{"id":4070,"date":"2022-06-17T12:58:57","date_gmt":"2022-06-17T11:58:57","guid":{"rendered":"https:\/\/pleograf.pl\/?p=4070"},"modified":"2022-06-20T14:13:59","modified_gmt":"2022-06-20T13:13:59","slug":"bratkowski-versus-kruczkowski-dwie-odmienne-drogi-kordiana-i-chama","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/bratkowski-versus-kruczkowski-dwie-odmienne-drogi-kordiana-i-chama\/","title":{"rendered":"Bratkowski versus Kruczkowski. Dwie (odmienne) drogi\u00a0„Kordiana i chama”"},"content":{"rendered":"\n
DOI:10.56351\/PLEOGRAF.2022.2.04<\/strong><\/pre>\n\n\n\n
Wydzia\u0142 Polonistyki<\/em><\/p>\n\n\n\n
Uniwersytet Warszawski<\/em><\/p>\n\n\n\n
ORCID: 0000-0002-2047-4508<\/em><\/p>\n\n\n\n
\"\"
W\u0142adys\u0142aw Ha\u0144cza, Jan Englert, Kordian i cham<\/em>, fot. Zygmunt Januszewski\/TVP<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n\n
\u201e\u00bbBrat zabi\u0142 brata\u00ab, lecz tym razem inaczej ni\u017c w Chorale<\/em>: Kordian zabija chama\u201d, \u201e\u00bbo\u015b tematyczna\u00ab zako\u0144czona jest ostrzem, kt\u00f3re ocieka krwi\u0105\u201d[1]<\/a><\/sup><\/sup>, gromko (i sugestywnie) obwieszcza\u0142 \u015bwiatu w 1932 roku w sprawie trzydziestoparoletniego debiutuj\u0105cego prozaika Leona Kruczkowskiego \u2013 Karol Irzykowski. I cho\u0107 dzi\u015b wiemy, \u017ce w ocenie zako\u0144czenia Kordiana i chama<\/em> Irzykowski si\u0119 pomyli\u0142 \u2013 \u201echam\u201d, a zatem Kazimierz Deczy\u0144ski, mimo odniesionej rany, noc listopadow\u0105 mia\u0142 prze\u017cy\u0107[2]<\/a><\/sup><\/sup> \u2013 zdumiewa \u015bmia\u0142o\u015b\u0107 interpretacyjna krytyka\u2026 W jego radykalnym uj\u0119ciu Kordian i cham<\/em> to klasowa przypowie\u015b\u0107 polska o Kainie i Ablu, tym oryginalniejsza, \u017ce tzw. pi\u0119tno Kainowe zwi\u0105zane zostaje u Kruczkowskiego z tym, co nazywa Irzykowski polskim \u201ekordianostwem\u201d. Ile z tego zadziwiaj\u0105cego konceptu wyni\u00f3s\u0142 dla siebie teatr? Czy w trudnej oraz kr\u0119tej drodze prozy Kordiana i chama<\/em> na scen\u0119 adaptatorzy i inscenizatorzy nie poddawali si\u0119 pokusie \u0142atwych kompromis\u00f3w? Co w ko\u0144cu przedstawi\u0142 w 1972 roku na ekranach Teatru Telewizji uznany Jan Bratkowski? Dostosowa\u0142 si\u0119 do tendencji interpretacyjnej, podporz\u0105dkowa\u0142 si\u0119 zupe\u0142nie wzrastaj\u0105cej inscenizacyjnej linii rozwojowej, czy przeciwnie \u2013 w poszukiwaniu wy\u0142omu \u2013 wytworzy\u0142 precedens dla odczytywania \u201eutworu skrajnie niewygodnego\u201d, by\u0107 mo\u017ce jednego z najbardziej \u201eniewygodnych\u201d w skali ca\u0142ej pierwszej po\u0142owy wieku dwudziestego?<\/p>\n\n\n\n
\u201eDerkacz i cham\u201d, czyli Kruczkowski, kt\u00f3rego (na scenie) nie poznamy<\/strong><\/p>\n\n\n\n
\u015acie\u017cki powie\u015bciowej wersji Kordiana i chama<\/em> zmierzaj\u0105ce do dramatyzacji utworu, maj\u0105ce zawie\u015b\u0107 g\u0142o\u015bny tekst na scen\u0119, by\u0142y kr\u0119te. Do\u015b\u0107 powiedzie\u0107, \u017ce za zdramatyzowanie ca\u0142ej fabu\u0142y zabiera\u0142 si\u0119 wpierw sam autor \u2013 us\u0142yszawszy o zainteresowaniu utworem, jakie wyrazi\u0107 mia\u0142 Leon Schiller. Do Schillerowskiej interpretacji dzie\u0142a jednak\u017ce nie dosz\u0142o \u2013 w zamian opracowany przez Kruczkowskiego (w \u015bcis\u0142ym oparciu o motywy powie\u015bci) dramat wykorzysta\u0142 w 1935 roku aktor \u201eReduty\u201d, Eugeniusz Poreda. Kordian i cham<\/em> debiutowa\u0142 w \u201enowych szatach\u201d na scenie warszawskiego Teatru \u201eComoedia\u201d przy Karowej 18.<\/p>\n\n\n\n
