w \u0142aci\u0144skich formu\u0142ach modlitewnych: (\u2026) Domin i Kaziuk, wy obydwa naznaczone! Naznaczone? przestraszylim si\u0119 obydwa: Przez kogo naznaczone? Do czego? A tak, naznaczone: ksi\u0105dz w ko\u015bciele o was \u015bpiewa! Nu przypomnijcie: czy ksi\u0105dz nie \u015bpiewa Dominus Wobiskum? Czy to nie o was Domin, \u017ce wy macie by\u0107 naszym taplarskim biskupem?<\/em>[24]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

Kolejn\u0105 cech\u0105 buduj\u0105c\u0105 stereotypowy obraz warstwy ch\u0142opskiej jest sk\u0142onno\u015b\u0107 do prze\u017cywania prozaicznych, codziennych zdarze\u0144 jako wielkich intryg \u2013 jako przyk\u0142ad przywo\u0142a\u0107 mo\u017cna w\u0105tek poszukiwania zgubionego jajka (poetyka utworu wykazuje w tym fragmencie podobie\u0144stwo do powie\u015bci przygodowej[25]<\/a><\/sup><\/sup>) lub zamieszanie towarzysz\u0105ce narodzinom ciel\u0119cia, podejrzewanego przez mieszka\u0144c\u00f3w o bycie zes\u0142anym przez czorta[26]<\/a><\/sup><\/sup>. Jako najwa\u017cniejsz\u0105 podstaw\u0119 negatywnego stosunku Taplarzan do nowo\u015bci ukazuje Redli\u0144ski (\u201eustami\u201d nauczycielki) ich l\u0119kliwo\u015b\u0107: Czego wy boicie si\u0119 elektryczno\u015bci, m\u00f3wi\u0142a Dominowi, to\u017c b\u0119dziecie sobie rodzili si\u0119, \u017cenili, \u017cyli jak \u017cyli, tyle \u017ce w chatach b\u0119dzie widniej, oczom zdrowiej, r\u0119kom l\u017cej. Czego boicie si\u0119 szosy? Do miasta b\u0119dzie bli\u017cej, \u0142atwiej![27]<\/a><\/sup><\/sup><\/em>. Za najdobitniejszy obraz postawy niezgody na zmiany, motywowanej l\u0119kiem, uzna\u0107 mo\u017cna scen\u0119 \u201epa\u0144skiego\u201d obiadu w domu Bartoszewicz\u00f3w[28]<\/a><\/sup><\/sup>. W odpowiedzi na inicjatyw\u0119 nauczycielki, polegaj\u0105c\u0105 na przygotowaniu posi\u0142ku w zgodzie z miastowym obyczajem, w Kaziuku rodzi si\u0119 gniew, kt\u00f3ry doprowadza do mocnego spi\u0119cia mi\u0119dzy bohaterami \u2013 Jola opuszcza izb\u0119, a domownicy zostaj\u0105 zmuszeni przez gospodarza do spo\u017cycia posi\u0142ku zgodnie z obowi\u0105zuj\u0105cymi w ich \u015brodowisku zwyczajami. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Krzysztof Majchrzak, Zbigniew Kaczmarek; Konopielka<\/em>, Autor: Romuald Pie\u0144kowski, Prawa: Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Satyryczne uj\u0119cie wiejskiego tradycjonalizmu[29]<\/a><\/sup><\/sup> zawiera jedna z wypowiedzi Grzegora: A na co to wszystko? Czy to kiepskie \u017cycie starodawne? Czy\u017c mo\u017ce by\u0107 co lepsze jak gospodarzem by\u0107, ora\u0107, sia\u0107, m\u0142oci\u0107, konia trzyma\u0107, krowe! Ach, \u017ceby wrocili sie dawne czasy<\/em>, krole w koronach, hetmany, wojsko na koniach, dwory, dzwony, odpusty, herody, posty, pobo\u017cno\u015b\u0107. A pami\u0119tacie dawniejsze laty, zimy? Jakie mrozy, jakie \u015bniegi zimo! Jaki \u017car, ile s\u0142o\u0144ca latem! A co dzisiaj? Zimo odelga za odelgo, \u015bnieg z deszczem, plagi. Lata mokre, pochmurne, s\u0142o\u0144ce zimne, wystyga, pomieszanie sie robi<\/em>[30]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/em> Kilkakrotnie pojawiaj\u0105ce si\u0119 w powie\u015bci przekonanie Tapalarzan o tym, \u017ce dawniej by\u0142o lepiej, \u017ce to, co wpisane w tradycj\u0119 lepsze jest od zmiennej wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci, w zacytowanym fragmencie podlega ironicznej ocenie ze strony podmiotu tekstu. Obna\u017cone mielizny ch\u0142opskiej religijno\u015bci, wraz z przywi\u0105zaniem do utrwalonego kanonu warto\u015bci, koresponduj\u0105 ze specyficzn\u0105 praktyczno\u015bci\u0105 my\u015blenia, kt\u00f3ra nabiera niekiedy charakteru przeciwstawnego wobec mi\u0119dzyludzkiej wra\u017cliwo\u015bci. Szczeg\u00f3lnie dobitny wyraz tego zaskakuj\u0105cego (i ostatecznie negatywnie warto\u015bciowanego) po\u0142\u0105czenia stanowi opis sposobu, w jaki Kaziuk prze\u017cywa \u015bmier\u0107 swojej c\u00f3reczki: zaanga\u017cowany jest przede wszystkim w praktyczny namys\u0142 nad tym, jak pochowa\u0107 dziecko (W samej rzeczy, straszno z \u015bmiercio w jednej chacie by\u0107, cho\u0107 ta nieboszczka male\u0144ka jeszcze. Co z nio zrobi\u0107: nie kot to, ale i nie cz\u0142owiek jeszcze. Mo\u017ce dzi\u015b pochowa\u0107? Do obiadu jeszcze kawa\u0142ek, zd\u0105\u017cy\u0142oby si\u0119.<\/em>[31]<\/a><\/sup><\/sup>), odczuwa wi\u0119kszy \u017cal z powodu nieudanych stara\u0144 wskrzeszenia podj\u0119tych przez dziada ni\u017c z powodu \u015bmierci (Nie tak ju\u017c mnie szkoda dzieciaka, jak tego dziada: jakby si\u0119 widzia\u0142o rybe dychaj\u0105ce na brzegu.<\/em>[32]<\/a><\/sup><\/sup>), zaraz po poch\u00f3wku wdaje si\u0119 w rozwa\u017cania na temat wy\u017cszo\u015bci syn\u00f3w nad c\u00f3rkami[33]<\/a><\/sup><\/sup> oraz zaczyna analizowa\u0107 zasadno\u015b\u0107 poszukiwa\u0144 w ziemi legendarnego z\u0142otego konia[34]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

