{"id":4315,"date":"2022-06-18T17:28:51","date_gmt":"2022-06-18T16:28:51","guid":{"rendered":"https:\/\/pleograf.pl\/?p=4315"},"modified":"2022-09-27T11:12:46","modified_gmt":"2022-09-27T10:12:46","slug":"cholpa-w-paryji-o-wiejskich-dziwakach-w-polskim-kinie-i-nie-tylko-bardzo-subiektywnie","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/cholpa-w-paryji-o-wiejskich-dziwakach-w-polskim-kinie-i-nie-tylko-bardzo-subiektywnie\/","title":{"rendered":"Cho\u0142pa w paryji. O wiejskich dziwakach w polskim kinie i nie tylko (bardzo) subiektywnie"},"content":{"rendered":"\n
DOI: 10.56351\/PLEOGRAF.2022.2.09<\/strong><\/pre>\n\n\n\n
Juzsie obrazy sko\u0144cy\u0142y<\/em><\/p>\n\n\n\n
Stanis\u0142aw Wyspia\u0144ski, Wesele<\/em><\/p>\n\n\n\n
\"\"
Mieczys\u0142aw Gajda, S\u0142o\u0144ce wschodzi raz na dzie\u0144<\/em>, Autor: Tadeusz Kubiak, Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
Niby swoi, \u017cyj\u0105cy w gromadzie, a inni. Odmie\u0144ce. Dlaczego s\u0105siedzi tak ich uwa\u017cali? Trudno jednoznacznie odpowiedzie\u0107. Bo na przyk\u0142ad jej \u017ale z oczu patrza\u0142o i niechybnie rzuca\u0142a uroki na krowy i dzieci\u0119ta, albo tak ch\u0142op\u00f3w czaruje, \u017ce tylko jedno im w g\u0142owie\u2026 Bo uczony by\u0142 w mie\u015bcie, od ksi\u0105\u017cek zwariowa\u0142 i pije. Bo by\u0142 na wojnie i lepiej mu w drog\u0119 nie wchodzi\u0107. Odmie\u0144cem m\u00f3g\u0142 zosta\u0107 w jednej chwili i szanowany gospodarz, kiedy mu si\u0119 nagle zachcia\u0142o \u017cyto kosi\u0107 nie sierpem, lecz kos\u0105\u2026<\/strong><\/p>\n\n\n\n
Ka\u017cda wie\u015b mia\u0142a swego dziwaka, a czasem nawet kilku. Nie zawsze oznacza\u0142o to stygmatyzacj\u0119, niekiedy wr\u0119cz przeciwnie. Odmieniec m\u00f3g\u0142 by\u0107 m\u0119drcem \u2013 wiejskim filozofem, znachorem-uzdrowicielem, artyst\u0105 strugaj\u0105cym w lipie \u015bwi\u0105tk\u00f3w lub cz\u0142owiekiem\u2026 obwieszczaj\u0105cym czas wyj\u015bcia w pole, do siewu. Takim by\u0142 w\u0142a\u015bnie Kaziu zwany Patykiem. Nie by\u0142 to dziad w\u0119drowny, bo mia\u0142 swoj\u0105 cha\u0142up\u0119 w jednej z paryj za binarowskim[1]<\/a><\/sup><\/sup> dzio\u0142em[2]<\/a><\/sup><\/sup>. Kaziu by\u0142 niemow\u0105 i najpewniej analfabet\u0105, \u017cy\u0142 z tego, co mu dobrzy ludzie podarowali do jedzenia i ubrania, ale mia\u0142 on jeden dar: wiedzia\u0142 kiedy z parafii zima odchodzi definitywnie, a wiosna nastaje. Ludzie wychodzili z ko\u0144mi albo wyje\u017cd\u017cali traktorami w pole nie dlatego, \u017ce zesz\u0142y ju\u017c \u015bniegi i wierzby puszczaj\u0105 bazie, ptaki \u015bpiewaj\u0105 nad ranem g\u0142o\u015bniej i s\u0142o\u0144ce mocniej grzeje, lecz dlatego, \u017ce Kaziu na bosaka i z patykami (st\u0105d przezwisko) pod pach\u0105 przeszed\u0142 miedz\u0105 mi\u0119dzy polami. To by\u0142 pewnik \u2013 mo\u017cna sia\u0107, zbo\u017ca ju\u017c nic nie wymrozi. <\/p>\n\n\n\n
Widzia\u0142em Kazia, jak szed\u0142 \u2013 zbieraj\u0105c ze \u015bcie\u017cek suche patyki \u2013 wielokrotnie; ostatni raz w po\u0142owie lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych ubieg\u0142ego wieku. To noszenie patyk\u00f3w \u2013 nie zdarzy\u0142o si\u0119, by ich nie mia\u0142 w r\u0119ku \u2013 w jego mniemaniu to musia\u0142 by\u0107 jaki\u015b rytua\u0142.  Czy  w tych umar\u0142ych kawa\u0142kach drewna widzia\u0142 \u015bmier\u0107 i zabiera\u0142 j\u0105 z sob\u0105, by robi\u0107 na polach miejsce dla nowego \u017cycia? Mo\u017ce\u2026. \u017by\u0142  jeszcze jeden wyrazisty odmieniec we wsi Sitnica, kt\u00f3rego dobrze zapami\u0119ta\u0142em \u2013 Fioletowy Mietek. Ten dla odmiany mieszka\u0142 na moszczenickich[3]<\/a><\/sup><\/sup> dzio\u0142ach. Przydomek mia\u0142 od koloru denaturatu, kt\u00f3ry by\u0142 jego podstawowym trunkiem z braku pieni\u0119dzy na lepszy. Takich amator\u00f3w \u201edenatury\u201d i innych wynalazk\u00f3w zdatnych do zamroczenia g\u0142owy egzystowa\u0142o  we wsi wi\u0119cej, ale Mietek to nie by\u0142 zwyczajny \u201etrunkowy\u201d, jakich wielu okupuje \u0142aweczki pod sklepem[4]<\/a><\/sup><\/sup>, by\u0142, pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 miejscowym \u017cargonem:  kszta\u0142cony. Mia\u0142 pono\u0107 dyplom in\u017cyniera i budowa\u0142 mosty na Ziemiach Odzyskanych. Tak przynajmniej o nim m\u00f3wiono, a rozpi\u0142 si\u0119  wed\u0142ug miejscowej legendy  klasycznie \u2013 przez nieszcz\u0119\u015bliw\u0105 mi\u0142o\u015b\u0107 do kobiety. Co bardziej z\u0142o\u015bliwi twierdzili zgodnie z wiejsk\u0105 mod\u0142\u0105 , \u017ce jego dziwactwa bardziej od denaturatu pog\u0142\u0119bia drugi na\u0142\u00f3g \u2013 czytanie ksi\u0105\u017cek, kt\u00f3re zosta\u0142o mu pewnie z obiecuj\u0105cej m\u0142odo\u015bci. By\u0142 Fioletowy Mietek niew\u0105tpliwie poet\u0105 i wiejskim filozofem, przy tym oskar\u017canym o konszachty z diab\u0142em. Lubi\u0142 siedzie\u0107 i pi\u0107 nad rzek\u0105, w cieniu rosochatych wierzb. Przysiadywa\u0142y si\u0119 do\u0144 dzieci wracaj\u0105ce ze szko\u0142y, w tym pisz\u0105cy te s\u0142owa.  <\/p>\n\n\n\n
Pytany, czy spotka\u0142 dzi\u015b Rokit\u0119 i czy da\u0142 mu pieni\u0105dze na flaszk\u0119 \u2013 nie potwierdza\u0142, nie zaprzecza\u0142, tylko odpowiada\u0142 zawsze t\u0105 sam\u0105 przypowie\u015bci\u0105: \u201eKiedy by\u0142em w wojsku, m\u0142ody Cygan sprzeda\u0142 mi \u015bwierszcza w pude\u0142ku po zapa\u0142kach. \u00abJak wr\u00f3cisz do domu, on b\u0119dzie czeka\u0142 na ciebie za piecem\u00bb \u2013  powiedzia\u0142 z u\u015bmiechem. On zrobi\u0142 dobry interes, ja prze\u017cy\u0142em\u201d. A gdy wypi\u0142 ju\u017c sporo denaturatu, opowiada\u0142 maorysk\u0105 bajk\u0119, jak sam j\u0105 okre\u015bla\u0142. Czemu maorysk\u0105? Nie zdradzi\u0142 tego nigdy. Bajka by\u0142a kr\u00f3tka: \u201ePewien m\u0119\u017cczyzna zabi\u0142 brata, wi\u0119c rodzina wyda\u0142a go  i kat \u015bci\u0105\u0142 mu g\u0142ow\u0119. Odt\u0105d jego czaszka toczy\u0142a si\u0119 m\u015bciwie \u015bladami krewnych, a\u017c w ko\u0144cu zmieni\u0142a si\u0119 w ksi\u0119\u017cyc, kt\u00f3ry wywo\u0142uje t\u0119cz\u0119 i menstruacj\u0119 u kobiet. Tak z\u0142o sta\u0142o si\u0119 niejednoznaczne\u201d.  <\/p>\n\n\n\n
Z kolei historia, kt\u00f3r\u0105 teraz przytocz\u0119, zdarzy\u0142a si\u0119  na wiosn\u0119, po ostrej zimie, w kt\u00f3rej genera\u0142 Jaruzelski wprowadzi\u0142 stan wojenny. Przed Wielkim Tygodniem zacz\u0119\u0142y kr\u0105\u017cy\u0107 po okolicy plotki o znakach. Najpierw kto\u015b opowiedzia\u0142, \u017ce na niebie ukaza\u0142 si\u0119 p\u0142on\u0105cy krzy\u017c. Mia\u0142o go widzie\u0107 kilkoro mieszka\u0144c\u00f3w Binarowej. Lecz prawdziwa zgroza zapanowa\u0142a w parafii, gdy gruchn\u0119\u0142a wie\u015b\u0107, \u017ce pod Gorlicami na jednej z wierzb wyros\u0142a \u201ecudowna huba\u201d. Grzyb przybra\u0142 posta\u0107 Chrystusa w cierniowej koronie. Miejscowe w\u0142adze, by zapobiec celebracji i nielegalnym zgromadzeniom, wys\u0142a\u0142y dwa radiowozy milicyjne. Wed\u0142ug \u201enaocznych \u015bwiadk\u00f3w\u201d, gdy milicjanci dotarli na miejsce, grzyb w kszta\u0142cie g\u0142owy zwr\u00f3ci\u0142 na nich swe przera\u017caj\u0105ce oblicze. Z oczu wystrzeli\u0142y laserowe promienie, kt\u00f3re momentalnie spopieli\u0142y milicyjnego gazika, a milicjanci w pop\u0142ochu uciekli do miasta\u2026 Fioletowy Mietek \u015bmia\u0142 si\u0119 z tych opowie\u015bci i uspokaja\u0142 dzieci, by wr\u00f3ci\u0142y do swych zabaw, bo szkoda wiosny. Dowodzi\u0142, \u017ce Rokita nie pozwoli\u0142by nigdy, by co\u015b takiego pojawi\u0142o si\u0119 na wierzbach \u2013 jego drzewach. A i Pan Jezus to nie bohater Gwiezdnych wojen<\/em>[5]<\/a><\/sup><\/sup>! W ko\u0144cu pewnie przekona\u0142by dzieci, bo mia\u0142 w\u015br\u00f3d nich autorytet, ale wtedy zdarzy\u0142 si\u0119 nieszcz\u0119\u015bliwy wypadek: Fioletowy Mietek po pijaku utopi\u0142 si\u0119 w rzece, gdy j\u0105 przeskakiwa\u0142 w drodze do domu pod lasem (a Sitniczank\u0119 wtedy i dzi\u015b mo\u017cna by\u0142o przeskoczy\u0107 jednym susem). Jego cia\u0142o do\u015b\u0107 mocno obgryzione przez szczury wodne znaleziono po kilku dniach. <\/p>\n\n\n
\n
\"\"
Diab\u0142a wierzba; Autor: Piotr Korczy\u0144ski<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n
Niekt\u00f3rzy ludzie zawyrokowali, \u017ce to kara za bezbo\u017cno\u015b\u0107 oraz za to, \u017ce nie wierzy\u0142 w objawienie pod Gorlicami. Strach z\u0142apa\u0142 dzieci w swe szpony na nowo, a tu, jak w kolejce po w\u0119giel lub inne dobra deficytowe wtedy, pojawi\u0142y si\u0119 nowe niesamowito\u015bci. Po okolicy zacz\u0119\u0142a pono\u0107 kr\u0105\u017cy\u0107 czarna wo\u0142ga, a bezg\u0142owe psy i ko\u0144 z ognistym \u0142bem szala\u0142y po nocy. Babka, kt\u00f3ra odczynia\u0142a uroki u ludzi i zwierz\u0105t, pewnego wieczoru mia\u0142a spotka\u0107 dziwnego pana w d\u0142ugim czarnym p\u0142aszczu i kapeluszu na g\u0142owie. Ni\u00f3s\u0142 du\u017c\u0105 waliz\u0119 i pyta\u0142, kt\u00f3r\u0119dy idzie si\u0119 do piek\u0142a. Babka pomy\u015bla\u0142a najpierw, \u017ce pyta o przysi\u00f3\u0142ek za lasem, kt\u00f3ry si\u0119 tak w\u0142a\u015bnie nazywa \u2013 Piek\u0142o (jest te\u017c Raj, z mniejsz\u0105 liczb\u0105 domostw ni\u017c w Piekle). Wskaza\u0142a mu wi\u0119c drog\u0119 w tamt\u0105 stron\u0119. Kiedy ruszy\u0142, zauwa\u017cy\u0142a \u017ce ku\u015btyka, a jedna noga zamiast buta ko\u0144czy\u0142a si\u0119 kopytem. Niekt\u00f3re dzieci przestano na pewien czas posy\u0142a\u0107 do szko\u0142y. Te, kt\u00f3re chodzi\u0142y, zbiera\u0142y si\u0119 w grupy i co chwil\u0119 przystawa\u0142y na drodze, by odm\u00f3wi\u0107 cz\u0105stk\u0119 r\u00f3\u017ca\u0144ca. M\u00f3wiono, \u017ce Rokita po \u015bmierci przyjaciela wyprowadzi\u0142 si\u0119 z wierzby i wr\u00f3ci\u0142 do piek\u0142a\u2026   <\/p>\n\n\n\n
Jan Jakub Kolski \u2013 artysta zwany naiwnym<\/strong>\n<\/p>\n\n\n\n