Nie jest jasne, dlaczego Jan Bratkowski nie skorzysta\u0142 z dost\u0119pnej, dramatyzowanej wersji powie\u015bci z lat trzydziestych. W inscenizacji Kordiana i chama<\/em> przygotowywanej dla Teatru Telewizji w zwi\u0105zku z dziesi\u0105t\u0105 rocznic\u0105 \u015bmierci Kruczkowskiego adaptacj\u0119 w\u0105tk\u00f3w powie\u015bciowych tekstu re\u017cyser zleci\u0142 Stanis\u0142awowi Stampf\u2019lowi. Gdzieniegdzie, swoboda ta spotyka\u0142a si\u0119 z konkretn\u0105 recenzenck\u0105 krytyk\u0105. Cho\u0107by Roman Szyd\u0142owski \u2013 przypomina\u0142 i wytyka\u0142:<\/p>\n\n\n\n
Powie\u015b\u0107 i dramat maj\u0105 odmienn\u0105 struktur\u0119. W powie\u015bci dominuje opis, w dramacie \u2013 konflikt. St\u0105d trudno\u015b\u0107 przeniesienia powie\u015bci na scen\u0119. Wiedzia\u0142 o tym bardzo dobrze Leon Kruczkowski, kiedy na \u017cyczenie Leona Schillera podejmowa\u0142 trud adaptacji Kordiana i chama<\/em>. Niestety, nie zawsze pami\u0119ta\u0142 o tym autor scenariusza przedstawienia teatralnego Stanis\u0142aw Stampf\u2019l. W pierwszej cz\u0119\u015bci, kt\u00f3r\u0105 ogl\u0105dali\u015bmy w poniedzia\u0142ek, za wiele by\u0142o scen opisowych i rodzajowych, za ma\u0142o ostrych spi\u0119\u0107 i dramatycznych konflikt\u00f3w[3]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n
\"\"
Leon Kruczkowski, domena publiczna<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
Czy to niepochlebne opinie o pracy adaptatorskiej Stampf\u2019la zadecydowa\u0142y o tym, \u017ce wr\u00f3ciwszy do tematu Kordiana i chama<\/em>, Bratkowski zdecydowa\u0142 si\u0119 wykorzysta\u0107 adaptacj\u0119 Kruczkowskiego stworzon\u0105 dla Schillera i Poredy? Bo ponowna okazja si\u0119gni\u0119cia po tekst autora Pierwszego dnia wolno\u015bci<\/em> nadarzy\u0142a si\u0119 wzgl\u0119dnie szybko \u2013 re\u017cyser ju\u017c w 1975 roku pracowa\u0142 nad premier\u0105 dramatu w formie s\u0142uchowiska radiowego dla Teatru Wielkiego Polskiego Radia. W tym projekcie dla Stampf\u2019la nie by\u0142o miejsca[4]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n
Oczywi\u015bcie, zalety autoadaptacji wydaj\u0105 si\u0119 (niemal\u017ce w ka\u017cdym przypadku) nie do przecenienia. Warto wszelako pami\u0119ta\u0107, \u017ce dramatyzowana wersja Kordiana i chama<\/em> sporz\u0105dzona przez Kruczkowskiego r\u00f3wnie\u017c spotyka\u0142a si\u0119 z niech\u0119ci\u0105 krytyki. I to nie byle jakiej \u2013 jak przypomina Zenona Macu\u017canka, z wyra\u017anym dystansem przyjmowa\u0142 j\u0105 mi\u0119dzy innymi Tadeusz Boy-\u017bele\u0144ski, wr\u0119cz \u201enamawiaj\u0105c widz\u00f3w, aby przed wybraniem si\u0119 do teatru przeczytali powie\u015b\u0107\u201d[5]<\/a><\/sup><\/sup>. Wielk\u0105 strat\u0105 obu dramatyzacji, zdaniem krytyki \u2013 i Kruczkowskiego, i Stampf\u2019la \u2013 okaza\u0142o si\u0119 wytracenie potencja\u0142u postaci Derkacza (w inscenizacji z 1972 roku odgrywa\u0142 t\u0119 rol\u0119 J\u00f3zef Nowak). Ubolewa nad marginalizacj\u0105 tej roli m.in., wskazuj\u0105c, \u017ce \u017cywotna antynomia prozy Kruczkowskiego, a zatem Derkacz \u2013 Deczy\u0144ski, nie mia\u0142a szans na przeniesienie na j\u0119zyk teatru tak\u017ce z powod\u00f3w czysto technicznych: tj. umieszczenia los\u00f3w Derkacza ca\u0142kowicie w obszarze powie\u015bciowej retrospekcji. Wyczerpuj\u0105co przedstawia ten problem recenzent \u201eRadia i TV\u201d zapowiadaj\u0105cy dla gazety spektakl w obszernym studium, \u201eKordian i cham\u201d, czyli gorzki smak ojczyzny<\/em>:<\/p>\n\n\n\n
