________<\/p>\n
Streszczenie<\/u><\/p>\n
Jerzy Skolimowski jest jednym z polskich re\u017cyser\u00f3w, kt\u00f3rzy znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 swego \u017cycia sp\u0119dzili za granic\u0105. Artyku\u0142 ukazuje, jak do\u015bwiadczenie emigracji, re\u017cysera oraz innych Polak\u00f3w, ujawnia si\u0119 w jego filmach \u2013 zw\u0142aszcza w dw\u00f3ch filmach z lat osiemdziesi\u0105tych: Fucha <\/em>(Moonlighting<\/em>, 1982) i Najlepsz\u0105 zemst\u0105 jest sukces<\/em> (Success Is the Best Revenge,<\/em> 1984). Artyku\u0142 ko\u0144czy si\u0119 kr\u00f3tkim przedstawieniem motywu obcego w p\u00f3\u017aniejszych filmach Skolimowskiego, takich jak Essential Killing<\/em> (2010) oraz\u00a0 EO <\/em>(2022). W artykule rozwa\u017cane s\u0105 r\u00f3wnie\u017c autobiograficzne motywy tw\u00f3rczo\u015bci re\u017cysera. W analizie akcent postawiony zosta\u0142 na obraz protagonist\u00f3w oraz \u015bcie\u017cki d\u017awi\u0119kowe film\u00f3w jako metod\u0119 przybli\u017cenia widzowi alienacji bohater\u00f3w.<\/p>\n ________<\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n Jerzy Skolimowski jest jednym z polskich re\u017cyser\u00f3w, kt\u00f3rzy znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 swego \u017cycia sp\u0119dzili za granic\u0105. Do grupy tej nale\u017c\u0105 tak\u017ce Roman Pola\u0144ski, Walerian Borowczyk, Andrzej \u017bu\u0142awski i Pawe\u0142 Pawlikowski, by wymieni\u0107 tylko tych najbardziej znanych, kt\u00f3rzy wyjechali z Polski w czasach PRL-u. Tym, co odr\u00f3\u017cnia Skolimowskiego od tamtych re\u017cyser\u00f3w, jest paradoks jego mi\u0119dzynarodowego sukcesu \u2013 zawdzi\u0119cza on go w najwy\u017cszym stopniu filmom zrealizowanym w Polsce, przede wszystkim swym p\u00f3\u017anym dzie\u0142om: Essential Killing<\/em> (2010) i EO <\/em>(2022). Kolejny paradoks zwi\u0105zany jest z tym, \u017ce jego polskie filmy robi\u0105 wra\u017cenie bardziej uniwersalnych ni\u017c te, kt\u00f3re zrealizowa\u0142 za granic\u0105. Zagraniczne produkcje, a zw\u0142aszcza Fucha <\/em>(Moonlighting<\/em>, 1982), Najlepsz\u0105 zemst\u0105 jest sukces <\/em>(Success Is the Best Revenge<\/em>, 1984) oraz prolog do R\u0105k do g\u00f3ry<\/em> (1967, premiera 1985) nale\u017c\u0105 z kolei do\u00a0 najbardziej osobistych dzie\u0142 artysty, gdy\u017c ich tre\u015bci\u0105 jest to, co okre\u015bli\u0107 mo\u017cna \u201cdol\u0105 polskiego emigranta\u201d, z akcentem na \u201cpolskiego\u201d. Pozostali z wymienionych wy\u017cej tw\u00f3rc\u00f3w albo w og\u00f3le nie byli zainteresowani tym tematem, jak Borowczyk, albo pr\u00f3bowali go zuniwersalizowa\u0107, jak Pola\u0144ski. W dalszej cz\u0119\u015bci tego eseju spr\u00f3buj\u0119 pokaza\u0107 formy do\u015bwiadczenia emigracji, kt\u00f3re ujawniaj\u0105 si\u0119 w tych dzie\u0142ach. W tym celu\u00a0 warto przypomnie\u0107 okoliczno\u015bci wyjazdu re\u017cysera z Polski.<\/p>\n Cena wierno\u015bci sobie <\/strong><\/p>\n Skolimowski zadebiutowa\u0142 w 1964 filmem Rysopis<\/em>, przedstawiaj\u0105cym miejskie peregrynacje m\u0142odego bohatera, Andrzeja Leszczyca. Szuka on swej drogi \u017cycia po relegowaniu z uniwersytetu. W tym sensie podobny jest do autora, kt\u00f3ry zanim wst\u0105pi\u0142 do szko\u0142y filmowej, ima\u0142 si\u0119 r\u00f3\u017cnych zaj\u0119\u0107. Skolimowski zagra\u0142 g\u0142\u00f3wn\u0105 rol\u0119, co jeszcze zwi\u0119kszy\u0142o mo\u017cliwo\u015b\u0107 odczytania dzie\u0142a wed\u0142ug autobiograficznego klucza. Kolejne filmy re\u017cysera nakr\u0119cone zosta\u0142y w bardzo kr\u00f3tkich odst\u0119pach czasu, Walkower <\/em>(1965), Bariera <\/em>(1966) i R\u0119ce do g\u00f3ry<\/em> (1967); sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 one \u2013 wraz z Rysopisem<\/em> \u2013 na \u201dtetralogi\u0119 Skolimowskiego\u201d, jak j\u0105 okre\u015blaj\u0105 historycy kina[1]<\/a>.<\/p>\n Skolimowskiemu uda\u0142o si\u0119 nakr\u0119ci\u0107 tak osobiste filmy, mi\u0119dzy innymi ze wzgl\u0119du na czas jego debiutu. Nast\u0105pi\u0142 on po uwi\u0105dzie dw\u00f3ch paradygmat\u00f3w, kt\u00f3re dominowa\u0142y w polskim kinie po II wojnie \u015bwiatowej: realizmu socjalistycznego i szko\u0142y polskiej. Oba te nurty, cho\u0107 pod wieloma wzgl\u0119dami odmienne, podobne by\u0142y w tym, \u017ce uprzywilejowa\u0142y do\u015bwiadczenie pokoleniowe nad jednostkowym. Pewne zm\u0119czenie problemami generacyjnymi i narodowymi oraz \u201ema\u0142a stabilizacja Gomu\u0142ki\u201d sprzyja\u0142y zwr\u00f3ceniu si\u0119 ku samemu sobie. Tym samym filmy Skolimowskiego by\u0142y odpowiedzi\u0105 na zaistnia\u0142e zapotrzebowanie, podobnie jak muzyka jazzowa z jej sk\u0142onno\u015bci\u0105 do improwizacji, z kt\u00f3rej re\u017cyser sk\u0105din\u0105d czerpa\u0142 obficie w swych wczesnych filmach. Jednocze\u015bnie wielkim tematem w tym okresie by\u0142y polskie mitologie, zw\u0142aszcza mitologia wojny i chrze\u015bcija\u0144stwa[2]<\/a>. Bohater Skolimowskiego pr\u00f3buje znale\u017a\u0107 swe miejsce w odniesieniu do tych mitologii, z jednej strony je odrzuca, z drugiej nie mo\u017ce ca\u0142kowicie uwolni\u0107 od ich \u201esi\u0142y przyci\u0105gania\u201d.<\/p>\n R\u0119ce do g\u00f3ry<\/em> uzna\u0107 mo\u017cna za naturalne zamkni\u0119cie tematu poszukiwania w\u0142asnej drogi, gdy\u017c wydarzenia fabularne rozgrywaj\u0105 si\u0119 g\u0142\u00f3wnie w czasie przesz\u0142ym. Film ten o mo\u017cna jako dzie\u0142o rozrachunkowe, gdy\u017c bohater dokonuje w nim rozliczenia z polskim stalinizmem, swym pokoleniem, kt\u00f3rego m\u0142odo\u015b\u0107 przypad\u0142a na ten okres,\u00a0 kolegami ze studi\u00f3w i wreszcie \u2013 sob\u0105 samym. Zgodnie z opini\u0105 w\u0142adz, w tym rozliczaniu re\u017cyser poszed\u0142 za daleko. Cenzura za\u017c\u0105da\u0142a wyci\u0119cia\u00a0 kluczowej sceny, w kt\u00f3rej bohaterowie przez pomy\u0142k\u0119 dodaj\u0105 dwie pary oczu do gigantycznego plakatu Stalina. Skolimowski nie wyrazi\u0142 zgody na tak\u0105 ingerencj\u0119 i opu\u015bci\u0142 kraj. Jego historia jest w pewnym sensie powt\u00f3rzeniem historii Pola\u0144skiego, kt\u00f3ry wyjecha\u0142 z Polski po krytyce No\u017ca w wodzie <\/em>(1962) przez W\u0142adys\u0142awa Gomu\u0142k\u0119; zapowiada r\u00f3wnie\u017c dzieje \u017bu\u0142awskiego, kt\u00f3ry tak\u017ce wyjedzie