Wszystko to stan\u0119\u0142o mi na nowo przed oczyma, kiedy obejrza\u0142em w nowos\u0105deckim kinie Sok\u00f3\u0142 filmy Jana Jakuba Kolskiego. Po kolei \u2013 premiera po premierze: Pogrzeb kartofla <\/em>(1990), Pograbek <\/em>(1992), Ja\u0144cio Wodnik <\/em>(1993), Cudowne miejsce <\/em>(1994) i Graj\u0105cy z talerza <\/em>(1995). Jak wida\u0107 Kolski prawie rok po roku[6]<\/a><\/sup><\/sup> wypuszcza\u0142 w now\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107 rodz\u0105cego si\u0119 w Polsce kapitalizmu opowie\u015b\u0107 o magicznej krainie wiejskich cudak\u00f3w i ich perypetiach. Publiczno\u015b\u0107 i krytyka by\u0142a zgodna w swych zachwytach i interpretacjach Ja\u0144cia Wodnika<\/em>. Kolskiego okrzykni\u0119to polskim M\u00e1rquezem, kt\u00f3ry na podobie\u0144stwo kolumbijskiego pisarza tworzy realizm magiczny. Podkre\u015blano ahistoryczno\u015b\u0107 i uniwersalizm \u201eJa\u0144ciolandu\u201d, jak zacz\u0119to nazywa\u0107 \u015bwiat wykreowany przez re\u017cysera. Jego bohaterowie \u2013 \u201ewiejskie cudaki\u201d \u2013 prze\u017cywali dramaty, jak odrzucenie i samotno\u015b\u0107, bezdzietno\u015b\u0107, \u015bmier\u0107 bliskiej osoby. Uwik\u0142ani byli w odwieczn\u0105 walk\u0119 dobra ze z\u0142em, ale w scenerii jak z wiersza Mistrza z Czarnolasu o wsi weso\u0142ej, wsi spokojnej\u2026 Wszystkie te filmy, pr\u00f3cz Pogrzebu kartofla<\/em>, wyra\u017anie osadzonego w powojennych realiach i wok\u00f3\u0142 reformy rolnej, by\u0142y pozornie bezczasowe (\u201edawno, dawno temu, a mo\u017ce wcale niedawno\u2026\u201d) , jak w legendzie (\u201eza siedmioma lasami, za siedmioma g\u00f3rami, za siedmioma rzekami\u2026\u201d), z kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142o wy\u0142uska\u0107 konkret \u2013 ziarno prawdy. A dla mnie nie by\u0142y ani bezczasowe, ani ahistoryczne. By\u0142y to obrazy konkretne. Nie dziwi\u0142a mnie magia, ani synkretyzm poga\u0144skich zwyczaj\u00f3w z chrze\u015bcija\u0144stwem, ani to, \u017ce wiejski uzdrowiciel Ja\u0144cio (Franciszek Pieczka) pragn\u0105\u0142 nowiutkiej Warszawy[7]<\/a><\/sup><\/sup>, a odpustowy sztukmistrz i kuglarz \u2013 Stygma (Bogus\u0142aw Linda) je\u017adzi\u0142 Junakiem z przyspawanym do jego przyczepy krucyfiksem. Musia\u0142 to widzie\u0107 Kolski w swych Popielawach, albo co\u015b bardzo podobnego. A mnie, kiedy \u015bledzi\u0142em losy Ja\u0144cia, Pograbka (Mariusz Saniternik) czy ksi\u0119dza Andrzeja (Krzysztof Majchrzak) z Cudownego miejsca <\/em>od razu stan\u0119li przed oczami Kaziu Patyk, Fioletowy Mietek i inni, o kt\u00f3rych jeszcze tu wspomn\u0119. <\/p>\n\n\n\n
\"\"
 Franciszek Pieczka, Pogrzeb kartofla<\/em>, Autor: brak danych, Prawa: WFDiF<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
Oczywi\u015bcie Kolski czerpa\u0142 te\u017c wiele z wcze\u015bniejszych film\u00f3w wiejskiego nurtu, jak chocia\u017cby z Konopielki<\/em> \u2013 arcydzie\u0142a Witolda Leszczy\u0144skiego z 1982 roku, ale obok wzorc\u00f3w kinowych, wida\u0107 u niego \u015blady sztuki ludowej, a przede wszystkim  tw\u00f3rczo\u015b\u0107 artyst\u00f3w zwanych raz naiwnymi, kiedy indziej \u2013 prymitywnymi, a ich dzie\u0142a z francuska Art Brutem[8]<\/a><\/sup><\/sup>. Czasem wiejscy odmie\u0144cy chwytali za p\u0119dzel i d\u0142uto i swe uczucia, emocje, postrzeganie \u015bwiata przelewali na papier lub w lipowe drewno. Wszyscy s\u0142yszeli o Nikiforze \u2013 \u201eMatejce z Krynicy\u201d, wielu o jego \u015bl\u0105skim odpowiedniku \u2013 Teofilu Ociepce[9]<\/a><\/sup><\/sup> lub Marii Wn\u0119k i Her\u00f3dku \u2013 Karolu W\u00f3jciaku. By\u0142o takich tw\u00f3rc\u00f3w  znacznie wi\u0119cej \u2013 wegetuj\u0105cych cz\u0119sto w n\u0119dzy na marginesie wioskowego \u017cycia, przez s\u0105siad\u00f3w traktowanych jako \u201ewiejskie g\u0142upki\u201d. Tego podej\u015bcia nie zmieni\u0142y nawet ich sukcesy, kiedy to zaczynali si\u0119 nimi interesowa\u0107 \u201epanowie z miasta\u201d \u2013 r\u00f3\u017cni profesorowie, arty\u015bci i dziennikarze. Cz\u0119sto nie zmienia\u0142 tego nawet fakt, \u017ce miastowi za ci\u0119\u017ckie pieni\u0105dze kupowali ich obrazy i rze\u017aby, \u017ce dzi\u0119ki temu stawali si\u0119 lud\u017ami zamo\u017cnymi. Na wsi budzili tym jeszcze wi\u0119ksze niezrozumienie, a cz\u0119sto i zawi\u015b\u0107. Lecz to w\u0142a\u015bnie oni \u2013 osobni \u2013 potrafili odda\u0107 prawd\u0119 o innej ni\u017c oficjalna historii wiejskiej gromady.  <\/p>\n\n\n\n
 Ich grubo ciosane w kamieniu lub drewnie \u015bwi\u0105tki i diab\u0142y; bajecznie kolorowe obrazki, w kt\u00f3rych perspektywa i proporcje przedstawianych postaci s\u0105 zupe\u0142nie odwr\u00f3cone, na opak, to nie \u201ecepeliada\u201d, ta mi\u0142a i chwytaj\u0105ca za serce ludowo\u015b\u0107, jak na koncertach Mazowsza czy \u015al\u0105ska[10]<\/a><\/sup><\/sup>. \u201eCo to jest prawda?\u201d \u2013 zadajmy sobie tutaj to ewangeliczne pytanie. Ot\u00f3\u017c  kl\u0105twa dziadowska w Konopielce <\/em>czy Ja\u0144ciu Wodniku <\/em>dzia\u0142a\u0142a naprawd\u0119 i naprawd\u0119 we wsi mog\u0142o przyj\u015b\u0107 na \u015bwiat diabl\u0105tko; Jezus Frasobliwy p\u0142aka\u0142 prawdziwymi \u0142zami z przydro\u017cnej figury, a ch\u0142opi w karczmie  naprawd\u0119 uwa\u017cali Jakuba Szel\u0119 za ich najwi\u0119kszego bohatera \u2013 zaraz po Bartoszu G\u0142owackim, kt\u00f3ry sw\u0105 czapk\u0105 zgasi\u0142 lont rosyjskiej armaty\u2026  <\/p>\n\n\n\n
\n  Nie mierz jedn\u0105 miar\u0105 rzeczy\n<\/p>\n\n\n\n
\n  kt\u00f3re s\u0105 niejednorodne \n<\/p>\n\n\n\n
\n  S\u0142o\u0144ce nie zawsze jest s\u0142o\u0144cem\n<\/p>\n\n\n\n
\n  Gwiazdy zmieni\u0105 swe orbity\n<\/p>\n\n\n\n
\n  A wulkany, kt\u00f3re drzemi\u0105,\n<\/p>\n\n\n\n
   Mog\u0105 jeszcze wstrz\u0105sn\u0105\u0107 ziemi\u0105[11]<\/a><\/sup><\/sup>  <\/p>\n\n\n\n
 \u201eWulkany, kt\u00f3re drzemi\u0105\u201d\u2026 Albo inaczej, jak w Weselu <\/em>Stanis\u0142awa Wyspia\u0144skiego Pan M\u0142ody m\u00f3wi: \u201eJak si\u0119 wszystko dziwnie plecie\u2026\u201d, a Gospodarz mu wt\u00f3ruje: \u201eJak si\u0119 wszystko plecie dziwno\u201d. Tak obaj ko\u0144cz\u0105 sw\u0105 dyskusj\u0119 o rabacyjnych zasz\u0142o\u015bciach. Pan M\u0142ody podkre\u015bla\u0142, uspokajaj\u0105c sam siebie: \u201eale strzeg\u0119 si\u0119 tych bada\u0144,\/ bo mi truj\u0105 my\u015bli o polskiej wsi\/ [\u2026] Patrz\u0119 si\u0119 na ch\u0142op\u00f3w dzi\u015b\u201d. A Gospodarz odpowiada mu twardo: \u201eTo, co by\u0142o, mo\u017ce przyj\u015b\u0107 \u2013\u02ee[12]<\/a><\/sup><\/sup>. A mo\u017ce to wcale nie odesz\u0142o, tkwi jak cier\u0144 w pami\u0119ci i jak palimpsest wyziera spod oficjalnej historii. To \u017caden \u201eJancioland\u201d \u2013 odrealnione niziny mazowieckie, czy wzg\u00f3rza Podkarpacia. Tu nawet spojrzenie \u015bwi\u0105tka, czy strona, w kt\u00f3r\u0105 zwraca sw\u0105 g\u0142ow\u0119 ma swoje znaczenie. Trzeba umie\u0107 tylko czyta\u0107 znaki na niebie, ziemi, pod ziemi\u0105 i w rzece\u2026 <\/p>\n\n\n\n
\n  Pami\u0119tacie ludzie rok czterdziesty sz\u00f3sty,\n<\/p>\n\n\n\n
\n  Jak to ch\u0142opy pan\u00f3w bi\u0142y na Zapusty?\n<\/p>\n\n\n\n
\n  Jeden pro\u0142 cepami, drugi kos\u0105 kosi\u0142,\n<\/p>\n\n\n\n
\n  A trzeci ze dworu kie\u0142bas\u0119 wynosi\u0142[13]<\/a><\/sup><\/sup>.\n<\/p>\n\n\n\n
W Chojniku, przy drodze stoi krzy\u017c z przybit\u0105 do\u0144 \u017celazn\u0105 figur\u0105 Zbawiciela. D\u0142ugie lata przechyla\u0142 si\u0119 on w jedn\u0105 stron\u0119, ku ziemi. A\u017c przyszed\u0142 nowy ksi\u0105dz do parafii w Gromniku i kaza\u0142 krzy\u017c osadzi\u0107 na nowo \u2013 w \u017celbetonie, tak, by ju\u017c na zawsze sta\u0142 prosto. Na chojniczan pad\u0142 strach i okaza\u0142o si\u0119, \u017ce nieprzypadkowo tu krzy\u017c z Panem Jezusem przechyla\u0142 si\u0119 ku drodze. Opowiadali starzy ludzie m\u0142odszym, a ci m\u0142odsi, kiedy si\u0119 zestarzeli, znowu swoim wnukom, \u017ce ten krzy\u017c ufundowali panowie po masakrze w 1846 roku, jak\u0105 miejscowi ch\u0142opi sprokurowali swoim dziedzicom w Chojniku. Dziedzic mia\u0142 si\u0119 schowa\u0107 w starej przydro\u017cnej wierzbie. Na swoje nieszcz\u0119\u015bcie, ch\u0142opi odkryli jego kryj\u00f3wk\u0119 i przeci\u0119li drzewo na p\u00f3\u0142 razem ze swym dziedzicem w \u015brodku\u2026 Po rabacji, rodzina szlachcica ufundowa\u0142a ten\u017ce krzy\u017c. I tak opowiadali o nim ludzie: \u201eNa krzy\u017cu Pan Jezus ma przebity bok, ale g\u0142ow\u0119 podniesion\u0105 do g\u00f3ry! Nie jak na innych figurach, czy w ko\u015bciele gdzie g\u0142owa jest opuszczona. Przecie\u017c jak mu bok przebijali to ju\u017c nie \u017cy\u0142! Nie? Ludzie m\u00f3wili, \u017ceJezus z tego krzy\u017ca wo\u0142o do nieba o pomste na ch\u0142opach. Ale od zawsze ten krzy\u017c, cho\u0107 solidnie w ziemi oprawiony ca\u0142y czos do przodu si\u0119 przechylo\u0142 ku drodze. A wiele ludzi to widzia\u0142o, bo przecie\u017c przy ko\u015bcielny drodze jest ustawiony, co przez Przylasek do gromnickiego ko\u015bcio\u0142a prowadzi. Co kto troche go poprawi\u0142 i naprostowa\u0142 to zn\u00f3w przekrzywiony\u2026 Wida\u0107 Pan Jezus nie zamiarowa\u0142 Pan\u00f3w sucha\u0107 i zemsty na ch\u0142opach nie chce\u201d[14]<\/a><\/sup><\/sup>.  <\/p>\n\n\n\n
Dziedzic chojnicki musia\u0142 przeczuwa\u0107 sw\u00f3j z\u0142y los, bo wedle miejscowych przekaz\u00f3w, na kr\u00f3tko przed krwawymi zapustami, wywi\u00f3z\u0142 ca\u0142y sw\u00f3j maj\u0105tek w las zwany Konioskiem i tam zakopa\u0142. Pono\u0107 dwana\u015bcie wo\u0142\u00f3w ci\u0105gn\u0119\u0142o wozy z maj\u0105tkiem, kt\u00f3rego dorobi\u0142 si\u0119 na pa\u0144szczy\u017anianych. Przed zabiciem swego pana ch\u0142opi chcieli wyci\u0105gn\u0105\u0107 od niego informacj\u0119, gdzie schowa\u0142 skarb, ale ten wypowiedzia\u0142 tylko proroctwo, \u017ce znajdzie go tylko ksi\u0105dz urodzony pod tym lasem. Przy\u015bni mu si\u0119 miejsce, w kt\u00f3rym ukryty jest maj\u0105tek i dzi\u0119ki temu wybuduje w Chojniku ko\u015bci\u00f3\u0142. A do tego czasu skarbu b\u0119dzie pilnowa\u0142 diabe\u0142. Tylko raz w roku mo\u017cna ten skarb zobaczy\u0107. W niedziel\u0119 palmow\u0105 na sumie podczas podniesienia ziemia si\u0119 otwiera i z\u0142oto si\u0119 suszy w s\u0142o\u0144cu. Ale dotkn\u0105\u0107 go nie mo\u017cna p\u00f3ki w Chojniku nie urodzi si\u0119 kandydat na ksi\u0119dza. Jak na razie, ludzie dalej chodz\u0105 ko\u015bcieln\u0105 drog\u0105 do ko\u015bcio\u0142a parafialnego w Gromniku i ogl\u0105daj\u0105 si\u0119 na krzy\u017c stoj\u0105cy z \u017celaznym Chrystusem, kt\u00f3ry nie chcia\u0142 patrze\u0107 w g\u00f3r\u0119, jak zamy\u015blili sobie szlachcice, by nie \u015bci\u0105ga\u0107 na ch\u0142op\u00f3w gniewu swego Ojca. A kto z miejscowych by podda\u0142 w w\u0105tpliwo\u015b\u0107 prawdziwo\u015b\u0107 tej historii \u2013 m\u00f3g\u0142 dosta\u0107 po g\u0119bie, bo z obcymi takimi opowie\u015bciami rzadko si\u0119 dzielono   <\/p>\n\n\n\n
Mijaj\u0105c przydro\u017cne kapliczki (niestety coraz mniej jest tych z minionych wiek\u00f3w), warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, w kt\u00f3r\u0105 stron\u0119 patrz\u0105 ich figury, czy w ziemi\u0119, czy w niebo\u2026 Dzie\u0142a artyst\u00f3w osobnych wcale nie s\u0105 \u201enaiwne\u201d, lecz konkretne i poddane logice tradycji wsi czy przysi\u00f3\u0142ka, w kt\u00f3rej przysz\u0142o ich tw\u00f3rcom \u017cy\u0107. Zebrane razem tworz\u0105 palimpsest nie mniej prawdziwy od oficjalnej wyk\u0142adni naszych dziej\u00f3w. Paradoksalnie dostrzeg\u0142 to cz\u0142owiek z bardzo daleka \u2013 Niemiec, kt\u00f3ry sztuk\u0119 polskich osobnych pokocha\u0142 \u2013 m\u00f3wi\u0105c bez przesady \u2013 szalenie. Mowa o Ludwigu Zimmererze. Przyjecha\u0142 do Polski w pami\u0119tnym pa\u017adzierniku 1956 roku, jako korespondent zachodnioniemieckiej prasy i tak si\u0119 dziwnie splot\u0142o, \u017ce sta\u0142 si\u0119 mi\u0142o\u015bnikiem polskiego Art Brutu \u2013 nie tylko jednym z najwi\u0119kszych kolekcjoner\u00f3w, ale i mecenasem, opiekunem i mentorem artyst\u00f3w osobnych, kt\u00f3rych wyszukiwa\u0142 po ca\u0142ej Polsce. Przez ich dzie\u0142a w\u0142a\u015bnie poznawa\u0142 i t\u0142umaczy\u0142 sobie ten dziwny i fascynuj\u0105cy dla niego kraj. Tak sam o tym pisa\u0142:  \u201eDlaczego zacz\u0105\u0142em to wszystko zbiera\u0107? Pewnie dlatego, \u017ce jestem analfabet\u0105 w sprawach technicznych \u2013 kilkakrotnie pr\u00f3bowa\u0142em nauczy\u0107 si\u0119 robi\u0107 zdj\u0119cia. Podczas moich pierwszych podr\u00f3\u017cy po Polsce i w\u0119dr\u00f3wek po sklepach Cepelii (na pocz\u0105tku lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych) odkrywa\u0142em dzie\u0142a artyst\u00f3w nieprofesjonalnych, kt\u00f3re mnie fascynowa\u0142y \u2013 patrz\u0105c na nie, mia\u0142em poczucie, \u017ce chc\u0105 mi przekaza\u0107 co\u015b wa\u017cnego. By\u0142em w tym okresie do\u015b\u0107 jeszcze \u015bwie\u017cym w PRL-u korespondentem zachodnioniemieckim i rozpaczliwie stara\u0142em si\u0119 zrozumie\u0107, co si\u0119 w tym kraju dzieje. Nie mia\u0142em wtedy czasu, by w skupieniu wys\u0142ucha\u0107 tego, co te rze\u017aby lub obrazy maj\u0105 mi do powiedzenia. Gdybym umia\u0142 fotografowa\u0107, pewnie robi\u0142bym zdj\u0119cia i chowa\u0142 je na spokojniejsze chwile. Ale nie umia\u0142em, wi\u0119c nie pozostawa\u0142o mi nic innego jak kupowanie tych prac, w przeciwnym razie znikn\u0119\u0142yby bez \u015bladu i nie m\u00f3g\u0142bym si\u0119 ju\u017c od nich niczego dowiedzie\u0107\u201d.  <\/p>\n\n\n\n
