{"id":4117,"date":"2022-06-17T15:31:11","date_gmt":"2022-06-17T14:31:11","guid":{"rendered":"https:\/\/pleograf.pl\/?p=4117"},"modified":"2022-06-20T11:27:28","modified_gmt":"2022-06-20T10:27:28","slug":"peregrynacja-dziadowska-w-powojennym-kinie-polskim-studium-postaci-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/peregrynacja-dziadowska-w-powojennym-kinie-polskim-studium-postaci-2\/","title":{"rendered":"Peregrynacja dziadowska w powojennym kinie polskim. Studium postaci"},"content":{"rendered":"\n
DOI: 10.56351\/PLEOGRAF.2022.2.02<\/strong><\/pre>\n\n\n\n
\"\"
Bogus\u0142aw Linda, Ja\u0144cio Wodnik<\/em>, Autor: Stefan Kurzyp, Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n\n
(\u2026) Jestem dziad,<\/em><\/p>\n\n\n\n
Mam sto lat,<\/em><\/p>\n\n\n\n
Ziemi szmat,<\/em><\/p>\n\n\n\n
Ca\u0142y \u015bwiat,<\/em><\/p>\n\n\n\n
Wszystko moje<\/em>\u2026(\u2026)<\/p>\n\n\n\n
Jan Jakub Kolski, Ja\u0144cio Wodnik i inne nowele,<\/em> Wydawnictwo RADUNIA, Wroc\u0142aw 1994, s.167.<\/p>\n\n\n\n
Na pocz\u0105tku drogi<\/strong><\/p>\n\n\n\n
Przegl\u0105daj\u0105c, cho\u0107by pobie\u017cnie, katalog polskiej filmografii dotycz\u0105cej tematyki wiejskiej, mo\u017cemy doj\u015b\u0107 do wniosku, \u017ce daleko jest jeszcze tw\u00f3rcom filmowym do wyczerpania tematu. Trudno nie odnie\u015b\u0107 wra\u017cenia, \u017ce wie\u015b nie jest miejscem szczeg\u00f3lnie popularnym w\u015br\u00f3d rodzimych re\u017cyser\u00f3w i scenarzyst\u00f3w. W kinie powojennym doczeka\u0142a si\u0119 ona jednak interesuj\u0105cych interpretacji. Obrazy, tworzone zw\u0142aszcza w okresie PRL, dokumentowa\u0142y przemiany spo\u0142eczne na prowincji zgodnie z duchem epoki. Przyk\u0142adem socrealistycznej produkcji s\u0105 Jasne \u0142any <\/em>(1947) Eugeniusza C\u0119kalskiego. Warto te\u017c zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na popularno\u015b\u0107 komedii Sylwestra Ch\u0119ci\u0144skiego ze sztandarowym dzie\u0142em Sami swoi <\/em>(1967) i jego kontynuacjami, b\u0119d\u0105cymi do dnia dzisiejszego najbardziej rozpoznawalnymi w\u015br\u00f3d szerokiej publiczno\u015bci. Sielsk\u0105, uj\u0119t\u0105 w lekko infantylnej formie wizj\u0119 wiejskiego \u017cycia na wschodnich rubie\u017cach Rzeczypospolitej, kontynuowa\u0142 Jacek Bromski w cyklu U Pana Boga za piecem <\/em>(1998), U Pana Boga w ogr\u00f3dku<\/em> (2007) oraz U Pana Boga za miedz\u0105<\/em> (2009)[1]<\/a><\/sup><\/sup>. Nie oznacza to, \u017ce wszyscy filmowcy trywializowali tematyk\u0119 wiejsk\u0105, zamykaj\u0105c j\u0105 w konwencji komediowej. Wyra\u017anie uwidacznia si\u0119 to w adaptacji rodzimej klasyki literackiej, czyli Ch\u0142op\u00f3w<\/em> W\u0142adys\u0142awa Reymonta, sfilmowanych w 1972 r. przez Jana Rybkowskiego, kr\u0119conych w autentycznych sceneriach Lipiec Reymontowskich, przy udziale lokalnej ludno\u015bci, doskonale obsadzonych z wybitnymi rolami W\u0142adys\u0142awa Ha\u0144czy, Emilii Krakowskiej i Tadeusza Fijewskiego. W podobny spos\u00f3b nale\u017cy postrzega\u0107 dzie\u0142a braci Janusza i Andrzeja Kondratiuk\u00f3w. Pierwszy rejestrowa\u0142 awans spo\u0142eczny mieszka\u0144c\u00f3w wsi doby PRL, kt\u00f3rego doskona\u0142ym przyk\u0142adem jest produkcja Czy jest tu panna na wydaniu? <\/em>(1976). Z kolei Andrzej wraz z partnerk\u0105 Ig\u0105 Cembrzy\u0144sk\u0105, skupiaj\u0105c si\u0119 na g\u0142\u0119bokiej introspekcji \u017cycia w samotni wiejskiego Gzowa, stworzyli unikatow\u0105 trylogi\u0119 Cztery pory roku<\/em> (1984), Wrzeciono czasu<\/em> (1995) i S\u0142oneczny zegar<\/em> (1997). We wsp\u00f3\u0142czesnym kinie now\u0105 jako\u015b\u0107 w uj\u0119ciu scen z \u017cycia wsi stworzy\u0142 Wojciech Smarzowski obrazami Wesele<\/em> (2004) i Dom z\u0142y <\/em>(2009). W niniejszym studium analizie zostan\u0105 poddane filmowe postaci nieoczywiste, funkcjonuj\u0105ce poza schematem wiejskiego \u017cycia. Odnajdziemy je w surowym realizmie Konopielki <\/em>(1981) Janusza Kr\u00f3likowskiego, zrealizowanym na podstawie powie\u015bci Edwarda Redli\u0144skiego, w tw\u00f3rczo\u015bci Jana Jakuba Kolskiego z Ja\u0144cio Wodnikiem<\/em> (1993) na czele, osadzonym w konwencji realizmu magicznego oraz melodramacie Znachor <\/em>(1982) w re\u017cyserii Jerzego Hoffmana. Dzie\u0142a te odznacza\u0142y si\u0119 r\u00f3\u017cnorodno\u015bci\u0105 uj\u0119cia tematu, cz\u0119sto tak\u017ce pr\u00f3b\u0105 wyj\u015bcia poza estetyk\u0119 skansenu w kierunku uwypuklenia uniwersalnych ludzkich dramat\u00f3w, osadzonych jedynie w rustykalnych dekoracjach. Mo\u017cna r\u00f3wnie\u017c w omawianych obrazach wy\u0142uska\u0107 bohater\u00f3w nie mieszcz\u0105cych si\u0119 w ustalonej hierarchii ludowej, tzw. \u201eludzi lu\u017anych\u201d. Przyjrzyjmy si\u0119 wi\u0119c temu barwnemu korowodowi osobowo\u015bci przemierzaj\u0105cych polsk\u0105, sfabularyzowan\u0105 prowincj\u0119 i skoncentrujemy si\u0119 na najbardziej osobliwych \u2013 dziadach w\u0119drownych. Postaramy si\u0119 uchwyci\u0107 cechy charakterystyczne filmowych w\u0119drowc\u00f3w, dowiedzie\u0107 si\u0119 jak\u0105 rol\u0119 pe\u0142nili w fabule wybranych obraz\u00f3w oraz zastanowi\u0107 si\u0119, na ile wizerunek artystyczny kreowanych postaci pokrywa\u0142 si\u0119 z historyczn\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105 wsi polskiej pierwszej po\u0142owy XX w.<\/p>\n\n\n\n
\"\"
Jerzy Bi\u0144czycki, Znachor<\/em>, Autor: J\u00f3zef Letkier, Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
W poszukiwaniu wolno\u015bci i zarobku<\/strong><\/p>\n\n\n\n