w efekcie k\u0142opot\u00f3w z decydentami kinematografii. A jednak okoliczno\u015bci wyjazdu z kraju tych re\u017cyser\u00f3w s\u0105 odmienne. Pola\u0144ski i \u017bu\u0142awski wiedli \u017cywot kosmopolit\u00f3w, mieszkaj\u0105c jeszcze w Polsce. Trudno wr\u0119cz sobie wyobrazi\u0107, \u017ce w kt\u00f3rym\u015b momencie nie spr\u00f3bowaliby oni swego szcz\u0119\u015bcia za granic\u0105, nawet gdyby polityczna cenzura i w\u0142adze\u00a0 traktowa\u0142y \u0142agodniej ich polityczne transgresje, przekraczanie bud\u017cetu i nieterminowo\u015b\u0107 produkcji. Gdy chodzi o Skolimowskiego, przypuszczam, \u017ce jego kariera przypomina\u0142aby raczej karier\u0119 Andrzeja Wajdy, kt\u00f3ry wprawdzie zrealizowa\u0142 kilka ze swych film\u00f3w poza granicami Polski, utrzymuj\u0105c jednak baz\u0119 w ojczy\u017anie. Zwr\u00f3\u0107my uwag\u0119: Skolimowski realizuje Start <\/em>(Le D\u00e9part<\/em>) w 1967 roku w Belgii i nowel\u0119 Dwudziestolatki<\/em> z filmu kolektywnego Dialog 20-30-40<\/em> z 1968 roku na S\u0142owacji. Po realizacji ka\u017cdego z tych film\u00f3w, artysta powraca do Polski. Gdy za\u015b wyjedzie na d\u0142u\u017cej, po\u015bwi\u0119ca kilka dzie\u0142 wa\u017cnemu polskiemu tematowi \u2013 emigracji.<\/p>\n Cena kontynuacji zawodu <\/strong><\/p>\n Emigracja stanowi jeden z wa\u017cniejszych temat\u00f3w polskiej kultury, cho\u0107by ze wzgl\u0119du na fakt ogromnej liczby polskich emigrant\u00f3w. Jak zauwa\u017ca Norman Davies, liczy\u0107 ich trzeba w milionach, a nie tysi\u0105cach (a potomk\u00f3w polskich emigrant\u00f3w najpewniej w dziesi\u0105tkach milion\u00f3w). Drugim powodem jest ogromne znaczenie tw\u00f3rczo\u015bci emigrant\u00f3w dla polskiej kultury artystycznej i filozoficznej. Dotyczy to zw\u0142aszcza tych, kt\u00f3rzy opu\u015bcili Polsk\u0119 po dziewi\u0119tnastowiecznych powstaniach, tworz\u0105c tak zwan\u0105 Wielk\u0105 Emigracj\u0119, na czele z Adamem Mickiewiczem, kt\u00f3ry na obczy\u017anie napisa\u0142 Pana Tadeusza<\/em>[3]<\/a>. Emigranci ci w zbiorowej \u015bwiadomo\u015bci funkcjonuj\u0105 jako arcy-Polacy, kt\u00f3rzy o Polsce wiedz\u0105 wi\u0119cej i dbaj\u0105 o ni\u0105 bardziej ni\u017c ci, kt\u00f3rzy nie opu\u015bcili jej terytorium. Wa\u017cna dla polskiej kultury jest tak\u017ce emigracja po II wojnie \u015bwiatowej, okre\u015blana mianem Drugiej Wielkiej Emigracji[4]<\/a>.<\/p>\n Polskich emigrant\u00f3w podzieli\u0107 mo\u017cna na dwie g\u0142\u00f3wne kategorie: politycznych i ekonomicznych[5]<\/a>. Emigracja polityczna ma jednak zawsze wymiar ekonomiczny, a ekonomiczna \u2013 polityczny. Emigranci polityczni musz\u0105 bowiem z czego\u015b \u017cy\u0107, a emigranci ekonomiczni, zw\u0142aszcza gdy jest ich wielu, wp\u0142ywaj\u0105 na polityk\u0119 kraju, w kt\u00f3rym si\u0119 znale\u017ali. Dwa najwa\u017cniejsze, z punktu widzenia obrazu emigracji, filmy Skolimowskiego, Fucha<\/em> i Najlepsz\u0105 zemst\u0105 jest sukces<\/em>, dotycz\u0105 odpowiednio tych dw\u00f3ch typ\u00f3w emigracji: pierwszy ekonomicznej, drugi politycznej[6]<\/a>. Zarazem jednak pokazuj\u0105 one ich powi\u0105zanie. To samo dotyczy prologu do R\u0105k do g\u00f3ry<\/em>, zrealizowanego \u2013 podobnie jak tamte filmy \u2013 na pocz\u0105tku lat osiemdziesi\u0105tych. Warto pami\u0119ta\u0107, \u017ce filmy te nakr\u0119cone zosta\u0142y kilkana\u015bcie lat po wyje\u017adzie re\u017cysera z Polski. W mi\u0119dzyczasie zrealizowa\u0142 on kilka film\u00f3w, kt\u00f3re trudno zakwalifikowa\u0107 do jednej kategorii. Jest w\u015br\u00f3d nich film kostiumowy Przygody Gerarda<\/em> (The Adventures of Gerard<\/em>, 1970), horror Wrzask<\/em> (The Shout<\/em>, 1978), lekko absurdalna adaptacja powie\u015bci Nabokova Kr\u00f3l, dama, walet<\/em> (King, Queen, Knave<\/em>, 1972) i film wpisuj\u0105cy si\u0119 w fal\u0119 Swinging London Na samym dnie<\/em> (Deep End<\/em>, 1970). Wiele z tych film\u00f3w to koprodukcje, tworzone w ciekawych okoliczno\u015bciach, na kt\u00f3rych przedstawienie brakuje tu miejsca. Z pewno\u015bci\u0105 wszystkie\u00a0 odzwierciedlaj\u0105 zainteresowania re\u017cysera z danego okresu, ale tak\u017ce pokazuj\u0105, \u017ce tw\u00f3rca pracuj\u0105cy za granic\u0105, w systemie rynkowym, zw\u0142aszcza na pocz\u0105tku kariery, nie mo\u017ce sobie pozwoli\u0107 na wybredno\u015b\u0107 \u2013 musi on my\u015ble\u0107 o tym, co zadowoli producent\u00f3w i publiczno\u015b\u0107. Jest to cena za mo\u017cliwo\u015b\u0107 kontynuowania zawodu[7]<\/a>. Tworzenie kolejnych trylogii czy tetralogii o sobie samym, czy nawet obsadzanie Polak\u00f3w w g\u0142\u00f3wnych rolach, nie by\u0142o dla Skolimowskiego realn\u0105 opcj\u0105. Raczej musia\u0142\u00a0 udowodni\u0107, \u017ce potrafi sobie da\u0107 rad\u0119 w r\u00f3\u017cnych okoliczno\u015bciach, co mu si\u0119 uda\u0142o, nawet je\u015bli \u017caden ze zrealizowanych wtedy film\u00f3w nie sta\u0142 si\u0119 wielkim sukcesem kasowym.<\/p>\n Sytuacja Skolimowskiego zmieni\u0142a si\u0119 na pocz\u0105tku lat osiemdziesi\u0105tych, z dw\u00f3ch powod\u00f3w. Po pierwsze, Polska w tym czasie dosta\u0142a si\u0119 na czo\u0142\u00f3wki gazet, najpierw z powodu „Solidarno\u015bci”, a potem w konsekwencji wprowadzenia stanu wojennego. Miliony ludzi na ca\u0142ym \u015bwiecie poczuli wi\u0119\u017a z Polakami, kt\u00f3rzy zdobyli si\u0119 na odwag\u0119 odrzucenia znienawidzonego systemu spo\u0142ecznego. Temat polski sta\u0142 si\u0119 zatem przynajmniej na chwil\u0119 tematem mi\u0119dzynarodowym. Po drugie, pozycja Skolimowskiego na rynku zagranicznym, a tak\u017ce jego sytuacja finansowa nieco si\u0119 ustabilizowa\u0142a, dzi\u0119ki czemu m\u00f3g\u0142 on sobie pozwoli\u0107 na powr\u00f3t do polskich temat\u00f3w. Rezultatem tych okoliczno\u015bci s\u0105 w\u0142a\u015bnie Fucha<\/em> i Najlepsz\u0105 zemst\u0105 jest sukces<\/em>, kt\u00f3re traktowa\u0107 mo\u017cna jako dyptyk Skolimowskiego oraz pewnego rodzaju kontynuacj\u0119 losu bohatera jego wcze\u015bniejszych polskich produkcji.