Z bogatej biografii Derkacza, by\u0142ego pa\u0144szczy\u017anianego zbiega, \u017co\u0142nierza legion\u00f3w D\u0105browskiego, robotnika wczesnokapitalistycznej manufaktury, emigranta trawionego nostalgi\u0105, cz\u0142owieka, kt\u00f3ry m\u00f3g\u0142by si\u0119 przecie\u017c znale\u017a\u0107 w pierwszych szeregach \u201eWielkiego Proletariatu\u201d \u2013 w swej w\u0142asnej adaptacji przeznaczonej dla teatru sam Leon Kruczkowski m\u00f3g\u0142 i potrafi\u0142 zachowa\u0107 tylko kilka s\u0142\u00f3w i kr\u00f3tk\u0105 informacj\u0119 \u201ekto zacz\u201d, ca\u0142a bowiem historia Derkacza zawarta jest w retrospekcji, w relacji, kt\u00f3rej nie podobna prze\u0142o\u017cy\u0107 na j\u0119zyk dramatu i sceny. Zrodzony wi\u0119c z fikcji, albo \u2013 przeciwnie \u2013 z wielu \u201erzeczywisto\u015bci\u201d, pozosta\u0142 Derkacz w powie\u015bci. A dopiero Deczy\u0144ski i Derkacz tworz\u0105 razem pe\u0142ny wymiar narodowego i ludowego dramatu. Tak wi\u0119c, skoro ten pe\u0142ny wymiar musia\u0142 pozosta\u0107 jedynie w powie\u015bci, na scenie dramat ukazuje si\u0119 w pomniejszeniu, zubo\u017cony o jedn\u0105 z dw\u00f3ch uzupe\u0142niaj\u0105cych si\u0119 racji[6]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n
To bardzo znamienne, \u017ce ta posta\u0107 \u2013 najbardziej pokrzywdzona w toku dramatyzacji Kordiana i chama<\/em> \u2013 jawi si\u0119 r\u00f3wnie\u017c jako posta\u0107 najciekawsza Kazimierzowi Wyce, mo\u017ce najb\u0142yskotliwszemu z interpretator\u00f3w Kordiana i chama<\/em> w latach trzydziestych. W\u0142a\u015bnie ze wzgl\u0119du na \u201eby\u0142ego pa\u0144szczy\u017anianego zbiegu, \u017co\u0142nierza legion\u00f3w D\u0105browskiego\u201d przysz\u0142y wybitny badacz (w\u00f3wczas dwudziestopi\u0119cioletni) przeprowadza \u015bmia\u0142\u0105 paralel\u0119: pomi\u0119dzy Kordianem i chamem<\/em> a O \u017co\u0142nierzu tu\u0142aczu <\/em>Stefana \u017beromskiego, aby stwierdzi\u0107 ostatecznie (a to s\u0142ynna oraz no\u015bna maksyma z tej recenzji), \u017ce \u201e\u017beromski na wie\u015b patrzy\u0142 jednak z balkonu dworskiego\u201d, a na tym tle Kruczkowski to zdecydowanie odmiana, odmiana od\u015bwie\u017caj\u0105ca: \u201eKruczkowski patrzy na dw\u00f3r z drogi wiejskiej\u201d[7]<\/a><\/sup><\/sup>. To nie koniec jednak uszczypliwo\u015bci pod adresem \u017beromskiego. W\u0142a\u015bciwie \u2013 dopiero ich pocz\u0105tek\u2026 Dowarto\u015bciowuj\u0105c Kordiana i chama<\/em> z poziomu sugestywnej sylwetki Derkacza, Wyka ma \u015bwiadomo\u015b\u0107 czerpania z w\u0105tku niezwykle mocnego i przekonuj\u0105cego, dlatego \u2013 ukazuj\u0105c s\u0142abo\u015bci warsztatu \u017beromskiego \u2013 got\u00f3w jest na wiele \u201epikantnych\u201d fragment\u00f3w, z\u0142o\u015bliwostek, wr\u0119cz \u2013 tyrad krytycznoliterackich:<\/p>\n\n\n\n
\"\"
 Jan Englert, Kordian i cham<\/em>, fot. Zygmunt Januszewski\/TVP<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\u017beromski, jakkolwiek gor\u0105co przejmowa\u0142y go sprawy spo\u0142eczne, stosunek mia\u0142 do nich tylko humanistyczno-uczuciowy. Bola\u0142o go, \u017ce krzywdzi si\u0119 cz\u0142owieka, bola\u0142o go, jak nikogo w literaturze polskiej i tylko dlatego rzuca\u0142 \u201es\u0142owa o bandosie\u201d. By\u0142 to liryzm spo\u0142ecznikowski, w socjalizmie \u017beromskiego przy ca\u0142em napi\u0119ciu uczuciowem by\u0142o co\u015b z socjalizmu Barbary Niechcicowej, uwa\u017caj\u0105cej, \u017ce socjalizm jest doktryn\u0105 dla ludzi z nale\u017cytem wychowaniem, z chwil\u0105 za\u015b gdy poczyna go g\u0142osi\u0107 cz\u0142owiek nienale\u017cytego stanu, dziwnie on brzydnie\u2026 \u017beromski nie posiada\u0142 poczucia prawa, twardego: to mi si\u0119 nale\u017cy, to jest moja \u015bwiadomo\u015b\u0107 spo\u0142eczna. Cechy te za\u015b posiada Kruczkowski[8]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n