Przywo\u0142ane powy\u017cej cechy i reprezentatywne wobec nich fragmenty tekstu kszta\u0142tuj\u0105 stereotypowy, uproszczony obraz mentalno\u015bci ch\u0142opskiej[35]<\/a><\/sup><\/sup>. Zdecydowana wi\u0119kszo\u015b\u0107 scen, kt\u00f3re buduj\u0105 taki jej wizerunek nie pojawia si\u0119 jednak w filmie \u2013 widz, maj\u0105c pe\u0142n\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107 klasowej przynale\u017cno\u015bci bohater\u00f3w, nie jest prowokowany do spogl\u0105dania na nich z pe\u0142nym politowania dystansem, nie wchodzi w rol\u0119 wy\u017cej usytuowanego \u015bwiadka przywar Taplarzan, obserwuje relacje konkretnych postaci, wyodr\u0119bnionych \u201ez t\u0142umu\u201d (z dyktatu spo\u0142ecznych kategorii[36]<\/a><\/sup><\/sup>) \u2013 ma szans\u0119 koncentrowa\u0107 si\u0119 w wi\u0119kszym stopniu na meandrach jednostkowych los\u00f3w ni\u017c na perspektywie spo\u0142ecznej diagnozy. Przyk\u0142adem tendencji do wyrozumia\u0142ego spogl\u0105dania na ch\u0142opskie niedoskona\u0142o\u015bci jest scena, w kt\u00f3rej Kaziuk udaje przed synem, \u017ce umie czyta\u0107 \u2013 w filmowej interpretacji tego fragmentu bohaterowi towarzyszy Jola, kt\u00f3ra przys\u0142uchuje si\u0119 \u201ebajaniu\u201d ch\u0142opa spokojnie, nie pojawia si\u0119 w jej postawie cie\u0144 krytycyzmu wobec zaobserwowanej sytuacji. <\/p>\n\n\n\n

Skoro nie spos\u00f3b spojrze\u0107 na do\u015bwiadczenie ch\u0142opskie (zobrazowane w filmie Leszczy\u0144skiego) jako na samokompromituj\u0105c\u0105 form\u0119 kultury, nadaj\u0105c\u0105 si\u0119 wy\u0142\u0105cznie do odrzucenia b\u0105d\u017a zmiany, to mniej jednoznaczna staje si\u0119 kwestia oceny post\u0119pu i imperatywu jego nieuchronno\u015bci, konieczno\u015bci przyj\u0119cia postawy otwartej na to, co nowe. Niejednoznaczno\u015b\u0107 oceny tych przeciwstawnych jako\u015bci wi\u0105\u017ce si\u0119 te\u017c ze sposobami zarysowania dynamiki przemiany bohatera w powie\u015bci i w filmie. U Redli\u0144skiego gotowo\u015b\u0107 ponownego pos\u0142ania Ziutka (syna Kaziuka) do szko\u0142y oraz szacunek do nauczycielki pojawiaj\u0105 si\u0119 po do\u015bwiadczeniu zbiorowego oczyszczenia ze z\u0142udze\u0144 \u2013 przekonaniu si\u0119, \u017ce mieszka\u0144cy Taplar ulegli fantazji, kt\u00f3ra nie mia\u0142a zwi\u0105zku z rzeczywisto\u015bci\u0105. Uroili sobie, \u017ce dwoje przybysz\u00f3w, kt\u00f3rzy zamieszkali \u201eu Grzegorychi\u201d to \u015bwi\u0119ci \u2013 sam Jezus i jego matka, Maryja. Ich wyobra\u017cenie oparte by\u0142o na wra\u017ceniach zwi\u0105zanych ze specyfik\u0105 ich wygl\u0105du, sposobu zachowania si\u0119. Element komiczny stanowi kontrast mi\u0119dzy (nieznaczn\u0105) stabilno\u015bci\u0105 argument\u00f3w na rzecz takiej identyfikacji postaci a si\u0142\u0105 przekonania ch\u0142op\u00f3w co do oczywistej s\u0142uszno\u015bci ich rozeznania tej sytuacji. Dwoje przybysz\u00f3w, pomylonych ze \u015bwi\u0119tymi, zareagowa\u0142o na delegacj\u0119 z pieni\u0119dzmi i b\u0142aganiem o pomoc w spos\u00f3b jednoznacznie przecz\u0105cy s\u0142uszno\u015bci wysnutej przez mieszka\u0144c\u00f3w interpretacji i opu\u015bci\u0142o wkr\u00f3tce potem wie\u015b. Zdarzenie to uzna\u0107 mo\u017cna za moment zwrotny fabu\u0142y \u2013 sygna\u0142 os\u0142abienia narracji tradycjonalistycznej. <\/p>\n\n\n\n

