{"id":4339,"date":"2022-06-18T17:54:43","date_gmt":"2022-06-18T16:54:43","guid":{"rendered":"https:\/\/pleograf.pl\/?p=4339"},"modified":"2022-06-20T11:30:45","modified_gmt":"2022-06-20T10:30:45","slug":"utwor-autonomiczny","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/utwor-autonomiczny\/","title":{"rendered":"Utw\u00f3r autonomiczny. Komentarz do kolaudacji „Konopielki”"},"content":{"rendered":"\n
DOI:10.56351\/PLEOGRAF.2022.2.07<\/strong><\/pre>\n\n\n\n
\"\"
Zbigniew Napi\u00f3rkowski, Witold Leszczy\u0144ski, Konopielka<\/em>, Autor: Romulad Pie\u0144kowski, Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n\n
Kolaudacja \u201eKonopielki\u201d odby\u0142a si\u0119 19 listopada 1981 roku, a zatem na nieca\u0142y miesi\u0105c przed wprowadzeniem stanu wojennego, u schy\u0142ku Karnawa\u0142u Solidarno\u015bci[1]<\/a><\/sup><\/sup>. W tym czasie najwa\u017cniejsze stanowiska w\u0142adz kinematografii by\u0142y nieobsadzone: nie by\u0142o dyrektora programowego Naczelnego Zarz\u0105du Kinematografii (NZK), a nawet wiceministra kultury i sztuki ds. kinematografii. Dlatego te\u017c funkcj\u0119 przewodnicz\u0105cej zebrania pe\u0142ni\u0142a Daniela Czarska, w\u00f3wczas z-ca dyrektora departamentu programowego NZK, kt\u00f3ra po wprowadzeniu stanu wojennego zosta\u0142a zwolniona z tego stanowiska (w 1982 roku dyrektorem programowym zosta\u0142 Stanis\u0142aw Kuszewski) z powod\u00f3w politycznych[2]<\/a><\/sup><\/sup> (oskar\u017cono j\u0105 o sympatyzowanie ze \u015brodowiskiem Andrzeja Wajdy)[3]<\/a><\/sup><\/sup>. Z tych powod\u00f3w formalnie film do rozpowszechniania skierowa\u0142 Wies\u0142aw Stempel, w\u00f3wczas ju\u017c dyrektor NZK (nadmieni\u0107 nale\u017cy, \u017ce, zgodnie z \u00f3wczesnym prawem, by\u0142 to obowi\u0105zek podsekretarza stanu w Ministerstwie Kultury i Sztuki, kt\u00f3ry zajmowa\u0142 si\u0119 kinematografi\u0105).<\/p>\n\n\n\n
<\/a> Wspominam o tym kontek\u015bcie politycznym, bo wydaje si\u0119 on wa\u017cny w \u015bwietle kolaudacyjnych wypowiedzi oraz historii tego projektu. Daniela Czarska w trakcie posiedzenia m\u00f3wi\u0142a: Chcia\u0142abym powiedzie\u0107, \u017ce scenariusz pana Witolda Leszczy\u0144skiego zosta\u0142 napisany 7 lat temu, \u017ce wzbudzi\u0142 on bardzo du\u017ce obiekcje z r\u00f3\u017cnych powod\u00f3w. Pierwsza obawa dotyczy\u0142a tego, czy soczysta proza pana Redli\u0144skiego b\u0119dzie mog\u0142a by\u0107 przeniesiona na obraz filmowy, obawiano si\u0119 o rezultaty tego filmu, kt\u00f3ry m\u00f3g\u0142 by\u0107 w rezultacie okrutn\u0105 grotesk\u0105 i tego chyba najbardziej obawiali\u015bmy si\u0119<\/em>[4]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/em> Zauwa\u017cmy, \u017ce z pierwszego zdania cytowanej wypowiedzi wynika, \u017ce scenariusz \u201eKonopielki\u201d by\u0142 ju\u017c przedmiotem oceny urz\u0119dnik\u00f3w departamentu programowego NZK w 1974 roku. Daniela Czarska zaznacza, \u017ce zosta\u0142 odrzucony z r\u00f3\u017cnych powod\u00f3w<\/em>, po czym z jej wypowiedzi mo\u017cna wywnioskowa\u0107, \u017ce obawy te by\u0142y przede wszystkim natury politycznej. Tak\u017ce i Witold Leszczy\u0144ski w wywiadzie dla tygodnika \u201eFilm\u201d przypuszcza\u0142, \u017ce w\u0142a\u015bnie aspekty polityczne wp\u0142yn\u0119\u0142y na decyzj\u0119 o zatrzymaniu scenariusza. Uznano zapewne, \u017ce nie s\u0105 wskazane filmy poddaj\u0105ce w w\u0105tpliwo\u015b\u0107 hurraoptymizm cywilizacyjny – <\/em>m\u00f3wi\u0142 re\u017cyser[5]<\/a><\/sup><\/sup><\/em>. Zgoda na produkcj\u0119 wydana w okresie Karnawa\u0142u Solidarno\u015bci pokazuje, \u017ce kontekst polityczny nie by\u0142 w\u00f3wczas istotny. R\u00f3wnie\u017c i na etapie kolaudacji dyskutanci nie interpretowali filmu w kluczu politycznym. W opublikowanej na \u0142amach \u201ePleografu\u201d kolaudacji pr\u00f3\u017cno bowiem szuka\u0107 wypowiedzi, kt\u00f3re obligowa\u0142yby re\u017cysera do wykonania zmian natury politycznej.<\/p>\n\n\n\n