W sprawie paralel wysnuwanych bezpo\u015brednio z figury Derkacza \u2013 po trosze jak ze swoistego antropologiczno-ideowego centrum tekstu \u2013 to jednakowo\u017c nie wszystko. W\u0142a\u015bnie Derkacz przywodzi Wyce na my\u015bl proz\u0119 m\u0142odego Ignazio Silone (1900-1978), to znaczy \u2013 debiutanck\u0105 Fontamar\u0119 <\/em>z 1933 roku, i cho\u0107 krytyk nie m\u00f3wi w swoim szkicu tego wprost, w\u0142a\u015bnie za spraw\u0105 Derkacza wydaje si\u0119 dostrzega\u0107 w Kruczkowskim kogo\u015b w rodzaju \u201epolskiego Silone\u201d. Tak przynajmniej chyba wygl\u0105da\u0142oby Wyki rzeczowe \u201erozpoznanie\u201d autora Niemc\u00f3w<\/em>, jego stylu, warsztatu, kr\u0119gu temat\u00f3w i motyw\u00f3w w \u015bcis\u0142ych okoliczno\u015bciach jego debiutu (artyku\u0142 z tekstem badacza ukazuje si\u0119 w marcu 1935 roku). Po pierwsze \u2013 Silone i Kruczkowski debiutuj\u0105 w podobnych okresach, tj. 1932 (Kordian i cham<\/em>) oraz 1933 (Fontamara<\/em>), po drugie dotykaj\u0105 podobnej spo\u0142ecznej problematyki, identycznie lub analogicznie wskazuj\u0105c punkty zapalne i obna\u017caj\u0105c momenty rozrachunkowe. Wyka m\u00f3wi o tej samej \u201ezaci\u0119tej \u015bwiadomo\u015bci krzywdy\u201d[9]<\/a><\/sup><\/sup>, o \u201eniespodziewanych podobie\u0144stwach w szczeg\u00f3\u0142ach \u015bwiadcz\u0105cych, \u017ce w podobnych warunkach ludzie o podobnej \u015bwiadomo\u015bci spo\u0142ecznej odczuwaj\u0105 podobnie\u201d[10]<\/a><\/sup><\/sup>. To nie s\u0105 drugorz\u0119dne detale\u2026 Ma\u0142o tego, podobie\u0144stwa si\u0119gaj\u0105 analogicznych sposob\u00f3w my\u015blenia o krzywdzie. Oczywi\u015bcie \u2013 w spos\u00f3b szczeg\u00f3lny ujawnia si\u0119 tutaj jako cz\u0142on por\u00f3wnania z Silonem \u2013 spos\u00f3b my\u015blenia o krzywdzie Derkacza, niew\u0105tpliwie przecie\u017c najbardziej niepokornego z gromady. Cho\u0107 to jedynie podobie\u0144stwo formalne, a nie inspiracyjne, Wyka ma na jego rzecz silne argumenty, por\u00f3wnuje konkretne sytuacje z Kordiana i chama<\/em> i Fontamary<\/em>:<\/p>\n\n\n\n
Derkaczowi na przyk\u0142ad skar\u017cy si\u0119 ch\u0142opina, \u017ce sprawiedliwo\u015bci to chyba przyjdzie u Pana Jezusa, na drugim \u015bwiecie szuka\u0107, na co Derkacz zgry\u017aliwie: gdzie tam j\u0105 znajdziesz, on z panami trzyma, nie ch\u0142op<\/em>-Jezus jest, ale Pan<\/em>-Jezus. U Silonego znowu\u017c znajdziemy taki ust\u0119p: Jezus trzyma bia\u0142y chleb i powiada \u2013 to jest cia\u0142o moje, lecz kukurydzianego chleba ch\u0142op\u00f3w nie trzyma. \u201eA chcia\u0142 przez to powiedzie\u0107. Kto ma ten bia\u0142y chleb, ma mnie (Boga). A kto nie ma bia\u0142ego chleba, tylko kukurydziany, ten stoi poza \u0142ask\u0105 Bo\u017c\u0105, ten nie zna ani Boga, ani prawdy, ani \u017cycia\u201d[11]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n
Na szcz\u0119\u015bcie t\u0119 pot\u0119\u017cn\u0105 w wymowie scen\u0119 Stampf\u2019l i Bratkowski decyduj\u0105 si\u0119 zawrze\u0107 w swojej adaptacji. Wieloletni aktor warszawskiego Teatru Dramatycznego (od 1955 roku), J\u00f3zef Nowak, odgrywa rol\u0119 poprawnie, cho\u0107 bez zaci\u0119cia. Istotnie, partie Derkacza (nawet zasadniczo zredukowane) zastanawiaj\u0105 i inspiruj\u0105 \u2013 przede wszystkim swoj\u0105 nowoczesn\u0105 uniwersalno\u015bci\u0105. Chcia\u0142oby si\u0119 powiedzie\u0107 o innej \u015bmia\u0142ej paraleli m\u0142odziutkiego Wyki \u2013 utrzymuj\u0105cego, \u017ce Kordian i cham<\/em> wype\u0142nia luk\u0119 w literaturze polskiej pozostawion\u0105 przez \u201eIskry\u201d, zaginion\u0105 kontynuacj\u0119 Popio\u0142\u00f3w<\/em>[12]<\/a><\/sup><\/sup> \u2013 \u017ce jest ona tu mo\u017cliwa w\u0142a\u015bnie poprzez posta\u0107 nie kogo innego, a Derkacza\u2026<\/p>\n\n\n\n
\"\"
Jan Englert, J\u00f3zef Nowak, Kordian i cham<\/em>, fot. Zygmunt Januszewski\/TVP<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
Bratkowski i jego cele inscenizacyjne<\/strong><\/p>\n\n\n\n