Dopiero do\u015bwiadczenie wstydu, obna\u017cenia zabobonnego charakteru wierze\u0144 popchn\u0119\u0142o Kaziuka do intencji sprawdzenia, czy w ziemi czeka legendarny z\u0142oty ko\u0144. Odkrycie, \u017ce i to wierzenie ludowe jest pozbawione racjonalnych podstaw sta\u0142o si\u0119 przyczyn\u0105 zmiany kierunku my\u015blenia i dzia\u0142ania g\u0142\u00f3wnego bohatera. Ukszta\u0142towanie fabu\u0142y powie\u015bci w spos\u00f3b wyra\u017anie oparty na procesie, zwi\u0105zany z logik\u0105 przyczynowo-skutkow\u0105, pozwala interpretowa\u0107 j\u0105 jako do\u015b\u0107 wyrazisty g\u0142os w sprawie konfliktu stare \u2013 nowe<\/em>: ch\u0142opi przekonani o konieczno\u015bci trwania przy zakorzenionych w ich do\u015bwiadczeniu obyczajach odrzucaj\u0105 nowe<\/em>, nast\u0119pnie do\u015bwiadczaj\u0105c s\u0142abo\u015bci wi\u0119z\u00f3w \u0142\u0105cz\u0105cych ich z tradycj\u0105, jej mizernego charakteru, zaczynaj\u0105 sk\u0142ania\u0107 si\u0119 ku przyj\u0119ciu post\u0119pu jako s\u0142usznej drogi egzystencji. Burda, ko\u0144cz\u0105ca powie\u015b\u0107, pozwala si\u0119 interpretowa\u0107 nie tyle jako zaprzeczenie s\u0142uszno\u015bci kierunku przyj\u0119tego przez Kaziuka, ile niedojrza\u0142o\u015b\u0107 \u015brodowiska, jego niezdolno\u015b\u0107 do zaakceptowania postawy ch\u0142opa. Bohater jawi\u0107 si\u0119 mo\u017ce jako pierwszy przytomny, kt\u00f3ry zdaje sobie spraw\u0119 z konieczno\u015bci zamkni\u0119cia starego<\/em> \u015bwiata. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Krzysztof Majchrzak, Konopielka<\/em>, Autor: Romuald Pie\u0144kowski, Prawa: Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Nieco inaczej sprawa ta wygl\u0105da w filmie Leszczy\u0144skiego, bowiem zaburzony zostaje w nim opisany powy\u017cej porz\u0105dek fabu\u0142y \u2013 Kaziuk szuka w ziemi z\u0142otego konia bez zwi\u0105zku z budz\u0105cym ze snu do\u015bwiadczeniem kompromitacji wierze\u0144 (w\u0105tek ten zosta\u0142 ca\u0142kowicie pomini\u0119ty w filmie), zaraz po scenie przerwanego \u201epa\u0144skiego\u201d obiadu. Decyzja o tym, by pos\u0142a\u0107 syna ponownie do szko\u0142y nie wynika w tej interpretacji ze wstydu i ch\u0119ci ponownego otwarcia si\u0119 na warto\u015b\u0107 tego, co nowe<\/em> \u2013 a jedynie z bezradno\u015bci, towarzysz\u0105cej pr\u00f3bie wyt\u0142umaczenia, dlaczego w lusterku Ziutek nie widzi siebie do g\u00f3ry nogami. W radzie \u201eid\u017a, spytaj uczycielk\u0119\u201d pobrzmiewa jednak ironia, niech\u0119\u0107. Filmowy Kaziuk do ko\u0144ca pozostaje rozgniewany, a jego uleg\u0142o\u015b\u0107 wobec fizycznego powabu kobiety staje si\u0119 bezpo\u015bredni\u0105 kontynuacj\u0105 erotycznych fantazji, towarzysz\u0105cych mu od momentu poznania Joli. Rozbudowanie sfery do\u015bwiadcze\u0144 onirycznych[37]<\/a><\/sup><\/sup> w wi\u0119kszym stopniu eksponuje w\u0105tek seksualnej fascynacji, na dalszy plan spychaj\u0105c reprezentatywno\u015b\u0107 bohaterki wobec progresywizmu. Mniej oczywiste jest w tej sytuacji interpretowanie jego decyzji, by \u2013 wbrew obyczajom \u2013 p\u00f3j\u015b\u0107 na \u017cniwa z kos\u0105, jako zwi\u0105zanej z fascynacj\u0105 post\u0119pem. Trudno spojrze\u0107 na t\u0119 decyzj\u0119 jako na motywowan\u0105 pragmatyzmem, kt\u00f3rego \u201enauczy\u0142 si\u0119\u201d od nauczycielki \u2013 by\u0107 mo\u017ce ma ona w sobie przede wszystkim afektywn\u0105 moc, inspirowan\u0105 do\u015bwiadczeniem fizycznej fascynacji[38]<\/a><\/sup><\/sup>. Kluczow\u0105 r\u00f3\u017cnic\u0119 mi\u0119dzy analizowanymi tekstami kultury stanowi jednak samo zako\u0144czenie \u2013 film ko\u0144czy si\u0119 w spos\u00f3b jednoznacznie tragiczny, nie pozwala wi\u0119c widzie\u0107 si\u0119 jako rodzaj zagmatwanego happy endu, wieszcz\u0105cego kres kultury ch\u0142opskiej, nieuchronno\u015b\u0107 i s\u0142uszno\u015b\u0107 post\u0119pu. W wyniku sporu dotycz\u0105cego sposobu \u015bcinania zb\u00f3\u017c Kaziuk zabija swojego brata, co stanowi wyraziste nawi\u0105zanie do kilkakrotnie pojawiaj\u0105cego si\u0119 w tek\u015bcie w\u0105tku Kaina. \u015amier\u0107 Micha\u0142a powoduje przera\u017cenie Kaziuka, zostaje symbolicznie podkre\u015blona przez obraz p\u0142on\u0105cego drzewa[39]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