\"\"
Krzysztof Majchrzak, Konopielka<\/em>, Autor: Romulad Pie\u0144kowski, Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
Uwagi kolaudant\u00f3w dotyczy\u0142y przede wszystkim problemu adaptacji filmowej. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z oceniaj\u0105cych uzna\u0142a, \u017ce ksi\u0105\u017cka Edwarda Redli\u0144skiego jest w\u0142a\u015bciwie nieprzek\u0142adalna na j\u0119zyk obraz\u00f3w (pami\u0119tajmy, \u017ce historia ta jest napisana gwar\u0105 kresow\u0105 w pierwszej osobie). Warto w tym momencie odnotowa\u0107 wypowied\u017a autora \u201cKonopielki\u201d, kt\u00f3ra \u015bwiadczy o zrozumieniu r\u00f3\u017cnic pomi\u0119dzy j\u0119zykiem literatury a filmu. Pisarz w trakcie posiedzenia m\u00f3wi\u0142: Poniewa\u017c mam za sob\u0105 prawie trzydzie\u015bci realizacji moich utwor\u00f3w, mam na my\u015bli realizacje teatralne, jak i filmowe, wi\u0119c przyznam si\u0119, \u017ce zawsze takie dyskusje i pierwsze zetkni\u0119cie z adaptacj\u0105 mojej prozy musz\u0119 odcierpie\u0107. W jednym przypadku cierpi\u0119 bardziej, w drugim mniej i doskonale rozumiem, \u017ce czym innym jest tekst literacki, a czym innym utw\u00f3r, jaki w oparciu o ten tekst powstaje. S\u0105 to utwory tak bardzo r\u00f3\u017cne jak r\u00f3\u017cni si\u0119 tw\u00f3rczo\u015b\u0107 pani Jakubowskiej od tw\u00f3rczo\u015bci pani Olgi Lipi\u0144skiej. Kiedy moj\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119 wzi\u0105\u0142 do r\u0119ki re\u017cyser Leszczy\u0144ski i mimo, \u017ce jest on do\u015bwiadczonym re\u017cyserem, to nie mia\u0142em z\u0142udze\u0144, \u017ce jemu ten tekst mog\u0119 powierzy\u0107, ale te\u017c nie s\u0105dzi\u0142em, \u017ce zobacz\u0119 na ekranie replik\u0119 mojej ksi\u0105\u017cki. Zawsze uwa\u017ca\u0142em i uwa\u017cam nadal, re\u017cyser Leszczy\u0144ski jest autorem najpi\u0119kniejszego polskiego filmu \u201e\u017bywotu Mateusza\u201d i umowa mi\u0119dzy nami stan\u0119\u0142a taka, \u017ce to nie musi by\u0107 na ekranie \u201eKonopielka\u201d, ale to musi by\u0107 pi\u0119kny film i tylko tyle. Wiem, \u017ce re\u017cyser Leszczy\u0144ski jest artyst\u0105, nawet wielkim artyst\u0105 i dlatego nie mog\u0142em od niego wymaga\u0107, aby by\u0142 ilustratorem mojej ksi\u0105\u017cki i pod tym wzgl\u0119dem \u017cadnych z\u0142udze\u0144 nie mia\u0142em<\/em>.<\/p>\n\n\n\n
Dlatego te\u017c kolaudanci zgodnie podkre\u015blali, \u017ce film Leszczy\u0144skiego nale\u017cy rozpatrywa\u0107 jako dzie\u0142o autonomiczne, w oderwaniu od pierwowzoru literackiego. W tym kontek\u015bcie doceniono wi\u0119c nie tylko warstw\u0119 wizualn\u0105 (statyczne, harmonijne czarno-bia\u0142e kadry koresponduj\u0105ce z porz\u0105dkiem \u015bwiata przedstawionego), kt\u00f3ra do dzi\u015b robi du\u017ce wra\u017cenie, ale r\u00f3wnie\u017c kostiumy, scenografi\u0119 i aktor\u00f3w. W rolach Krzysztofa Majchrzaka i Anny Seniuk widziano koncertowe aktorstwo<\/em>, kt\u00f3re sprawia, \u017ce na ekranie nie wida\u0107 odtw\u00f3rc\u00f3w, ale postaci (bo mamy wra\u017cenie takie, \u017ce patrzymy na ekranie nie na aktor\u00f3w, a na ludzi, kt\u00f3rzy s\u0105 takimi, kt\u00f3rzy w takich warunkach i w takiej warstwie obyczajowej \u017cyj\u0105<\/em> \u2013 m\u00f3wi\u0142a Daniela Czarska).<\/p>\n\n\n\n