Fontamara<\/em> mia\u0142a rozgrywa\u0107 si\u0119 w fikcyjnej wiejskiej wiosce w regionie Abruzzo \u2013 Marsice. Jej mieszka\u0144cy, najubo\u017csi \u201ecafoni\u201d ca\u0142kowicie oddzieleni nie tylko od wydarze\u0144 ca\u0142ych W\u0142och, ale r\u00f3wnie\u017c odseparowani od wszystkich wi\u0119kszych miast regionu, pozostaj\u0105 w zupe\u0142nej nie\u015bwiadomo\u015bci zar\u00f3wno co do awansu cywilizacyjnego, modernizacji, jak i \u2013 dokonuj\u0105cych si\u0119 na oczach ich wsp\u00f3\u0142czesnych \u2013 narodzin faszyzmu\u2026 \u201eProwincjonalna\u201d cz\u0119\u015b\u0107 Kordiana i chama<\/em>, per analogiam<\/em>, rozgrywa\u0142a si\u0119 w realiach \u0142udz\u0105co podobnych, oto wie\u015b Brodnia ko\u0142o Sieradza, do kt\u00f3rej nie docieraj\u0105 najmniejsze informacje o sto\u0142ecznych spiskach ani przedlistopadowym wrzeniu. Fontamara<\/em> ukazuje sw\u0105 zacofan\u0105 wsp\u00f3\u0142czesno\u015b\u0107, Kruczkowski \u2013 si\u0119ga po wydarzenia sprzed wieku: odpowiednikiem \u201esocjalizuj\u0105cego\u201d Deczy\u0144skiego staje si\u0119 u Silone r\u00f3wnie\u017c socjalista, Berardo Viola. Co oskar\u017ca Kruczkowski? Co\u015b o wiele bardziej abstrakcyjnego ni\u017c konkretny re\u017cim, bo romantyczn\u0105 klasowo\u015b\u0107 oraz \u201eklasistowsko\u015b\u0107\u201d, widoczn\u0105 nawet w Mickiewiczowskich Dziadach<\/em> wile\u0144skich \u2013 co rzutki (wr\u0119cz \u2013 narowisty) pisarz nie omieszka nie zauwa\u017cy\u0107 w dyskusji ideowej z dzia\u0142aczem bolszewickim Karolem Radkiem, swoim mi\u0119dzywojennym polemist\u0105:<\/p>\n\n\n\n
Radek powiada, \u017ce \u201eMickiewicz ju\u017c w Dziadach <\/em>pi\u0119tnuje niewol\u0119 ch\u0142opstwa\u201d. Zakrawa to na kurtuazj\u0119 daleko posuni\u0119t\u0105. Radek grubo przeceni\u0142 wag\u0119 owego epizodziku w Dziadach<\/em>, w scenie z duchami (!), gdzie to widmo (widmo!) okrutnego dziedzica zjawia si\u0119 w grozie m\u0119k po\u015bmiertnych [\u2026]. Jak\u017ce znamienne jest to umieszczenie realnej sprawy spo\u0142ecznej \u2013 w czwartym wymiarze! Obok \u201epasterki\u201d, co \u201emotylka r\u00f3zeczk\u0105 goni\u201d\u2026[13]<\/a><\/sup><\/sup><\/p>\n\n\n\n
Kruczkowski-rewizjonista, w\u0142a\u015bciwie rewizjonista kulturowo-polityczny? Owszem \u2013 takie wra\u017cenie pisarz chcia\u0142 sprawia\u0107 na czytelnikach, nie spodziewaj\u0105c si\u0119 zapewne, \u017ce ci b\u0119d\u0105 w teatrze \u2013 na przek\u00f3r wszelkim intencjom Kruczkowskiego \u2013 \u201ebi\u0107 brawo podchor\u0105\u017cym\u201d[14]<\/a><\/sup><\/sup> id\u0105cym na Belweder. Epizod ten rozgrywaj\u0105cy si\u0119 w 1935 roku w Teatrze \u201eComoedia\u201d przywo\u0142uje Boy-\u017bele\u0144ski, uzasadnienia dla przejmuj\u0105cego qui pro quo<\/em> szukaj\u0105c w hermetyzmie Kruczkowskiego, tak zaanga\u017cowanym i zaci\u0119tym naraz: \u201eza trudna jest mo\u017ce do strawienia porcja historiozofii rewizjonistycznej, podana w takim bulionie\u201d[15]<\/a><\/sup><\/sup>. Oddzieln\u0105 porcj\u0119 uwagi warto chyba po\u015bwi\u0119ci\u0107 tym w\u0142a\u015bnie napi\u0119ciom inscenizacyjnym Kordiana i chama<\/em>, rozwa\u017caj\u0105c, w jaki spos\u00f3b \u2013 i w jakim stopniu przede wszystkim \u2013 zda\u0142 z nich artystyczn\u0105 relacj\u0119 Jan Bratkowski. Dla porz\u0105dku \u2013 stre\u015b\u0107my najwa\u017cniejsze w\u0105tki tej inscenizacji. Deczy\u0144ski (w tej roli Jan Englert), podobnie jak Viola z pierwszej powie\u015bci Silone, pe\u0142ni w Brodni funkcj\u0119 szlachetnego odszczepie\u0144ca za wszelk\u0105 cen\u0119 broni\u0105cego godno\u015bci ch\u0142op\u00f3w uciskanych przez w\u0142a\u015bciciela wsi, Czartkowskiego (w tej roli W\u0142adys\u0142aw Ha\u0144cza). W ko\u0144cu zdobywszy rejestry wsi mog\u0105ce s\u0142u\u017cy\u0107 za podstaw\u0119 oskar\u017cenia, \u015bci\u0105ga na g\u0142ow\u0119 bezwzgl\u0119dnemu feuda\u0142owi Brodni komisarza z Warszawy (Tadeusz Bartosik), maj\u0105cego zrewidowa\u0107 sytuacj\u0119 spo\u0142ecznej niesprawiedliwo\u015bci i wyg\u0142osi\u0107 wyczekiwany przez ca\u0142\u0105 Brodni\u0119 wyrok. Intryga m\u015bci si\u0119 jednak na wiejskim nauczycielu, komisarz bowiem przekupiony przez w\u0142o\u015bcianina odsy\u0142a Deczy\u0144skiego \u2013 i to w ostatnim roku jego mo\u017cliwego poboru! \u2013 na s\u0142u\u017cb\u0119 wojskow\u0105 do stolicy. W warszawskiej Szkole Podchor\u0105\u017cych Deczy\u0144ski \u015bciera si\u0119 z Czartkowskim-juniorem, tytu\u0142owym \u201eKordianem\u201d (Jerzy Zelnik), kt\u00f3ry rani go w trakcie marszu podchor\u0105\u017cych w reakcji na odmow\u0119 przy\u0142\u0105czenia do zgrupowania. \u201eKto Ciebie skrwawi\u0142, \u017co\u0142nierzu?