Tragiczny wyg\u0142os filmu ka\u017ce poda\u0107 w w\u0105tpliwo\u015b\u0107 s\u0142uszno\u015b\u0107 pod\u0105\u017cania za post\u0119pem. Dzieje si\u0119 to r\u00f3wnie\u017c poprzez w\u0142o\u017cenie s\u0142\u00f3w nagany w usta \u017cebraka, kt\u00f3ry pojawia si\u0119 nieoczekiwanie na polu i przestrzega bohatera przed koszeniem. Zgodnie z logik\u0105 wcze\u015bniejszych scen, jego g\u0142os uto\u017csami\u0107 mo\u017cna z g\u0142osem Boga (ten sam aktor realizowa\u0142 bowiem t\u0119 rol\u0119 w rozpoczynaj\u0105cym film \u015bnie) lub proroka (\u015bwiadczy o tym wizualno-d\u017awi\u0119kowa stylizacja jego przemowy, maj\u0105cej miejsce w 16-18 minutach filmu). Skoro w filmie Leszczy\u0144skiego brak scen kompromituj\u0105cych ch\u0142opsk\u0105 religijno\u015b\u0107 (analogicznych do opis\u00f3w zawartych w powie\u015bci), to g\u0142os sacrum pozostaje tu ocalony jako istotny, wyznaczaj\u0105cy porz\u0105dek moralny[40]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

Cho\u0107 \u017cadna z Konopielek<\/em> \u2013 ani literacka[41]<\/a><\/sup><\/sup>, ani filmowa \u2013 nie \u201egrzeszy\u201d jednoznaczno\u015bci\u0105, analiza poszczeg\u00f3lnych scen, stopnia ich nasycenia poetyk\u0105 groteskow\u0105 vs<\/em> realistyczn\u0105, logiki uk\u0142adu fabularnego \u2013 pozwala dostrzec r\u00f3\u017cnice mi\u0119dzy ukierunkowaniem dw\u00f3ch, wy\u0142aniaj\u0105cych si\u0119 z tych wypowiedzi, diagnoz, perspektyw widzenia rzeczywisto\u015bci spo\u0142ecznej i dynamizuj\u0105cych j\u0105 napi\u0119\u0107. <\/p>\n\n\n\n

  1. Cho\u0107 traktowanie literackiej wariacji na temat warstwy ch\u0142opskiej jako pr\u00f3by diagnozy jawi\u0107 si\u0119 mo\u017ce jako perspektywa upraszczaj\u0105ca (por. J. Franczak, \u015amier\u0107 kultury ch\u0142opskiej. Scenariusze \u017ca\u0142obne Edwarda Redli\u0144skiego <\/em>[w:] Widnokr\u0119gi literatury, wielog\u0142osy krytyki: prace ofiarowane profesor Teresie Walas, <\/em>red. T. Kunz, A. \u0141ebkowska, R. Nycz, M. Popiel,Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiello\u0144skiego, Krak\u00f3w 2015, s. 351), to jest to niew\u0105tpliwie jeden z najistotniejszych w\u0105tk\u00f3w, kt\u00f3re nale\u017cy obj\u0105\u0107 uwag\u0105 w toku analizy powie\u015bci. Szczeg\u00f3lnie sk\u0142ania ku temu intencja ogl\u0105du tekstu w perspektywie bada\u0144 kulturowych, prowokuj\u0105cych do rozwa\u017cania jego ideologicznych uwik\u0142a\u0144, zawartych w nim warto\u015bciowa\u0144 (por. \u201epytania kulturowe\u201d postawione przez Greenblata: Jakie zachowanie, jaki model praktyki dzie\u0142o to zdaje si\u0119 umacnia\u0107? (\u2026) Czy s\u0105 jakie\u015b r\u00f3\u017cnice mi\u0119dzy moimi warto\u015bciami a warto\u015bciami ukrytymi w dziele, kt\u00f3re czytam? (\u2026) Czyja wolno\u015b\u0107 my\u015blenia lub jaki ruch spo\u0142eczny mo\u017ce by\u0107 ograniczony, jawnie lub ukrycie, przez to dzie\u0142o?<\/em> S. Greenblat, Culture<\/em> [w:] Critical Terms of Literary Studies<\/em>, red. F. Lentricchia, T. McLaughlin, The University of Chicago Press, Chicago 1995, s. 226, cyt. za A. Burzy\u0144ska, M. P. Markowski, Teorie literatury XX wieku. Podr\u0119cznik,<\/em> Wydawnictwo \u201eZnak\u201d, Krak\u00f3w 2006, s. 522. \u2191<\/a> <\/span><\/p><\/li>