<\/p>\n Emigracja jako do\u015bwiadczenie bezdomno\u015bci <\/strong><\/p>\n Fucha<\/em> przedstawia grup\u0119 robotnik\u00f3w, kt\u00f3ry przyjechali do Londynu, by wyremontowa\u0107 dom pewnego bogatego Polaka, Szefa (Jerzy Skolimowski), na sta\u0142e przebywaj\u0105cego w Polsce. Posiadanie nieruchomo\u015bci na Zachodzie by\u0142o w czasach realnego socjalizmu nieosi\u0105galnym dobrem nawet dla zamo\u017cnych Polak\u00f3w. Mo\u017cna za\u0142o\u017cy\u0107, \u017ce ten przedmiot, na podobie\u0144stwo luksusowego jachtu, kt\u00f3rym podr\u00f3\u017cuje po Mazurach dziennikarz sportowy w No\u017cu w wodzie<\/em> Romana Pola\u0144skiego, wprowadzony zosta\u0142 na potrzeb\u0119 \u201esklejenia\u201d fabu\u0142y, a nie w celu uwiarygodnienia ukazanych wydarze\u0144. Mo\u017cna te\u017c, jak przypisywano to Pola\u0144skiemu, uzna\u0107 go za aluzj\u0119 do bogactwa polskiej nomenklatury, kt\u00f3ra \u2013 na wz\u00f3r zachodnich kapitalist\u00f3w \u2013 dorobi\u0142a si\u0119, okradaj\u0105c klas\u0119 robotnicz\u0105. W\u0105tek transferu \u015brodk\u00f3w z Polski na Zach\u00f3d w tym okresie pojawia si\u0119 jeszcze w innym filmie, re\u017cyserowanym przez Polaka: mianowicie w Misiu <\/em>(re\u017c. Stanis\u0142aw Bareja, 1981). Dom Szefa zinterpretowa\u0107 mo\u017cna r\u00f3wnie\u017c jako zapowied\u017a tego, co si\u0119 wydarzy w Polsce po zako\u0144czeniu stanu wojennego (a tak\u017ce innych krajach dawnego obozu socjalistycznego po upadku socjalizmu pa\u0144stwowego, zw\u0142aszcza w ZSRR), czyli wymiany w\u0142adzy politycznej, kt\u00f3r\u0105 cieszy\u0142a si\u0119 nomenklatura, na w\u0142adz\u0119 ekonomiczn\u0105, pozwalaj\u0105c\u0105 na tzw. \u201eustawienie si\u0119\u201d, tak na Wschodzie, jak i na Zachodzie.<\/p>\n Robotnicy z filmu Skolimowskiego zgadzaj\u0105 si\u0119 wyjecha\u0107 do Londynu na \u201efuch\u0119\u201d, gdy\u017c w tym czasie bardziej op\u0142aca\u0142o si\u0119 pracowa\u0107 w Anglii ni\u017c w Polsce \u2013 dotyczy to r\u00f3wnie\u017c czas\u00f3w wsp\u00f3\u0142czesnych, cho\u0107 r\u00f3\u017cnice mi\u0119dzy polskimi i brytyjskimi zarobkami nie s\u0105 ju\u017c tak kolosalne, jak w czasach PRL-u. Powodem by\u0142 w\u00f3wczas bardzo wysoki kurs zachodnich walut na polskim czarnym rynku, co traktowa\u0107 mo\u017cna za miar\u0119 rzeczywistego stanu polskiej gospodarki i niskiego zaufania Polak\u00f3w dla w\u0142asnej waluty. Praca na obczy\u017anie \u2013 jak pokazuje Skolimowski \u2013 ma jednak wysok\u0105 cen\u0119. Jest ni\u0105 oddalenie od rodziny, zwi\u0119kszony wymiar godzin i bardzo niskie warunki \u017cycia. Robotnicy z Fuchy<\/em> musz\u0105 mieszka\u0107 w domu, kt\u00f3ry sami remontuj\u0105. Bior\u0105c pod uwag\u0119 fakt, \u017ce dom jest zrujnowany, bez podstawowych wyg\u00f3d, sytuacja mieszkaniowa bohater\u00f3w graniczy z bezdomno\u015bci\u0105. Zarazem jednak, paradoksalnie, musz\u0105 oni walczy\u0107 o mo\u017cliwo\u015b\u0107 pozostania pod tymczasowym adresem, gdy\u017c jako nielegalnym gastarbeiterom gro\u017c\u0105 im kontrole w\u0142adz i eksmisja. W pewnym momencie nawet barykaduj\u0105 si\u0119, aby unikn\u0105\u0107 wysiedlenia.<\/p>\n Il. 1. Na fotosie obsada filmu <\/span>Fucha<\/em> (<\/span>Moonlighting<\/em>, re\u017c. Jerzy Skolimowski, 1982). \u0179r\u00f3d\u0142o: Alamy.\u00a0<\/span><\/p><\/div>\n Spraw\u0119 pogarsza dodatkowo fakt, \u017ce w czasie pobytu m\u0119\u017cczyzn za granic\u0105 w Polsce wprowadzony zostaje stan wojenny, o czym dowiaduje si\u0119 przyw\u00f3dca grupy, Nowak (Jeremy Irons), jedyny pracownik, kt\u00f3ry pozostaje w kontakcie z tajemniczym Szefem. Ukrywa on t\u0119 informacj\u0119 przed swoimi podw\u0142adnymi z obawy, \u017ce gdyby dowiedzieli si\u0119 o stanie wojennym, podj\u0119liby decyzj\u0119 o natychmiastowym powrocie do Polski. Zarazem pieni\u0105dze, kt\u00f3re Szef przeznacza na utrzymanie robotnik\u00f3w, nie wystarczaj\u0105 nawet na\u00a0 najskromniejsze potrzeby.\u00a0 Nowak zostaje niejako zmuszony do \u201ekombinowania\u201d, aby z jednej strony zadowoli\u0107 Szefa, a z drugiej nie narazi\u0107 si\u0119 nazbyt b\u0119d\u0105cym pod jego nadzorem robotnikom, gdy\u017c grozi to\u00a0 rebeli\u0105, a tym samym nieuko\u0144czeniem pracy i najprawdopodobniej nieotrzymaniem za ni\u0105 zap\u0142aty. W tym celu z jednej strony pr\u00f3buje on zmusi\u0107 podw\u0142adnych do jeszcze wydajniejszej pracy, na przyk\u0142ad przestawiaj\u0105c ich zegarki, by przekona\u0107 ich, \u017ce spali d\u0142u\u017cej ni\u017c w rzeczywisto\u015bci,\u00a0 z drugiej za\u015b \u2013 do ograniczenia wydatk\u00f3w. W tym wypadku pomys\u0142owo\u015b\u0107 Nowaka polega g\u0142\u00f3wnie na okradaniu supermarket\u00f3w i dom\u00f3w towarowych. Nawet prezenty, kt\u00f3re brygada Nowaka planuje zabra\u0107 do domu, aby obdarowa\u0107 nimi swe rodziny, zdobywane s\u0105 w ten spos\u00f3b.<\/p>\n Skolimowski podkre\u015bla kontrast mi\u0119dzy bied\u0105, do\u015bwiadczan\u0105 przez polskich budowla\u0144c\u00f3w a bogactwem, eksponowanym w sklepach, kt\u00f3re Nowak odwiedza. Sprzyja temu \u015bwi\u0105teczny czas akcji filmu. W supermarkecie, w kt\u00f3rym zaopatruje si\u0119 Nowak, s\u0142ycha\u0107 ci\u0105gle reklamy r\u00f3\u017cnych produkt\u00f3w, bo\u017cenarodzeniowe dzwoneczki i zniekszta\u0142cone wersje pie\u015bni stworzonych na t\u0119 okazj\u0119. W ten spos\u00f3b re\u017cyser pokazuje, \u017ce dostatek d\u00f3br konsumpcyjnych, o kt\u00f3rym Polacy zawsze marzyli \u201eza komuny\u201d, w istocie jest prostym, lecz okrutnym narz\u0119dziem stratyfikacji spo\u0142ecznej, gdy\u017c dzieli ludzi na tych, kt\u00f3rych sta\u0107 na te dobra, i tych, kt\u00f3rzy nie mog\u0105 sobie na nie pozwoli\u0107. Podczas \u015bwi\u0105t wspomniany kontrast\u00a0 wyostrza si\u0119. Emigranci z Polski znajduj\u0105 si\u0119 na samym dole konsumpcyjnej drabiny, gdy\u017c mog\u0105 uzyska\u0107 dost\u0119p do reklamowanych d\u00f3br tylko nielegalnie. Zwi\u0105zek bo\u017conarodzeniowych d\u017awi\u0119k\u00f3w z konsumpcj\u0105 jest szczeg\u00f3lnie wyra\u017any w przypadku lombardu prowadzonego przez Hindusa lub Pakista\u0144czyka, zapewne niewyznaj\u0105cego chrze\u015bcija\u0144stwa. Ta posta\u0107 puszcza bo\u017conarodzeniow\u0105 muzyk\u0119 najpewniej w celu zwr\u00f3cenia uwagi klient\u00f3w.