\u201d \u2013 porzuconego Deczy\u0144skiego odkrywa na ulicy Maurycy Mochnacki z tym pytaniem na ustach: w ten spos\u00f3b w ka\u017cdym razie ko\u0144czy si\u0119 spektakl Bratkowskiego, bo powie\u015bciowa wersja Kordiana i chama<\/em> \u201epozoruje\u201d wr\u0119cz scen\u0119 morderstwa z zimn\u0105 krwi\u0105[16]<\/a><\/sup><\/sup> \u2013 m\u00f3wi o \u201eugodzeniu\u201d m\u0119\u017cczyzny \u201ew pier\u015b\u201d i jego \u201eruni\u0119ciu na drewniany s\u0142up latarni\u201d[17]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n
\"\"
Leon Kruczkowski, domena publiczna<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
Nie da si\u0119 ukry\u0107, \u017ce Bratkowski cieniuje brutalny fina\u0142 historii opowiedzianej przez Kruczkowskiego. W jego wersji ostatecznego zaj\u015bcia Deczy\u0144ski, sprawnie odgrywany przez Englerta, pada po uderzeniu w g\u0142ow\u0119, Mochnacki z kolei odkrywa m\u0119\u017cczyzn\u0119 z niewielk\u0105 ran\u0105 w okolicach skroni. Subtelno\u015b\u0107 to re\u017cysera? Skr\u00f3t my\u015blowy, kt\u00f3rym chce pozbawia\u0107 fina\u0142 inscenizacji dos\u0142ownej i obezw\u0142adniaj\u0105cej makabry? Czymkolwiek by to nie by\u0142o, znacz\u0105co zmienia \u201e\u015bwiatoburczy\u201d przekaz ca\u0142o\u015bci dany przez Kruczkowskiego. U\u017cywam tego s\u0142owa nie bez powodu: o \u201e\u015bwiatoburczy\u201d charakter ksi\u0105\u017cki, kt\u00f3ry \u201emocno ju\u017c na szcz\u0119\u015bcie os\u0142ab\u0142\u201d dopytuje Bratkowskiego jego rozm\u00f3wca z \u201eRadia i Telewizji\u201d w wywiadzie przeprowadzanym na okoliczno\u015b\u0107 premiery spektaklu[18]<\/a><\/sup><\/sup>. Powiedzmy mo\u017ce wprost: \u201e\u015bwiatoburstwo\u201d Kordiana i chama<\/em> nie tyle \u201eos\u0142ab\u0142o\u201d samoczynnie przecie\u017c, co \u201ejest os\u0142abiane\u201d \u2013 r\u00f3wnie\u017c poprzez praktyk\u0119 tak\u0105, jak impresjonistyczny charakter fina\u0142u ca\u0142o\u015bci sztuki, aktywizuj\u0105cy dobrotliwego Mochnackiego wydaj\u0105cego si\u0119 \u2013 w imieniu nowo rodz\u0105cej si\u0119 inteligencji \u2013 rozgrzesza\u0107, a tak\u017ce usprawiedliwia\u0107 grzech syn\u00f3w szlacheckich, tak niefrasobliwie w\u0119druj\u0105cych na Belweder.<\/p>\n\n\n\n
Mo\u017ce przypomnijmy, w podobny spos\u00f3b zafa\u0142szowywano w tych samych latach inny literacki marsz na Belweder \u2013 nieuprawnienie \u0142agodz\u0105c jego przekaz. Chodzi oczywi\u015bcie o Przedwio\u015bnie<\/em> \u017beromskiego i marsz Cezarego Baryki. Dopiero W\u0142odzimierz Bolecki przypomnia\u0142 w ostatnich latach rzeczywist\u0105, jaskrawo antyrewolucyjn\u0105 intencj\u0119 pisarza. \u201eNie zrozumiano mej przypowie\u015bci\u201d[19]<\/a><\/sup><\/sup>, \u201enie zrozumiano ohydy, okropno\u015bci, tragedii pochodu na Belweder \u2013 sceny, przy kt\u00f3rej pisaniu serce mi si\u0119 \u0142ama\u0142o\u201d[20]<\/a><\/sup><\/sup>, mia\u0142 o\u015bwiadczy\u0107 \u017beromski w specjalnym autokomentarzu do powie\u015bci. Wbrew pozorom \u2013 wiele \u0142\u0105czy ten przypadek z przypadkiem Kordiana i chama<\/em>. Co nale\u017ca\u0142oby wymieni\u0107 tutaj w pierwszym rz\u0119dzie \u2013 to nieuprawnione tendencje sublimacyjne, ujawniaj\u0105ce si\u0119 w znacznym os\u0142abianiu wszelkich radykalizm\u00f3w pisarza \u2013 wytraca si\u0119 w ten spos\u00f3b (je\u015bli mog\u0119 si\u0119 tak wyrazi\u0107) wi\u0119\u017a genetyczn\u0105 