I jeszcze jeden wymowny fragment: \u201eKa\u017cdy my\u015bl\u0105cy cz\u0142owiek ma swoich nauczycieli. Kiedy by\u0142em bardzo m\u0142ody, du\u017co zawdzi\u0119cza\u0142em Platonowi i \u015bw. Augustynowi, w p\u00f3\u017aniejszych latach z wielk\u0105 korzy\u015bci\u0105 studiowa\u0142em dzie\u0142a Marksa i Kierkegaarda. Teraz, jako dojrza\u0142y cz\u0142owiek, znajduj\u0119 si\u0119 przede wszystkim pod wp\u0142ywem W\u0142adys\u0142awa Chajca, J\u00f3zefa Lurki, Edwarda B\u0142aziaka[15]<\/a><\/sup><\/sup> [\u2026]. Praca dziennikarza jest nerwowa i z konieczno\u015bci powierzchowna \u2013 ma on do czynienia z prawdami dnia dzisiejszego, kt\u00f3re jutro ju\u017c ma\u0142o kogo b\u0119d\u0105 obchodzi\u0107. Osobisty kontakt z tw\u00f3rcami sztuki nieprofesjonalnej pozwala mi szuka\u0107 prawd wczorajszych, kt\u00f3re b\u0119d\u0105 wa\u017cne tak\u017ce pojutrze\u201d[16]<\/a><\/sup><\/sup>. To \u201epojutrze\u201d nadal jest aktualne, bo stare sprawy wci\u0105\u017c wa\u017c\u0105 na tera\u017aniejszo\u015bci. Inny znakomity znawca polskiej sztuki ludowej i osobnej, Antoni Kroh w po\u015bwi\u0119conej jej ksi\u0105\u017cce napisa\u0142 wymownie: \u201eOd historii nie da si\u0119 uciec. W ci\u0105gu d\u0142ugich stuleci ogromna wi\u0119kszo\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w ziem polskich pracowa\u0142a pod batem, nie smakuj\u0105c owoc\u00f3w swej pracy [\u2026]. Wida\u0107 to do dzisiaj. Wci\u0105\u017c, na ka\u017cdym kroku. Dosy\u0107 si\u0119 rozejrze\u0107\u201d[17]<\/a><\/sup><\/sup>. Niech nas nie myl\u0105 coraz pi\u0119kniej wygl\u0105dajace wsie (zw\u0142aszcza w Ma\u0142opolsce i na Podkarpaciu) \u2013 migaj\u0105ce zza p\u0142ot\u00f3w akustycznych przy autostradach. Ich murowane domy z dachami krytymi blachodach\u00f3wk\u0105 za ci\u0119\u017cko zarobione w Niemczech, Austrii czy Anglii pieni\u0105dze to jeszcze nie dow\u00f3d, \u017ce ich mieszka\u0144cy zapomnieli, co znacz\u0105 takie przydro\u017cne krzy\u017ce, jak w Chojniku lub kto poszed\u0142 za kim, kiedy si\u0119 sko\u0144czy\u0142a wojna, a zacz\u0119\u0142a reforma rolna\u2026 I wci\u0105\u017c bywa, \u017ce kto\u015b zostaje wioskowym dziwakiem \u2013 Ja\u0144ciem Wodnikiem, albo innym Haratykiem, ale po kolei\u2026 <\/p>\n\n\n\n
Sam p\u00f3jdziesz sobie na sw\u00f3j  pogrzeb<\/strong>\n<\/p>\n\n\n\n
\n  A nad \u015bwiatem wisi diabe\u0142\n<\/p>\n\n\n\n
\n  A pod ziemi\u0105 siedzi diabe\u0142\n<\/p>\n\n\n\n
\n  I w kominie i na strychu\n<\/p>\n\n\n\n
\n  Siedzi to diabelne licho\n<\/p>\n\n\n\n
\n  Cicho bardzo cicho\n<\/p>\n\n\n\n
\n  Na fujarce gra[18]<\/a><\/sup><\/sup>.\n<\/p>\n\n\n\n
 Mo\u017cna by\u0142o si\u0119 znale\u017a\u0107 na marginesie wiejskiej wsp\u00f3lnoty i przez polityk\u0119, z bohatera wojennego zmieni\u0107 si\u0119 w wykl\u0119tego \u2013 tak bywa\u0142o w roku 1945, kt\u00f3ry z roku \u015bmierci oficjalnie zosta\u0142 zmieniony na rok zmartwychwstania i wiosny\u2026 Dwadzie\u015bcia jeden lat p\u00f3\u017aniej Wies\u0142aw Dymny[19]<\/a><\/sup><\/sup> napisa\u0142 opowiadanie S\u0142o\u0144ce wschodzi raz na dzie\u0144<\/em>, kt\u00f3re zaadaptowa\u0142 na scenariusz. W 1967 roku Henryk Kluba w oparciu o ten scenariusz nakr\u0119ci\u0142 film o tym samym tytule. Na pokazie przedpremierowym cenzura z oporami, ale pozwoli\u0142a pu\u015bci\u0107 S\u0142o\u0144ce wschodzi raz na dzie\u0144 <\/em>do kinowego obiegu, jednak kto\u015b musia\u0142 szepn\u0105\u0107 wy\u017cej, co to za film, bo natychmiast t\u0119 decyzj\u0119 cofni\u0119to \u2013 pono\u0107 sam W\u0142adys\u0142aw Gomu\u0142ka go ogl\u0105da\u0142 i wpad\u0142szy we w\u015bciek\u0142o\u015b\u0107, poleci\u0142 wstrzyma\u0107 dystrybucj\u0119. Re\u017cyser, by ratowa\u0107 film, wprowadzi\u0142 do\u0144 wiele poprawek. Ale dopiero po zmianie ekipy rz\u0105dz\u0105cej i doj\u015bciu do w\u0142adzy Edwarda Gierka, zdecydowano \u017ce S\u0142o\u0144ce wschodzi raz na dzie\u0144 <\/em>mo\u017ce trafi\u0107 do kin, lecz w tak zwanym w\u0105skim rozpowszechnianiu, czyli na seansach studyjnych i w DKF-ach. Premier\u0119 film mia\u0142 4 kwietnia 1972 roku, a Henryk Kluba wspomina\u0142 po latach z gorycz\u0105: \u201eWidz, kt\u00f3ry dzi\u015b ogl\u0105da S\u0142o\u0144ce\u2026<\/em>, tego nie wie, ale ja wiem, ile zosta\u0142o zepsutych dialog\u00f3w, jak zafa\u0142szowana zosta\u0142a idea\u201d[20]<\/a><\/sup><\/sup>.  <\/p>\n\n\n\n
\"\"
Plakat promuj\u0105cy film S\u0142o\u0144ce wschodzi raz na dzie\u0144<\/em>. \u0179r\u00f3d\u0142o: Gapla<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
Mimo tego S\u0142o\u0144ce wschodzi raz na dzie\u0144 <\/em>zachowa\u0142o sw\u0105 pierwotn\u0105 (tak!) si\u0142\u0119 ludowej przypowie\u015bci o walce starego \u015bwiata z nowym, kiedy ten nowy wcale nie jest lepszy\u2026 Nie b\u00f3jmy si\u0119 stwierdzenia, \u017ce film Kluby jest arcydzie\u0142em i najlepszym dotychczas filmem, jaki nakr\u0119cono o tak zwanych \u017co\u0142nierzach niez\u0142omnych, bo opowiadaj\u0105cy o nich z wiejskiej perspektywy \u2013 ich \u201enaturalnego \u015brodowiska\u201d. Nie ma te\u017c co si\u0119 dziwi\u0107 Gomu\u0142ce, Gierkowi i ich przybocznym, \u017ce bali si\u0119 tej historii buntu g\u00f3ralskiej wioski przeciw \u201ew\u0142adzy ludowej\u201d, kt\u00f3ra z bohaterskiego so\u0142tysa Haratyka (fenomenalna rola Franciszka Pieczki) uczyni\u0142a wioskowego wyrzutka i dziada\u2026 Haratyk sta\u0142 na czele beskidzkiej wsi Odkrzas le\u017c\u0105cej u st\u00f3p g\u00f3ry Ochodzitej. Dumny g\u00f3ral nie ufa\u0142 \u017cadnej w\u0142adzy, tak\u017ce tej id\u0105cej od wschodu: \u201eMy nie lubimy takich, co czyje, a nie swoje rozdaj\u0105\u201d \u2013 mawia\u0142. Nie da\u0142 wi\u0119c wiary partyzantom z Armii Ludowej, kt\u00f3rzy pewnego styczniowego dnia 1945 roku zaszli do Odkrzasu i og\u0142osili manifest Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego. Nie tylko zreszt\u0105 Haratyk \u2013 ca\u0142a wie\u015b nie ufa\u0142a s\u0142owom o jego dobrodziejstwach. Dosz\u0142o wreszcie do k\u0142\u00f3tni, w czasie kt\u00f3rej zgin\u0105\u0142 jeden z alowc\u00f3w. Partyzanci nie przewidzieli, \u017ce g\u00f3rale s\u0105 uzbrojeni.  <\/p>\n\n\n
\n
\"\"
S\u0142o\u0144ce wschodzi raz na dzie\u0144; Autor: Piotr Korczy\u0144ski<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n
Po przej\u015bciu frontu przeczucia Haratyka co do nowej w\u0142adzy okaza\u0142y si\u0119 s\u0142uszne. Urz\u0119dnicy nie chcieli pom\u00f3c g\u00f3ralom w uruchomieniu tartaku i cegielni; gardzili \u201eciemnym ludem\u201d, dok\u0142adnie  tak samo jak ich sanacyjni poprzednicy. A gdy Haratykowi dzi\u0119ki szabrowniczej wyprawie na Ziemie Odzyskane bez niczyjej pomocy udaje si\u0119 rozrusza\u0107 tartak i cegielni\u0119, a p\u00f3\u017aniej otworzy\u0107 we wsi tak\u017ce szko\u0142\u0119 \u2013 dostrzegaj\u0105 w nim gro\u017an\u0105 konkurencj\u0119, czyli \u201ewroga ludu\u201d. Charyzmatycznym wioskowym przyw\u00f3dc\u0105 zaczyna interesowa\u0107 si\u0119 Urz\u0105d Bezpiecze\u0144stwa. Haratyk trafia w ko\u0144cu do aresztu i tam przes\u0142uchiwany jest przez miejscowego szefa UB, Gorze\u0142a (Konstanty Lewkowicz, w opowiadaniu Dymnego nosi on nazwisko Kozie\u0142): <\/p>\n\n\n\n
\n  \u201e\u2013 No, a co\u015bcie robili podczas wojny?\n<\/p>\n\n\n\n
\n   \u2013 Nic \u2013 powiedzia\u0142 Haratyk. \u2013 To co zawsze.\n<\/p>\n\n\n\n
\n   \u2013 Z okupantem walczyli\u015bcie?\n<\/p>\n\n\n\n
\n   \u2013 Mo\u017cna powiedzie\u0107 tak. \n<\/p>\n\n\n\n
\n  \u2013 W Armii Ludowej, czy jak?\n<\/p>\n\n\n\n
\n   \u2013 Tak po prawdzie to\u015bmy zastrzelili ko\u0142o setki Niemc\u00f3w, bo si\u0119 nam ich konie podoba\u0142y \u2013 powiedzia\u0142 Haratyk.\n<\/p>\n\n\n\n
\n  \u2013 No w\u0142a\u015bnie. Dla sprawy koni pogrzebali\u015bcie spraw\u0119 wyzwolenia narodowego. Tak jak krwawy kat Tito sprzeda\u0142 lud za kilka dolar\u00f3w. I dlatego chc\u0119 wam powiedzie\u0107 Haratyk, nie jest za p\u00f3\u017ano, aby wr\u00f3ci\u0107 ze z\u0142ej drogi. Cegielni\u0119 i tartak upa\u0144stwowimy, wy si\u0119 zapiszecie do partii i wybijecie sobie z g\u0142owy takie tam samowolne organizowanie mas ludowych. Kto nie jest z nami, ten jest przeciw nam i my ju\u017c z tym damy sobie rad\u0119, i poka\u017cemy, jak rewolucyjny lud karze zdrajc\u00f3w i kontrrewolucjonist\u00f3w. My chcemy wam, Haratyk, pom\u00f3c. Zgoda?. \n<\/p>\n\n\n\n
\n   \u2013 Nie \u2013 powiedzia\u0142 Haratyk.\n<\/p>\n\n\n\n
\n  \u2013 Co nie? \u2013 zdziwi\u0142 si\u0119 Kozie\u0142.\n<\/p>\n\n\n\n
\n   \u2013 Ani cegielnia, ani tartak, ani nic nie b\u0119dzie wasze. To jest nasze. \u00abW\u0142asno\u015b\u0107 ludu\u00bb, tak jest napisane na bramie i nikt nam tego nie odbierze, dop\u00f3ki ja jestem Haratyk.\n<\/p>\n\n\n\n
\n  \u2013 Dajemy wam tydzie\u0144 czasu do namys\u0142u \u2013 powiedzia\u0142 Kozie\u0142 i zawo\u0142a\u0142, \u017ceby wyprowadzi\u0107 Haratyka\u201d[21]<\/a><\/sup><\/sup>.\n<\/p>\n\n\n\n
Jak by\u0142o do przewidzenia, Haratyk nie zmieni\u0142 zdania. Wr\u0119cz przeciwnie, rozkaza\u0142 swym ludziom zniszczy\u0107 i tartak, i cegielni\u0119, a nast\u0119pnie wszyscy z broni\u0105 poszli do lasu. Tam trzymali si\u0119 d\u0142ugo, aby wreszcie ulec zmasowanym si\u0142om UB, Korpusu Bezpiecze\u0144stwa Wewn\u0119trznego i milicji. Haratyk poszed\u0142 do wi\u0119zienia na d\u0142ugie lata. Do 1956 roku siedzia\u0142, jak skrupulatnie zanotowa\u0142 Wies\u0142aw Dymny. Przytoczony fragment z opowiadania S\u0142o\u0144ce wschodzi raz na dzie\u0144 <\/em>ukazuje dobrze znan\u0105 i udokumentowan\u0105 perfidi\u0119 totalitaryzmu, kt\u00f3ry podszywa\u0142 si\u0119 pod w\u0142adz\u0119 ludow\u0105. Haratyk sta\u0142 si\u0119 ofiar\u0105 stalinizmu jak tysi\u0105ce mniej lub bardziej jemu podobnych. Mimo si\u0142y charakteru, mimo zas\u0142ug dla swej spo\u0142eczno\u015bci po powrocie do Odkrzasu by\u0142 ju\u017c tylko wioskowym dziadem, do kt\u00f3rego starzy si\u0119 nie przyznawali, a kt\u00f3rego m\u0142odzi nie pami\u0119tali\u2026  <\/p>\n\n\n\n
\"\"