Specjali\u015bci badaj\u0105cy struktury spo\u0142ecze\u0144stwa dawnej Rzeczypospolitej s\u0105 zgodni, \u017ce wytworzenie si\u0119 grupy \u201eludzi lu\u017anych\u201d wi\u0105za\u0142o si\u0119 z brutalnym systemem ch\u0142opskiego podda\u0144stwa powi\u0105zanego z gospodark\u0105 pa\u0144szczy\u017anian\u0105[2]<\/a><\/sup><\/sup>. Zyski z niego czerpa\u0142a klasa politycznie i prawnie uprzywilejowana – polska szlachta. Bycie \u201elu\u017anym\u201d oznacza\u0142o zar\u00f3wno zerwanie z osobistym podporz\u0105dkowaniem panu feudalnemu, wyzwolenie spod jarzma codziennego wyzysku, jak r\u00f3wnie\u017c z brakiem w\u0142asnej ziemi do gospodarowania[3]<\/a><\/sup><\/sup>. Cz\u0142owiek \u201elu\u017any\u201d stawa\u0142 si\u0119 hultajem, trudni\u0105cym si\u0119 dorywcz\u0105 prac\u0105, osob\u0105 poza kontrol\u0105 szlachcica[4]<\/a><\/sup><\/sup>. Nie dziwi wi\u0119c fakt, \u017ce rekrutowali si\u0119 oni g\u0142\u00f3wnie ze zbieg\u0142ego ch\u0142opstwa, uciekaj\u0105cego przed prawnym i gospodarczym uciskiem szlachty[5]<\/a><\/sup><\/sup>. Zbiegostwo interpretowano wi\u0119c jako form\u0119 ludowego oporu. Trudno oszacowa\u0107 ilo\u015b\u0107 os\u00f3b wiod\u0105cych nomadzki tryb \u017cycia[6]<\/a><\/sup><\/sup>. Byli oni w Polsce obecni ju\u017c w okresie \u015bredniowiecza, specjali\u015bci uznaj\u0105 jednak, \u017ce ich liczebno\u015b\u0107 zwi\u0119kszy\u0142a si\u0119 wydatnie w XVII i XVIII w. wraz z powolnym upadkiem Rzeczypospolitej szlacheckiej. Niekt\u00f3rzy przetrwali na szlaku a\u017c do pierwszej po\u0142owy XX w. Zerwanie z systemem ucisku pa\u0144szczy\u017anianego niekoniecznie by\u0142o jedyn\u0105 motywacj\u0105 do wyruszenia w \u015bwiat. Czasem o wybraniu tego stylu \u017cycia decydowa\u0142a ch\u0119\u0107 lepszego zarobku lub pr\u00f3ba prze\u017cycia z drobnego handlu. Wkroczenie na wiejski go\u015bciniec okazywa\u0142o si\u0119 cz\u0119sto konieczno\u015bci\u0105 w obliczu n\u0119dzy, jaka grozi\u0142a warstwom ludowym w wyniku wojen, nieurodzaju, czy te\u017c kl\u0119sk \u017cywio\u0142owych[7]<\/a><\/sup><\/sup>. Wtedy nadziej\u0105 stawa\u0142o si\u0119 \u017cycie w drodze, wzd\u0142u\u017c szlak\u00f3w licz\u0105cych nierzadko setki kilometr\u00f3w, gdzie punktem orientacyjnym i miejscem odpoczynku by\u0142y wiejskie karczmy i gospody. \u201eLudzie lu\u017ani\u201d wymykali si\u0119 prostemu schematowi spo\u0142ecze\u0144stwa stanowego. Grup\u0119 t\u0119 tworzyli opr\u00f3cz by\u0142ych ch\u0142op\u00f3w pa\u0144szczy\u017anianych, w\u0119drowni robotnicy, rzemie\u015blnicy, znachorzy, kuglarze, oszu\u015bci, prostytutki i \u017cebracy. Trudne warunki \u017cycia na szlaku wymaga\u0142y stworzenia odpowiednich strategii przetrwania. Nie zawsze specjalizacja stylu \u017cycia okazywa\u0142a si\u0119 zgodna z nabytymi przez nich umiej\u0119tno\u015bciami zawodowymi i osobistymi oczekiwaniami. Zdarza\u0142y si\u0119 bowiem przypadki, \u017ce m\u0119\u017cczyzna nie mog\u0105cy znale\u017a\u0107 zaj\u0119cia zgodnego z wyuczonym zawodem stawa\u0142 si\u0119 z\u0142odziejem, oszustem lub \u017cebrakiem. Granica pomi\u0119dzy spo\u0142eczno\u015bci\u0105 ludzi \u201elu\u017anych\u201d a marginesem spo\u0142ecznym cz\u0119sto by\u0142a cienka. Wobec tego zdarza\u0142y si\u0119 sytuacje wyboru \u017cycia poza prawem. Decyzj\u0119 zej\u015bcia na drog\u0119 przest\u0119pcz\u0105 wymusza\u0142y trudne warunki \u017cycia. Kobieta w podobnie ci\u0119\u017ckiej sytuacji ekonomicznej cz\u0119sto zmuszona by\u0142a zej\u015b\u0107 na drog\u0119 prostytucji. Oczekiwana wolno\u015b\u0107 mog\u0142a wi\u0119c okaza\u0107 si\u0119 \u017cyciowym dramatem[8]<\/a><\/sup><\/sup>. Chc\u0105c przetrwa\u0107 na szlaku, \u201eludzie go\u015bci\u0144ca\u201d musieli wyrobi\u0107 w sobie spryt i umiej\u0119tno\u015bci przypochlebiania si\u0119 swoim potencjalnym pracodawcom i darczy\u0144com. Wp\u0142ywa\u0142o to na postrzeganie ich przez spo\u0142ecze\u0144stwo jako os\u00f3b o specyficznej mentalno\u015bci, niefrasobliwych w wyborach \u017cyciowych i do\u015b\u0107 swobodnych obyczajach[9]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n
Dostrzegaj\u0105c w tym spo\u0142eczny \u201eproblem\u201d, w\u0142adze miejskie wspierane przez szlacht\u0119, pr\u00f3bowa\u0142y go rozwi\u0105za\u0107 zgodnie z prawn\u0105 logik\u0105 epoki. W okresie Polski stanis\u0142awowskiej, pr\u00f3bowano ludzi swobodnie pod\u0105\u017caj\u0105cych za zarobkiem kara\u0107, wi\u0119zi\u0107 i przymusem wt\u0142acza\u0107 w rodz\u0105cy si\u0119 w naszym kraju system pracy fabrycznej, typowy dla pocz\u0105tkowej fazy formowania si\u0119 rodzimego kapitalizmu. To w\u0142a\u015bnie m.in. z \u201eludzi lu\u017anych\u201d tworzy\u0142y si\u0119 pierwsze struktury polskiej klasy robotniczej, pracuj\u0105cej pod przymusem w manufakturach[10]<\/a><\/sup><\/sup>. Zazwyczaj zasilali je g\u0142\u00f3wnie ci \u201eludzie go\u015bci\u0144ca\u201d, kt\u00f3rzy w swojej podr\u00f3\u017cy zawitali do miasta. Natomiast w\u0119drowcy, znajduj\u0105cy si\u0119 na wiejskim szlaku, o ile nie zostali przy\u0142apani na przest\u0119pstwie, mogli nadal swobodnie pod\u0105\u017ca\u0107 pomi\u0119dzy osadami i koloniami. W\u015br\u00f3d nich na najni\u017cszym szczeblu hierarchii spo\u0142eczno\u015bci wiejskiej znajdowali si\u0119 w\u0119drowni \u017cebracy, dziadowie proszalni. Wie\u015bniacy \u017cywili wobec nich uczucia ambiwalentne, od zabobonnej rezerwy, po akceptacj\u0119 i rodzaj fascynacji domniemanymi magicznymi mocami nieznajomych przybyszy. Kim byli?<\/p>\n\n\n\n
Peregrynacja dziadowska<\/strong><\/p>\n\n\n\n