<\/p>\n Z biegiem czasu powtarzane d\u017awi\u0119ki bo\u017conarodzeniowego \u015bwi\u0119towania zaczynaj\u0105 brzmie\u0107 jak odg\u0142osy apokalipsy. Wra\u017cenie to pog\u0142\u0119biane jest zacieraniem si\u0119 muzyki diegetycznej i ekstradiegetycznej. Wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 czasu s\u0142yszymy elektroniczny podk\u0142ad, skomponowany przez Stanleya Myersa i Hansa Zimmera. Jego funkcj\u0105 jest podkre\u015blenie napi\u0119cia, kt\u00f3re pojawia si\u0119 w\u015br\u00f3d pracuj\u0105cych robotnik\u00f3w, spowodowane wysoce alienuj\u0105cym, jakby powiedzieli marksi\u015bci, charakterem ich pracy. S\u0105 oni tak wyalienowani, poniewa\u017c jako pracuj\u0105cy nielegalnie emigranci nie korzystaj\u0105 z praw wywalczonych przez zwi\u0105zki zawodowe dla pracownik\u00f3w legalnych. Nawet gdyby takie prawa posiadali, nie byliby w stanie z nich korzysta\u0107. Na przeszkodzie stan\u0119\u0142aby znowu\u017c\u00a0 nieznajomo\u015b\u0107 j\u0119zyka angielskiego, jak r\u00f3wnie\u017c \u201ezadaniowy\u201d charakter ich pracy. W tym sensie jednak praca polskich robotnik\u00f3w z Anglii stanowi zapowied\u017a zmian w stosunkach pracy, kt\u00f3re wprowadzono w okresie rz\u0105d\u00f3w Margaret Thatcher w Wielkiej Brytanii, a nast\u0119pnie zaadaptowano w innych krajach europejskich[8]<\/a>. Podsumowywane s\u0105 one terminami \u201epostfordyzm\u201d oraz \u201eneoliberalizm\u201d, obejmuj\u0105 za\u015b demonta\u017c ekonomicznej struktury, na kt\u00f3rej oparty by\u0142 powojenny porz\u0105dek spo\u0142eczny na Zachodzie, czyli dominacji wielkich fabryk, negocjowaniu p\u0142ac przez zwi\u0105zki zawodowe; silnych w takich dziedzinach, jak produkcja stali i\u00a0 samochod\u00f3w, blisko\u015bci pracodawcy oraz pracownika oraz du\u017cym udziale pa\u0144stwa w gospodarce narodowej[9]<\/a>. W postfordowskiej, neoliberalnej ekonomii prawa pracownicze, a zw\u0142aszcza prawo do strajku, zosta\u0142y ograniczone, praca fizyczna straci\u0142a na znaczeniu i zosta\u0142a w du\u017cej mierze przeniesiona tam, gdzie mo\u017ce by\u0107 wykonana taniej albo przez tych, kt\u00f3rzy godz\u0105 si\u0119 na prac\u0119 w gorszych\u00a0 warunkach, przede wszystkim emigrant\u00f3w, zar\u00f3wno legalnych, jak i nielegalnych[10]<\/a>. Zwi\u0105zek mi\u0119dzy pracodawc\u0105 i robotnikiem tak\u017ce uleg\u0142 rozlu\u017anieniu, co dzia\u0142a na korzy\u015b\u0107 pracodawcy, kt\u00f3ry w ten spos\u00f3b zwolniony zosta\u0142 z dyskomfortu przygl\u0105dania si\u0119 eksploatacji pracownik\u00f3w. Polskiego Szefa, kt\u00f3ry ka\u017ce Nowakowi po prostu wykona\u0107 robot\u0119, por\u00f3wna\u0107 mo\u017cna do boss\u00f3w korporacji, zarz\u0105dzaj\u0105cych zak\u0142adami pracy rozsianymi po ca\u0142ym \u015bwiecie.<\/p>\n Alienacja polskich gastarbeiter\u00f3w, jak zauwa\u017ca Konrad Klejsa, spowodowana jest r\u00f3wnie\u017c metodami Nowaka, kt\u00f3re na\u015bladuj\u0105 metody stosowane wobec ludzi pracy przez polski aparat w\u0142adzy:<\/p>\n Skolimowski precyzyjnie wyposa\u017ca Nowaka w patologiczne cechy PRL-owskiej w\u0142adzy \u2013 reglamentuj\u0105cej \u017cywno\u015b\u0107 (zap\u0142ac\u0119 im \u017carciem<\/em> \u2013 to jawna aluzja do systemu kartkowego) i \u0142ami\u0105cej porozumienia pracownicze (obiecuje premie, kt\u00f3rych nie b\u0119dzie m\u00f3g\u0142 wyp\u0142aci\u0107\u00b4)… Bohater kr\u0119puje dost\u0119p do wiadomo\u015bci (Moi ludzie nie mog\u0105 si\u0119 dowiedzie\u0107 tego, co ja wiem <\/em>\u2013 my\u015bli ju\u017c na pocz\u0105tku, zanim zatai wiadomo\u015b\u0107 o og\u0142oszeniu stanu wojennego), manipuluje informacj\u0105 (Spali trzy godziny. \u017beby poczuli si\u0119 lepiej, powiem im, \u017ce spali pi\u0119\u0107<\/em>), ogranicza wolno\u015bci osobiste (zamyka ich w mieszkaniu \u2013 To jedyne miejsce, gdzie b\u0119d\u0105 bezpieczni<\/em> \u2013 a nast\u0119pnie zabiera im paszporty), kontroluje i cenzuruje korespondencj\u0119[11]<\/a>.<\/p>\n Nie tylko Polakom jest \u017ale w Londynie. Rodzimi mieszka\u0144cy Londynu tak\u017ce czuj\u0105 si\u0119 niedobrze w otoczeniu przybysz\u00f3w. Obecno\u015b\u0107 Polak\u00f3w, na kt\u00f3r\u0105 sk\u0142ada si\u0119 ci\u0105g\u0142y ha\u0142as i nieporz\u0105dek wok\u00f3\u0142 domu, po pewnym czasie zaczyna dzia\u0142a\u0107 na nerwy angielskim s\u0105siadom. W ko\u0144cu wyzywaj\u0105 ich od komunist\u00f3w i \u017c\u0105daj\u0105 powrotu do ojczyzny. Taki stosunek mo\u017cna uzna\u0107 za zapowied\u017a resentymentu do fali przybysz\u00f3w z Europy Wschodniej, kt\u00f3ra \u201ewyla\u0142a si\u0119\u201d na Wyspy Brytyjskie po poszerzeniu Unii Europejskiej w 2004 roku, co de facto <\/em>uwa\u017ca si\u0119\u00a0 za jedn\u0105 z g\u0142\u00f3wnych przyczyn Brexitu[12]<\/a>. Oceniaj\u0105c Anglik\u00f3w, Skolimowski przyjmuje jednak postaw\u0119 go\u015bcia, a nie gospodarza \u2013 nie stara si\u0119 pozna\u0107 racjonalnych motyw\u00f3w niech\u0119ci Brytyjczyk\u00f3w. W takiej postawie zn\u00f3w dopatrze\u0107 si\u0119 w tym mo\u017cna zapowiedzi dominuj\u0105cego dyskursu wok\u00f3\u0142 Brexitu i szerszej emigracji do Wielkiej Brytanii, w kt\u00f3rym wszelkie opory przeciwko akceptacji przybysz\u00f3w interpretowane s\u0105 jako objaw ksenofobii i rasizmu Brytyjczyk\u00f3w.<\/p>\n By\u0107 mo\u017ce Skolimowski dystansuje si\u0119 wobec racji gospodarzy, gdy\u017c uwa\u017ca, \u017ce poznanie ich jest zadaniem niemo\u017cliwym dla go\u015bcia, co wyra\u017ca Nowak, m\u00f3wi\u0105c, \u017ce zna\u00a0 j\u0119zyk tutejszych mieszka\u0144c\u00f3w, ale nie wie, co maj\u0105 na my\u015bli, gdy z nim rozmawiaj\u0105. Zarazem jednak, re\u017cyser nie stara si\u0119 zrozumie\u0107 przyjezdnych, nie daje im mo\u017cliwo\u015bci wypowiedzenia si\u0119. G\u0142osy robotnik\u00f3w z Polski pojawiaj\u0105 si\u0119 bowiem tylko w tle. Przewa\u017cnie mrucz\u0105 co\u015b niewyra\u017anie, a ich rozmowy zag\u0142uszane s\u0105 \u0142omotem siekier i m\u0142ot\u00f3w pneumatycznych. Widzimy i s\u0142yszymy ich zatem tak, jak s\u0142yszymy emigrant\u00f3w \u2013 jako pozbawion\u0105 indywidualno\u015bci, niezrozumia\u0142\u0105 mas\u0119. Nieco metaforycznie mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce jedynym bohaterem Fuchy<\/em>, kt\u00f3ry m\u00f3wi pe\u0142nym g\u0142osem \u2013 nie tylko zewn\u0119trznym, ale i wewn\u0119trznym, gdy\u017c pe\u0142ni te\u017c funkcj\u0119 narratora \u2013 jest Nowak. Posta\u0107 ta zagrana zosta\u0142a przez gwiazd\u0119 kina brytyjskiego, Jeremy Ironsa, uto\u017csamianego z angielsko\u015bci\u0105, a nawet j\u0119zykiem wy\u017cszych sfer, dzi\u0119ki rolom szekspirowskim i serialowi telewizyjnemu Brideshead Revisited<\/em> (re\u017c. Charles Sturridge, Michael Lindsay-Hogg, 1981). Obsadzenie Ironsa w g\u0142\u00f3wnej roli i zredukowanie reszty brygady do bezimiennej masy wskazuje na to, \u017ce Skolimowskiemu zale\u017ca\u0142o na dotarciu ze swym filmem w pierwszej kolejno\u015bci do brytyjskiej i mi\u0119dzynarodowej inteligenckiej publiczno\u015bci[13]<\/a>, a nie polskiej, robotniczej diaspory. Dla naszych robotnik\u00f3w taki portret m\u00f3g\u0142by by\u0107 obra\u017aliwy, zw\u0142aszcza w kontek\u015bcie ruchu Solidarno\u015bci, kt\u00f3rego awangard\u0105 by\u0142a w\u0142a\u015bnie wielkoprzemys\u0142owa klasa robotnicza.