Ryszard Filipski, Stanis\u0142aw Gronkowski, S\u0142o\u0144ce wschodzi raz na dzie\u0144<\/em>, Autor: Tadeusz Kubiak, Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
 Scenariusz Wies\u0142awa Dymnego i muzyka Zygmunta Koniecznego w S\u0142o\u0144ce wstaje raz na dzie\u0144 <\/em>przenosz\u0105 nas w \u015bwiat niby powojenny, ale jakby przetworzony przez ludow\u0105 klechd\u0119. Podobnie jest z obrazem. Zdj\u0119cia Wies\u0142awa Zdorta, praca kamery Mieczys\u0142awa Lewandowskiego i monta\u017c Miros\u0142awy Garlickiej-Jaworskiej burz\u0105, najpro\u015bciej m\u00f3wi\u0105c, percepcj\u0119 rzeczywisto\u015bci. Perspektywa, jak w dzie\u0142ach wiejskich artyst\u00f3w osobnych, poddana jest prawom emocji, a nie prawom fizyki. Bywa, \u017ce bohaterowie filmu staj\u0105 si\u0119 fizycznie pot\u0119\u017cni, jak olbrzymi z obraz\u00f3w Goi, kt\u00f3rzy nie\u015bwiadomi swej wielko\u015bci szerz\u0105 przera\u017cenie w okolicy, przez kt\u00f3r\u0105 przechodz\u0105. Niezapomniana jest mi\u0119dzy innymi scena przej\u015bcia przez Odkrzas sowieckiego frontu, kiedy gigantyczny czo\u0142g, jakby przedpotopowy smok lub gad z Apokalipsy, strzela do uciekaj\u0105cych Niemc\u00f3w.  <\/p>\n\n\n\n
Za tym wszystkim sta\u0142 dobrze znany ch\u0142opom \u2013 czart. Wies\u0142aw Dymny, wzorem ludowych przypowie\u015bci,  z\u0142em szerz\u0105cym si\u0119 w Odkrzasie <\/em>obarczy\u0142 te\u017c diab\u0142a, kt\u00f3ry bli\u017cej jest ludzi ni\u017c B\u00f3g. \u201e\u2013 Co to jest, \u017ce na Ochodzitej diab\u0142y zacz\u0119\u0142y ta\u0144cowa\u0107? \u2013 dziwi si\u0119 Waliczek (Bogus\u0142aw Sochnacki). \u2013 One ta\u0144cuj\u0105, gdy czuj\u0105 w powietrzu krew \u2013 powiedzia\u0142 Moska\u0142a (Zdzis\u0142aw Maklakiewicz)\u201d. Taki dialog prowadz\u0105 sobie mieszka\u0144cy Odkrzasu, kiedy w styczniowy dzie\u0144 do wsi wchodz\u0105 alowcy z \u201edobr\u0105 nowin\u0105\u201d z Lublina. By\u0142 diabe\u0142 obecny i w scenie fina\u0142owej, kiedy UB i KBW rozbi\u0142o g\u00f3ralski oddzia\u0142, a jego osaczony harna\u015b \u2013 Haratyk, szed\u0142, by si\u0119 podda\u0107: \u201eSzed\u0142 do zakr\u0119tu, za kt\u00f3rym le\u017cy wielki g\u0142az. Ska\u0142a z wybitym, wielkim jak chleb kopytem. To jest kopyto diab\u0142a od czasu, kiedy ten diabe\u0142 goni\u0142 Ondraszka. Ondraszek w tym miejscu przeskoczy\u0142 Czadeczk\u0119, a diabe\u0142 nie m\u00f3g\u0142 tego zrobi\u0107, wi\u0119c chcia\u0142 w niego rzuci\u0107 t\u0105 ska\u0142\u0119. Ale ska\u0142a by\u0142a za Ondraszkiem i nie da\u0142a si\u0119 podnie\u015b\u0107, wi\u0119c diabe\u0142 z w\u015bciek\u0142o\u015bci\u0105 kopn\u0105\u0142 j\u0105 i zosta\u0142o wypalone na tej skale jego kopyto. Jest ono do dzi\u015b. [\u2026] Jest to \u015bwie\u017cy \u015blad, jakby dzisiaj przybita piecz\u0105tka\u201d[22]<\/a><\/sup><\/sup>. Za t\u0105 ska\u0142\u0105 czekali na Haratyka ubowcy, kt\u00f3rzy zakuli go w kajdany i poprowadzili w dolin\u0119 na d\u0142ugie wi\u0119zienie[23]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n
Nunczako, czyli cepy<\/strong>\n<\/p>\n\n\n\n
Haratyk z so\u0142tysa sta\u0142 si\u0119 dziadem \u2013 musia\u0142 \u201esam i\u015b\u0107 sobie na pogrzeb\u201d \u2013 jak g\u0142osi ludowe przekle\u0144stwo[24]<\/a><\/sup><\/sup>. No i poszed\u0142\u2026 Mo\u017ce Haratyk, to dziad z Konopielki<\/em> (re\u017c. Witold Leszczy\u0144ski, 1981)? Twarz ta sama \u2013 Franciszka Pieczki[25]<\/a><\/sup><\/sup>, a i gadka jednaka \u2013 przestrzeganie przed nowym, za kt\u00f3rym kryje si\u0119 diabe\u0142. \u201eEch, widz\u0119, \u017ce ju\u017c nigdzie pokoju nie ma\u2026, nawet u was diabe\u0142 penietruje\u2026\u201d. I wieszczy dalej dziad w cha\u0142upie Kaziuka (r\u00f3wnie co Franciszek Pieczka fenomenalny Krzysztof Majchrzak): \u201eOd porz\u0105dku ludkowie moi jest Pamb\u00f3g \u2013 On pilnuje, \u017ceby wszystko sz\u0142o jak trzeba i by\u0142o jak na pocz\u0105tku, teraz, zawsze i na wieki wiek\u00f3w amen. A diabe\u0142 chce zmienia\u0107. Ulepsza\u0107. S\u0142yszycie? \u2013 ulepsza\u0107. Ju\u017c jemu ma\u0142o, \u017ce krowa cieli si\u0119; gdzie tam, on chce \u017ceby si\u0119 \u017arebi\u0142a. Ooo, do czego idzie\u2026 Krowy b\u0119do si\u0119 \u017arebili, koby\u0142y cielili, owieczki prosili, ch\u0142op z ch\u0142opem spa\u0107 b\u0119dzie, baba z bab\u0105, wilki lata\u0107 b\u0119d\u0105, bociany p\u0142ywa\u0107, s\u0142o\u0144ce wzejdzie na zachodzie, a zajdzie na wschodzie!\u201d. I i\u015bci si\u0119 to przekle\u0144stwo niespodziewanie w kaziukowej \u201echo\u0142pie\u201d, w kt\u00f3rej zamieszka\u0142a m\u0142oda \u201euczycielka\u201d\u2026 Wszyscy pami\u0119tamy fina\u0142ow\u0105 scen\u0119, w kt\u00f3rej Kaziuk ow\u0142adni\u0119ty \u201enowym\u201d, zamiast jak \u201ePamb\u00f3g\u201d przykaza\u0142, kosi\u0107 \u017cyto sierpem, wzi\u0105\u0142 i zacz\u0105\u0142 go siec kos\u0105[26]<\/a><\/sup><\/sup>.  <\/p>\n\n\n\n
Sw\u0105 Konopielk\u0119 <\/em>Witold Leszczy\u0144ski ko\u0144czy jak Georg Roy Hill Butcha Cassidy\u2019ego i Sundance\u2019a Kida <\/em>zatrzymuj\u0105c nagle swych bohater\u00f3w przed scen\u0105 ostatecznej konfrontacji, ale dalsze losy Kaziuka (tak\u017ce \u015bwietnie zagranego przez Majchrzaka) poznajemy w innym filmie Leszczy\u0144skiego \u2013 Siekierezadzie<\/em>, kt\u00f3ra sw\u0105 premier\u0119 mia\u0142a w 1986 roku[27]<\/a><\/sup><\/sup>. Tu Kaziuk \u2013 oszala\u0142y z b\u00f3lu i mi\u0142o\u015bci do niewiernej \u017cony \u2013 r\u0105bie siekier\u0105 sto\u0142y na wiejskiej zabawie. Straszny jest w swym widzie, w swym zapami\u0119taniu do kobiety, kt\u00f3ra niewarta jest jego uczucia. Taka nieszcz\u0119\u015bliwa mi\u0142o\u015b\u0107 tak\u017ce mo\u017ce uczyni\u0107 z szanowanego gospodarza, ba \u2013 nawet kowala! \u2013 dziada i wiejskiego autsajdera\u2026 Spotka\u0142em i takiego, a nawet dw\u00f3ch \u2013 rodzonych braci. Edek by\u0142 kowalem; Kazik mia\u0142 zosta\u0107 in\u017cynierem.     <\/p>\n\n\n\n
   \u201eJak si\u0119 wszystko dziwnie plecie\u201d \u2013 \u017cycie z filmem, a film z \u017cyciem. Tak, bo i kino mia\u0142o w \u017cyciu wsi swoje znaczenie bez ma\u0142a magiczne. Kino objazdowe[28]<\/a><\/sup><\/sup>, albo seans w bieckim kinie Farys \u2013 mog\u0142o zmieni\u0107 cz\u0142owiekowi \u017cycie, cho\u0107by odcinek Czterech pancernych i psa\u2026<\/em> W latach siedemdziesi\u0105tych (i kolejnych tak\u017ce) po wsiach wci\u0105\u017c jeszcze du\u017co by\u0142o pochowanej broni. Opowie\u015bci o tym, \u017ce podczas po\u017caru stra\u017c czeka\u0142a z gaszeniem domu, a\u017c pod jego dachem wybuchnie ca\u0142a amunicja nie by\u0142y wcale przesadzone, a ju\u017c na pewno tyczy\u0142o si\u0119 to Ku\u017ani. Dwaj m\u0142odzi kowale, z dw\u00f3ch s\u0105siednich wiosek rywalizowali z sob\u0105, kt\u00f3ry jest lepszy i by\u0142 to sp\u00f3r odziedziczony po swych ojcach i dziadach. Po seansie w remizie, kiedy operator zwin\u0105\u0142 ju\u017c p\u0142\u00f3tno ekranu, Edek zapowiedzia\u0142 Gienkowi, \u017ce poka\u017ce mu w jego w\u0142asnej ku\u017ani, i\u017c jest taki odwa\u017cny jak za\u0142oganci Rudego 102 \u2013 i ich sp\u00f3r raz na zawsze b\u0119dzie sko\u0144czony. Gienek zaintrygowany, przysta\u0142 na to i zaprosi\u0142 Edka honorowo na w\u00f3dk\u0119 w swojej ku\u017ani \u2013 niech pokazuje. <\/p>\n\n\n
\n
\"\"
Kowal Edek; Autor: Piotr Korczy\u0144ski<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n
W um\u00f3wiony dzie\u0144 zeszli si\u0119 w ku\u017ani Gienka pod Kozi\u0105 G\u00f3rk\u0105. By\u0142o i kilku innych ch\u0142opak\u00f3w, ciekawych co Edek poka\u017ce \u2013 ka\u017cdy z flaszk\u0105 bimbru. Edek te\u017c z Babie\u0144ca przyni\u00f3s\u0142 w jednej kieszeni butelk\u0119 samogonu, a w drugiej \u2013 granat. Odsun\u0119\u0142o si\u0119 towarzystwo od niego, a  do Gienka powiedzia\u0142, by dawa\u0142 garnek z wod\u0105, \u017ce w nim ten granat ugotuje na palenisku ku\u017ani jak jajko na twardo. Jak powiedzia\u0142 tak zrobi\u0142. Gienek z kolegami wyszli na zewn\u0105trz i obserwowali przez okienko i szpary w \u015bcianie poczynania \u015bmia\u0142ka. A Edek jednostajnymi ruchami miecha podtrzymywa\u0142 ogie\u0144 na palenisku, a\u017c woda zacz\u0119\u0142a wrze\u0107. W tym momencie m\u0119\u017cczyznom pu\u015bci\u0142y nerwy i odskoczyli od \u015bciany ku\u017ani. Za chwil\u0119 us\u0142yszeli wybuch. Gdy wbiegli do \u015brodka i podnie\u015bli le\u017c\u0105cego kowala okaza\u0142o si\u0119, \u017ce od\u0142amki wybi\u0142y mu oko, urwa\u0142y trzy palce u r\u0119ki i kawa\u0142 stopy. Edek sta\u0142 si\u0119 inwalid\u0105 wojennym trzydzie\u015bci lat po wojnie, ale rywalizacj\u0119 z Gienkiem wygra\u0142 \u2013 do niego wi\u0119cej zacz\u0119\u0142o gospodarzy zaje\u017cd\u017ca\u0107, by podkuwa\u0142 im konie. Dlaczego? A z czystej ciekawo\u015bci, by zobaczy\u0107 szklane oko kowala. Edek wiedzia\u0142 co robi, p\u00f3ki si\u0119 nieszcz\u0119\u015bliwie nie zakocha\u0142. <\/p>\n\n\n\n
Edek pochodzi\u0142 z bogatego domu. Jego ojciec jako pierwszy gospodarz we wsi mia\u0142 po wojnie traktor. Tyle tylko, \u017ce Edek by\u0142 trunkowy bardzo, a o o\u017cenku zacz\u0105\u0142 my\u015ble\u0107 po czterdziestce \u2013 na wsi p\u00f3\u017ano, du\u017co za p\u00f3\u017ano. Kt\u00f3rego\u015b lata, gdy pomaga\u0142 w om\u0142otach u jednego gospodarza, wpad\u0142a mu w zdrowe oko jego c\u00f3rka. Wprawdzie nie by\u0142a ani zbyt urodziwa, ani m\u0105dra \u2013 ledwo sko\u0144czy\u0142a podstaw\u00f3wk\u0119, ale potrafi\u0142a przygada\u0107 \u201epo \u0142acinie\u201d tak, \u017ce ch\u0142opy bledli, pali\u0142a popularne i wypi\u0107 te\u017c mog\u0142a niezgorzej. Edek zakocha\u0142 si\u0119 na zab\u00f3j, a ojciec by\u0142 mu przychylny, bo kowal mia\u0142 spory kawa\u0142ek pola i solidne zabudowania gospodarcze nie licz\u0105c ku\u017ani. Dziewczynie jednak nie w g\u0142owie, a tym bardziej w sercu by\u0142 Edek. Osiemnastolatka kocha\u0142a Bruce\u2019a Lee. Edek mia\u0142 pecha, bo nawet on ze wszystkimi swoimi granatami schowanymi pod dachem ku\u017ani (i karabinem trzymanym w ulu) nie m\u00f3g\u0142 si\u0119 r\u00f3wna\u0107 z tym Chi\u0144czykiem. Po obejrzeniu Wej\u015bcia smoka<\/em> w kinie Farys w Bieczu (objazdowe nie mia\u0142y takiego repertuaru) zrobi\u0142a sobie z dw\u00f3ch kij\u00f3w i sznurka nunczako i nie rozstawa\u0142a si\u0119 z nim ani na krok, \u0107wicz\u0105c nim walk\u0119 gdzie popadnie. Zaiste by\u0142 to dziwny widok, gdy za fikaj\u0105c\u0105 z dwoma kijami dziewczyn\u0105 w d\u017cinsach ku\u015btyka\u0142 dojrza\u0142y m\u0119\u017cczyzna w baranicy na g\u0142owie i d\u0142ugim we\u0142nianym p\u0142aszczu. Edek by\u0142 tak zakochany, \u017ce nie widzia\u0142 niczego i by\u0142 g\u0142uchy na wszystko, nawet na drwiny niedawnych koleg\u00f3w od kieliszka. Sko\u0144czy\u0142a si\u0119 ta historia klasycznie, czyli \u017ale \u2013 rozpi\u0142 si\u0119 kowal kompletnie, zamkn\u0105\u0142 ku\u017ani\u0119[29]<\/a><\/sup><\/sup>, zdziadowa\u0142 gospodark\u0119, a gwo\u017adziem do jego trumny sta\u0142 si\u0119 traktor po ojcu, kt\u00f3ry rdzewia\u0142 w pokrzywach przy drodze. Musia\u0142 go kto\u015b wypatrzy\u0107, przeje\u017cd\u017caj\u0105c t\u0105 drog\u0105, bo kt\u00f3rego\u015b dnia zawita\u0142o w obej\u015bciu Edka dw\u00f3ch Niemc\u00f3w i zaoferowali za grata tak zawrotn\u0105 sum\u0119 pieni\u0119dzy, \u017ce Edek po jej zainkasowaniu rozpi\u0142 si\u0119 kompletnie i jego w\u0105troba tego ju\u017c nie wytrzyma\u0142a. W ostatnich latach \u017cycia, czyli dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych, ten gospodarski syn, jak proszalny dziad \u017cebra\u0142 na butelk\u0119 taniego wina pod sklepem, by je wypi\u0107 razem z\u2026 Zebem Macahanem \u2013 tak dzieci ochrzci\u0142y jednego z pijak\u00f3w zafascynowane serialem Jak zdobywano Dziki Zach\u00f3d<\/em>[30]<\/a><\/sup><\/sup>. Traktor, jako unikat, cieszy pewnie zwiedzaj\u0105cych jakiego\u015b muzeum techniki w Niemczech, a mo\u017ce te\u017c jest jako rekwizyt wypo\u017cyczany do film\u00f3w \u2013 kto wie\u2026 <\/p>\n\n\n\n