Jak twierdzi\u0142 Jan Stanis\u0142aw Bystro\u0144, dziadowie\/\u017cebracy: (\u2026) byli to niejednokrotnie ludzie ciekawi, czasem inteligentni, zawsze bywali wyrastaj\u0105cy znacznie ponad poziom przeci\u0119tnego, osiad\u0142ego wie\u015bniaka<\/em> (\u2026)[11]<\/a><\/sup><\/sup>. \u017bebrakiem m\u00f3g\u0142 sta\u0107 si\u0119 ka\u017cdy, kto stawa\u0142 si\u0119 nieprzydatny w gospodarstwie. Decydowa\u0142 o tym najcz\u0119\u015bciej podesz\u0142y wiek i kalectwo. Na \u201edziady\u201d mog\u0142y te\u017c i\u015b\u0107 osoby sprawne fizycznie, lecz bieg\u0142e w kamufla\u017cu spo\u0142ecznym, dla zarobku udaj\u0105ce chromych i pokrzywdzonych przez los biedak\u00f3w. Wyruszali wtedy za \u201ewyproszonym chlebem\u201d do kolejnych wsi i ko\u015bcio\u0142\u00f3w, gdzie korzystaj\u0105c z lito\u015bci wiernych dopraszali si\u0119 grosza lub jedzenia. Mo\u017cna ich by\u0142o cz\u0119sto spotka\u0107 w popularnych polskich sanktuariach, na jarmarkach i karczmach. Tworzyli rodzaj zamkni\u0119tej subkultury z w\u0142asnymi zasadami dzia\u0142ania i niezrozumia\u0142ym dla postronnych \u017cargonem[12]<\/a><\/sup><\/sup>. Okazuje si\u0119, \u017ce dla ludu ze s\u0142owia\u0144skiego kr\u0119gu kulturowego dziad w\u0119drowny by\u0142 postaci\u0105 niemal mistyczn\u0105. Udziela\u0142 bowiem magicznych porad na problemy gospodarskie i zdrowotne[13]<\/a><\/sup><\/sup>. Jego rzekome nadnaturalne moce cz\u0119sto pot\u0119gowa\u0142a u\u0142omno\u015b\u0107 fizyczna (\u015blepota) i talent muzyczny. Uwa\u017cany by\u0142 za \u0142\u0105cznika ze \u015bwiatem podziemnym, zw\u0142aszcza w obrz\u0119dowo\u015bci Dnia Zadusznego. Uwidacznia\u0142y si\u0119 w tym podej\u015bciu wiejskie relikty wierze\u0144 przedchrze\u015bcija\u0144skich. \u017bebraka nale\u017ca\u0142o ugo\u015bci\u0107, zgodnie z chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 tradycj\u0105 da\u0107 ja\u0142mu\u017cn\u0119 i oczekiwa\u0107 od niego b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwa. Jego przekle\u0144stwo mog\u0142o by\u0107 op\u0142akane w skutkach. Dziad okazywa\u0142 si\u0119 wi\u0119c integraln\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 ludowej rzeczywisto\u015bci[14]<\/a><\/sup><\/sup>. Nie zawsze jednak dziad w\u0119drowny spotyka\u0142 si\u0119 z \u017cyczliwo\u015bci\u0105. Kojarzony nierzadko z uosobieniem pr\u00f3\u017cniactwa i postrzegany jako naci\u0105gacz, gdy przybywa\u0142 do miasta, m\u00f3g\u0142 by\u0107 nara\u017cony na wi\u0119zienie, oznakowanie a nawet, gdy nie uda\u0142o si\u0119 go zmusi\u0107 do pracy, wyp\u0119dzenie poza rogatki miejskie[15]<\/a><\/sup><\/sup>. Koniec wielowiekowej peregrynacji dziadowskiej nast\u0105pi\u0142 w okresie okupacji hitlerowskiej i w pierwszych latach istnienia Polski Ludowej. Wi\u0105za\u0142 si\u0119 on z rozpadem tradycyjnych spo\u0142eczno\u015bci wiejskich w czasie wojny i p\u00f3\u017aniejszymi represjami ze strony milicji, eliminuj\u0105cej z przestrzeni publicznej w\u0119drownych \u017cebrak\u00f3w, postrzeganych jako \u201eelement\u201d nie przystaj\u0105cy do spo\u0142ecznych i politycznych reali\u00f3w PRL[16]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n
Selekcja<\/strong><\/p>\n\n\n\n
Dziad w\u0119drowny, \u201ecz\u0142owiek lu\u017any\u201d pojawia si\u0119 w trzech obrazach, zasadniczo si\u0119 od siebie r\u00f3\u017cni\u0105cych. Na pierwszym planie znajduje si\u0119 dzie\u0142o Jana Jakuba Kolskiego Ja\u0144cio Wodnik<\/em> -opowie\u015b\u0107 o leciwym m\u0119\u017cczy\u017anie (Franciszek Pieczka), \u017cyj\u0105cym na uboczu wsi Brzustowo ze spodziewaj\u0105c\u0105 si\u0119 dziecka m\u0142od\u0105 \u017con\u0105 Weronk\u0105 (Gra\u017cyna B\u0142\u0119cka-Kolska). Zadziwiony natur\u0105 i jej tajemnicami, dostrzega w sobie moc panowania nad \u017cywio\u0142em wody.<\/p>\n\n\n\n
\"\"
Franciszek Pieczka, Bogus\u0142aw Linda, Ja\u0144cio Wodnik. <\/em>Autor: Stefan Kurzyp. Prawa: Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
Czuj\u0105c w sobie boskie powo\u0142anie wyrusza z cebrzykiem w \u015bwiat, lecz\u0105c wod\u0105 ci\u0119\u017cko i nieuleczalnie chorych ludzi. Spotyka na swojej drodze w\u0119drownego sztukmistrza, hochsztaplera Stygm\u0119 (Bogus\u0142aw Linda) dla zysku wcielaj\u0105cego si\u0119 w posta\u0107 um\u0119czonego Chrystusa. Ich drogi splataj\u0105 si\u0119, Ja\u0144cio ulegaj\u0105c pokusie s\u0142awy i bogactwa decyduje si\u0119 porzuci\u0107 Weronk\u0119. Dziewczyna nadal w nim zakochana, rodzi ich syna. Ch\u0142opiec przychodzi na \u015bwiat z defektem, diablim ogonkiem. Weronka odnajduje m\u0119\u017ca prosz\u0105c o uzdrowienie syna, Ja\u0144cio jednak zawodzi. Jest to punkt zwrotny akcji, g\u0142\u00f3wny bohater traci moc, bogactwo i presti\u017c. Powraca do rodziny, lecz w poczuciu wyrz\u0105dzonej bliskim krzywdy siada przed domem i stara si\u0119 cofn\u0105\u0107 czas. Kiedy uznaje, \u017ce nadesz\u0142a odpowiednia chwila, powraca do aktywnego \u017cycia. Film ko\u0144czy si\u0119 scen\u0105 wsp\u00f3lnego posi\u0142ku, \u017cycie rodziny powraca do normy. O przesz\u0142o\u015bci pe\u0142nej cud\u00f3w przypomina\u0142 jedynie ogonek kilkuletniego synka Ja\u0144cia i Weronki.<\/p>\n\n\n\n
Kolejny film to Konopielka<\/em> Witolda Leszczy\u0144skiego, czarno-bia\u0142a produkcja przedstawiaj\u0105ca \u017cycie w Taplarach, zacofanej wsi na podlaskich bagnach, kt\u00f3rej rytm \u017cycia wytycza cykl natury. Zostaje on zaburzony przybyciem urz\u0119dnik\u00f3w nowopowsta\u0142ego samorz\u0105du PRL. Okazuj\u0105 si\u0119 zwiastunem zmian, nowej cywilizacji, kt\u00f3ra przyniesie do wioski szko\u0142\u0119, elektryfikacj\u0119 i w niedalekiej przysz\u0142o\u015bci drog\u0119, kt\u00f3ra \u0142\u0105czy\u0142aby Taplary ze \u015bwiatem. Co istotne, dla wiejskiej wsp\u00f3lnoty mia\u0142y to by\u0107 z\u0142owrogie przeobra\u017cenia, przepowiedziane wcze\u015bniej przez w\u0119drownego dziada. W centrum wydarze\u0144 znajduje si\u0119 wielopokoleniowa rodzina Bartoszewicz\u00f3w. G\u0142owa rodziny Kazimierz Bartoszewicz (Krzysztof Majchrzak) zwany potocznie Kaziukiem, z natury nieufny wobec nowo\u015bci, tak jak wi\u0119kszo\u015b\u0107 wsi z trudno\u015bci\u0105 adaptuje si\u0119 do nowej rzeczywisto\u015bci.<\/p>\n\n\n\n
\"\"
Marek Siudym, Krzysztof Majchrzak, Konopielka<\/em>, Autor: Tomasz Weso\u0142owski, Prawa: WFDiF \/po Studiu Filmowym „Zebra”<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