<\/p>\n W swych polskich filmach, nakr\u0119conych przed wyjazdem na Zach\u00f3d, Skolimowski, jak ju\u017c nadmieni\u0142am, zmaga\u0142 si\u0119 z polsk\u0105 mitologi\u0105 wojny i religii. Tym samym anga\u017cowa\u0142 si\u0119 w porachunki romantyczne, jak jego starszy kolega, Andrzej Wajda. Trudno jednak znale\u017a\u0107 takie odniesienia w Fusze<\/em>, mimo i\u017c tradycje romantyczne s\u0105 silne w polskiej diasporze, zw\u0142aszcza tej mieszkaj\u0105cej w Wielkiej Brytanii, kt\u00f3rej \u017cycie kulturalne cz\u0119sto ogniskuje si\u0119 wok\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a. Wynika to, moim zdaniem, z tego, \u017ce aby my\u015ble\u0107 o ojczy\u017anie na spos\u00f3b romantyczny, trzeba dysponowa\u0107 pewnym minimum kapita\u0142u kulturowego. Brygada Nowaka, kt\u00f3rej \u017cycie zredukowane jest do pracy i walki o przetrwanie, nawet tego minimum nie posiada.<\/p>\n We wspomnianym wy\u017cej artykule Klejsa wskazuje na powi\u0105zania biografii Skolimowskiego z tre\u015bci\u0105 jego filmu, zauwa\u017caj\u0105c, \u017ce re\u017cyser korzysta z kina, by tworzy\u0107 co\u015b w rodzaju swej \u201ealternatywnej biografii\u201d[14]<\/a>. Skolimowski kilka lat wcze\u015bniej kupi\u0142 dom w Londynie i zatrudni\u0142 Polak\u00f3w do jego remontu, w tym Eugeniusza Haczkiewicza, kt\u00f3ry odegra pewn\u0105 rol\u0119 w tym i kolejnym filmie re\u017cysera. Jak pami\u0119tamy, Skolimowski pojawia si\u0119 w epizodycznej roli Szefa Nowaka. Mo\u017cna z tego wysnu\u0107 wniosek, \u017ce tw\u00f3rca ma \u015bwiadomo\u015b\u0107 tego, jak mog\u0142oby wygl\u0105da\u0107 jego \u017cycie, gdyby po nakr\u0119ceniu R\u0105k do g\u00f3ry<\/em> podda\u0142 si\u0119 cenzurze i wyci\u0105\u0142 kontrowersyjne sceny. Granica mi\u0119dzy nonkonformizmem a konformizmem jest cienka, sugeruje artysta. Tworzenie sztuki pozwala j\u0105 jednak eksplorowa\u0107 i pozosta\u0107 po w\u0142a\u015bciwej stronie – nonkonformistycznej.<\/p>\n Bez sukcesu, bez zemsty <\/strong><\/p>\n Fucha <\/em>okaza\u0142a si\u0119 artystycznym i w pewnym stopniu tak\u017ce finansowym sukcesem. Zdoby\u0142a, mi\u0119dzy innymi, nagrod\u0119 za najlepszy scenariusz na festiwalu w Cannes i wyr\u00f3\u017cnienie w plebiscycie na najlepszy film \u201eCahiers du Cin\u00e9ma\u201d. Zach\u0119ci\u0142o to Skolimowskiego do nakr\u0119cenia kolejnego filmu, po\u015bwi\u0119conego polskiej emigracji i stanowi wojennemu \u2013 Najlepsz\u0105 zemst\u0105 jest sukces<\/em>. Jego bohaterem uczyni\u0142 Alexa Rodaka (Michael York), polskiego re\u017cysera teatralnego o mi\u0119dzynarodowej renomie, kt\u00f3rej \u015bwiadectwem jest\u00a0 otrzymana niedawno w Pary\u017cu Legia Honorow\u0105. Rodak wykorzysta\u0142 t\u0119 nagrod\u0119 jako okazj\u0119 do wyjazdu do Londynu, gdzie mieszkaj\u0105 jego \u017cona i dzieci. W Londynie pragnie on wystawi\u0107 awangardow\u0105 sztuk\u0119 po\u015bwi\u0119con\u0105 stanowi wojennemu. Uwa\u017ca to za sw\u00f3j moralny obowi\u0105zek w obliczu tego, \u017ce jego rodacy w Polsce nie mog\u0105 tego zrobi\u0107 z powodu cenzury. Projekt Rodaka jest idealistyczny, ale urzeczywistnienie go zmusza artyst\u0119 do artystycznych i moralnych kompromis\u00f3w. Jeden z nich polega na szukaniu wsparcia finansowego u bogatego pornografa o symbolicznym nazwisku Dino Montekurva. Takie koneksje nie s\u0105 niczym szczeg\u00f3lnym w \u015bwiecie sztuki, a zw\u0142aszcza po\u015br\u00f3d tw\u00f3rc\u00f3w rozpoczynaj\u0105cych prac\u0119 za granic\u0105 \u2013 przyk\u0142adem kariera Romana Pola\u0144skiego. Skolimowski przygl\u0105da si\u0119 jednak takim relacjom z masochistycznym okrucie\u0144stwem. Rodak musi tak\u017ce zmaga\u0107 si\u0119 z urz\u0119dnikami bankowymi, kt\u00f3rzy traktuj\u0105 go nieprzychylnie i szorstko, gdy ubiega si\u0119 o kredyt, jak r\u00f3wnie\u017c z przedstawicielami miejskiego architekta, kt\u00f3rzy wytykaj\u0105 mu, \u017ce remontowany przez niego nie spe\u0142nia architektonicznych standard\u00f3w. Ta wrogo\u015b\u0107 \u2013 sugeruje Skolimowski \u2013 wi\u0105\u017ce si\u0119 z tym, \u017ce jest cudzoziemcem.<\/p>\n Re\u017cyser pr\u00f3buje tak\u017ce zwerbowa\u0107 do swej sztuki polskich emigrant\u00f3w, w wi\u0119kszo\u015bci pracuj\u0105cych nielegalnie w Londynie. Maj\u0105 oni wyst\u0119powa\u0107 u niego jako staty\u015bci, odgrywaj\u0105c sceny uliczne ze stanu wojennego. W tym wypadku tak\u017ce wida\u0107 rozziew mi\u0119dzy ambitnym i idealistycznym zamierzeniem a sposobem jego realizacji. Robotnicy nieufnie podchodz\u0105 do projektu Rodaka, czemu trudno si\u0119 dziwi\u0107, bior\u0105c pod uwag\u0119, \u017ce nie maj\u0105 oni wp\u0142ywu na kszta\u0142t planowanego dzie\u0142a, maj\u0105 tylko realizowa\u0107 narzucony projekt. Ponadto, Rodak oczekuje, \u017ce wezm\u0105 udzia\u0142 w jego przedsi\u0119wzi\u0119ciu za darmo. By zach\u0119ci\u0107 ich do pracy, gra z nimi w pi\u0142k\u0119 no\u017cn\u0105. Mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce nie ma wielkiej r\u00f3\u017cnicy mi\u0119dzy Szefem z Fuchy<\/em> a Wielkim Artyst\u0105 z Sukcesu<\/em> \u2013 obaj eksploatuj\u0105 robotnik\u00f3w, gdy tylko nadarzy im si\u0119 taka okazja.