Kowal Edek mia\u0142 starszego brata Kazika, jeszcze bardziej uzdolnionego technicznie. Kazik dosta\u0142 si\u0119 na Politechnik\u0119 Krakowsk\u0105, ale tam tak nieszcz\u0119\u015bliwie  zakocha\u0142 si\u0119 w miastowej pannie, \u017ce popad\u0142 w ob\u0142\u0119d. Wr\u00f3ci\u0142 na wie\u015b i wegetowa\u0142 jeszcze d\u0142ugie lata w \u201echo\u0142pie w paryji\u201d pami\u0119taj\u0105c o  tej jednej, kt\u00f3ra go nie chcia\u0142a \u2013  wreszcie si\u0119 powiesi\u0142. Gdy wspominam Kazika, to przypomina mi si\u0119 Micha\u0142 Toporny (Franciszek Trzeciak) z arcydzie\u0142a Grzegorza Kr\u00f3likiewicza Ta\u0144cz\u0105cy jastrz\u0105b <\/em>z 1978 roku[31]<\/a><\/sup><\/sup>. Jest Toporny bohaterem archetypicznym dla historii wsi \u2013 wiejski syn, kt\u00f3ry ma aspiracje, chce zdoby\u0107 wykszta\u0142cenie i pozycj\u0119, ale cen\u0105 jest zerwanie ze sw\u0105 wiejsk\u0105 wsp\u00f3lnot\u0105, dla kt\u00f3rej staje si\u0119 nie tylko obcym, ale i wrogiem\u2026 Taniec jastrz\u0119bia to ko\u0142owanie na niebie. Toporny jest w zakl\u0119tym kr\u0119gu \u2013 mimo wszystkich awans\u00f3w, okupionych gorzkimi wyborami, wraca sk\u0105d wyszed\u0142 \u2013 do rodzinnej rudery \u2013 \u201echo\u0142py w paryji\u201d, kt\u00f3r\u0105 na ko\u0144cu niszcz\u0105 jego synowie. Dla  wsi Toporny sta\u0142 si\u0119 renegatem po tym, jak chcia\u0142 im podarowa\u0107 \u2013 w swym mniemaniu \u2013 \u201ez\u0142oty r\u00f3g\u201d post\u0119pu, a zosta\u0142 mu w r\u0119kach tylko sznur. Odrzucony przez \u201erodak\u00f3w\u201d ze wsi; odrzucony przez pan\u00f3w z miasta zgin\u0105\u0142. Otwartym pozostaje kwestia, co z jego synami, przyrodnimi bra\u0107mi, kt\u00f3rych ojciec by\u0142 ma\u0142orolnym ch\u0142opem z rzeszowskiego, czy czeka ich \u017cycie, jak w \u201epowidokach\u201d Grzegorza Kr\u00f3likiewicza\u2026 Na pewno obaj wiedz\u0105 jedno: \u201eTrza by\u0107 w butach na weselu\u201d, je\u015bli nawet uwieraj\u0105[32]<\/a><\/sup><\/sup>! <\/p>\n\n\n\n
Kosa na sztorc<\/strong>\n<\/p>\n\n\n\n
Dw\u00f3ch wielkich re\u017cyser\u00f3w filmowych zmierzy\u0142o si\u0119 z dramatem Wesele <\/em>Stanis\u0142awa Wyspia\u0144skiego \u2013 pierwsz\u0105 adaptacj\u0119 spod r\u0119ki Andrzeja Wajdy z 1973 roku zgodnie okrzykni\u0119to arcydzie\u0142em; drug\u0105 \u2013 Wojciecha Smarzowskiego z 2004 roku uznano za udan\u0105 satyr\u0119 spo\u0142ecze\u0144stwa wiejskiego zagubionego w nowej globalnej rzeczywisto\u015bci. Niekt\u00f3rzy krytycy sarkali, \u017ce to satyra zbyt przerysowana i nieprawdziwa. Mylili si\u0119. Smarzowski nakr\u0119ci\u0142 nie mniej powa\u017cn\u0105 wersj\u0119 Wesela <\/em>ni\u017c mistrz Wajda, a mo\u017ce z ducha nawet i bli\u017csz\u0105 zamys\u0142owi Wyspia\u0144skiego. Wojciech Smarzowski wychowywa\u0142 si\u0119 niedaleko Biecza, Tarnowa i Gorlic (urodzi\u0142 si\u0119 w Korczynie), wi\u0119c dobrze zna specyfik\u0119 tego wyj\u0105tkowego \u201eporabacyjnego tr\u00f3jk\u0105ta\u201d. Nie, jego Wesele <\/em>nie jest \u017cadn\u0105 satyr\u0105 \u2013 nie wszystko co budzi \u015bmiech, jest komedi\u0105, to wiedzieli dobrze ju\u017c Szekspir, Molier i Wyspia\u0144ski te\u017c o tym pami\u0119ta\u0142. Film Smarzowskiego jest kreacj\u0105, ale gdyby stan\u0105\u0142 z kamer\u0105 jak dokumentalista (tylko niewidzialny), na kt\u00f3rym\u015b weselu pod Jas\u0142em, to powsta\u0142by r\u00f3wnie dobry film, a mo\u017ce jeszcze lepszy \u2013 krytycy w Warszawie czy Krakowie krzyczeliby jeszcze g\u0142o\u015bniej, \u017ce to niemo\u017cliwe, by w\u00f3dka tak \u201esmaczy\u0142a\u201d, bigos by\u0142 zepsuty, a na zapleczu sali weselnej wybi\u0142o szambo! No i jeszcze ten gospodarz Wies\u0142aw Wojnar (Marian Dzi\u0119dziel), kt\u00f3ry jest zdolny diab\u0142u zaprzeda\u0107 dusz\u0119, byle tylko ca\u0142a okolica m\u00f3wi\u0142a przez najbli\u017csze dwa miesi\u0105ce jakie to c\u00f3rce wyprawi\u0142 weselisko\u2026 <\/p>\n\n\n\n
\"\"
Kosa; Autor: Piotr Korczy\u0144ski<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\n  Powiadaj\u0105, \u017ce ch\u0142op g\u0142upi,\n<\/p>\n\n\n\n
\n  Nie posiada \u017cadnej szko\u0142y,\n<\/p>\n\n\n\n
\n  Rz\u0105d podatki z niego \u0142upi\n<\/p>\n\n\n\n
\n  I buduje krymina\u0142y.\n<\/p>\n\n\n\n
\n  Jasielsko policja\n<\/p>\n\n\n\n
\n  Sami ko\u0142odzieje,\n<\/p>\n\n\n\n
\n  Komendant skurwysyn,\n<\/p>\n\n\n\n
\n  A reszta z\u0142odzieje[33]<\/a><\/sup><\/sup>.\n<\/p>\n\n\n\n
Tak, sami z siebie si\u0119 \u015bmiejemy, ogl\u0105daj\u0105c Wesele <\/em>Smarzowskiego \u2013 pani\u0105 m\u0142od\u0105 w ci\u0105\u017cy, pana m\u0142odego, kt\u00f3ry da\u0142 przekona\u0107 si\u0119 do o\u017cenku drogim samochodem, ksi\u0119dza opowiadaj\u0105cego dyrdyma\u0142y z kazalnicy i \u0142asego na pieni\u0105dze, gospodarza i gospodyni\u0119 \u2013 pa\u0144stwa Wojnar\u00f3w stwarzaj\u0105cych pozory wzorcowej rodziny we wsi\u2026 No i najwa\u017cniejsi \u2013 miejscowi notable \u2013 pr\u00f3cz ksi\u0119dza, weterynarz, notariusz, policjanci \u2013 sami \u201eko\u0142odzieje\u201d. Jedynie dziadek panny m\u0142odej trzyma si\u0119 zasad. Komplikuje ca\u0142y plan Wojnara, twardo i uparcie mu powtarzaj\u0105c: \u201eZimi nie \u0142oddom\u201d, kt\u00f3r\u0105 to ojciec panny m\u0142odej przeznaczy\u0142 jako zap\u0142at\u0119 gangsterom za drogi samoch\u00f3d.  <\/p>\n\n\n\n
Wydaje si\u0119, \u017ce oto Smarzowski pokazuje ju\u017c wsp\u00f3lnot\u0119 wiejsk\u0105 po jej rozpadzie, ca\u0142kowitej degrengoladzie, kt\u00f3r\u0105 maj\u0105 podkre\u015bli\u0107 \u201eprzebitki\u201d z wisz\u0105cym w magazynku remizy obrazem Grottgera, czy o\u017cywione pastele Wyspia\u0144skiego (\u015bpi\u0105ce dzieci). Ogl\u0105damy to wszystko z dw\u00f3ch perspektyw \u2013 \u201ekamery g\u0142\u00f3wnej\u201d i kamery weselnego kamerzysty – cz\u0142owieka, kt\u00f3ry tak jak gangsterzy jest (jednak nie do ko\u0144ca\u2026) z zewn\u0105trz tej wsp\u00f3lnoty. To co \u201ekameruje\u201d jest niczym didaskalia w sztuce \u2013 nadaje sens i okre\u015bla dan\u0105 scen\u0119.  <\/p>\n\n\n\n
\n  Chwoli\u0142a\u015b si\u0119 Mary\u015b,\n<\/p>\n\n\n\n
\n  \u017be tw\u00f3j Ja\u015b urodny,\n<\/p>\n\n\n\n
\n  Siedzi kot na piecu\n<\/p>\n\n\n\n
\n  Do niego podobny.\n<\/p>\n\n\n\n
\n  Id\u017a Marysiu do ogr\u00f3dka,\n<\/p>\n\n\n\n
\n  Podzi\u0119kuj\u017ce kwiatkom,\n<\/p>\n\n\n\n
\n  \u017be\u015b si\u0119 ju\u017c wyda\u0142a,\n<\/p>\n\n\n\n
\n  Nie zosta\u0142a\u015b ciotkom. \n<\/p>\n\n\n\n
\n  Widzio\u0142em jo Mary\u015b w lesie,\n<\/p>\n\n\n\n
\n  Jak tw\u00f3j wionek bocian niesie,\n<\/p>\n\n\n\n
\n  Jo mu m\u00f3wie po\u0142\u00f3\u017c, po\u0142\u00f3\u017c,\n<\/p>\n\n\n\n
\n  A on dalej ponius, ponius,\n<\/p>\n\n\n\n
\n  Polic se Marysiu,\n<\/p>\n\n\n\n
\n  Wszystkie kicki w dachu,\n<\/p>\n\n\n\n
\n  Tyle bedzies mia\u0142a\n<\/p>\n\n\n\n
\n  W piers\u0105 nock\u0119 strachu. \n<\/p>\n\n\n\n
Strach, \u017ceby si\u0119 nie wyda\u0142o\u2026 Strach, \u017ceby si\u0119 nie \u015bmiali\u2026 Strach, \u017ceby si\u0119 nie zosta\u0142o odrzuconym\u2026 Strach powoduje Wojnarowym post\u0119powaniem, ale i nie tylko. Ma dobre intencje \u2013 chce pom\u00f3c c\u00f3rce, kt\u00f3ra pogubi\u0142a si\u0119 w nieszcz\u0119\u015bliwej mi\u0142o\u015bci \u2013 lecz wiadomo co jest brukowane dobrymi intencjami\u2026 Z\u0142e ci\u0105gnie go na manowce i wci\u0105ga w matni\u0119. Po kolei traci wszystko \u2013 maj\u0105tek, \u017con\u0119, kt\u00f3ra odchodzi z dawnym narzeczonym, c\u00f3rk\u0119, kt\u00f3ra dowiaduje si\u0119 prawdy o \u201etransakcji\u201d z panem m\u0142odym. W jednej chwili z szanowanego gospodarza (\u201eWojnar jestem\u201d) zmienia si\u0119 w pariasa \u2013 to wszystko, czego si\u0119 obawia\u0142, dopad\u0142o go. \u201eTrza by\u0107 w butach na weselu\u201d \u2013 m\u00f3wi nad ranem do nielicznych, potrafi\u0105cych jeszcze usta\u0107 na nogach weselnik\u00f3w. K\u0142adzie na stole but z\u0142odzieja, kt\u00f3ry znalaz\u0142 w schowku zamiast pieni\u0119dzy i ko\u0144czy wesele. \u201eWypierdala\u0107!\u201d \u2013 krzyczy do weselnik\u00f3w. \u201eSam p\u00f3jdzie sobie na pogrzeb\u201d: <\/p>\n\n\n\n
\n  Turbuj\u0105 si\u0119 ludzie o mnie,\n<\/p>\n\n\n\n
\n  \u017be nie maj\u0105 miejsca dla mnie,\n<\/p>\n\n\n\n
\n  A ja miejsce sobie zrobie\n<\/p>\n\n\n\n
\n  Na cmentarzu w ciemnym grobie.\n<\/p>\n\n\n\n
\n  Nie b\u0119de si\u0119 ju\u017c \u017ceniu\u0142,\n<\/p>\n\n\n\n
\n  Bo mi baby nie trza,\n<\/p>\n\n\n\n
\n  Wole na tym zbo\u017cu\n<\/p>\n\n\n\n
\n  Wychowa\u0107 se wieprza.\n<\/p>\n\n\n\n
\n  Nie b\u0119d\u0119 si\u0119 ju\u017c \u017ceniu\u0142,\n<\/p>\n\n\n\n
\n  A\u017c mi sto lat minie,\n<\/p>\n\n\n\n
\n  A\u017c mi si\u0119 kutasik\n<\/p>\n\n\n\n
\n  W obwarzanek zwinie.\n<\/p>\n\n\n\n
\n  Skoro\u0142e\u015b mnie Bo\u017ce,\n<\/p>\n\n\n\n
\n  Ale nie wiem za co,\n<\/p>\n\n\n\n
\n  Czy za jedn\u0105 nock\u0119,\n<\/p>\n\n\n\n
\n  Czy za ca\u0142e lato.\n<\/p>\n\n\n\n
\"\"
Plakat promuj\u0105cy film Wesele<\/em> Wojciecha Smarzowskiego. \u0179r\u00f3d\u0142o: Gapla<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
Wojnar przegra\u0142, zosta\u0142 pot\u0119piony, wy\u015bmiany, spad\u0142 na dno. \u201eOsta\u0142 mu si\u0119 jeno sznur\u2026\u201d. Nie! Wcale nie. Czeka na niego \u201echo\u0142pa w paryji\u201d \u2013 dom z\u0142y[34]<\/a><\/sup><\/sup>, omijany z daleka \u2013 dom dla odmie\u0144ca, dziwaka, dawnego gospodarza, kt\u00f3ry tak zosta\u0142 pot\u0119piony, \u017ce ju\u017c tylko mo\u017ce zosta\u0107 \u015bwi\u0119tym\u2026 Kaziu Patyk, Fioletowy Mietek, Ja\u0144cio Wodnik, Haratyk, Kaziuk, kowal Edek, Micha\u0142 Toporny, Wies\u0142aw Wojnar[35]<\/a><\/sup><\/sup>\u2026  Na koniec, zamiast puenty, zbyt oczywistej, \u017ce dobry film o wsi nie mo\u017ce obej\u015b\u0107 si\u0119 bez w\u0105tku wioskowego dziwaka, kt\u00f3rego \u017cycie, jak w soczewce, skupia los ca\u0142ej gromady, przedstawi\u0119 Szczepana Much\u0119, kt\u00f3ry po swojemu odkry\u0142, \u017ce diabe\u0142 na wsi jest \u201ecz\u0119\u015bci\u0105 tej si\u0142y, kt\u00f3ra wiecznie z\u0142a pragn\u0105c, wiecznie czyni dobro\u201d[36]<\/a><\/sup><\/sup>.   <\/p>\n\n\n\n