Jego sytuacji nie u\u0142atwia fakt wprowadzenia si\u0119 do jego chaty pochodz\u0105cej z miasta m\u0142odej i atrakcyjnej nauczycielki Joli (Joanna Sienkiewicz). Pocz\u0105tkowa niech\u0119\u0107 przeradza si\u0119 w fascynacj\u0119 i po\u017c\u0105danie. Ta historia nie mog\u0142a si\u0119 dobrze sko\u0144czy\u0107. Kaziuk nie radzi sobie z emocjami wynikaj\u0105cymi z zazdro\u015bci o dziewczyn\u0119, zaczyna \u0142ama\u0107 odwieczne obyczaje. \u015acina drzewo zasadzone po jego urodzinach, z kt\u00f3rego podgl\u0105da\u0142 Jol\u0119 uprawiaj\u0105c\u0105 seks z m\u0142odym geodet\u0105 Zbyszkiem. Podczas ci\u0119cia ulega ci\u0119\u017ckiemu wypadkowi. To pocz\u0105tek rozpadu jego rodziny i konfliktu z mieszka\u0144cami wsi. Kiedy przychodzi lato, Kaziuk trzymaj\u0105cy si\u0119 do tej pory od nauczycielki na dystans, postanawia odwie\u017a\u0107 j\u0105 wozem na stacj\u0119, sk\u0105d mia\u0142a powr\u00f3ci\u0107 do miasta. W trakcie podw\u00f3zki obydwoje ulegaj\u0105 nami\u0119tno\u015bci, Bartoszewicz zdradza z Jol\u0105 swoj\u0105 wiern\u0105 \u017con\u0119 Handzi\u0119 (Anna Seniuk). Nic ju\u017c jednak nie mo\u017ce zapobiec katastrofie. Kaziuk chc\u0105c w swoim rozumieniu wprowadzi\u0107 innowacj\u0119, decyduje si\u0119 doko\u0144czy\u0107 \u017cniwa kos\u0105, odrzucaj\u0105c tradycyjny sierp. Tego ju\u017c dla pracuj\u0105cych w polu mieszka\u0144c\u00f3w wsi by\u0142o za wiele. Kiedy s\u0105siedzi i cz\u0119\u015b\u0107 rodziny pr\u00f3buj\u0105 mu przeszkodzi\u0107 dochodzi do tragedii. Kaziuk zabija rodzonego brata (Marek Siudym)[17]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n
\"\"
Jerzy Block, Joanna Sienkiewicz, Anna Seniuk, Tomasz Jarosi\u0144ski, Konopielka. <\/em>Autor: Romuald Pie\u0144kowski. Prawa: Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
Ostatni analizowany obraz to Znachor<\/em> Jerzego Hoffmana. To sprawnie wyre\u017cyserowany melodramat ukazuj\u0105cy losy wybitnego chirurga i naukowca prof. Rafa\u0142a Wilczura (Jerzy Bi\u0144czycki). Lekarza, ukazanego jako cz\u0142owieka sukcesu, doznaj\u0105cego osobistej tragedii, opuszczonego przez \u017con\u0119. Za\u0142amany udaje si\u0119 do jednej z podrz\u0119dnych, warszawskich knajp gdzie upija si\u0119. Kiedy stara si\u0119 wr\u00f3ci\u0107 do domu, zostaje napadni\u0119ty, okradziony i wywieziony za miasto. W wyniku pobicia traci pami\u0119\u0107. Od tego momentu rozpoczyna si\u0119 jego kilkunastoletnia, piesza w\u0119dr\u00f3wka po polskiej prowincji, w trakcie kt\u00f3rej chwyta si\u0119 dorywczej pracy fizycznej, przerywanej odsiadkami w wi\u0119zieniach za w\u0142\u00f3cz\u0119gostwo. Podczas jednego z zatrzyma\u0144 kradnie z wi\u0119ziennej kancelarii dokumenty na nazwisko Antoniego Kosiby. Pod now\u0105 to\u017csamo\u015bci\u0105 podejmuje prac\u0119 u m\u0142ynarza Prokopa (Bernard \u0141adysz). Tam poznaje jego rodzin\u0119 i syna Wasylka (Artur Barci\u015b) niepe\u0142nosprawnego w wyniku \u017ale przeprowadzonego zabiegu z\u0142o\u017cenia ko\u015bci n\u00f3g. Gdy udaje si\u0119 mu go wyleczy\u0107, staje si\u0119 s\u0142awnym znachorem, \u015bci\u0105gaj\u0105cym do siebie nie tylko pacjent\u00f3w, ale te\u017c i uwag\u0119 lokalnej policji i miejscowego lekarza (Andrzej Kopiczy\u0144ski). W tle perypetii Antoniego\/Rafa\u0142a kwitnie romans ekspedientki Marysi (Anna Dymna) i ksi\u0119cia Leszka Czy\u0144skiego (Tomasz Stockinger). Mezalians nie zosta\u0142 zaakceptowany przez rodzic\u00f3w ksi\u0119cia i syna miejscowego szynkarza Zenka (Piotr Grabowski), kt\u00f3ry po odrzuceniu zalot\u00f3w postanawia si\u0119 zem\u015bci\u0107 na Marysi i jej ukochanym. Doprowadza do wypadku, w kt\u00f3rej zakochani zostaj\u0105 ci\u0119\u017cko ranni. Wezwany do poszkodowanych lekarz zajmuje si\u0119 jedynie m\u0142odym ksi\u0119ciem, Marysi nie daje szans na wyleczenie. Znachor kradnie mu wi\u0119c narz\u0119dzia chirurgiczne i na w\u0142asn\u0105 r\u0119k\u0119 przeprowadza skomplikowan\u0105 operacj\u0119 czaszki. Dziewczyna dochodzi do zdrowia, lecz Antoni\/Rafa\u0142 p\u0142aci cen\u0119 za swoj\u0105 pomoc. Za kradzie\u017c zostaje skazany na 3 lata wi\u0119zienia. W jego ponownym procesie wezwany w charakterze bieg\u0142ego by\u0142y asystent Rafa\u0142a Wilczura prof. Dobraniecki (Piotr Fronczewski) rozpoznaje w Antonim swojego mistrza. Rafa\u0142owi Wilczurowi wraca pami\u0119\u0107, wskutek czego zostaje oczyszczony z zarzut\u00f3w i rozpoznaje w Marysi swoj\u0105 c\u00f3rk\u0119. Historia ko\u0144czy si\u0119 szcz\u0119\u015bliwie[18]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n
Te pozornie r\u00f3\u017cne filmy poza scenografi\u0105 osadzon\u0105 na polskiej wsi \u0142\u0105czy jednak jeszcze jedno. Posta\u0107 dziada w\u0119drownego, szerzej \u201ecz\u0142owieka lu\u017anego\u201d, kt\u00f3ry jest integraln\u0105 postaci\u0105 w fabule.<\/p>\n\n\n\n
Cz\u0142owiek uchwycony w kadrze<\/strong><\/p>\n\n\n\n
Ka\u017cde dzie\u0142o filmowe jest swoistym mikro\u015bwiatem. Ten kt\u00f3ry stworzy\u0142 Jan Jakub Kolski jest \u015bwiatem osobnym, zape\u0142nionym przez postaci niezwyk\u0142e i cudowne, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych archetyp wiejskiego w\u0119drowca jest bardzo silny.[19]<\/a><\/sup><\/sup> Reprezentuje \u201eobcego\u201d, kt\u00f3ry zaburza znan\u0105 i ustalon\u0105 struktur\u0119 \u015bwiata i wprowadza do niej element chaosu. Najcz\u0119\u015bciej zjawia si\u0119 w epizodach na tyle sugestywnych, \u017ce trwale zaznaczaj\u0105 si\u0119 w \u017cyciu g\u0142\u00f3wnych bohater\u00f3w[20]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n
Dziad w\u0119drowny (Olgierd \u0141ukaszewicz) w filmie Jana Jakuba Kolskiego pojawia si\u0119 w momentach kluczowych dla fabu\u0142y. Jego przekle\u0144stwo w pocz\u0105tkowej scenie wywo\u0142uje ci\u0105g zdarze\u0144, kt\u00f3re zmienia \u017cycie Ja\u0144cia. Przybywa do jego \u017cony z wie\u015bciami o podr\u00f3\u017cy m\u0119\u017ca, daje mu tak\u017ce lekcj\u0119 pokory gdy ten traci moc uzdrawiania.<\/p>\n\n\n\n