spektaklu z utworem literackim. Po pierwsze, mimo obecno\u015bci J\u00f3zefa Nowaka nie ma Derkacza z krwi i z ko\u015bci, tak jak postaciowa\u0142a go powie\u015b\u0107 \u2013 publiczno\u015b\u0107 zatem w og\u00f3le nie obcuje ze sztuk\u0105, kt\u00f3rej kontrowersyjna tkanka nasuwa\u0142a Wyce przed laty skojarzenia z Fontamar\u0105<\/em>, utworem najagresywniej w tamtej epoce atakuj\u0105cym re\u017cim Benito Mussoliniego[21]<\/a><\/sup><\/sup>. Po drugie \u2013 \u0142agodz\u0105c do tego jeszcze zako\u0144czenie, Bratkowski walnie przyczynia si\u0119 do sublimacji tekstu oryginalnego: powstaje z\u0142agodzona klasyka, pozbawiona drapie\u017cno\u015bci charakterystycznej dla Kruczkowskiego m\u0142odego, cho\u0107by w jego bezpardonowym ataku na Dziady <\/em>wile\u0144skie z lat trzydziestych.<\/p>\n\n\n\n
Ma\u0142o tego \u2013 we wspomnianym wywiadzie \u015bwiadomie b\u0105d\u017a mimowolnie Bratkowski relatywizuje kontekst klasowy utworu, ponownie \u2013 neutralizuj\u0105c podstawowe napi\u0119cie Kordiana i chama<\/em>, \u015bci\u015blej: sprowadzaj\u0105c je w pewnym sensie do dramatu inno\u015bci kulturowej. Idzie mi tu o do\u015b\u0107 zaskakuj\u0105ce skojarzenie re\u017cysera zwi\u0105zane z figur\u0105 Azji Tuhajbejowicza. Nie do ko\u0144ca wiadomo, co z tym, wyra\u017anie rzuconym napr\u0119dce, por\u00f3wnaniem zrobi\u0107. Czy co\u015b oznacza, do czego\u015b odsy\u0142a, co\u015b demaskuje? A konkretnie: czy dramat Sienkiewiczowskiego Azji oraz dramat polskiego ch\u0142opa doby przedlistopadowej nale\u017ca\u0142oby jako\u015b ze sob\u0105 po\u0142\u0105czy\u0107? Zdaniem Bratkowskiego? Czy to tylko dwa zawisaj\u0105ce w pr\u00f3\u017cni i niezale\u017cne od siebie egzempla? Oto interesuj\u0105cy nas, kontrowersyjny passus:<\/p>\n\n\n\n
Wiadomo, \u017ce w ci\u0105gu swej historii Polska nie zawsze i nie dla wszystkich by\u0142a dobr\u0105 matk\u0105, czy nawet w og\u00f3le matk\u0105. Niekt\u00f3rzy potrafi\u0105 kocha\u0107 nawet matk\u0119 z\u0142\u0105, ale jest to szlachetne odst\u0119pstwo od zasady. Jeden z przyk\u0142ad\u00f3w gorzkiego dramatu odtr\u0105cenia przypomnia\u0142a nam niedawna ekranizacja postaci Azji Tuhajbejowicza[22]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n
Mo\u017ce dodajmy, s\u0142owem wyja\u015bnienia, ale i zakre\u015blenia istotnego t\u0142a dla szczeg\u00f3lnych okoliczno\u015bci powstania spektaklu \u2013 Bratkowski przyst\u0119puje do pracy nad Kordianem i chamem<\/em> w aurze powszechnego, spo\u0142ecznego oraz artystycznego docenienia. Laureat Z\u0142otego Ekranu za rok 1964, za inscenizacj\u0119 Tej wsi Mogi\u0142y<\/em> Jerzego Broszkiewicza i inscenizator Podp\u00f3r spo\u0142ecze\u0144stwa <\/em>Henryka Ibsena (pod zmienionym tytu\u0142em Konsula Bernicka<\/em>), Drewnianego talerza<\/em> Edmunda Morrisa czy Asmodeusza<\/em> Fran\u00e7ois Mauriaka \u2013 odnosi jeden imponuj\u0105cy sukces teatralny za drugim. Po opracowaniu Kordiana i chama<\/em> rych\u0142o do Kruczkowskiego wraca, ju\u017c w rok p\u00f3\u017aniej re\u017cyseruj\u0105c dla Teatru Telewizji Pierwszy dzie\u0144 wolno\u015bci<\/em> (za kt\u00f3rego zdobywa nagrod\u0119 w plebiscycie \u201eTygodnika Kulturalnego\u201d). Spektakl jest niejako fina\u0142owym akordem oferty Teatru Telewizji zwi\u0105zanej z obchodami dziesi\u0119ciolecia \u015bmierci Leona Kruczkowskiego. Obchody te, o czym dzisiaj ju\u017c ma\u0142o pami\u0119tamy, zapocz\u0105tkowa\u0142 jednak nie Bratkowski, a (dwa tygodnie wcze\u015bniej) Jerzy Hoffmann. To telewizyjna emisja jego \u015amierci Gubernatora<\/em> \u2013 przeniesionej na szklany ekran ze sceny Lubuskiego Teatru im. Leona Kruczkowskiego w Zielonej G\u00f3rze \u2013 okaza\u0142a si\u0119 pierwsz\u0105 inscenizacj\u0105 sztuki autora Niemc\u00f3w<\/em> dost\u0119pn\u0105 dla polskich widz\u00f3w w roku rocznicowym.<\/p>\n\n\n\n
\"\"