 Szczepan Mucha urodzi\u0142 si\u0119 16 grudnia 1908 roku w biednej, wielodzietnej rodzinie we wsi St\u0119pie\u0144 w powiecie sieradzkim. Jego rodzice gospodarowali na sze\u015bciu morgach piachu, a do wy\u017cywienia mieli a\u017c dziewi\u0119cioro dzieci. Dla Szczepana starczy\u0142o pieni\u0119dzy na jedynie trzy klasy szko\u0142y powszechnej. Z o\u017cenkiem musia\u0142 czeka\u0107 jak na owe czasy bardzo d\u0142ugo, bo do trzydziestego roku \u017cycia, z prozaicznego, a wielce przykrego powodu \u2013 jego rodzice nie mieli pieni\u0119dzy na wesele. Kiedy je wreszcie uzbierali, o\u017ceni\u0142 si\u0119 z c\u00f3rk\u0105 bogatego gospodarza z Szal. My\u015bla\u0142 wtedy, \u017ce z\u0142apa\u0142 Pana Boga za nogi, \u017ce dzi\u0119ki temu jego sytuacja si\u0119 poprawi. Ale \u017cona otrzyma\u0142a niewielkie wiano, bo rodze\u0144stwa mia\u0142a jeszcze wi\u0119cej ni\u017c pan m\u0142ody \u2013 jedena\u015bcioro.  <\/p>\n\n\n\n
Nowo\u017ce\u0144cy zamieszkali u te\u015bci\u00f3w w Szalach, a Mucha wr\u00f3ci\u0142 do swej ulubionej pracy w lesie. Tutaj od najm\u0142odszych lat czu\u0142 si\u0119 najlepiej. Terminowa\u0142 jako robotnik le\u015bny, drwal, wreszcie zosta\u0142 pomocnikiem gajowego. Po roku ma\u0142\u017ce\u0144stwa urodzi\u0142 mu si\u0119 syn, ale szcz\u0119\u015bcie rodzinne przerwa\u0142 nagle wybuch wojny we wrze\u015bniu 1939 roku. Niemcy wywie\u017ali Szczepana Much\u0119 na przymusowe roboty do Rajchu, gdzie pracowa\u0142 u r\u00f3\u017cnych bauer\u00f3w. Po wojnie wr\u00f3ci\u0142 do domu i pracy w lesie. W 1958 roku awansowa\u0142 na gajowego i zacz\u0105\u0142 budow\u0119 domu. I w tym momencie spad\u0142o na\u0144 nieszcz\u0119\u015bcie, kt\u00f3re nim wstrz\u0105sn\u0119\u0142o i zarazem obudzi\u0142o w nim artyst\u0119. Przez donos zawistnych s\u0105siad\u00f3w zosta\u0142 aresztowany za k\u0142usownictwo. Milicja znalaz\u0142a w jego domu zwierz\u0119ce sk\u00f3ry i drewno bez kwit\u00f3w wywozowych z lasu. Stara\u0142 si\u0119 to wyt\u0142umaczy\u0107, ale nie uwierzono mu. Stan\u0105\u0142 przed s\u0105dem i przesiedzia\u0142 w wi\u0119zieniu sze\u015b\u0107 miesi\u0119cy. Gdy wyszed\u0142 na wolno\u015b\u0107, nie m\u00f3g\u0142 sobie poradzi\u0107 z poczuciem krzywdy, nie potrafi\u0142 wybaczy\u0107 s\u0105siadom \u2013 ods\u0105dza\u0142 ich od czci i wiary; blu\u017ani\u0142. \u201eZrobi\u0142e\u015b si\u0119 jak diabe\u0142\u201d \u2013 denerwowa\u0142a si\u0119 \u017cona. \u201eDiabe\u0142 ma swoj\u0105 sprawiedliwo\u015b\u0107!\u201d \u2013 odpowiada\u0142 ze z\u0142o\u015bci\u0105 i odgrodzi\u0142 si\u0119 od wsi \u201ediabelskim\u201d p\u0142otem. A \u017ceby ma\u0142\u017conce udowodni\u0107, \u017ce diabe\u0142 te\u017c ma uczucia, wyrze\u017abi\u0142 go w pozie Chrystusa frasobliwego. Rze\u017abienie mia\u0142o dla niego jeszcze jeden, praktyczny cel. Jak sam opowiada\u0142, chcia\u0142 wszystkie deski i s\u0142upy na swojej posesji oznaczy\u0107 \u2013 przerobi\u0107 tak, aby ju\u017c nikt go nie oskar\u017cy\u0142, \u017ce przyw\u0142aszczy\u0142 sobie jakie\u015b drewno, wywi\u00f3z\u0142 je z lasu.  <\/p>\n\n\n\n
Ten magiczny kr\u0105g mia\u0142 odstraszy\u0107 wrog\u00f3w od domu i rodziny Szczepana Muchy, ale nie wszystkim jego diab\u0142y da\u0142y rad\u0119. Jak w popularnym przys\u0142owiu: \u201egdzie diabe\u0142 nie mo\u017ce\u2026\u201d, zamiast odstraszy\u0107, diab\u0142y przyci\u0105gn\u0119\u0142y s\u0105siadki dewotki, kt\u00f3re pastwi\u0142y si\u0119 nad jego \u017con\u0105, \u017ce jej m\u0105\u017c zaprzeda\u0142 si\u0119 piek\u0142u. Gajowy wyrze\u017abi\u0142 wi\u0119c dw\u00f3ch m\u0119\u017cczyzn z pot\u0119\u017cnymi fallusami i ustawi\u0142 w centrum podw\u00f3rka. S\u0105siadki na widok Chuligan\u00f3w<\/em>, jak Mucha nazwa\u0142 nowe rze\u017aby, a\u017c zapowietrzy\u0142y si\u0119 z oburzenia, ale i przesta\u0142y nachodzi\u0107 jego dom.  <\/p>\n\n\n\n
 Szczepan Mucha przez \u015bwiat artystyczny zosta\u0142 odkryty p\u00f3\u017ano, bo dopiero po czternastu latach wytrwa\u0142ego rze\u017abienia, kiedy mia\u0142 ju\u017c sze\u015b\u0107dziesi\u0105t cztery lata. W 1972 roku jego rze\u017aby trafi\u0142y na konkurs i wystaw\u0119 Rze\u017aby i zdobnictwo ludowe regionu sieradzkiego<\/em> zorganizowane przez Muzeum w Sieradzu. Zdoby\u0142 pierwsze miejsce, a specjali\u015bci byli zachwyceni jego pracami, tak r\u00f3\u017cnymi od figurek pozosta\u0142ych artyst\u00f3w. Rze\u017aby, kt\u00f3re pokaza\u0142 by\u0142y proste, wr\u0119cz prymitywne \u2013 ciosane siekier\u0105 i pi\u0142\u0105 w masywnych sosnowych klockach. Tylko niekt\u00f3re posiada\u0142y jeszcze \u015blady obr\u00f3bki no\u017cem. Prawie wszystkie przedstawia\u0142y masywne stoj\u0105ce lub siedz\u0105ce postacie ludzkie z du\u017cymi g\u0142owami o wyra\u017anie zarysowanych oczach, nosie i ustach, podkre\u015blonych ponadto czarn\u0105, bia\u0142\u0105 i czerwon\u0105 farb\u0105. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 rze\u017ab pokryta by\u0142a czarnym pokostem lub same \u015bciemnia\u0142y na wietrze i deszczu, co pot\u0119gowa\u0142o wra\u017cenie, \u017ce to jakie\u015b demony zamkni\u0119te zosta\u0142y w sosnowych klockach. Szybko sugestywne diab\u0142y i \u0142otry Muchy zacz\u0119\u0142y w\u0119drowa\u0107 po wystawach ca\u0142ego kraju. Rze\u017abiarz mia\u0142 satysfakcj\u0119, \u017ce miastowi podziwiaj\u0105 i kupuj\u0105 jego dzie\u0142a, tym wi\u0119ksz\u0105 \u017ce wiadomo\u015bci o tych sukcesach dochodzi\u0142y do s\u0105siad\u00f3w w rodzinnych Szalach. Ale i w mie\u015bcie czasami rze\u017aby Muchy wywo\u0142ywa\u0142y kontrowersje. Gdy w 1974 roku Mucha przywi\u00f3z\u0142 je na Jarmark P\u0142ocki, organizatorzy uznali, \u017ce s\u0105 zbyt obsceniczne i nie pokazali ich publiczno\u015bci. Zamkni\u0119to je w magazynie twarzami do \u015bciany, na wszelki wypadek, by nikogo nie zgorszy\u0142y.  <\/p>\n\n\n\n
Mimo sukces\u00f3w artystycznych, Szczepan Mucha do ko\u0144ca \u017cycia pozosta\u0142 ma\u0142om\u00f3wnym i surowym wobec siebie cz\u0142owiekiem. Nie uwa\u017ca\u0142 si\u0119 za artyst\u0119, lecz za \u201erolnika z\u017cytego z ziemi\u0105 i lasem\u201d. Rze\u017abiarz zmar\u0142 8 lutego 1983 roku w Szklarskiej Por\u0119bie i tam go pochowano. <\/p>\n\n\n\n
\n  Nie turbuj si\u0119 Bronciu,\n<\/p>\n\n\n\n
\n  Nie bedzies mie\u0107 g\u0142odu,\n<\/p>\n\n\n\n
\n  Jest tam u Szczepana pe\u0142no g\u00f3ra bobu,\n<\/p>\n\n\n\n
\n  Pe\u0142no g\u00f3ra bobu,\n<\/p>\n\n\n\n
\n  I to chrobacnego,\n<\/p>\n\n\n\n
\n  Nie bedzies kupowa\u0107\n<\/p>\n\n\n\n
\n  Omasty do niego.\n<\/p>\n\n\n\n
\n  Drodzy pa\u0144stwo,\n<\/p>\n\n\n\n
\n  Prosz\u0119 si\u0119 nie gniewa\u0107,\n<\/p>\n\n\n\n
\n  Bo to na weselu,\n<\/p>\n\n\n\n
\n  Cho\u0107 co mo\u017cna \u015bpiewa\u0107.\n<\/p>\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n\n
  1.    
          Od wsi Binarowa pod Bieczem. Wie\u015b znana jest z zabytkowego ko\u015bcio\u0142a pod wezwaniem \u015bw. Micha\u0142a Archanio\u0142a z pocz\u0105tku XVI wieku i bytno\u015bci w niej Mirona Bia\u0142oszewskiego.  \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  2.    
          W wioskach mi\u0119dzy Tarnowem a Gorlicami mianem \u201eparyji\u201d okre\u015bla si\u0119 par\u00f3w poro\u015bni\u0119ty lasem, a \u201edzio\u0142\u201d to p\u0142askowy\u017c, najcz\u0119\u015bciej pusty, oddzielaj\u0105cy jedn\u0105 wie\u015b od drugiej. Dzio\u0142 por\u00f3wna\u0107 mo\u017cna do biblijnej pustyni, na kt\u00f3rej mo\u017cna by\u0142o spotka\u0107 z\u0142ego ducha i za kt\u00f3r\u0105 by\u0142 ju\u017c inny \u015bwiat, obcy ludzie. Czyli za dzio\u0142em by\u0142a inna wie\u015b.  \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  3.    
          Wie\u015b w Ma\u0142opolsce. \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  4.    
          Takich \u201ewioskowych filozof\u00f3w\u201d siedz\u0105cych na \u0142aweczce przed sklepem, rozprawiaj\u0105cych o meandrach \u017cycia mi\u0119dzy jednym a drugim \u0142ykiem taniego wina mo\u017cna zobaczy\u0107 mi\u0119dzy innymi w Ranczo <\/em>(2006\u20132009 i 2011\u20132016) \u2013 niezwykle popularnym serialu telewizyjnym w re\u017cyserii Wojciecha Adamczyka opowiadaj\u0105cym o przemianach spo\u0142ecznych w podlaskiej wsi Wilkowyje (\u201egra\u201d je wie\u015b Jeruzal). Wilkowyje maj\u0105 te\u017c swego \u201edziwaka\u201d \u2013 Kusego (Pawe\u0142 Kr\u00f3likowski), acz nie jest to artysta ludowy czy osobny, lecz \u201emiastowy\u201d, po akademii \u2013 zdarzali si\u0119 i tacy\u2026 Jednego z \u201efilozof\u00f3w\u201d \u2013 Stanis\u0142awa Japycza gra Franciszek Pieczka.  \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  5.    
          Kt\u00f3re sw\u0105 premier\u0119 w Polsce mia\u0142y w 1979 roku.  \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  6.    
          W tym samym roku, co Ja\u0144cio Wodnik <\/em>\u2013 1993 \u2013 sw\u0105 premier\u0119 mia\u0142 jeszcze Magneto<\/em>, kt\u00f3rego jednak obejrza\u0142em znacznie p\u00f3\u017aniej i nie w rzeczonym kinie.  \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  7.    
          Chodzi oczywi\u015bcie o mark\u0119 samochodu.  \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  8.    
          Lub z angielska \u2013 Outsider Art.  \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  9.    
          O obu powsta\u0142y znakomite filmy: M\u00f3j Nikifor <\/em>(2004) Krzysztofa Krauzego i Joanny Kos-Krauze oraz Angelus <\/em>(2001) Lecha Majewskiego. Piewc\u0105 plebejskiego \u015al\u0105ska by\u0142 Kazimierz Kutz, kt\u00f3ry w wywiadzie dla Danuty Karcz tak opowiada\u0142 o \u015bl\u0105skich \u201eprymitywach\u201d: \u201eMalarstwo artyst\u00f3w niedzielnych \u2013 cz\u0119sto robotnik\u00f3w \u2013 spe\u0142nia podobne funkcje spo\u0142eczne i estetyczne jak malarstwo profesjonalist\u00f3w. Wi\u0119cej, jest ono nobilitowane przez swoje warto\u015bci estetyczne, przez ujawnione umiej\u0119tno\u015bci, przez przejaw talentu. Ale czas najwy\u017cszy sko\u0144czy\u0107 z takimi podzia\u0142ami, \u017ce jest jaka\u015b sztuka ludowa i jaka\u015b wy\u017csza, ta jest gorsza, a ta lepsza, ta popierana, a tamte nie. Na przejaw dzia\u0142alno\u015bci artystycznej trzeba patrze\u0107 z tej jednej perspektywy: czy jest ona autentyczna w swoim talencie, w kreacji. \u015al\u0105sk jest rejonem ma\u0142o przetrawionymi przez sztuk\u0119 w og\u00f3le, a sztuka tradycyjna ludowa obywa\u0142a si\u0119 bez jakichkolwiek zapis\u00f3w. Mnie interesuje ta sfera do\u015bwiadcze\u0144 spo\u0142ecznych, kt\u00f3ra wi\u0105\u017ce si\u0119 z uprzemys\u0142owieniem. Bo na tym polega wielki fenomen \u015al\u0105ska, \u017ce podlega on ju\u017c od stu lat wielkiemu procesowi cywilizacyjnemu. I tutaj ta kultura ch\u0142opska, pod nieobecno\u015b\u0107 przez sze\u015b\u0107 wiek\u00f3w polsko\u015bci, nie tylko w swych przejawach artystycznych, ale w sensie og\u00f3lniejszym \u2013 jako kultura bycia, kultura \u015bwiatopogl\u0105dowa, idea\u0142y, pogl\u0105dy obyczajowe, etyczne \u2013 wzi\u0119\u0142a si\u0119 z wielowiekowej t\u0119sknoty do Polski\u201d.  Moja powinno\u015b\u0107 i moja szansa, <\/em>z Kazimierzem Kutzem rozmawia Danuta Karcz, https:\/\/akademiapolskiegofilmu.pl\/pl\/historia-polskiego-filmu\/artykuly\/moja-powinnosc-i-moja-szansa-rozmowa-z-kazimierzem-kutzem\/143<\/a> [dost\u0119p: 2.05.2022].   \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  10.    