  2. E. Sowi\u0144ski, Utw\u00f3r autonomiczny. Komentarz do kolaudacji \u201eKonopielki\u201d<\/em>, \u201ePleograf\u201d 2022, nr 2 https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/utwor-autonomiczny\/<\/a> [data dost\u0119pu: 15.07.2022 r.]. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  3. Por. K. Paw\u0142owska, Mit i j\u0119zyk. O \u201eKonopielce\u201d Edwarda Redli\u0144skiego i  Witolda Leszczy\u0144skiego<\/em>, \u201ePolonistyka\u201d 2002, nr 7 (397), s. 420. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  4. Co koresponduje z deklaracjami pisarza: Kiedy moj\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119 wzi\u0105\u0142 do r\u0119ki re\u017cyser Leszczy\u0144ski i mimo, \u017ce jest on do\u015bwiadczonym re\u017cyserem, to nie mia\u0142em z\u0142udze\u0144, \u017ce jemu ten tekst mog\u0119 powierzy\u0107, ale te\u017c nie s\u0105dzi\u0142em, \u017ce zobacz\u0119 na ekranie replik\u0119 mojej ksi\u0105\u017cki. Zawsze uwa\u017ca\u0142em i uwa\u017cam nadal, re\u017cyser Leszczy\u0144ski jest autorem najpi\u0119kniejszego polskiego filmu \u201e\u017bywotu Mateusza\u201d i umowa mi\u0119dzy nami stan\u0119\u0142a taka, \u017ce to nie musi by\u0107 na ekranie \u201eKonopielka\u201d, ale to musi by\u0107 pi\u0119kny film i tylko tyle. Wiem, \u017ce re\u017cyser Leszczy\u0144ski jest artyst\u0105, nawet wielkim artyst\u0105 i dlatego nie mog\u0142em od niego wymaga\u0107, aby by\u0142 ilustratorem mojej ksi\u0105\u017cki i pod tym wzgl\u0119dem \u017cadnych z\u0142udze\u0144 nie mia\u0142em<\/em>. \u2013 wypowied\u017a E. Redli\u0144skiego [w:] E. Sowi\u0144ski, Utw\u00f3r autonomiczny. Komentarz do kolaudacji \u201eKonopielki\u201d<\/em>, \u201ePleograf\u201d nr 2\/2022 https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/utwor-autonomiczny\/<\/a> [data dost\u0119pu: 20.07.2022]. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  5. Por. K. Nowosielski, Ludowy i ludzki widnokr\u0105g: o \u201eKonopielce\u201d Edwarda Redli\u0144skiego<\/em>, \u201ePami\u0119tnik Literacki\u201d 1982, nr 72, s. 126; 128. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  6. Scena spotkania mieszka\u0144c\u00f3w wsi z urz\u0119dnikami zostaje nieco inaczej ukazana w filmie ni\u017c w powie\u015bci \u2013 literacki pierwowz\u00f3r eksponuje nieporadno\u015b\u0107 ch\u0142op\u00f3w (co podkre\u015blone zostaje przez poniek\u0105d kompromituj\u0105cy \u201eprymitywistyczny\u2019 fina\u0142, w filmie zast\u0105piony przez solowy \u201epopis\u201d Filipa Pierduna), za\u015b u Leszczy\u0144skiego uwydatniona zostaje \u015bmieszno\u015b\u0107 i sztuczno\u015b\u0107 j\u0119zyka i postaw urz\u0119dniczej delegacji, przy r\u00f3wnoczesnym pokazaniu mieszka\u0144c\u00f3w jako pewnych siebie, odpornych na \u201euwodz\u0105ce\u201d narracje \u201eo\u015bwieceniowc\u00f3w\u201d, przez co film nabiera w wi\u0119kszym stopniu (ni\u017c powie\u015b\u0107) charakteru krytycznego wobec w\u0142adzy. Por. uwagi P. Kletowskiego na temat nurtu ch\u0142opskiego: W rzeczy samej, j\u0105drem tej literatury by\u0142a krytyka komunistycznego systemu \u2013 z jednej strony (teoretycznie) naprawiaj\u0105cego ch\u0142opsk\u0105 krzywd\u0119, z drugiej naruszaj\u0105cego odwieczny, kosmiczny porz\u0105dek natury, przypisuj\u0105cy ch\u0142opa ziemi. <\/em>P. Kletowski, Requiem dla Minotaura \u2013 \u201eTa\u0144cz\u0105cy jastrz\u0105b\u201d Grzegorza Kr\u00f3likiewicza, wed\u0142ug prozy Juliana Kawalca, jako \u201efilm rozliczeniowy\u201d, <\/em>\u201ePleograf\u201d 2022, nr 2 https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/requiem-dla-minotaura-tanczacy-jastrzab-grzegorza-krolikiewicza-wedlug-prozy-juliana-kawalca-jako-film-rozliczeniowy\/<\/a> [data dost\u0119pu: 15.07.2022r.]. \u2191<\/a> <\/span><\/p><\/li>

  7. E. Redli\u0144ski, Konopielka<\/em>, Czytelnik, Warszawa 1993, s. 90. \u2191<\/a> <\/span><\/p><\/li>

  8. Tam\u017ce, s. 138. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  9. Por. K. Nowosielski, dz. cyt., s. 128-129. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  10. E. Redli\u0144ski, dz. cyt., s. 209. \u2191<\/a> <\/span><\/p><\/li>