Ciekawym w\u0105tkiem podj\u0119tym podczas tej kolaudacji jest problem widowni tego filmu. Z jednej strony Zygmunt Janik m\u00f3wi\u0142: Film ten w wielu sekwencjach mnie bawi\u0142 i s\u0105dz\u0119, \u017ce mo\u017ce on liczy\u0107 na du\u017c\u0105 publiczno\u015b\u0107<\/em>. Z drugiej za\u015b Krzysztof Winiewicz przewidywa\u0142, \u017ce nie ma co liczy\u0107 na du\u017c\u0105 frekwencj\u0119. R\u00f3wnie\u017c i Daniela Czarska wypowiedzia\u0142a si\u0119 w tej kwestii: W\u0142a\u015bciwie nie wiem czy nasz widz t\u0119skni za czym\u015b prostym, czy nie i na to b\u0119d\u0105 mog\u0142y dopiero odpowiedzie\u0107 wyniki rozpowszechniania. Na pewno zadaniem rozpowszechniania b\u0119dzie rozbudzenie zainteresowania dla tego filmu, a wtedy b\u0119dziemy mogli by\u0107 spokojni o wyniki, co jest wa\u017cne i dla autora i dla ca\u0142ej kinematografii, ale jestem przekonana, \u017ce film ten znajdzie miejsce w naszym repertuarze<\/em>. Wicedyrektor departamentu programowego NZK zauwa\u017ca\u0142a, \u017ce sukces frekwencyjny b\u0119dzie zale\u017ca\u0142 wy\u0142\u0105cznie od, jak by\u015bmy dzi\u015b powiedzieli, strategii marketingowej przyj\u0119tej przez pa\u0144stwowego dystrybutora. Jak wynika z danych opublikowanych w \u201eMa\u0142ym Roczniku Filmowym\u201d, przyj\u0119ta strategia dystrybucyjno-promocyjna okaza\u0142a si\u0119 skuteczna. Film wszed\u0142 na ekrany we wrze\u015bniu 1982 roku i po roku wy\u015bwietlania w kinach zgromadzi\u0142 1 389 229 widz\u00f3w, co by\u0142o wynikiem imponuj\u0105cym (dla por\u00f3wnania inny hit frekwencyjny tego okresu, a mianowicie \u201eVabank\u201d [1981] Juliusza Machulskiego obejrza\u0142o 1 491 882 widz\u00f3w)[6]<\/a><\/sup><\/sup>. Wszystko wskazuje, \u017ce du\u017cy wp\u0142yw na przytoczony wynik mia\u0142a nago\u015b\u0107, kt\u00f3ra by\u0142a wiod\u0105cym elementem promocji \u201eKonopielki\u201d.<\/p>\n\n\n\n
\"\"
Konopielka<\/em>, Autor: Tomasz Wes\u0142owski, Prawa: WFDiF \/po Studiu Filmowym „Zebra”<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
Wydaje si\u0119, \u017ce bardzo dobrym podsumowaniem, zar\u00f3wno dyskusji kolaudacyjnej, jak i podj\u0119tej przez dystrybutora strategii b\u0119dzie fragment listu, kt\u00f3ry wp\u0142yn\u0105\u0142 do Ministerstwa Kultury i Sztuki 30 wrze\u015bnia 1982 roku, a zatem chwil\u0119 po premierze. Zbulwersowany widz pisa\u0142: Nie s\u0105dz\u0119, aby film wy\u017cej wymieniony przeszed\u0142 korekt\u0119 z udzia\u0142em odpowiedzialnych ludzi. Wystarczy, \u017ceby kto\u015b powo\u0142any obejrza\u0142 ten film, a uzyskam poparcie, co do powa\u017cnych zagro\u017ce\u0144 w kulturze wychowania m\u0142odzie\u017cy w Naszym Kraju. Za natychmiastow\u0105 kontrol\u0119 filmu uprzejmie dzi\u0119kuj\u0119<\/em>. Widz zapewne nie mia\u0142 \u015bwiadomo\u015bci, \u017ce film zosta\u0142 oceniony przez grono decyduj\u0105ce o rozpowszechnianiu, ale w nieco innej rzeczywisto\u015bci politycznej. Mianowicie w takiej, kt\u00f3ra nie prowokowa\u0142a do analizy utworu pod k\u0105tem zagro\u017ce\u0144 w kulturze wychowania m\u0142odzie\u017cy<\/em>.<\/p>\n\n\n\n
  1. \n