          Jak \u201ehartowa\u0142o\u201d si\u0119 Mazowsze mo\u017cna zobaczy\u0107 mi\u0119dzy innymi w Zimnej wojnie <\/em>Paw\u0142a Pawlikowskiego z 2018 roku. Dzi\u0119ki mi\u0142o\u015bci pianisty Wiktora (Tomasz Kot) i pie\u015bniarki Zuli (Joanna Kulig) dochodzi do synkretyzmu jazzu i muzyki ludowej. Ten film to nie tylko melodramat na tle dramatycznej historii powojennej Polski, ale i ho\u0142d dla wszystkich etnograf\u00f3w, muzykolog\u00f3w i animator\u00f3w kultury, kt\u00f3rzy szli \u201ew lud\u201d, by ocali\u0107 jak najwi\u0119cej z jego tradycji.  \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  11.    
          W. Dymny, S\u0142o\u0144ce wschodzi raz na dzie\u0144 i inne utwory<\/em>, wyb\u00f3r i opracowanie Zbigniew Bela, Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 1981, s. 33.   \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  12.    
          Wszystkie cytaty z Wesela <\/em>Stanis\u0142awa Wyspia\u0144skiego pochodz\u0105 z wydania Biblioteki Narodowej Ossolineum \u2013 Wroc\u0142aw 1994. \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  13.    
          Przy\u015bpiewka zas\u0142yszana w jednej z podtarnowskich wsi. \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  14.    
          Agata \u015awieboda, Opowiem wam histori\u0119<\/em>, maszynopis.    \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  15.    
          Trzej arty\u015bci osobni. \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  16.    
          W 1978 roku Andrzej Wajda nakr\u0119ci\u0142 film dokumentalny o Zimmererze i jego kolekcji \u2013 Zaproszenie do wn\u0119trza<\/em>. Tytu\u0142owe wn\u0119trze, to warszawskie mieszkanie kolekcjonera, kt\u00f3rego \u015bciany i sufit zape\u0142niaj\u0105 rze\u017aby i obrazy artyst\u00f3w osobnych. Tak o tym filmie pisa\u0142 Zimmerer: \u201eW trakcie naszej wsp\u00f3\u0142pracy okaza\u0142o si\u0119 jednak, \u017ce przy ca\u0142ym wzajemnym szacunku, nasze wyobra\u017cenia na temat powstaj\u0105cego dzie\u0142a bardzo si\u0119 r\u00f3\u017cni\u0105. Aby unikn\u0105\u0107 nieporozumie\u0144, w ko\u0144cu ka\u017cdy z nas zaj\u0105\u0142 si\u0119 tym, co do niego nale\u017ca\u0142o \u2013 Wajda kr\u0119ci\u0142 dokument o kolekcji i kolekcjonerze, ja robi\u0142em notatki do jakiego\u015b, prawdopodobnie niewykonalnego obrazu filmowego na temat sztuki nieprofesjonalnej we wsp\u00f3\u0142czesnej Polsce. Cytowane fragmenty pochodz\u0105 z ksi\u0105\u017cki Ludwiga Zimmerera Zaproszenie do wn\u0119trza<\/em>, kt\u00f3re dla dwutygodnika.com wybra\u0142a jego c\u00f3rka, Katarzyna Zimmerer,  <\/em>https:\/\/www.dwutygodnik.com\/artykul\/4644-zaproszenie-do-wnetrza.html<\/a> [dost\u0119p: 4.05.2022]. O w\u0105tkach ludowych w filmach Andrzeja Wajdy mo\u017cna by napisa\u0107 osobny tekst. Z czego mog\u0142o wynika\u0107 nieporozumienie, o kt\u00f3rym wspomina wy\u017cej Zimmerer? By\u0107 mo\u017ce chodzi\u0142o o to, \u017ce Wajda postrzega\u0142 ludowo\u015b\u0107 poprzez polsk\u0105 literatur\u0119 i malarstwo \u2013 Wyspia\u0144skiego, Malczewskiego, Iwaszkiewicza, Reymonta i w tych dzie\u0142ach oraz swych filmach szuka\u0142 klucza do zrozumienia sztuki osobnych. Wida\u0107 to wyra\u017anie w Zaproszeniu do wn\u0119trza <\/em>\u2013 kamera Mistrza \u201ewychwytuje\u201d z kolekcji przede wszystkim rze\u017aby przedstawiaj\u0105ce postacie historyczne.  \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  17.    
          A. Kroh, Weso\u0142ego Alleluja Polsko Ludowa, czyli o pogmatwanych dziejach ch\u0142opskiej kultury plastycznej na ziemiach polskich<\/em>, Wydawnictwo Iskry, Warszawa 2014, s. 259.  \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  18.    
          W. Dymny, dz. cyt., s. 33.   \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  19.    
          Dymny urodzi\u0142 si\u0119 na nowogr\u00f3dczy\u017anie, ale dzieci\u0144stwo sp\u0119dzi\u0142 w Jaworzu pod Bielskiem-Bia\u0142\u0105 i wiele czerpa\u0142 w swej tw\u00f3rczo\u015bci z tamtych okolic. Swym debiutem literackim \u2013 Opowiadaniami zwyk\u0142ymi<\/em> z 1963 roku, uhonorowanymi nagrod\u0105 im. Ko\u015bcielskich, wywo\u0142a\u0142 w Jaworzu prawdziwy skandal. Ni mniej ni wi\u0119cej, opisa\u0142 w Opowiadaniach <\/em>swych s\u0105siad\u00f3w z imienia i nazwiska, kre\u015bl\u0105c \u2013 jak to Dymny \u2013 ich portrety cz\u0119sto w bardzo krzywym zwierciadle\u2026    \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  20.    
          Haratyk i inni, <\/em>z Henrykiem Klub\u0105 rozmawia Marek Hendrykowski, [w:] Debiuty polskiego kina<\/em>, red. M. Hendrykowski,Przegl\u0105d Koni\u0144ski, Konin 1998, s. 146.  \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  21.    
          W. Dymny, dz. cyt., s. 24.  \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  22.    
          Tam\u017ce, s. 33. \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  23.    
          Reforma rolna \u2013 wielki filmowy temat, kt\u00f3ry wci\u0105\u017c czeka, jak ziemia od\u0142ogiem\u2026 Cho\u0107 pr\u00f3cz wspomnianych Pogrzebu kartofla <\/em>i S\u0142o\u0144ca wstaj\u0105cego raz na dzie\u0144 <\/em>koniecznie trzeba tu wspomnie\u0107 Klucznika <\/em>Wojciecha Marczewskiego z 1979 roku (na motywach dramatu Wies\u0142awa My\u015bliwskiego o tym samym tytule) z wielkimi kreacjami Wirgiliusza Grynia (klucznik Kazimierz) i Tadeusza \u0141omnickiego (hrabia).  <\/em> \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  24.    
          Ci, nazwijmy ich \u2013 dziadowie polityczni (w odr\u00f3\u017cnieniu od dziad\u00f3w proszalnych) pojawiali si\u0119 po ka\u017cdym powstaniu narodowym lub wojnie \u2013 kiedy sprawa polska przegrywa\u0142a, a ci w\u0142o\u015bcianie, kt\u00f3rzy si\u0119 za ni\u0105 opowiedzieli, byli przegrani podw\u00f3jnie \u2013 bo nie do\u015b\u0107, \u017ce prze\u015bladowali ich zaborcy czy okupanci, to zdarza\u0142o si\u0119, \u017ce byli dyskryminowani przez w\u0142asn\u0105 gromad\u0119 lub \u017cyli na jej marginesie, pomimo swych zas\u0142ug. Dobrym tego przyk\u0142adem jest powstaniec styczniowy Kuba Socha z Ch\u0142op\u00f3w <\/em>W\u0142adys\u0142awa Reymonta. W pami\u0119tnym serialu i wersji kinowej Ch\u0142op\u00f3w <\/em>(serial \u2013 1971\u20131972, film \u2013 1973) wyre\u017cyserowanych przez Jana Rybkowskiego w rol\u0119 Sochy wcieli\u0142 si\u0119 Tadeusz Fijewski.  \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  25.    
          Zwr\u00f3\u0107my uwag\u0119, \u017ce dziad przeklinaj\u0105cy wie\u015b pojawia si\u0119 i w Ja\u0144ciu Wodniku <\/em>\u2013 tym razem gra go Olgierd \u0141ukaszewicz.  \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  26.    
          Dla niekt\u00f3rych, zw\u0142aszcza m\u0142odszych czytelnik\u00f3w, \u017cniwna \u201erewolucja\u201d Kaziuka mo\u017ce by\u0107 dzi\u015b ma\u0142o czytelna. Chodzi\u0142o o to, \u017ce sierpem \u015bcina\u0142o si\u0119 jedynie k\u0142osy, a dopiero pozosta\u0142\u0105 s\u0142om\u0119 \u2013 kos\u0105. Mniemano, \u017ce w ten spos\u00f3b mniej si\u0119 marnuje ziarna. Ale innowacja Kaziuka polega\u0142a jeszcze na jednym \u2013 do kosy do\u0142\u0105czy\u0142 specjalny podbierak, kt\u00f3ry uk\u0142ada\u0142 zbo\u017ce w \u0142any \u2013 \u0142atwiej by\u0142o je odbiera\u0107 i wi\u0105za\u0107 w snopki. Tak udoskonalon\u0105 kos\u0119 rozpropagowali w pocz\u0105tkach XX wieku na ziemiach polskich, najpierw w Galicji, zdemobilizowani \u017co\u0142nierze, kt\u00f3rzy wracaj\u0105c po latach s\u0142u\u017cby w ck armii przywie\u017ali z \u201enaddunajskich kraj\u00f3w\u201d umiej\u0119tno\u015b\u0107 pos\u0142ugiwania si\u0119 tym narz\u0119dziem. Tak\u017ce im nie by\u0142o \u0142atwo zaszczepi\u0107 tej \u201enowinki\u201d ze \u015bwiata, co zreszt\u0105 powtarza\u0142o si\u0119 i na kolejnych etapach modernizmu polskiej wsi. Dobrze pami\u0119tam, z jakimi oporami \u2013 z tego samego powodu, co przy sierpie i kosie \u2013 przyjmowana by\u0142a snopowi\u0105za\u0142ka w miejsce kosiarki i to samo by\u0142o, kiedy t\u0119 zast\u0105pi\u0142 kombajn. Wie\u015b jest konserwatywna, czy si\u0119 komu\u015b  to podoba, czy nie.  \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  27.    
          Edward Stachura, syn ch\u0142opskiego emigranta do Francji, kt\u00f3ry po wojnie z ca\u0142\u0105 sw\u0105 rodzin\u0105 wr\u00f3ci\u0142 do kraju, cho\u0107 zje\u017adzi\u0142 p\u00f3\u0142 \u015bwiata \u2013 od Meksyku po norweskie fiordy, najwi\u0119cej w swej poezji czerpa\u0142 z polskiej prowincji. By\u0142 jednym z czo\u0142owych poet\u00f3w, kt\u00f3rzy j\u0105 opiewali poematem, wierszem i piosenk\u0105. Gdzie by nie by\u0142, nie m\u00f3g\u0142 si\u0119 od tego tematu oderwa\u0107 \u2013 na przyk\u0142ad Siekierezad\u0119 <\/em>pisa\u0142 w Meksyku\u2026 Mo\u017cna wspomnie\u0107, \u017ce tak\u017ce Andrzej Wajda planowa\u0142 zrobi\u0107 o Stachurze film, ale zarzuci\u0142 ten pomys\u0142 i nakr\u0119ci\u0142 Cz\u0142owieka z \u017celaza. <\/em>Dzi\u015b biografia Stachury wci\u0105\u017c mo\u017ce intrygowa\u0107 filmowc\u00f3w, mi\u0119dzy innymi dlatego, \u017ce uda\u0142o mu si\u0119 by\u0107 w PRL-u apolitycznym. \u2026    \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  28.    
          Motyw kina objazdowego porusza\u0142 mi\u0119dzy innymi Jan Jakub Kolski w Historii kina w Popielawach<\/em> (1998). Warto te\u017c sobie przypomnie\u0107 Kino objazdowe <\/em>Stanis\u0142awa J\u0119dryki z 1988 roku z Andrzejem Pieczy\u0144skim i Dorot\u0105 Kami\u0144sk\u0105 w rolach g\u0142\u00f3wnych \u2013 przejmuj\u0105cy to obraz prowincji (w tym wypadku Bieszczad\u00f3w) schy\u0142kowego okresu PRL-u.  \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  29.    
          Dla dzieci by\u0142o to miejsce magiczne. Czego tam nie by\u0142o! Pr\u00f3cz narz\u0119dzi kowalskich, kowad\u0142a, mo\u017cna si\u0119 by\u0142o bawi\u0107 niemieckimi i rosyjskimi he\u0142mami, kt\u00f3re porzucili tutaj \u017co\u0142nierze obu armii, starymi podkowami, \u015brubkami, nakr\u0119tkami i ufnolami, czyli gwo\u017adziami do ko\u0144skich podk\u00f3w. Wysoko pod dachem wida\u0107 by\u0142o zatkni\u0119te za belk\u0119 bagnety. Ka\u017cdy, bez wyj\u0105tku, z odwiedzaj\u0105cych ku\u017ani\u0119 ch\u0142opc\u00f3w cho\u0107 raz chcia\u0142 d\u0105\u0107 w ogie\u0144 kowalskim miechem i przypatrywa\u0107 si\u0119 jak rozgrzane do czerwono\u015bci \u017celazo zmienia si\u0119 pod uderzeniami m\u0142ota w r\u00f3\u017cne kszta\u0142ty. Edek lubi\u0142 dzieci i nie przep\u0119dza\u0142 ich z ku\u017ani, chocia\u017c cz\u0119sto mu przeszkadza\u0142y. Z dum\u0105 pokazywa\u0142 im w\u0142asnor\u0119cznie odlanego w mosi\u0105dzu rumaka. Takiego nie mo\u017cna by\u0142o kupi\u0107 w sklepie w mie\u015bcie, ani na kramach w odpust. By\u0142 te\u017c muzykalny. Mia\u0142 w domu harmoni\u0119 i b\u0119ben, na kt\u00f3rych w m\u0142odo\u015bci grywa\u0142 na weselach i zabawach. \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  30.    
          Chodzi o trapera Zebulona \u201eZeba\u201d Machana \u2013 jednego z bohater\u00f3w  serialu Jak zdobywano Dziki Zach\u00f3d <\/em>(1976\u20131979), kt\u00f3ry zdoby\u0142 du\u017c\u0105 popularno\u015b\u0107 w polskiej telewizji na prze\u0142omie lat osiemdziesi\u0105tych i dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych ubieg\u0142ego wieku. Western mia\u0142 na m\u0142odych mieszka\u0144c\u00f3w polskiej prowincji niebagatelny wp\u0142yw.  Najlepsze \u0142uki robi\u0142o si\u0119 z ciernistego krzewu \u2013 gi\u0119tkiego, a jednocze\u015bnie niezwykle twardego. Za ci\u0119ciw\u0119 s\u0142u\u017cy\u0142a w\u0119dkarska \u017cy\u0142ka. Ostrza do strza\u0142 wycina\u0142o si\u0119 z blachy puszek po konserwach, a ich lotki zrobione by\u0142y najcz\u0119\u015bciej z  pi\u00f3r domowych ptak\u00f3w \u2013 kur, indyk\u00f3w i g\u0119si. Pi\u00f3ra jastrz\u0119bi czy ba\u017cant\u00f3w  traktowane jako cenniejsze,  wplatane by\u0142y we w\u0142osy, a czasami sporz\u0105dzano z nich nawet pi\u00f3ropusze. Na tomahawki przerabia\u0142o si\u0119 lekkie siekierki, obcinaj\u0105c im o po\u0142ow\u0119 trzonki. N\u00f3\u017c Bowie imitowa\u0142y harcerskie finki. Uzbrojenie podkarpackich \u201eIndian\u201d dope\u0142nia\u0142y korkowce \u2013 rewolwery kupowane na odpustach. Mo\u017cna bez przesady stwierdzi\u0107, \u017ce ten przepis \u201ejak zosta\u0107 Indianinem\u201d znaj\u0105 prawie wszyscy, urodzeni w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych i siedemdziesi\u0105tych ubieg\u0142ego wieku w pa\u0144stwie, kt\u00f3re nazywa\u0142o si\u0119 Polsk\u0105 Rzeczpospolit\u0105 Ludow\u0105. \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  31.    