  11. J. Franczak, dz. cyt., s. 353. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  12. Mo\u017cna postrzega\u0107 jego zachowanie jako form\u0119 powierzchownego przyj\u0119cia postawy progresywistycznej, okre\u015blon\u0105 przez J. Franczaka jako stereotypowa: (\u2026) w pewnym momencie Kaziuk przejmuje nakre\u015blon\u0105 przez urz\u0119dnik\u00f3w wizj\u0119 i wpada w inny stereotyp. Tertium non datur. I je\u015bli w tej opowie\u015bci nie ma miejsca na subtelno\u015bci i niuanse, to z jednego, zasadniczego powodu: groteskowe przerysowanie s\u0142u\u017cy o\u015bmieszeniu mit\u00f3w spo\u0142ecznego post\u0119pu i kulturowej pierwotno\u015bci. <\/em>Franczak, dz. cyt., s. 357. Brak rzeczywistego przyswojenia przez Kaziuka narracji \u201eo\u015bwiecaj\u0105cej\u201d potraktowa\u0107 mo\u017cna jako form\u0119 podania w w\u0105tpliwo\u015b\u0107 mitu post\u0119pu. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  13. Rozumienie tego terminu powi\u0105zane jest z teori\u0105 postkolonialn\u0105 i prac\u0105 Edwarda Saida Orientalizm<\/em>, t\u0142um. W. Kalinowski, Zysk i S-ka Wydawnictwo, Warszawa 1991. Na temat mo\u017cliwo\u015bci zastosowania narz\u0119dzi bada\u0144 postkolonialnych w odniesieniu do r\u00f3\u017cnorodnych kontekst\u00f3w spo\u0142ecznych por. A. Burzy\u0144ska, M. P. Markowski, dz. cyt., s. 560. Por. D. D\u0105browska, Ch\u0142opi we wsp\u00f3\u0142czesnym teatrze \u2013 wyparta genealogia i orientalizacja kultury<\/em>, \u201eTeatr\u201d 2018, nr 3 https:\/\/teatr-pismo.pl\/6603-chlopi-we-wspolczesnym-teatrze-wyparta-genealogia-i-orientalizacja-kultury\/ [data dost\u0119pu: 15.07.2022]; T. Rakowski, Potomkowie ch\u0142op\u00f3w \u2013 wolni od kultury<\/em>, \u201eZnak\u201d 2012, nr 692; A. M. Tosiek, Pami\u0119tniki ch\u0142opskie: \u201eKto mnie rozumie albo kto b\u0119dzie czyta\u0142\u201d<\/em>, \u201eCzas Kultury\u201d 2021, nr 1 https:\/\/czaskultury.pl\/artykul\/pamietniki-chlopskie-kto-mnie-rozumie-albo-kto-bedzie-czytal\/<\/a> [data dost\u0119pu: 15.07.2022]. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  14. Na temat mo\u017cliwo\u015bci funkcjonalizacji groteski jako narz\u0119dzia uwydatniania krytycznego obrazu por. uwagi A. Ciarkowskiej: Surowo\u015b\u0107 tego wizerunku mo\u017ce wynika\u0107 z ch\u0119ci ukazania groteskowego, przejaskrawionego obrazu spo\u0142eczno\u015bci wiejskiej, w kt\u00f3rej cechy negatywne zosta\u0142y wyolbrzymione dla cel\u00f3w parodystycznych i pi\u0119tnuj\u0105cych pewne skostnia\u0142e pogl\u0105dy oraz zachowania. \u015arodkami artystycznego obrazowania staje si\u0119 zatem ironia i groteska, kt\u00f3re s\u0142u\u017c\u0105 autorowi do zasygnalizowania pogl\u0105d\u00f3w wpisuj\u0105cych si\u0119 w nurt powojennej literatury ch\u0142opskiej.<\/em> A. Ciarkowska, J\u0119zykowa kreacja dziecka w \u201eKonopielce\u201d Edwarda Redli\u0144skiego, <\/em>\u201eStudia J\u0119zykoznawcze\u201d 2019, t. 18, s. 40. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  15. Por. R. Sulima, \u201eKonopielka\u201d i stereotypy<\/em> [w:] Tego\u017c, Folklor i literatura. Szkice o kulturze i literaturze wsp\u00f3\u0142czesnej<\/em>, Ludowa Sp\u00f3\u0142dzielnia Wydawnicza, Warszawa 1976, s. 317. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  16. Na temat zgodno\u015bci obrazu warstwy ch\u0142opskiej z kanonem przypisywanych jej cech por. uwagi J. Franczaka: W obrazie \u017cycia tej \u201ewyspowej\u201d spo\u0142eczno\u015bci odnajdujemy podstawowe cechy tradycyjnej kultury ch\u0142opskiej, takie jak izolacjonizm (przestrzenny i mentalny), tradycjonalizm (niech\u0119\u0107 do innowacji), patriarchalizm, dehistoryzacja obyczaju postrzeganego jako odwieczne prawo oraz synkretyczna religijno\u015b\u0107 (ludowy katolicyzm wch\u0142aniaj\u0105cy poga\u0144skie wierzenia).<\/em> Franczak, dz. cyt., s. 354. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  17. E. Redli\u0144ski, dz. cyt., s. 139. \u2191<\/a> <\/span><\/p><\/li>

  18. Tam\u017ce. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  19. Tam\u017ce, s. 40. \u2191<\/a> <\/span><\/p><\/li>

  20. Parodystyczny stosunek do religijno\u015bci ch\u0142opskiej ujawnia si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w w\u0105tku oczekiwania cudu ze strony \u201edziada\u201d i pr\u00f3by wzbudzenia przez niego pozaziemskich mocy. Pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 stylizacj\u0105 biblijn\u0105 \u2013 \u017cebrak <\/em>wykrzykuje nad zmar\u0142\u0105 c\u00f3rk\u0105 Kaziuka s\u0142owa \u201eNie umar\u0142a dzieweczka wasza, a \u015bpi. Dzieweczko, m\u00f3wi\u0119 tobie, wsta\u0144\u201d, by nast\u0119pnie skapitulowa\u0107 i wzbudzi\u0107 w Kaziuku \u017cal wi\u0119kszy od tego, kt\u00f3ry prze\u017cywa po stracie c\u00f3rki. <\/em>Tam\u017ce, s. 74-75. \u2191<\/a> <\/span><\/p><\/li>

  21. Tam\u017ce, s. 111. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  22. Tam\u017ce, s. 22-23. \u2191<\/a> <\/span><\/p><\/li>

  23. Por. tam\u017ce, s. 30. \u2191<\/a> <\/span><\/p><\/li>

  24. Tam\u017ce, s. 148. \u2191<\/a> <\/span><\/p><\/li>

  25. Tam\u017ce, s. 21-25. \u2191<\/a> <\/span><\/p><\/li>

  26. Tam\u017ce, s. 28-31. \u2191<\/a> <\/span><\/p><\/li>

  27. Tam\u017ce, s. 135. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  28. Tam\u017ce, s. 130-132. \u2191<\/a> <\/span><\/p><\/li>

  29. Por. Franczak, dz. cyt., s. 354. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  30. E. Redli\u0144ski, dz. cyt., s. 143. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  31. Tam\u017ce, s. 73. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  32. Tam\u017ce, s. 75. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  33. Tam\u017ce, .s. 77. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  34. Tam\u017ce, s. 79. \u2191<\/a> <\/span><\/p><\/li>