<\/p>\n Praca nad sztuk\u0105 prowadzi r\u00f3wnie\u017c do pogorszenia stosunk\u00f3w mi\u0119dzy Rodakiem a jego rodzin\u0105. \u017bona (Joanna Szczerbic) artysty obawia si\u0119, \u017ce nonkonformizm m\u0119\u017ca uniemo\u017cliwi obojgu powr\u00f3t do Polski. Z kolei syn Adam (Micha\u0142 Skolimowski; w napisach pojawia si\u0119 pod pseudonimem Michael Lyndon) uwa\u017ca prac\u0119 ojca nad wystawieniem sztuki za przejaw pozerstwa i nieautentycznej mi\u0142o\u015bci do Polski \u2013 na obczy\u017anie nie mo\u017cna bowiem kocha\u0107 jej naprawd\u0119, poniewa\u017c nie mo\u017cna w takich warunkach stworzy\u0107 alternatywnej ojczyzny[15]<\/a>. Z perspektywy polskiego romantyzmu jest to teza kontrowersyjna, gdy\u017c wielkim polskim romantykom, takim jak Chopin i Mickiewicz \u2013 w opinii ich polskich wielbicieli \u2013 uda\u0142o si\u0119 odtworzy\u0107 opuszczon\u0105 Polsk\u0119. Ba, stworzyli nawet \u201elepsz\u0105 Polsk\u0119\u201d ni\u017c ta, kt\u00f3ra istnieje w rzeczywisto\u015bci. Wed\u0142ug Adama, autentyczna mi\u0142o\u015b\u0107 przejawia si\u0119 pragnieniem powrotu do w\u0142asnego kraju i urzeczywistnieniem tego pragnienia. Adam decyduje si\u0119 zatem do Polski powr\u00f3ci\u0107. W swym ostatnim monologu wewn\u0119trznym wyznaje: Nie chc\u0119 wi\u0119cej substytut\u00f3w. Chc\u0119 mie\u0107 prawdziwych wrog\u00f3w. Chc\u0119 gra\u0107 dla Polski i przyczyni\u0107 si\u0119 do tego, by wygra\u0142a<\/em>.<\/p>\n Histori\u0119, ukazan\u0105 w Najlepsz\u0105 zemst\u0105 jest sukces<\/em>, mo\u017cna uzna\u0107 za wersj\u0119 opowie\u015bci o Edypie, w kt\u00f3rym ojciec i syn konkuruj\u0105 nie o prawdziw\u0105 matk\u0119, ale matk\u0119 \u2013 ojczyzn\u0119. Ta matka, jak zauwa\u017ca Maria Janion, dla polskich romantyk\u00f3w, kt\u00f3rych Alex i Adam wydaj\u0105 si\u0119 by\u0107 pogrobowcami, jest najwy\u017csz\u0105 warto\u015bci\u0105. Nie wyst\u0119puje ona jednak jako \u0142agodna i opieku\u0144cza bogini, ale raczej byt demoniczny, kt\u00f3ry swoim wyznawcom nie pozwala na \u017caden inny obiekt mi\u0142o\u015bci[16]<\/a>.<\/p>\n Tak ojcu, jak synowi, udaje si\u0119 zrealizowa\u0107 plany, ale koniec ko\u0144c\u00f3w osi\u0105gaj\u0105 co najwy\u017cej po\u0142owiczny sukces. Alex przygotowuje spektakl z polskimi robotnikami w roli anonimowych uczestnik\u00f3w wydarze\u0144 stanu wojennego, ale nie dane jest nam dowiedzie\u0107 si\u0119, czy sztuka by\u0142a faktycznie sukcesem. Film bowiem ko\u0144czy si\u0119 w momencie\u00a0 premiery. S\u0105dz\u0105c po\u00a0 fragmentach, pokazywanych w filmie, artystycznym sukcesem si\u0119 ona nie sta\u0142a, poniewa\u017c zabrak\u0142o jej oryginalno\u015bci i autentyczno\u015bci. Sztuka Alexa bazuje bowiem na polskich kliszach romantycznych (trumna, pokryta czarnymi i czerwonymi kwiatami, figura Matki Boskiej) i eksperymentach Allana Kaprowa, ameryka\u0144skiego pioniera sztuki performance. O ile jednak eksperymenty Kaprowa by\u0142y \u015bwie\u017ce w latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych, w latach osiemdziesi\u0105tych podobne happeningi robi\u0105 wra\u017cenie manierycznych i bombastycznych. Prawdopodobny brak p\u00f3\u017aniejszej popularno\u015bci sztuki\u00a0 wynika te\u017c z niskiego zainteresowania Brytyjczyk\u00f3w polskimi sprawami (Skolimowski zwraca na to uwag\u0119 tak\u017ce w materia\u0142ach, kt\u00f3re do\u0142\u0105czy\u0142 do R\u0105k do g\u00f3ry<\/em>, gdy przygotowywa\u0142\u00a0 film do op\u00f3\u017anionej premiery).<\/p>\n Adam wraca do Polski, przebrany za punka, z w\u0142osami usztywnionymi cukrem i zygzakiem wymalowanym na twarzy. Taki wygl\u0105d wzbudza niech\u0119\u0107 oficera s\u0142u\u017cby pogranicza. Zabiera on ch\u0142opakowi paszport i ka\u017ce umy\u0107 twarz, tym samym pokazuj\u0105c, \u017ce walka o Polsk\u0119 czy dla Polski mo\u017ce okaza\u0107 si\u0119 du\u017co trudniejszym zadaniem, ni\u017c ten m\u0142ody cz\u0142owiek sobie wyobra\u017ca\u0142. W jego przypadku ryzykiem jej podj\u0119cia jest nie tylko przegrana w walce, ale i nara\u017cenie si\u0119 na \u015bmieszno\u015b\u0107.<\/p>\n Jak w Fusze<\/em>, tak w Najlepsz\u0105 zemst\u0105 jest sukces<\/em>, muzyka dopowiada historie bohater\u00f3w i wydobywa ich ukryty sens. Napisom czo\u0142owym towarzyszy \u0142agodna kompozycja Chopina. Stopniowo muzyka staje si\u0119 bardziej dramatyczna i przechodzi w elektroniczn\u0105 \u015bcie\u017ck\u0119 d\u017awi\u0119kow\u0105 (zn\u00f3w skomponowana przez Myersa i Zimmera), ale g\u0142o\u015bniejsz\u0105 i bardziej melodyjn\u0105 ni\u017c ta, kt\u00f3r\u0105 us\u0142ysze\u0107 mogli\u015bmy w Fusze<\/em>. Ta zmiana zapowiada prze\u0142om w historii, kt\u00f3ra zaczyna si\u0119 nostalgicznie, a ko\u0144czy dramatycznie. Elektryczne d\u017awi\u0119ki, przywodz\u0105ce na my\u015bl \u015bcie\u017ck\u0119 d\u017awi\u0119kow\u0105 do \u0141owcy android\u00f3w<\/em> (Blade Runner<\/em>, <\/em>1982) Ridleya Scotta, towarzysz\u0105 r\u00f3wnie\u017c w\u0119dr\u00f3wkom Adama Rodaka po Londynie. Odzwierciedlaj\u0105 one jego zagubienie i alienacj\u0119, wynikaj\u0105c\u0105 z bycia emigrantem i konfliktu z w\u0142asnym ojcem.<\/p>\n Podobnie jak Fucha<\/em>, ale w wi\u0119kszym stopniu Najlepsz\u0105 zemst\u0105 jest sukces <\/em>zach\u0119ca do interpretacji biograficznej. Nietrudno w postaci Rodaka dopatrze\u0107 si\u0119 podobie\u0144stwa do samego Skolimowskiego, nie tylko dlatego, \u017ce obaj s\u0105 re\u017cyserami, ale r\u00f3wnie\u017c dlatego, \u017ce Michael York, jest fizycznie do niego podobny. Obsadzenie najbli\u017cszej rodziny w roli \u017cony Rodaka i jego syn\u00f3w tak\u017ce podsuwa ten trop interpretacyjny. Ponadto Micha\u0142 Skolimowski, jako Michael Lyndon, by\u0142 wsp\u00f3\u0142autorem scenariusza. Inne podobie\u0144stwo dotyczy to\u017csamo\u015bci tytu\u0142u sztuki, kt\u00f3r\u0105 wystawia Rodak i filmu Skolimowskiego, jakby Skolimowski chcia\u0142 przyj\u0105\u0107 artystyczn\u0105 i moraln\u0105 odpowiedzialno\u015b\u0107 za oba dzie\u0142a. Jak w przypadku Fuchy<\/em>, re\u017cyser oferuje nam tu paraleln\u0105 autobiografi\u0119. Tym razem jednak ta biografia bli\u017csza jest prawdziwego \u017cycia bohatera tego eseju ni\u017c biografia Szefa. Jest tak dlatego, \u017ce Najlepsz\u0105 zemst\u0105 jest sukces <\/em>okaza\u0142 si\u0119 finansow\u0105 klap\u0105, za kt\u00f3r\u0105 Skolimowski zap\u0142aci\u0142 utrat\u0105 w\u0142asnego domu w Londynie, stanowi\u0105cego \u00a0gwarancj\u0119, na podstawie kt\u00f3rej re\u017cyser uzyska\u0142 od banku kredyt na produkcj\u0119 swego.