W\u0119drowiec w Konopielce <\/em>(w jego rol\u0119 r\u00f3wnie\u017c wcieli\u0142 si\u0119 Franciszek Pieczka) to przybysz z tradycyjnego, odchodz\u0105cego ju\u017c \u015bwiata. W filmie potraktowany zosta\u0142 \u017cyczliwie, zgodnie z obyczajem[21]<\/a><\/sup><\/sup>. Osob\u0119 w\u0119drown\u0105 nale\u017ca\u0142o bowiem przyj\u0105\u0107 z szacunkiem, gdy\u017c pod jego postaci\u0105 m\u00f3g\u0142 kry\u0107 si\u0119 B\u00f3g lub \u015bw. Piotr[22]<\/a><\/sup><\/sup>. Echem tego mitu by\u0142a scena w Konopielce<\/em>, kiedy Kaziuk po spotkaniu z dziadem, t\u0142umaczy\u0142 synowi, \u017ce w dawnych czasach Stw\u00f3rca mia\u0142 podr\u00f3\u017cowa\u0107 po \u015bwiecie przebrany za \u017cebraka, aby dowiedzie\u0107 si\u0119 czy ludzie przestrzegaj\u0105 zasad i czy jego dzie\u0142o stworzenia jest dobrze urz\u0105dzone. Warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce Kaziuk spotyka dziada po\u015br\u00f3d trudnych do przebycia bagien, gdzie ten odpoczywa\u0142 w konarze rozpadaj\u0105cego si\u0119 drzewa. Dla mieszka\u0144ca Taplar niezwyk\u0142ym by\u0142o, \u017ce starszy cz\u0142owiek m\u00f3g\u0142 sam przeby\u0107 bariery naturalne. Wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce Kaziuk domy\u015bla\u0142 si\u0119, i\u017c ma do czynienia z istot\u0105 potencjalnie nadnaturaln\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Antoni Kosiba\/Rafa\u0142 Wilczur w Znachorze <\/em>to ju\u017c typowy przedstawiciel cz\u0142owieka w\u0119drownego bezrobotnego, egzystuj\u0105cego w warunkach polskiej wsi popa\u0144szczy\u017anianej Dwudziestolecia Mi\u0119dzywojennego. Posiada wszystkie zewn\u0119trzne atrybuty \u017cebraka, lecz to tylko rodzaj kostiumu wynikaj\u0105cego z do\u015bwiadcze\u0144 ci\u0119\u017ckich warunk\u00f3w \u017cycia w drodze. Nie utrzymuje si\u0119 bowiem z ja\u0142mu\u017cny, w miar\u0119 mo\u017cliwo\u015bci podejmuje si\u0119 pracy. Nie potrafi jednak pozosta\u0107 na d\u0142u\u017cej w jednym miejscu. Kiedy ko\u0144czy si\u0119 zaj\u0119cie, rusza przed siebie. M\u0142yn Prokopa okazuje si\u0119 ostatnim przystankiem przed powrotem do poprzedniego \u017cycia.<\/p>\n\n\n\n
Czy jednak tylko ukazane wy\u017cej postaci mo\u017cna zaliczy\u0107 do grona ubogich w\u0119drowc\u00f3w? Je\u017celi zgodnie z informacjami antropolog\u00f3w i etnograf\u00f3w niekt\u00f3rzy dziadowie mieli posiada\u0107 wiedz\u0119 znachorsk\u0105 i pr\u00f3bowali zarabia\u0107 na \u017cycie oszustwem, to do tej grupy spo\u0142ecznej \u015bmia\u0142o kwalifikuj\u0105 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c Ja\u0144cio i Stygma z filmu Jana Jakuba Kolskiego. W stereotyp pseudo pobo\u017cnego oszusta dobrze wpisuje si\u0119 zw\u0142aszcza Stygma, domniemany stygmatyk, doskonale zagrany przez Bogus\u0142awa Lind\u0119[23]<\/a><\/sup><\/sup>. Przekracza go jednak, poniewa\u017c zamiast zmawia\u0107 modlitwy w zamian za ja\u0142mu\u017cn\u0119, stara si\u0119 ca\u0142kowicie wcieli\u0107 w posta\u0107 Chrystusa podczas drogi krzy\u017cowej. Z biegiem czasu jego oszustwo staje si\u0119 zbyt widoczne, wierni zamiast datk\u00f3w pr\u00f3buj\u0105 go zlinczowa\u0107. Dla niego pojawienie si\u0119 Ja\u0144cia stanowi wybawienie. Cudotw\u00f3rca przyjmuj\u0105c go do swojej kompanii, umo\u017cliwia mu \u017cycie na wysokim poziomie. A\u017c do ko\u0144ca jego kariery uzdrowiciela tworz\u0105 dobrze dobrany duet.<\/p>\n\n\n\n
\"\"
Jerzy Bi\u0144czycki, Znachor. <\/em>Autor: Roman Sumik. Prawa: Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
Prorok<\/strong><\/p>\n\n\n\n
Cech\u0105 charakterystyczn\u0105 filmowych w\u0119drownych \u017cebrak\u00f3w s\u0105 pr\u00f3by przepowiadania przysz\u0142o\u015bci. Jedn\u0105 z najbardziej sugestywnych scen Konopielki <\/em>jest proroctwo dziada w chacie Bartoszewicz\u00f3w, chwil\u0119 po obrz\u0119dzie odczyniania ich cielaka, kt\u00f3rym pr\u00f3bowa\u0142a zaopiekowa\u0107 si\u0119 kaziukowa koby\u0142a. Dla rodziny by\u0142 to z\u0142y omen, w\u0119drowiec wykorzysta\u0142 ten moment do wyg\u0142oszenia mowy, w kt\u00f3rej wieszczy katastrof\u0119 znanego i oswojonego wiejskiego \u015bwiata. Mia\u0142y j\u0105 zwiastowa\u0107 znaki, niewyt\u0142umaczalne dla mieszka\u0144c\u00f3w wsi zachowania wraz z gorsz\u0105cymi \u00f3wczesn\u0105 spo\u0142eczno\u015b\u0107 praktykami obyczajowymi. Dziad snu\u0142 fantastyczn\u0105 opowie\u015b\u0107 o katastrofach naturalnych, wojnach i zbyt szybko zachodz\u0105cych zmianach cywilizacyjnych. Oznacza\u0142y one krucho\u015b\u0107 tradycyjnego \u015bwiata, kt\u00f3rego B\u00f3g nie mo\u017ce ju\u017c kontrolowa\u0107 i oddaje pola diab\u0142u. Ciekawe, \u017ce nast\u0119pn\u0105 scen\u0105 po tyradzie w\u0119drowca jest spotkanie z przedstawicielami powiatu, zapowiadaj\u0105cymi proces \u201ecywilizowania\u201d Taplar. Sugestia tw\u00f3rc\u00f3w filmu jest a\u017c nazbyt czytelna.<\/p>\n\n\n\n
W rol\u0119 proroka w jego negatywnym sensie wcieli\u0142 si\u0119 dziad z filmu Ja\u0144cio Wodnik. <\/em> Po zakopaniu koby\u0142ki, wygnanej przez jednego z niegodziwych gospodarzy, w\u0119drowiec rzuca kl\u0105tw\u0119 na wie\u015b, nie\u015bwiadomie patrz\u0105c w kierunku gospodarstwa Ja\u0144cia. Jej s\u0142owa s\u0105 bezlitosne, pragnie bowiem, \u017ceby w tej wsi urodzi\u0142 si\u0119 diabe\u0142. \u017byczenie to na sw\u00f3j spos\u00f3b si\u0119 spe\u0142ni[24]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n
Dziad pojawia si\u0119 jeszcze przed kr\u00f3tk\u0105 wizyt\u0105 orszaku Ja\u0144cia w rodzinnym gospodarstwie. Odwiedza Weronk\u0119, \u017ceby dowiedzie\u0107 si\u0119, kto by\u0142 winien \u015bmierci koby\u0142ki. Rozwiewa te\u017c nadziej\u0119 \u017cony na trwa\u0142y powr\u00f3t m\u0119\u017ca. Ta, b\u0119d\u0105c w zaawansowanej ci\u0105\u017cy, starym zwyczajem prosi go o dotkni\u0119cie brzucha. R\u0119ka w\u0119drowca ma przynosi\u0107 szcz\u0119\u015bcie przysz\u0142ej matce[25]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n
Metamorfoza<\/strong><\/p>\n\n\n\n