          Scenariusz jest lu\u017an\u0105 adaptacj\u0105 powie\u015bci Juliana Kawalca o tym samym tytule. W kontek\u015bcie poruszanego tu  postrzegania rzeczywisto\u015bci przez osobnych nale\u017cy zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na specyficzny j\u0119zyk filmowy Grzegorza Kr\u00f3likiewicza \u2013 spos\u00f3b w jaki opowiedziana jest historia Topornego \u2013 \u201ema\u0142orolnego ch\u0142opa z rzeszowskiego\u201d, kt\u00f3ry zdoby\u0142 awans w mie\u015bcie, ale \u015bwiat widzia\u0142 po staremu i przy stole mieszcza\u0144skich te\u015bci\u00f3w opowiada\u0142 anegdoty o proszalnych dziadach\u2026   \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  32.    
          O cenie jak\u0105 za spo\u0142eczny awans, zwi\u0105zany z polityk\u0105, musia\u0142 zap\u0142aci\u0107 ch\u0142opski syn opowiada mi\u0119dzy innymi Cz\u0142owiek z marmuru<\/em> (1977) Andrzeja Wajdy, Kamie\u0144 na kamieniu <\/em>(1995) Ryszarda Bera \u2013 filmowa adaptacja g\u0142o\u015bnej powie\u015bci Wies\u0142awa My\u015bliwskiego \u2013 czy Kramarz <\/em>(1990) Andrzeja Bara\u0144skiego z \u017cyciow\u0105 rol\u0105 Romana K\u0142osowskiego.  \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  33.    
          Tu i ni\u017cej \u2013 przy\u015bpiewki weselne z okolicy Jas\u0142a, \u015bpiewane na weselach po dzi\u015b dzie\u0144. W Weselu <\/em>niebagateln\u0105 rol\u0119 odgrywa muzyka \u2013 kapela zawiadywana przez Tymona Tyma\u0144skiego gra standardy disco polo. Ten jak\u017ce istotny na polskiej prowincji gatunek doczeka\u0142 r\u00f3wnie\u017c \u201eanalizy filmowej\u201d \u2013 Maciej Bochniak w 2015 nakr\u0119ci\u0142 Disco polo.<\/em> \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  34.    
          W Domu z\u0142ym <\/em>\u2013 filmie Wojciecha Smarzowskiego z 2009 roku Marian Dzi\u0119dziel \u2013  te\u017c wciela si\u0119 w ch\u0142opa z Podkarpacia \u2013 Zdzis\u0142awa Dziabasa, kt\u00f3ry mieszka z \u017con\u0105 i synem-wykoleje\u0144cem w cha\u0142upie za wsi\u0105\u2026 \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  35.    
          I Daniel Rycharski (Dawid Ogrodnik) \u2013 artysta, katolik i aktywista LGBT z Wszystkich naszych strach\u00f3w <\/em>(2021) \u0141ukasza Ronduty i \u0141ukasza Gutta stawiaj\u0105cy na wsi przydro\u017cn\u0105 kapliczk\u0119 i walcz\u0105cy z homofobi\u0105 w wiejskiej spo\u0142eczno\u015bci.  \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  36.    
          Motto z Mistrza i Ma\u0142gorzaty<\/em>, kt\u00f3re <\/em>Michai\u0142 Bu\u0142hakow zaczerpn\u0105\u0142 z Fausta <\/em>Johanna Wolfganga Goethego.   \u2191<\/a>   <\/p> <\/li><\/ol>\n\n\n\n
    \n\n\n\n
    Piotr Korczy\u0144ski<\/strong> \u2013 zast\u0119pca redaktora naczelnego \u201ePolski Zbrojnej Historia\u201d, historyk i publicysta; autor ksi\u0105\u017cek, m.in. Dawno temu na Dzikim Zachodzie<\/em>, \u015aladami Szeli, czyli diab\u0142y polskie<\/em>, Prze\u017cy\u0142em wojn\u0119\u2026 Ostatni \u017co\u0142nierze Walcz\u0105cej Polski<\/em>, Zapomniani. Ch\u0142opi w Wojsku Polskim<\/em>; <\/em>wsp\u00f3\u0142autor w tomie 2 i 3 Europejskiego Kina Gatunk\u00f3w <\/em>oraz 1000 film\u00f3w, kt\u00f3re tworz\u0105 histori\u0119 kina<\/em>. W \u201eM\u00f3wi\u0105 Wieki\u201d i w \u201ePolsce Zbrojnej Historia\u201d prowadzi sta\u0142e cykle o kinie historycznym i wojennym.<\/p>\n\n\n\n
    Streszczenie<\/strong>:<\/p>\n\n\n\n
    Ka\u017cda wie\u015b ma swych \u201eodmie\u0144c\u00f3w\u201d \u2013 wioskowych dziwak\u00f3w \u017cyj\u0105cych na marginesie wsp\u00f3lnoty (gromady) i mniej lub bardziej przez ni\u0105 tolerowanych. R\u00f3\u017cne s\u0105 powody ich osobno\u015bci \u2013 choroba, kalectwo, ale i do\u015bwiadczenia \u017cyciowe, jak wojna, nieszcz\u0119\u015bliwa mi\u0142o\u015b\u0107, czy prze\u015bladowania polityczne. Wielu z nich realizowa\u0142o si\u0119 w sztuce \u2013 zwanej naiwn\u0105, prymitywn\u0105 lub Art Brutem. W ten spos\u00f3b zarabiali na \u017cycie, lub szukali jego sensu, ale te\u017c stawali si\u0119 depozytariuszami i kronikarzami \u017cycia wsi \u2013 jej historii, obyczaj\u00f3w, bol\u0105czek i wierze\u0144 \u2013 bardzo swoistego synkretyzmu przesz\u0142o\u015bci z tera\u017aniejszo\u015bci\u0105. T\u0105 mieszank\u0105 \u201eczas\u00f3w pierwotnych z modernizmem\u201d zachwyci\u0142 si\u0119 mi\u0119dzy innymi Ludwig Zimmerer, kt\u00f3ry z niemieckiego korespondenta prasowego zmieni\u0142 si\u0119 w kolekcjonera polskiej sztuki ludowej i osobnej. Ta fascynacja udzieli\u0142a si\u0119 tak\u017ce filmowcom, mi\u0119dzy innymi samemu Andrzejowi Wajdzie. Niekt\u00f3rzy z nich, jak Wies\u0142aw Dymny, Henryk Kluba, Witold Leszczy\u0144ski, Grzegorz Kr\u00f3likiewicz, Wojciech Smarzowski, a przede wszystkim Jan Jakub Kolski starali si\u0119 odda\u0107 ten \u015bwiat \u201ewiejskich dziwak\u00f3w\u201d w swych filmach. Byli oni te\u017c ich g\u0142\u00f3wnymi bohaterami, jak w Ja\u0144ciu Wodniku <\/em>Kolskiego, S\u0142o\u0144ce wstaje raz na dzie\u0144 <\/em>Kluby i Dymnego, Konopielce <\/em>Leszczy\u0144skiego, Ta\u0144cz\u0105cym jastrz\u0119biu <\/em>Kr\u00f3likiewicza, czy Weselu <\/em>Wojciecha Smarzowskiego. W ka\u017cdym z tych film\u00f3w poznajemy wioskowego autsajdera lub cz\u0142owieka, kt\u00f3ry si\u0119 nim staje, a jednocze\u015bnie wchodzimy w \u201eegzotyczny\u201d \u015bwiat polskiej wsi i poznajemy jej histori\u0119 z nieznanej wcze\u015bniej strony.  <\/p>\n\n\n\n
    <\/p>\n\n\n\n
    Summary:<\/strong><\/p>\n\n\n\n
    Every village has its \u2018misfits\u2019 \u2013 weirdos living at the outskirts of the community, who are only more or less tolerated by the rest of the residents. The reasons for their isolation are manifold \u2013 it can be illness, disability, but also life experiences such as war, unrequited love and political persecution. Many of them found solace and expressed themselves through art, which was often referred to as naive and primitive, as well as Art Brut. This was how they made their living, or searched for the meaning of life. In the process, they also became custodians and chroniclers of village life \u2013 its history, customs, problems and beliefs, which formed a peculiar syncretism of past and present. This mixture of the primitive and the modern delighted Ludwig Zimmerer, a German press correspondent turned collector of Polish folk and independent art. This fascination was also shared by filmmakers, including Andrzej Wajda. Some of them, like Wies\u0142aw Dymny, Henryk Kluba, Witold Leszczy\u0144ski, Grzegorz Kr\u00f3likiewicz, Wojciech Smarzowski, and Jan Jakub Kolski, tried to picture this world of \u2018village weirdos\u2019 in their films, sometimes resorting to putting them in the role of their protagonists. This was the case in Kolski\u2019s Ja\u0144cio Wodnik<\/em> [Johnnie Waterman], S\u0142o\u0144ce wschodzi raz na dzie\u0144<\/em> [The Sun Rises Once a Day] by Kluba and Dymny, as well as Leszczy\u0144ski\u2019s Konopielka<\/em> Kr\u00f3likiewcz\u2019s Ta\u0144cz\u0105cy jastrz\u0105b<\/em> [The Dancing Hawk] and Smarzowski\u2019s Wesele<\/em> [The Wedding]. Each of these films showcases the village outsider or a character who becomes an outsider in the course of its plot. At the same time, the audience ventures into the seemingly exotic world of the Polish countryside and learns about its history from a hitherto unknown perspective.<\/p>\n\n\n\n
    Bibliografia<\/strong>:<\/p>\n\n\n\n
    Debiuty polskiego kina<\/em>, red. Marek Hendrykowski, Przegl\u0105d Koni\u0144ski, Konin 1998 <\/p>\n\n\n\n
    Wies\u0142aw Dymny, S\u0142o\u0144ce wschodzi raz na dzie\u0144 i inne utwory<\/em>, wyb\u00f3r i opracowanie Zbigniew Bela, Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 1981 <\/strong> <\/p>\n\n\n\n
    Piotr Korczy\u0144ski, \u015aladami Szeli, czyli diab\u0142y polskie<\/em>, Wydawnictwo RM, Warszawa 2020 <\/p>\n\n\n\n
    Antoni Kroh, Weso\u0142ego Alleluja Polsko Ludowa, czyli o pogmatwanych dziejach ch\u0142opskiej kultury plastycznej na ziemiach polskich<\/em>, Wydawnictwo Iskry, Warszawa 2014 <\/p>\n\n\n\n
    Moja powinno\u015b\u0107 i moja szansa, <\/em>z Kazimierzem Kutzem rozmawia Danuta Karcz, https:\/\/akademiapolskiegofilmu.pl\/pl\/historia-polskiego-filmu\/artykuly\/moja-powinnosc-i-moja-szansa-rozmowa-z-kazimierzem-kutzem\/143<\/a> \n<\/p>\n\n\n\n
    Agata \u015awieboda, Opowiem wam histori\u0119<\/em>, maszynopis <\/p>\n\n\n\n
    Stanis\u0142aw Wyspia\u0144ski, Wesele<\/em>, Ossolineum, Wroc\u0142aw 1994 <\/p>\n\n\n\n
    Ludwig Zimmerer, Zaproszenie do wn\u0119trza<\/em>, https:\/\/www.dwutygodnik.com\/artykul\/4644-zaproszenie-do-wnetrza.html<\/a> <\/p>\n\n\n\n
    \n\n\n\n
    Film S\u0141O\u0143CE WSCHODZI RAZ NA DZIE\u0143 obejrzysz w ramach przegl\u0105du towarzysz\u0105cego premierze kwartalnika na serwisie<\/a><\/p>\n\n\n\n
    \"Obrazek<\/figure>\n\n\n\n
    oraz na serwisie naszego partnera:<\/p>\n\n\n\n
    \"\"<\/figure>\n\n\n\n
    <\/p>\n\n\n\n
      <\/p>\n\n\n\n
    <\/a><\/p>\n\n\n\n
    <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
    Ka\u017cda wie\u015b ma swych \u201eodmie\u0144c\u00f3w\u201d \u2013 wioskowych dziwak\u00f3w \u017cyj\u0105cych na marginesie wsp\u00f3lnoty (gromady) i mniej lub bardziej przez ni\u0105 tolerowanych. R\u00f3\u017cne s\u0105 powody ich osobno\u015bci \u2013 choroba, kalectwo, ale i do\u015bwiadczenia \u017cyciowe, jak wojna, nieszcz\u0119\u015bliwa mi\u0142o\u015b\u0107, czy prze\u015bladowania polityczne. Wielu z nich realizowa\u0142o si\u0119 w sztuce \u2013 zwanej naiwn\u0105, prymitywn\u0105 lub Art Brutem. W ten spos\u00f3b zarabiali na \u017cycie, lub szukali jego sensu, ale te\u017c stawali si\u0119 depozytariuszami i kronikarzami \u017cycia wsi \u2013 jej historii, obyczaj\u00f3w, bol\u0105czek i wierze\u0144 \u2013 bardzo swoistego synkretyzmu przesz\u0142o\u015bci z tera\u017aniejszo\u015bci\u0105. T\u0105 mieszank\u0105 \u201eczas\u00f3w pierwotnych z modernizmem\u201d zachwyci\u0142 si\u0119 mi\u0119dzy innymi Ludwig Zimmerer, kt\u00f3ry z niemieckiego korespondenta prasowego zmieni\u0142 si\u0119 w kolekcjonera polskiej sztuki ludowej i osobnej. Ta fascynacja udzieli\u0142a si\u0119 tak\u017ce filmowcom, mi\u0119dzy innymi samemu Andrzejowi Wajdzie. Niekt\u00f3rzy z nich, jak Wies\u0142aw Dymny, Henryk Kluba, Witold Leszczy\u0144ski, Grzegorz Kr\u00f3likiewicz, Wojciech Smarzowski, a przede wszystkim Jan Jakub Kolski starali si\u0119 odda\u0107 ten \u015bwiat \u201ewiejskich dziwak\u00f3w\u201d w swych filmach. Byli oni te\u017c ich g\u0142\u00f3wnymi bohaterami, jak w Ja\u0144ciu Wodniku Kolskiego, S\u0142o\u0144ce wstaje raz na dzie\u0144 Kluby i Dymnego, Konopielce Leszczy\u0144skiego, Ta\u0144cz\u0105cym jastrz\u0119biu Kr\u00f3likiewicza, czy Weselu Wojciecha Smarzowskiego. W ka\u017cdym z tych film\u00f3w poznajemy wioskowego autsajdera lub cz\u0142owieka, kt\u00f3ry si\u0119 nim staje, a jednocze\u015bnie wchodzimy w \u201eegzotyczny\u201d \u015bwiat polskiej wsi i poznajemy jej histori\u0119 z nieznanej wcze\u015bniej strony.  <\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":4363,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"off","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[1336],"tags":[72,1301,1302,1300,1309,477,1310,1316,580,1308,1305,1307,1313,1319,1318,1312,1306,1304,1320,1311,1321,1322,1303,1315,1314,1317,546],"ppma_author":[1161],"class_list":["post-4315","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-historyczno-filmowy-kwartalnik-filmoteki-narodowej-nr-2-2022","tag-andrzej-wajda","tag-artysta-osobny","tag-dziad","tag-dziwak","tag-fioletowy-mietek","tag-grzegorz-krolikiewicz","tag-haratyk","tag-henryk-kluba","tag-jan-jakub-kolski","tag-jancio-wodnik","tag-jancioland","tag-kaziu-patyk","tag-kaziuk","tag-konopielka","tag-ludwig-zimmerer","tag-michal-toporny","tag-panszczyzna","tag-rabacja","tag-slonce-wstaje-raz-na-dzien","tag-szczepan-mucha","tag-tanczacy-jastrzab","tag-wesele","tag-wies","tag-wieslaw-dymny","tag-wieslaw-wojnar","tag-witold-leszczynski","tag-wojciech-smarzowski"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t