<\/p>\n Inni emigranci Skolimowskiego <\/strong><\/p>\n Skolimowski, nie po raz pierwszy ucz\u0105c si\u0119 na swoich filmach, powr\u00f3ci\u0142 do Polski po transformacji ustrojowej. Powr\u00f3t nie by\u0142 jednak tak spektakularny, jak jego filmowego syna, lecz raczej wyciszony. Re\u017cyser osiad\u0142 ze sw\u0105 now\u0105 partnerk\u0105, Ew\u0105 Piaskowsk\u0105, na Mazurach i po kilkunastoletniej przerwie, kt\u00f3ra nast\u0105pi\u0142a po niepowodzeniu jego ostatniego \u201esuper-polskiego\u201d, a zarazem mi\u0119dzynarodowego projektu \u2013 adaptacji Ferdydurke<\/em> Witolda Gombrowicza pod tytu\u0142em 30 Door Key<\/em> (1991), zacz\u0105\u0142 zn\u00f3w realizowa\u0107 filmy. Od tej pory zrealizowa\u0142 ich kilka, zaczynaj\u0105c od Czterech nocy z Ann\u0105<\/em> (2008), a ko\u0144cz\u0105c na EO<\/em> (2022). Trudno doszuka\u0107 si\u0119 w tych dzie\u0142ach dawnej nerwowo\u015bci. Nie ma te\u017c w nich autobiografizmu, kt\u00f3ry przyni\u00f3s\u0142 arty\u015bcie s\u0142aw\u0119 na pocz\u0105tku kariery, co mo\u017cna wyt\u0142umaczy\u0107 tym, \u017ce Skolimowski, ju\u017c w wieku dojrza\u0142ym, nie potrzebuje eksplorowa\u0107 swej osobowo\u015bci, gdy\u017c osi\u0105gn\u0105\u0142 w ko\u0144cu samopoznanie. P\u00f3\u017ane filmy re\u017cysera to dzie\u0142a tworzone z dystansu, przez ukrytego, lecz uwa\u017cnego obserwatora.<\/p>\n Znikn\u0105\u0142 w tym okresie tw\u00f3rczo\u015bci r\u00f3wnie\u017c problem Polaka \u2013 emigranta. Sama kwestia pobytu na obcej ziemi pozosta\u0142a jednak w nich obecna, szczeg\u00f3lnie w Essential Killing<\/em> i EO<\/em>, ale potraktowana jest inaczej. W Essential Killing<\/em> re\u017cyser przygl\u0105da si\u0119 muzu\u0142ma\u0144skiemu terrory\u015bcie, kt\u00f3ry uciek\u0142 z transportu do obozu odosobnienia i w\u0119druje po obcym, niego\u015bcinnym, zimowym pejza\u017cu p\u00f3\u0142nocnej Polski, walcz\u0105c o fizyczne przetrwanie. W EO<\/em> sekunduje on osio\u0142kowi, kt\u00f3ry oswobodzony z cyrkowej niewoli, gdzie jednak \u017cy\u0142 szcz\u0119\u015bliwie z kochaj\u0105c\u0105 go opiekunk\u0105, szuka swego miejsca na ziemi, przemierzaj\u0105c lasy, pola i miasta, a tak\u017ce granice pa\u0144stwowe. Taki wyb\u00f3r bohater\u00f3w uniwersalizuje, relatywizuje i rozmywa do\u015bwiadczenie emigranta, co jest w zgodzie z dominuj\u0105cym wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie spojrzeniem na emigracj\u0119, zgodnie z kt\u00f3r\u0105 nie jest ona odst\u0119pstwem od normy, ale drug\u0105 norm\u0105 istnienia w \u015bwiecie[17]<\/a>.<\/p>\n Na tle historii tych postaci to, co przydarzy\u0142o si\u0119 Nowakowi i jego brygadzie czy\u00a0 Rodakom oraz ich polskim znajomym robotnikom, pracuj\u0105cym fizycznie w Londynie, nie jest niczym specjalnym ani tym bardziej tragicznym. W por\u00f3wnaniu ze skazanym na \u015bmier\u0107 cz\u0142onkiem Talibanu czy w\u0119druj\u0105cym bez celu osio\u0142kiem, kt\u00f3remu na ka\u017cdym kroku grozi przemoc i \u015bmier\u0107, \u017cycie tymczasowo uwi\u0119zionych w Londynie Polak\u00f3w mo\u017ce wyda\u0107 si\u0119 wr\u0119cz luksusowe.\u00a0 Nowe filmy sugeruj\u0105 tak\u017ce, \u017ce w swej historii Polacy nie s\u0105 narodem wyj\u0105tkowym. Cierpienia, kt\u00f3rych do\u015bwiadczyli bohaterowie brytyjskich film\u00f3w Skolimowskiego, raczej \u0142\u0105cz\u0105 Polak\u00f3w z innymi narodami i istotami czuj\u0105cymi. Nie znaczy to, \u017ce nie ma miejsca na kino eksploruj\u0105ce polsk\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 narodow\u0105, albo badaj\u0105ce do\u015bwiadczenie polskiego emigranta, ale takie tematy Skolimowski zostawia dzi\u015b innym tw\u00f3rcom.\u00a0 Nowe filmy zach\u0119caj\u0105 r\u00f3wnie\u017c do si\u0119gni\u0119cia po wcze\u015bniejsze dzie\u0142a Skolimowskiego i wzi\u0119cia pod lup\u0119 tego, co przy ich pierwszej \u201elekturze\u201d, zw\u0142aszcza sprzed wielu lat, wydawa\u0142o si\u0119 marginalne, na przyk\u0142ad obecno\u015bci innych mniejszo\u015bci etnicznych (Pakista\u0144czyk\u00f3w czy czarnosk\u00f3rych) w jego filmach. Mo\u017ce ich obecno\u015b\u0107 ju\u017c w\u00f3wczas sygnalizowa\u0142a, \u017ce Skolimowski mia\u0142 \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce na emigracj\u0119 mo\u017cna spojrze\u0107 inaczej.<\/p>\n <\/p>\n _______\u00a0<\/u><\/p>\n Bibliografia<\/u><\/p>\n Bauman Z., Migration and identities in the globalized world<\/em>, \u201cPhilosophy and Social Criticism\u201d 2011, nr 4.<\/p>\n Combs R., Success is the Best Revenge<\/em>, \u201cMonthly Film Bulletin\u201d 1984, nr 12.<\/p>\n Davies N., God\u2019s Playground: A History of Poland<\/em>, Vol. II, 1795 to the Present<\/em>, Oxford 2005.<\/p>\n Eberhardt K., Skolimowski<\/em>, \u201eKino\u201d 1967, nr 3.<\/p>\n Glick N., L. Basch, C. Blanc-Szanton, Transnationalism: a new analytic framework for understanding migration<\/em>, [w:] Glick Schiller et al., Towards a Transnational Perspective on Migration. Race, Class, Ethnicity and Nationalism Reconsidered<\/em>, New York 1992.<\/p>\n Harvey D., A Brief History of Neoliberalism<\/em>, Oxford 2005.<\/p>\n Janion M., Wobec z\u0142a<\/em>, Chotom\u00f3w 1989.<\/p>\n Klejsa K., Jerzy Skolimowski \u2013 gry, maski, t\u0119sknoty, ucieczki\u2026 (cztery spojrzenia na wczesn\u0105 tw\u00f3rczo\u015b\u0107)<\/em>, [w:] Autorzy kina polskiego<\/em>, red. G. Stach\u00f3wna, J. Wojnicka, Krak\u00f3w 2004.<\/p>\n Klejsa K., Obcy we mnie, obcy w\u015br\u00f3d nas: Do\u015bwiadczenie emigracyjne w brytyjskich filmach Jerzego Skolimowskiego (Fucha i Najlepsz\u0105 zemst\u0105 jest sukces<\/em>), \u201eKwartalnik Filmowy\u201d 2006, nr 53.<\/p>\n Kurz I., Twarze w t\u0142umie: Wizerunki bohater\u00f3w wyobra\u017ani zbiorowej w kulturze polskiej lat 1955\u20131969<\/em>, Izabelin 2005.<\/p>\n Mazierska E., Jerzy Skolimowski: The Cinema of a Nonconformist<\/em>, Oxford 2010.<\/p>\n Moczkodan R., Emigration and Its Cultural Legacy in Twentieth-Century Polish Intellectual History, <\/em>[w:] Being Poland: A New History of Polish Literature and Culture since 1918<\/em>, ed. T. Trojanowska et al, Toronto 2018.<\/p>\n Polanski R., Roman by Polanski<\/em>, London 1984.<\/p>\n Skrodzka-Bates A., Clandestine human and cinematic passages in the United Europe: The Polish Plumber and Kie\u015blowski’s hairdresser<\/em>, \u201cStudies in Eastern European Cinema\u201d, nr 1, 2011.<\/p>\n Sowi\u0144ska I., Polska muzyka filmowa 1945-1968<\/em>, Katowice 2006.<\/p>\n Uszy\u0144ski J., Jerzy Skolimowski o sobie: Ca\u0142e \u017cycie jak na d\u0142oni<\/em>, \u201eFilm na \u015awiecie\u201d 1990, nr 379.