  35. Co nie oznacza, \u017ce tekst Redli\u0144skiego wytworzone przez siebie stereotypy \u201epowiela\u201d, konstytuuje jako pr\u00f3b\u0119 odzwierciedlenia rzeczywisto\u015bci \u2013 groteskowy charakter utworu umo\u017cliwia interpretacj\u0119 krytyczn\u0105, por. Z. Mitosek, Mimesis krytyczna, <\/em>\u201ePami\u0119tnik Literacki\u201d 1988, t. 79, s. 89-94. Por. uwagi J. Franczaka na temat tw\u00f3rczego potencja\u0142u stereotypowego obrazu: Pisarz proponuje wi\u0119c demonta\u017c spo\u0142ecznych mitologii i podsuwa nam scenariusz oparty na pomno\u017ceniu nieufno\u015bci w gatunku qui pro quo: m\u00f3wicie, \u017ce kultura ch\u0142opska odchodzi w niebyt? A o jakiej kulturze m\u00f3wimy? Czy aby nie obcujemy od dawna z jak\u0105\u015b jej namiastkow\u0105 postaci\u0105 albo z jakim\u015b awatarem? Ca\u0142a praca ludoznawc\u00f3w i pisarzy nurtu ch\u0142opskiego zasadza si\u0119 na pokrywaniu tej konfuzji, na zapewnianiu nas, \u017ce przedmiot ich czu\u0142ej rekonstrukcji istnieje niezale\u017cnie i uprzednio, nawet je\u015bli aktualnie jest w z\u0142ej kondycji. Ich wysi\u0142ek s\u0142u\u017cy w istocie zamaskowaniu centralnego skandalu: \u017ce nasze wyobra\u017cenie o kulturze ludowej jest pochodn\u0105 zideologizowanych konstrukt\u00f3w teoretycznych i \u017ce w istocie obcujemy jedynie z \u201ekultur\u0105 typu ludowego\u201d. <\/em>J. Franczak, dz. cyt., s. 358. Por.: Wzorce te jednak ujawniaj\u0105 niepokoj\u0105c\u0105 schematyczno\u015b\u0107, kt\u00f3ra ka\u017ce my\u015ble\u0107, \u017ce tak naprawd\u0119 mamy do czynienia z zespo\u0142em popularnych wyobra\u017ce\u0144 o \u201eciemnym ch\u0142opie\u201d, z mieszcza\u0144sk\u0105 mitologi\u0105, kt\u00f3ra tworzy projekcje \u201esyn\u00f3w ziemi\u201d w celu udowodnienia w\u0142asnej wy\u017cszo\u015bci i uzasadnienia cywilizacyjnej misji.<\/em> J. Franczak, dz. cyt., s. 357 \u2013 W\u0105tek ten ujawnia przewrotno\u015b\u0107 powie\u015bci, kt\u00f3ra przeciwstawia si\u0119 prostym ocenom \u2013 uproszczony wizerunek ch\u0142opa, naszkicowany pozornie w s\u0142u\u017cbie \u201epromocji\u201d post\u0119pu, postrzega\u0107 mo\u017cna jako narz\u0119dzie obna\u017caj\u0105ce wy\u017cszo\u015bciow\u0105 mitologi\u0119 \u201eelit\u201d. \u2191<\/a> <\/span><\/p><\/li>

  36. Por. Rakowski, dz. cyt. \u2191<\/a> <\/span><\/p><\/li>

  37. Film rozpoczyna si\u0119 od sceny, b\u0119d\u0105cej snem Kaziuka \u2013 bohater odpoczywa w polu, spotyka Boga i rozmawia z nim na temat swoich potrzeb. W dalszej cz\u0119\u015bci filmu pojawia si\u0119 \u2013 nieobecna w literackim pierwowzorze, wspomniana przeze mnie wcze\u015bniej \u2013 projekcja pr\u00f3by ucieczki przed k\u00f3zytk\u0105<\/em> w\u015br\u00f3d zb\u00f3\u017c, a nast\u0119pnie \u2013 r\u00f3wnie\u017c \u201eprzemieszczona\u201d w stosunku do litery orygina\u0142u \u2013 fantazja erotyczna (kt\u00f3rej bohater ulega w czasie wsp\u00f3lnej modlitwy) przedstawiaj\u0105ca czyszczenie jego g\u0142owy z wszy przez nauczycielk\u0119. \u2191<\/a> <\/span><\/p><\/li>

  38. Cho\u0107 r\u00f3wnocze\u015bnie nie nale\u017cy wyklucza\u0107 mo\u017cliwo\u015bci powi\u0105zania prze\u017cy\u0107 erotycznych ze zmianami dokonuj\u0105cymi si\u0119 w my\u015bleniu bohatera por. uwagi Nowosielskiego: Redli\u0144ski ods\u0142oni\u0142 to samo co tekst \u201eKonopielki\u201d: \u017ce strefa erosu mo\u017ce by\u0107 miejscem wewn\u0119trznej przemiany.<\/em> Nowosielski, dz. cyt., s. 135; Odkry\u0142, \u017ce przemiany w erotycznym obyczaju, a wi\u0119c dotycz\u0105ce sfery najbardziej strze\u017conej i intymnej, mog\u0105 sta\u0107 si\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142em przemiany wewn\u0119trznej i zewn\u0119trznej cz\u0142owieka<\/em> \u2013 Nowosielski, dz. cyt., s. 136. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  39. Por. uwagi P. Kletowskiego na temat literatury przynale\u017cnej do nurtu ch\u0142opskiego: (\u2026) proza ta k\u0142ad\u0142a nacisk na ukazywanie r\u00f3wnie\u017c wysokiej ceny, jak\u0105 p\u0142aci\u0142 polski ch\u0142op, zrywaj\u0105c cz\u0119sto z dotychczasowym trybem \u017cycia, odrzucaj\u0105c etos ziemi wyznawany przez swych ojc\u00f3w, skazuj\u0105c si\u0119 nie tyle na udoskonalenie, co na samozag\u0142ad\u0119.<\/em> P. Kletowski, dz. cyt. Uwagi te mo\u017cna uzna\u0107 za dobitniej wsp\u00f3\u0142graj\u0105ce z zako\u0144czeniem filmu Leszczy\u0144skiego, ni\u017c z powie\u015bci\u0105 Redli\u0144skiego, cho\u0107 s\u0105 w pewnym stopniu adekwatne r\u00f3wnie\u017c wobec pierwowzoru. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  40. Por. uwagi T. Romanowicza na temat znaczenia kompozycji filmu dla warto\u015bciowania motywu proroczej wymowy s\u0142\u00f3w \u201edziada\u201d: Dziad snu\u0142 fantastyczn\u0105 opowie\u015b\u0107 o katastrofach naturalnych, wojnach i zbyt szybko zachodz\u0105cych zmianach cywilizacyjnych. Oznacza\u0142y one krucho\u015b\u0107 tradycyjnego \u015bwiata, kt\u00f3rego B\u00f3g nie mo\u017ce ju\u017c kontrolowa\u0107 i oddaje pola diab\u0142u. Ciekawe, \u017ce nast\u0119pn\u0105 scen\u0105 po tyradzie w\u0119drowca jest spotkanie z przedstawicielami powiatu, zapowiadaj\u0105cymi proces \u201ecywilizowania\u201d Taplar. Sugestia tw\u00f3rc\u00f3w filmu jest a\u017c nazbyt czytelna.\u201d<\/em> T. Romanowicz, Peregrynacja dziadowska w powojennym kinie polskim. Studium postaci<\/em>, \u201ePleograf\u201d 2022, nr 2 https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/peregrynacja-dziadowska-w-powojennym-kinie-polskim-studium-postaci-2\/<\/a> [data dost\u0119pu: 15.07.2022 r.]. \u2191<\/a> <\/p><\/li>