Peregrynacja Ja\u0144cia \u201eod pos\u0142usznej wody\u201d to zapis ci\u0105g\u0142ej metamorfozy. Jest cz\u0142owiekiem obarczonym wielkim brzemieniem, kt\u00f3rego nie wybra\u0142 lecz zosta\u0142 nim naznaczony. Postrzegany jako swoisty \u015bwiecki \u015bwi\u0119ty chc\u0105c czyni\u0105c dobro, trafia na gonionego \u017c\u0105dz\u0105 zysku kuglarza Stygm\u0119. To on sprowadzi nieprzygotowanego emocjonalnie do misji Ja\u0144cia na drog\u0119 pe\u0142n\u0105 pychy i rozpusty. Stoi tak\u017ce na czele orgiastycznego orszaku towarzysz\u0105cego uzdrowicielowi.<\/p>\n\n\n\n
Dziad wskazuje tak\u017ce Ja\u0144ciowi jego miejsce w \u015bwiecie. Gdy ten traci moc i zostaje wygnany z miasteczka, trafia na niego nie dowierzaj\u0105c w swoj\u0105 now\u0105 sytuacj\u0119. Wywi\u0105zuje si\u0119 pomi\u0119dzy nimi prosta, lecz znamienna wymiana zda\u0144:<\/p>\n\n\n\n
(\u2026) Dziad<\/em> (\u2026) Odezwa\u0142 si\u0119 do Ja\u0144cia:<\/em><\/p>\n\n\n\n
– Takie \u017cycie\u2026 dziadu\u2026<\/em><\/p>\n\n\n\n
– Ja pan. Ty dziad.<\/em><\/p>\n\n\n\n
– Nie. Teraz ja pan, a ty dziad \u2013 odpowiedzia\u0142 dziad.<\/em>(\u2026)[26]<\/a><\/sup><\/sup><\/p>\n\n\n\n
Ten kr\u00f3tki komunikat da\u0142 mu do zrozumienia, \u017ce jego misja ju\u017c zosta\u0142a zako\u0144czona. Do\u015bwiadczenie upadku pozwoli\u0142o mu zrozumie\u0107, \u017ce sta\u0142 si\u0119 ofiar\u0105 z\u0142a, kt\u00f3re doprowadzi\u0142o do kl\u0105twy i odbi\u0142o si\u0119 na \u017cyciu jego i syna[27]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n
Chyba najbardziej przewidywaln\u0105, \u017ceby nie powiedzie\u0107 trywialn\u0105 metamorfoz\u0105 bohatera, by\u0142 proces wyj\u015bcia z amnezji Rafa\u0142a Wilczura, g\u0142\u00f3wnego bohatera filmu Znachor. <\/em>Odpowiada\u0142a ona na potrzeby konwencji melodramatu i oczekiwanego w nim szcz\u0119\u015bliwego zako\u0144czenia. Peregrynacja i perypetie Antoniego Kosiby, mia\u0142y ukaza\u0107 jego degradacj\u0119 spo\u0142eczn\u0105 z kt\u00f3rej najbardziej po\u017c\u0105danym wyj\u015bciem by\u0142 powr\u00f3t do egzystencji szanowanego cz\u0142onka wielkomiejskiego establishmentu. Pomimo dobrze odwzorowanych reali\u00f3w mi\u0119dzywojennej Polski, jej podzia\u0142\u00f3w spo\u0142ecznych i zwi\u0105zanych z nimi uprzedze\u0144 klasowych, powr\u00f3t z sytuacji biednego, w\u0119drownego robotnika do pozycji darzonego spo\u0142ecznym szacunkiem naukowca, wydaje si\u0119 zbyt prosty. Jest o wiele mniej przekonywuj\u0105cy, ni\u017c \u017cywot bohater\u00f3w Ja\u0144cia Wodnika i Konopielki.<\/em><\/p>\n\n\n\n
Na ko\u0144cu drogi\u2026<\/strong><\/p>\n\n\n\n
Do jakich wniosk\u00f3w doprowadzi\u0142a nas wsp\u00f3lna podr\u00f3\u017c z filmowymi, w\u0119drownymi \u017cebrakami? Z pewno\u015bci\u0105 w omawianych filmach ich postaci doczeka\u0142y si\u0119 interesuj\u0105cych interpretacji. Ich role, nawet epizodyczne, kreowane przez wyj\u0105tkowych aktor\u00f3w, takich jak Franciszek Pieczka i Olgierd \u0141ukaszewicz, okazywa\u0142y si\u0119 kluczowe dla ci\u0105g\u0142o\u015bci filmowej narracji. Dziad w\u0119drowny, cz\u0142owiek z najni\u017cszego szczebla wiejskiej drabiny spo\u0142ecznej, zosta\u0142 przez filmowc\u00f3w upodmiotowiony i doceniony. Sta\u0142 si\u0119 dzi\u0119ki temu psychologicznie ciekawy, nie zatracaj\u0105c swoich cech zgodnych prawd\u0105 historyczn\u0105 i ludowym obyczajem. Pomimo, \u017ce by\u0142 przybyszem z zewn\u0105trz, jego obecno\u015b\u0107 by\u0142a integralna dla wiejskiego \u015bwiata, z jego zdaniem nale\u017ca\u0142o si\u0119 liczy\u0107. By\u0142 r\u00f3wnie\u017c postaci\u0105 o dwoistej naturze, potrafi\u0142 ratowa\u0107 swoich dobroczy\u0144c\u00f3w z opresji, lub przekl\u0105\u0107 b\u0105d\u017a bezlito\u015bnie wykorzystywa\u0107. Dzi\u0119ki temu okazywa\u0142 si\u0119 dog\u0142\u0119bnie ludzki z interesuj\u0105c\u0105 osobowo\u015bci\u0105.<\/p>\n\n\n\n
  1. \n
    Z. Masternak, Ja\u0144cio Wodnik Jana Jakuba Kolskiego, czyli U Pana Boga za Piecem<\/em>, [w:] Kino polskie 1989-2009. Historia krytyczna,<\/em> pod red. Agnieszki Wi\u015bniewskiej i Piotra Mareckiego, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2010, s. 60. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>
  2. \n
    Szczeg\u00f3lnie jaskrawo problematyk\u0119 przemocy i ucisku wobec warstw ch\u0142opskich przedstawiaj\u0105 historycy i antropolodzy reprezentuj\u0105cy intensywnie rozwijaj\u0105cy si\u0119 nurt tzw. ludowej historii Polski. Wi\u0119cej na ten temat w pracach: A. Leszczy\u0144ski, Ludowa historia Polski. Historia wyzysku i oporu. Mitologia panowania, <\/em>Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o., Warszawa 2020; K. Pob\u0142ocki, Chamstwo, <\/em>Wydawnictwo Czarne, Wo\u0142owiec 2021; M. Rauszer, B\u0119karty pa\u0144szczyzny. Historia bunt\u00f3w ch\u0142opskich, <\/em>Wydawnictwo RM, Warszawa 2020; K. Janicki, Pa\u0144szczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa, <\/em>Wydawnictwo Pozna\u0144skie, Pozna\u0144 2021. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>
  3. \n
    L. Stomma, Antropologia kultury wsi polskiej XIX wieku oraz wybrane eseje, <\/em>(Wydawca) Piotr Dopiera\u0142a, \u0141\u00f3d\u017a 2002, s. 90-91,95-97. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>
  4. \n
    S. Grodziski, Ludzie lu\u017ani. Studium z historii pa\u0144stwa i prawa polskiego, <\/em>Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiello\u0144skiego, Krak\u00f3w 1961, s. 14-62. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>
  5. \n
    N. Assorodobraj, Pocz\u0105tki klasy robotniczej. Problem r\u0105k roboczych w przemy\u015ble polskim epoki stanis\u0142awowskiej, <\/em>Pa\u0144stwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1966, s. 49-77; S. \u015areniowski, Zbiegostwo ch\u0142op\u00f3w w dawnej Polsce jako zagadnienie ustroju spo\u0142ecznego, <\/em>Wydawnictwo Uniwersytetu \u0141\u00f3dzkiego, \u0141\u00f3d\u017a 1997, s. 60-83. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>
  6. \n