    Do 13 grudnia skolaudowano jeszcze trzy filmy: \u201eAmnestia\u201d (re\u017c. Stanis\u0142aw J\u0119dryka, 1981), \u201eSpokojne lata\u201d (re\u017c. Andrzej Kotkowski, 1981) i \u201eOkolice spokojnego morza\u201d (re\u017c. Zbigniew Ku\u017ami\u0144ski, 1981). \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>
  2. \n
    W tym kontek\u015bcie ciekawa jest jej wypowied\u017a Czarskiej dot. wsp\u00f3\u0142czesnych polskich film\u00f3w produkowanych w okresie Karnawa\u0142u Solidarno\u015bci, kt\u00f3ra pad\u0142a na kolaudacji: Jest te\u017c faktem, \u017ce nasi tw\u00f3rcy w ostatnim czasie bardziej zajmuj\u0105 si\u0119 problemami bie\u017c\u0105cymi, aczkolwiek i te filmy nie s\u0105 pozbawione refleksji. <\/em> \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>
  3. \n
    Zob. Piotr Zwierzchowski, Spojrzenie z \u201edrugiej strony\u201d. Andrzej Wajda w dokumentach Wydzia\u0142u Kultury KC PZPR w latach 80.<\/em>, \u201eStudia Filmoznawcze\u201d 2018, nr 39, s. 93-106. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>
  4. \n
    Wszystkie przywo\u0142ywane cytaty z kolaudacji pochodz\u0105 ze stenogramu zdeponowanego w archiwum FINA (sygn. A-344, poz. 284). \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>
  5. \n
    \u0141ad utracony<\/em>. Rozmowa Bogdana Zagroby z Witoldem Leszczy\u0144skim, \u201eFilm\u201d 1982, nr 14, s. 15. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>
  6. \n
    Zob. \u201eMa\u0142y Rocznik Filmowy\u201d, Warszawa 1983, s. 62. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li><\/ol>\n\n\n\n
    \n\n\n\n
    Emil Sowi\u0144ski<\/strong> \u2013 historyk filmu, absolwent Uniwersytetu \u0141\u00f3dzkiego i PWSFTviT w \u0141odzi, laureat nagrody im. prof. Eweliny Nurczy\u0144skiej-Fidelskiej za najlepsz\u0105 prac\u0119 magistersk\u0105 dotycz\u0105c\u0105 kina polskiego (Recepcja werdykt\u00f3w jury konkursu g\u0142\u00f3wnego FPFF w Gdyni w prasie codziennej i bran\u017cowej w latach 1990\u20132016<\/em>). Autor publikacji naukowych z zakresu historii kina polskiego, w tym monografii Elementarz Wytw\u00f3rni Film\u00f3w O\u015bwiatowych<\/em> (wsp\u00f3lnie z Micha\u0142em Dondzikiem i Krzysztofem Jajko). Obecnie pracuje nad projektem badawczym po\u015bwi\u0119conym Studiu Filmowemu im. Karola Irzykowskiego.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
    DOI:10.56351\/PLEOGRAF.2022.2.07 Kolaudacja \u201eKonopielki\u201d odby\u0142a si\u0119 19 listopada 1981 roku, a zatem na nieca\u0142y miesi\u0105c przed wprowadzeniem stanu wojennego, u schy\u0142ku Karnawa\u0142u Solidarno\u015bci[1]. W tym czasie najwa\u017cniejsze stanowiska w\u0142adz kinematografii by\u0142y nieobsadzone: nie by\u0142o dyrektora programowego Naczelnego Zarz\u0105du Kinematografii (NZK), a nawet wiceministra kultury i sztuki ds. kinematografii. Dlatego te\u017c funkcj\u0119 przewodnicz\u0105cej zebrania pe\u0142ni\u0142a Daniela Czarska,… Czytaj wi\u0119cej »Utw\u00f3r autonomiczny. Komentarz do kolaudacji „Konopielki”<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":4188,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[1336,960],"tags":[38,266,1160,1319,1317],"ppma_author":[1101],"class_list":["post-4339","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-historyczno-filmowy-kwartalnik-filmoteki-narodowej-nr-2-2022","category-z-archiwum","tag-kino-polskie","tag-kino-prl","tag-kolaudacja","tag-konopielka","tag-witold-leszczynski"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t