<\/p>\n \u017di\u017eek S., Did Somebody Say Totalitarianism: Five Interventions in the (Mis)Use of a Notion<\/em>, London 2001.<\/p>\n \u00a0<\/strong><\/p>\n _______<\/p>\n Emigration according to\u00a0Jerzy Skolimowski<\/strong><\/p>\n \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/strong><\/p>\n Keywords<\/u><\/p>\n Jerzy Skolimowski; emigration; Moonlighting<\/em>; Success Is the Best Revenge<\/em>; autobiographic film; alienation<\/p>\n Summary<\/u><\/p>\n Jerzy Skolimowski is one of several Polish film directors who spent a large chunk of their lives abroad. This article shows how he represents emigration in his films, as much his own as that of other Poles. It presents the circumstances of his departure from Poland in the end of the 1960s and considers in detail two films from the 1980s: Moonlighting <\/em>(Fucha<\/em>, 1982) and\u00a0 Success Is the Best Revenge<\/em> (Najlepsz\u0105 zemst\u0105 jest sukces<\/em>, 1984). It also discusses briefly his later productions, Essential Killing<\/em> (2010) and EO<\/em> (2022) in the context of migration. The article also examines autobiographical discourse in Skolinowski\u2019s films. Special attention is paid to the representation of characters in his films and the soundtracks as a way to convey the characters\u2019 alienation<\/p>\n _____<\/p>\n Biogram<\/u><\/p>\n Ewa Mazierska\u00a0\u2013 profesor University of Central Lancashire oraz Uniwersytetu Gda\u0144skiego. Opublikowa\u0142a ponad 30 monografii oraz zbior\u00f3w na temat filmu i muzyki popularnej, w tym Poland Daily: Economy, Work, Consumption and Social Class in Polish Cinema<\/em>\u00a0(Berghahn, 2017), Polish Popular Music on Screen<\/em> (Palgrave, 2020) oraz Popular Polish Electronic Music, 1970\u20132020: Cultural History<\/em> (Routledge, 2021). Mazierska jest tak\u017ce redaktork\u0105 naczeln\u0105 pisma \u201eStudies in Eastern European Cinema\u201d, wydawanego przez Routledge. Jej prace zosta\u0142y przet\u0142umaczone na ponad 20 j\u0119zyk\u00f3w.<\/p>\n _____<\/p>\n [1]<\/a> T. Lubelski, Historia kina polskiego 1895-2014<\/em>, Universitas, Krak\u00f3w 2015, s. 331. Pierwszy polski rozdzia\u0142 w tw\u00f3rczo\u015bci Skolimowskiego przedstawiany jest mi\u0119dzy innymi w nast\u0119puj\u0105cych publikacjach: J. Uszy\u0144ski, Jerzy Skolimowski o sobie: Ca\u0142e \u017cycie jak na d\u0142oni<\/em>, \u201eFilm na \u015awiecie\u201d 1990, nr 379, s. 3\u201347. K. Klejsa, Jerzy Skolimowski: gry, maski, t\u0119sknoty, ucieczki\u2026 (Cztery spojrzenia na wczesn\u0105 tw\u00f3rczo\u015b\u0107)<\/em>, [w:] Autorzy kina polskiego<\/em>, red. G. Stach\u00f3wna, J. Wojnicka, Krak\u00f3w 2004; I. Kurz, Twarze w t\u0142umie. Wizerunki bohater\u00f3w wyobra\u017ani zbiorowej w kulturze polskiej lat 1955-1969<\/em>, Izabelin 2005; E. Mazierska, Jerzy Skolimowski: The Cinema of a Nonconformist<\/em>, New York, Oxford 2010.<\/p>\n [2]<\/a> K. Eberhardt, Skolimowski<\/em>, \u201eKino\u201d 1967, nr 3, s. 18-19; I. Sowi\u0144ska, Polska muzyka filmowa 1945-1968<\/em>, Katowice 2006, s. 236.<\/p>\n [3]<\/a> N. Davies, God\u2019s Playground: A History of Poland<\/em>, 1795 to the Present<\/em>, Oxford 2005, s. 202.<\/p>\n [4]<\/a> R. Moczkodan, Emigration and Its Cultural Legacy in Twentieth-Century Polish Intellectual History, <\/em>[w:] Being Poland: A New History of Polish Literature and Culture since 1918<\/em>, red. T. Trojanowska et al, Toronto 2019, s. 245-257.<\/p>\n [5]<\/a> N. Davies, dz. cyt., s. 202.<\/p>\n [6]<\/a> Pozostawiam tu kwesti\u0119 tego, czy bohater\u00f3w Fuchy<\/em> zakwalifikowa\u0107 mo\u017cna jako emigrant\u00f3w, bior\u0105c pod uwag\u0119, \u017ce przyjechali oni do Londynu nie z planem pozostania tam na sta\u0142e, ale z zamiarem powrotu do ojczyzny po zarobieniu odpowiedniej sumy pieni\u0119dzy. Wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie, ten typ emigracji okre\u015bla si\u0119 jako \u201cemigracj\u0119 wahad\u0142ow\u0105\u201d. Por. N. Glick Schiller, L Basch, C. Blanc-Szanton, Transnationalism: a new analytic framework for understanding migration<\/em>, [w:] Glick Schiller et al., Towards a Transnational Perspective on Migration. Race, Class, Ethnicity and Nationalism Reconsidered<\/em>, New York Academy of Sciences, New York, 1992, s. 1-24.<\/p>\n [7]<\/a> Ciekawe z tej perspektywy s\u0105 do\u015bwiadczenia Romana Pola\u0144skiego zawarte w jego autobiografii (Roman<\/em>), a tak\u017ce w licznych wywiadach, kt\u00f3re mo\u017cna znale\u017a\u0107 na YouTubie.<\/p>\n [8]<\/a> Por. S. \u017di\u017eek, Did Somebody Say Totalitarianism: Five Interventions in the (Mis)Use of a Notion<\/em>, London 2001, s, 133-34.<\/p>\n [9]<\/a> Por. D. Harvey, A Brief History of Neoliberalism<\/em>, Oxford 2005.<\/p>\n [10]<\/a> Por. S. \u017di\u017eek, dz. cyt., s. 134.<\/p>\n [11]<\/a> K. Klejsa, Obcy we mnie, obcy w\u015br\u00f3d nas: Do\u015bwiadczenie emigracyjne w brytyjskich filmach Jerzego Skolimowskiego (Fucha i Najlepsz\u0105 zemst\u0105 jest sukces<\/em>), \u201eKwartalnik Filmowy\u201d 2006, nr 53, s. 154.<\/p>\n [12]<\/a> Pisze na ten temat Aga Skrodzka-Bates w kontek\u015bcie filmu Krzysztofa Kie\u015blowskiego \u201cBia\u0142y\u201d<\/em>: Clandestine human and cinematic passages in the United Europe: The Polish Plumber and Kie\u015blowski’s hairdresser<\/em>, \u201cStudies in Eastern European Cinema\u201d 2011, nr 1, s. 75-90.<\/p>\n [13]<\/a> Zatrudnianie gwiazd to typowa strategia tw\u00f3rc\u00f3w emigracyjnych, maj\u0105ca na celu \u2018przebicie si\u0119\u2019 do pierwszej ligi tw\u00f3rc\u00f3w filmowych. W przypadku Ironsa, jak Skolimowski przyzna\u0142 w przeprowadzonym przeze mnie wywiadzie, mia\u0142 on du\u017co szcz\u0119\u015bcia, gdy\u017c zatrudni\u0142 go tu\u017c przed jego wielkimi sukcesami. Oznacza\u0142o to, \u017ce zgodzi\u0142 si\u0119 zagra\u0107 w Fusze<\/em> za stosunkowo nisk\u0105 ga\u017c\u0119.<\/p>\n [14]<\/a> K. Klejsa, dz. cyt., s. 154.<\/p>\n [15]<\/a> Por. R. Combs, Success is the Best Revenge<\/em>, \u201cMonthly Film Bulletin\u201d 1984, nr 12, s. 389\u201390.<\/p>\n [16]<\/a> M. Janion, Wobec z\u0142a<\/em>, Chotom\u00f3w 1989, s. 10.<\/p>\nEmigracja \u00e0 la\u00a0Jerzy Skolimowski\u00a0\u00a0\u00a0<\/strong><\/h3>\n
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/10\/FUCHA_001i-300x236.jpg\")