  41. Por.: Dla Redli\u0144skiego ani \u201ew\u00f3zki ciemnoty\u201d nie s\u0105 tak oczywiste, ani tak wyrazista \u201elokomotywa\u201d post\u0119pu mkn\u0105ca w jasn\u0105 przysz\u0142o\u015b\u0107.<\/em> K. Nowosielski, dz. cyt., s. 143. \u2191<\/a> <\/p><\/li><\/ol>\n\n\n\n

    \n\n\n\n

    Dorota D\u0105browska<\/strong> – doktor nauk humanistycznych w zakresie literaturoznawstwa, asy stent na Wydziale Nauk Humanistycznych UKSW w Warszawie, sekretarz redakcji czasopisma \u201eZa\u0142\u0105cznik Kulturoznawczy\u201d. Zainteresowania naukowe: perswazyjno\u015b\u0107 kultury artystycznej, wsp\u00f3\u0142czesne koncepcje to\u017csamo\u015bci polskiej, przek\u0142ad intersemiotyczny.<\/p>\n\n\n\n

    Streszczenie<\/strong>: Cel artyku\u0142u stanowi analiza powie\u015bci Konopielka <\/em>Edwarda Redli\u0144skiego oraz jej adaptacji w re\u017cyserii Witolda Leszczy\u0144skiego pod k\u0105tem zawartych w tych dw\u00f3ch tekstach kultury obraz\u00f3w warstwy ch\u0142opskiej. Uwa\u017cna obserwacja poetyk tych dw\u00f3ch wypowiedzi sk\u0142ania ku mo\u017cliwo\u015bci identyfikacji kreacji wpisanej w utw\u00f3r Redli\u0144skiego z tendencj\u0105 orientalizuj\u0105c\u0105 oraz ujawnia niemo\u017cno\u015b\u0107 przypisania stereotypowego charakteru wizerunkowi obecnemu w filmie Redli\u0144skiego. Sposoby ukszta\u0142towania obraz\u00f3w warstwy ch\u0142opskiej wp\u0142ywaj\u0105 na warto\u015bciowanie kluczowej dla Konopielki<\/em> opozycji stare \u2013 nowe (tradycja \u2013 post\u0119p). Perspektywa por\u00f3wnawcza, przeprowadzona w kontek\u015bcie problematyki aksjologii tekst\u00f3w oraz kontekstu spo\u0142ecznego, ujawnia donios\u0142e znaczenie bada\u0144 nad poetyk\u0105 wypowiedzi dla bada\u0144 kulturowych.<\/p>\n\n\n\n

    Summary<\/strong>: The aim of this article is to analyse Edward Redlinski’s novel Konopielka<\/em> and its adaptation directed by Witold Leszczynski in terms of the images of the peasant layer contained in these two cultural texts. Careful observation of the poetics of these two statements leads to the possibility of identifying the creation inscribed in Redli\u0144ski’s work with an orientalising tendency and reveals the impossibility of attributing a stereotypical character to the image present in Redli\u0144ski’s film. The ways in which the images of the peasant layer are shaped influence the valuation of the opposition old-new (tradition – progress), which is crucial for Konopielka<\/em>. The comparative perspective, carried out in the context of the issue of the axiology of the texts and the social context, reveals the momentous significance of the study of the poetics of expression for cultural research.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Cel artyku\u0142u stanowi analiza powie\u015bci „Konopielka” Edwarda Redli\u0144skiego oraz jej adaptacji w re\u017cyserii Witolda Leszczy\u0144skiego pod k\u0105tem zawartych w tych dw\u00f3ch tekstach kultury obraz\u00f3w warstwy ch\u0142opskiej. Uwa\u017cna obserwacja poetyk tych dw\u00f3ch wypowiedzi sk\u0142ania ku mo\u017cliwo\u015bci identyfikacji kreacji wpisanej w utw\u00f3r Redli\u0144skiego z tendencj\u0105 orientalizuj\u0105c\u0105 oraz ujawnia niemo\u017cno\u015b\u0107 przypisania stereotypowego charakteru wizerunkowi obecnemu w filmie Redli\u0144skiego. Sposoby ukszta\u0142towania obraz\u00f3w warstwy ch\u0142opskiej wp\u0142ywaj\u0105 na warto\u015bciowanie kluczowej dla Konopielki opozycji stare \u2013 nowe (tradycja \u2013 post\u0119p). Perspektywa por\u00f3wnawcza, przeprowadzona w kontek\u015bcie problematyki aksjologii tekst\u00f3w oraz kontekstu spo\u0142ecznego, ujawnia donios\u0142e znaczenie bada\u0144 nad poetyk\u0105 wypowiedzi dla bada\u0144 kulturowych.<\/p>\n","protected":false},"author":14,"featured_media":4657,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[1398],"tags":[1380,1401,1393,1399,1394,1402,1366,1368,1400,1392],"ppma_author":[1395],"class_list":["post-4623","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-historyczno-filmowy-kwartalnik-filmoteki-narodowej-nr-3-2022","tag-chlopi","tag-orientalism","tag-orientalizm","tag-peasants","tag-postep","tag-progress","tag-stereotyp","tag-stereotype","tag-tradition","tag-tradycja"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t