    W literaturze historycznej umieszczani byli w kategorii ch\u0142op\u00f3w bezrolnych. Liczebno\u015b\u0107 tej warstwy spo\u0142ecznej w samym zaborze rosyjskim waha\u0142a si\u0119 pomi\u0119dzy 600 tys. a pocz\u0105tku XIX w. a 1.200 tys. na pocz\u0105tku XX w. Jaki odsetek stanowili w\u015br\u00f3d nich \u201eludzie lu\u017ani\u201d, nie jeste\u015bmy w stanie precyzyjnie okre\u015bli\u0107. W okresie dwudziestolecia mi\u0119dzywojennego w zwi\u0105zku z przemianami spo\u0142eczno-gospodarczymi na wsi polskiej ta kategoria ludno\u015bci gin\u0119\u0142a w statystykach dotycz\u0105cych migruj\u0105cych rolnik\u00f3w i sezonowych robotnik\u00f3w rolnych. Por. H. Brodowska, Historia spo\u0142eczno-gospodarcza ch\u0142op\u00f3w w zaborze rosyjskim<\/em> [w:] Historia ch\u0142op\u00f3w polskich, <\/em>pod red. Stefana Inglota, Ludowa Sp\u00f3\u0142dzielnia Wydawnicza, Toru\u0144 1972, t. II, s. 365; M. Mieszczankowski, Struktura agrarna i spo\u0142eczna wsi polskiej w okresie mi\u0119dzywojennym,<\/em>[w:] Historia ch\u0142op\u00f3w polskich, <\/em>pod red. Stefana Inglota, Ludowa Sp\u00f3\u0142dzielnia Wydawnicza, Toru\u0144 1980, t. III, s. 156-188. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>
  7. \n
    A. Wo\u017aniak, Kultura mazowieckiej wsi pa\u0144szczy\u017anianej XVIII i pocz\u0105tku XIX w.<\/em>, Wydawnictwo Ossolineum, Wroc\u0142awa 1987, s. 115-118. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>
  8. \n
    B. Baranowski, Ludzie go\u015bci\u0144ca w XVII-XVIII w.<\/em>, Wydawnictwo \u0141\u00f3dzkie, \u0141\u00f3d\u017a 1986, s. 42-55. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>
  9. \n
    Ten\u017ce, Kultura ludowa XVII i XVIII w. na ziemiach Polski \u015arodkowej, <\/em>Wydawnictwo \u0141\u00f3dzkie, \u0141\u00f3d\u017a 1971, s, 72-73. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>
  10. \n
    N, Assorodobraj, Pocz\u0105tki klasy robotniczej\u2026<\/em>, s. 175-204. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>
  11. \n
    J. S. Bystro\u0144, Kultura ludowa, <\/em>Wydawnictwo Trzaska, Ebert i Michalski, Warszawa 1947, s. 102. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>
  12. \n
    B. Baranowski, Ludzie go\u015bci\u0144ca\u2026<\/em>, s. 120-134. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>
  13. \n
    Ten\u017ce, Kultura ludowa XVII i XVIII w.\u2026,<\/em> s. 229-230. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>
  14. \n
    Wi\u0119cej na ten temat w: K. Michaj\u0142owa, Dziad w\u0119drowny w kulturze ludowej S\u0142owian., <\/em>Wydawnictwo Oficyna Naukowa, Warszawa 2010. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>
  15. \n
    P. Grochowski, Dziady. Rzecz o w\u0119drownych \u017cebrakach i ich pie\u015bniach, <\/em>Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Miko\u0142aja Kopernika, Toru\u0144 2009, s. 99-100. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>
  16. \n
    Tam\u017ce, s. 14-15. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>
  17. \n
    Z. Masternak, Ja\u0144cio Wodnik Jana Jakuba Kolskiego\u2026, <\/em>s. 61-63. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>
  18. \n
    T. Do\u0142\u0119ga-Mostowicz, Znachor,<\/em> Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1988. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>
  19. \n
    R. Sulima, Antropologia wizualna. Rzecz o tw\u00f3rczo\u015bci Jana Jakuba Kolskiego,<\/em> [w:] Ten\u017ce, G\u0142osy tradycji, <\/em>Wydawnictwo DiG, Warszawa 2001, s. 118. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>
  20. \n
    N. Korczarowska, Ojczyzny prywatne. Mitologia przestrzeni prywatno\u015bci w filmach Tadeusza Konwickiego, Jana Jakuba Kolskiego, Andrzeja Kondratiuka, <\/em>Wydawnictwo RABID, Krak\u00f3w 2007, s. 163-164; G. Stach\u00f3wna, Ja\u0144cioland i okolice. Filmowe \u015bwiaty Jana Jakuba Kolskiego, <\/em>Wydawnictwo Uniwersitas, Krak\u00f3w 2021, s. 125. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>
  21. \n
    W oryginalnym tek\u015bcie Edwarda Redli\u0144skiego, Kaziuk spotyka w\u0119drowca w swojej zagrodzie i w gniewie go wyp\u0119dza. Dopiero kiedy si\u0119 uspokaja, wysy\u0142a syna po w\u0119drowca, \u017ceby go ugo\u015bci\u0107. E. Redli\u0144ski, Konopielka, <\/em>Ludowa Sp\u00f3\u0142dzielnia Wydawnicza, Warszawa 1979, s. 18-19. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>
  22. \n
    K. Michaj\u0142owa, Dziad w\u0119drowny\u2026,<\/em> s. 97-98. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>
  23. \n
    Wi\u0119cej na temat udawanej przez \u017cebrak\u00f3w pobo\u017cno\u015bci w: P. Grochowski, Dziady\u2026<\/em>, s. 112-117. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>
  24. \n
    J. J. Kolski, Ja\u0144cio Wodnik\u2026<\/em>, s. 169. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>
  25. \n
    Tam\u017ce, s. 189-190. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>
  26. \n
    J. J. Kolski, Ja\u0144cio Wodnik\u2026<\/em>, s. 197. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>
  27. \n
    R. Sulima, Antropologia wizualna,\u2026<\/em>, s. 127. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li><\/ol>\n\n\n\n
    \n\n\n\n
    Tomasz Romanowicz \u2013 <\/strong>rocznik 1979, historyk , doktor nauk humanistycznych, absolwent Wydzia\u0142u Filozoficzno-Historycznego Uniwersytetu \u0141\u00f3dzkiego. Muzealnik zatrudniony w Muzeum Archeologicznym i Etnograficznym w \u0141odzi. W kr\u0119gu jego zainteresowa\u0144 naukowych znajduje si\u0119 historia polskiego ruchu syndykalistycznego. Autor biografii historyka i ideologa prof. Kazimierza Zakrzewskiego. Bliskie s\u0105 mu tak\u017ce dzieje regionu \u0142\u00f3dzkiego, ze szczeg\u00f3lnym uwzgl\u0119dnieniem historii lokalnej. Autor monografii Dzieje spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej w G\u0142ownie,<\/em> G\u0142owno 2014. <\/em>Publikowa\u0142 m.in. w \u201eRoczniku \u0141\u00f3dzkim\u201d, \u201eRocznikach \u0141owickich\u201d, \u201eZgierskich Zeszytach Regionalnych\u201d. <\/p>\n\n\n\n
    Streszczenie:<\/strong><\/p>\n\n\n\n
    Tematem artyku\u0142u jest studium postaci dziada w\u0119drownego w wybranych obrazach polskiego kina powojennego. Ubogi w\u0119drowiec, \u017cebrak, klasyfikowany w strukturze spo\u0142ecznej dawnej wsi jako \u201ecz\u0142owiek lu\u017any\u201d i znajduj\u0105cy si\u0119 na samym dole wiejskiej hierarchii, budzi\u0142 respekt po\u0142\u0105czony z zabobonn\u0105 fascynacj\u0105. Jako posta\u0107 nieoczywista i charakterystyczna dla tradycyjnej wsi polskiej, wzbudzi\u0142 zainteresowanie filmowc\u00f3w. Ciekawe i wa\u017cne dla fabu\u0142y role wiejskich w\u0119drowc\u00f3w pojawi\u0142y w wybitnych obrazach: Ja\u0144cio Wodnik <\/em>(1993) Jana Jakuba Kolskiego, Konopielka <\/em>(1981) Witolda Leszczy\u0144skiego i Znachor <\/em>(1982) Jerzego Hoffmana. W analizowanych filmach dziad w epizodycznych rolach pe\u0142ni\u0142 funkcj\u0119 proroka, zapowiadaj\u0105cego zasadnicze zmiany w \u017cyciu wsi, lub cz\u0142owieka, kt\u00f3ry rzucaj\u0105c kl\u0105tw\u0119  wp\u0142ywa\u0142 na \u017cycie bohater\u00f3w obrazu. W filmie Jana Jakuba Kolskiego okazywa\u0142 si\u0119 tak\u017ce \u015bwiadkiem metamorfozy g\u0142\u00f3wnego bohatera. Co wa\u017cne, cechy magiczno-obyczajowe przypisywane dziadom w\u0119drownym, posiadaj\u0105 r\u00f3wnie\u017c Ja\u0144cio i Stygma, centralne postaci Ja\u0144cia Wodnika <\/em>Jana Jakuba Kolskiego. Z galerii postaci \u201edziadowskich\u201d najbardziej trywialnie potraktowana zosta\u0142a posta\u0107 w\u0119drownego robotnika Rafa\u0142a Wilczura alias Antoniego Kosiby w Znachorze,<\/em> kt\u00f3rego metamorfoza polega\u0142a na jedynie na przekroczeniu barier klasowych. Konkluduj\u0105c, posta\u0107 w\u0119drownego \u017cebraka okaza\u0142a si\u0119 na tyle psychologicznie z\u0142o\u017cona, \u017ce sta\u0142a si\u0119 interesuj\u0105ca dla rodzimych re\u017cyser\u00f3w.  <\/p>\n\n\n\n
    Summary<\/strong>:<\/p>\n\n\n\n
    The subject of the article is a study of the wandering beggar in selected pictures of Polish post-war cinema. A poor wanderer, a beggar, classified in the social structure of the former village as a „loose man” and at the very bottom of the rural hierarchy, aroused respect combined with superstitious fascination. As a non-obvious figure and characteristic of a traditional Polish village, he aroused the interest of filmmakers. The roles of rural wanderers, interesting and important for the plot, appeared in outstanding movies: Ja\u0144cio Wodnik<\/em> (1993) by Jan Jakub Kolski, Konopielka<\/em> (1981) by Witold Leszczy\u0144ski and Znachor<\/em> (1982) by Jerzy Hoffman. In the films analyzed, the beggar in episodic roles played the role of a prophet announcing fundamental changes in the life of the village, or a man who, by casting a curse, influenced the lives of the characters in the movie. In the film by Jan Jakub Kolski, he also turned out to be a witness to the metamorphosis of the main character. Importantly, the magical and moral features ascribed to itinerant beggars are also possessed by Ja\u0144cio and Stygma, the central figures of Jan Jakub Kolski’s Ja\u0144cio Wodnik. From the gallery of „beggar” characters, the most trivially treated figure was the wandering worker Rafa\u0142 Wilczur, alias Antoni Kosiba in Znachor, whose metamorphosis consisted only in crossing class barriers. In conclusion, the figure of the wandering beggar turned out to be so psychologically complex that it became interesting for Polish directors.<\/p>\n\n\n\n
    \n\n\n\n
    Film ZNACHOR obejrzysz w ramach przegl\u0105du towarzysz\u0105cego premierze kwartalnika na serwisie<\/a><\/p>\n\n\n\n
    \"\"<\/figure>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
    Tematem artyku\u0142u jest studium postaci dziada w\u0119drownego w wybranych obrazach polskiego kina powojennego. Ubogi w\u0119drowiec, \u017cebrak, klasyfikowany w strukturze spo\u0142ecznej dawnej wsi jako \u201ecz\u0142owiek lu\u017any\u201d i znajduj\u0105cy si\u0119 na samym dole wiejskiej hierarchii, budzi\u0142 respekt po\u0142\u0105czony z zabobonn\u0105 fascynacj\u0105. Jako posta\u0107 nieoczywista i charakterystyczna dla tradycyjnej wsi polskiej, wzbudzi\u0142 zainteresowanie filmowc\u00f3w. Ciekawe i wa\u017cne dla fabu\u0142y role wiejskich w\u0119drowc\u00f3w pojawi\u0142y w wybitnych obrazach: Ja\u0144cio Wodnik (1993) Jana Jakuba Kolskiego, Konopielka (1981) Witolda Leszczy\u0144skiego i Znachor (1982) Jerzego Hoffmana. W analizowanych filmach dziad w epizodycznych rolach pe\u0142ni\u0142 funkcj\u0119 proroka, zapowiadaj\u0105cego zasadnicze zmiany w \u017cyciu wsi, lub cz\u0142owieka, kt\u00f3ry rzucaj\u0105c kl\u0105tw\u0119\u00a0 wp\u0142ywa\u0142 na \u017cycie bohater\u00f3w obrazu. W filmie Jana Jakuba Kolskiego okazywa\u0142 si\u0119 tak\u017ce \u015bwiadkiem metamorfozy g\u0142\u00f3wnego bohatera. Co wa\u017cne, cechy magiczno-obyczajowe przypisywane dziadom w\u0119drownym, posiadaj\u0105 r\u00f3wnie\u017c Ja\u0144cio i Stygma, centralne postaci Ja\u0144cia Wodnika Jana Jakuba Kolskiego. Z galerii postaci \u201edziadowskich\u201d najbardziej trywialnie potraktowana zosta\u0142a posta\u0107 w\u0119drownego robotnika Rafa\u0142a Wilczura alias Antoniego Kosiby w Znachorze, kt\u00f3rego metamorfoza polega\u0142a na jedynie na przekroczeniu barier klasowych. Konkluduj\u0105c, posta\u0107 w\u0119drownego \u017cebraka okaza\u0142a si\u0119 na tyle psychologicznie z\u0142o\u017cona, \u017ce sta\u0142a si\u0119 interesuj\u0105ca dla rodzimych re\u017cyser\u00f3w.\u00a0\u00a0<\/p>\n","protected":false},"author":11,"featured_media":4175,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[1336],"tags":[1359,6,1356,1360,1357,1358,1355,1303],"ppma_author":[1116],"class_list":["post-4117","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-historyczno-filmowy-kwartalnik-filmoteki-narodowej-nr-2-2022","tag-a-wandering-beggar","tag-film","tag-metamorfoza","tag-metamorphosis","tag-movie","tag-village","tag-wedrowny-zebrak","tag-wies"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t