Andrzej Szczepkowski, Wies\u0142aw Nowosielski, Gabriel Becki, August Kowalczyk, Tomasz Zaliwski, Kordian i cham<\/em>, fot. Zygmunt Januszewski\/TVP<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
Zako\u0144czenie, albo Kordian i cham<\/em> <\/strong> przez okulary biedermeieru<\/strong><\/p>\n\n\n\n
\u201eChcieli\u015bmy wyrazi\u0107 nasze g\u0142\u0119bokie rozczarowanie\u201d, \u201esztuka Kordian i cham<\/em> spowodowa\u0142a, \u017ce m\u0142odzie\u017c po 20 minutach znudzona wysz\u0142a z pokoju, a my starsi chcieli\u015bmy da\u0107 przyk\u0142ad i wytrzyma\u0107. Zasn\u0119li\u015bmy!\u201d[23]<\/a><\/sup><\/sup>. To komentarz roz\u017calonego telewidza, jedyny, jaki znajdziemy w zbiorach Pracowni Dokumentacji Teatru Polskiego Instytutu Teatralnego im. Zygmunta Raszewskiego w Warszawie. Symptomatyczny? Propagandowy? \u201eDyktowany\u201d? Niewykluczone, \u017ce tak. Do pewnego stopnia mo\u017cna przyj\u0105\u0107, \u017ce Bratkowski powtarza mistyfikacj\u0119 Poredy z 1935 roku, t\u0119, kt\u00f3ra sprowadza na aktor\u00f3w graj\u0105cych podchor\u0105\u017cych burz\u0119 wsp\u00f3\u0142czuj\u0105cych oklask\u00f3w \u2013 tak zaskakuj\u0105cych w tamtym czasie Boya. Bo i Boyowi trzeba przyzna\u0107 racj\u0119. Tekst Kruczkowskiego jest brutalny w wymowie i hermetyczny w tre\u015bci. Niewiele trzeba, aby sta\u0142 si\u0119 \u0142upem w r\u0119kach nie\u017cyczliwych chc\u0105cych ca\u0142y ten niepokoj\u0105cy przekaz symplifikowa\u0107. Walnie dok\u0142ada si\u0119 do tego Bratkowski, poniek\u0105d \u2013 tworz\u0105c romantyczny symplifikat Kordiana i chama<\/em>[24]<\/a><\/sup><\/sup>. Kosztem chocia\u017cby miejsca dla Derkacza znajduje si\u0119 tu miejsce dla Anieli Czartkowskiej graj\u0105cej na fortepianie Mickiewiczowsk\u0105 \u015awiteziank\u0119<\/em> (mimo wi\u0119c ca\u0142ego antymickiewiczowskiego tonu obecnego w m\u0142odym socjali\u015bcie, Kruczkowskim \u2013 pars pro toto<\/em> znajduje si\u0119 u Bratkowskiego tak\u017ce miejsce dla wieszcza). Sam Deczy\u0144ski wyst\u0119puje w charakterystycznym grubo tkanym p\u0142aszczu, odznaczaj\u0105cym si\u0119 na tle ca\u0142ej wsi, wzbudzaj\u0105cym silne skojarzenia z teatralnymi garderobami Konrada-Kordiana. Oczywi\u015bcie, s\u0105 w sztuce momenty znakomite, cho\u0107by wiejska lekcja mistrzowsko grana przez Jan Englerta, pozbawiona romantycznego sztafa\u017cu, mog\u0105ca nasuwa\u0107 pewne modernistyczne ju\u017c paralele, najsilniejsze z Uciek\u0142a mi przepi\u00f3reczka<\/em> \u017beromskiego. W istocie, widz prawi\u0105cy o \u201eramotkowato\u015bci\u201d sztuki by\u0142by jawnie niesprawiedliwy, tym bardziej, \u017ce m\u00f3g\u0142 by\u0107 widzem podstawianym Bratkowskiemu \u201ez urz\u0119du\u201d.<\/p>\n\n\n\n
S\u0105d Boya-\u017bele\u0144skiego wypadnie pomimo wszystko w tej sytuacji podtrzyma\u0107. Niezaprzeczalna klasyka teatru nie jest destylatem, ekstraktem najlepszych cech powie\u015bci Kruczkowskiego. Otrzymujemy raczej co\u015b destylacji przeciwstawnego: co\u015b w duchu biedermeierowskiego \u0142agodzenia ostro\u015bci oraz chropowato\u015bci \u2013 r\u00f3wnowa\u017cenia napi\u0119\u0107. Tak zdefiniowa\u0142bym w tym przypadku interpretant Bratkowskiego. Mo\u017ce przypomnijmy (za Jackiem Kubiakiem): \u201ebiedermeier zajmuje pozycj\u0119 \u00bbpojednawcz\u0105\u00ab wobec tradycji, nie odrzuca jej, raczej stara si\u0119 j\u0105 syntetyzowa\u0107, zagospodarowa\u0107, wykorzystywa\u0107. Dlatego stawia na kontynuacj\u0119, a nie na retoryk\u0119 \u00bbprze\u0142omu\u00ab\u201d[25]<\/a><\/sup><\/sup>. W tym konserwatorskim duchu wypowiada si\u0119 w 1972 roku Jan Bratkowski. Dla pe\u0142nej jasno\u015bci podkre\u015blmy wi\u0119c mo\u017ce raz jeszcze: nie jest to duch Leona Kruczkowskiego \u2013 duch przywi\u0105zany do \u201eretoryki \u00bbprze\u0142omu\u00ab\u201d, odrzucaj\u0105cy \u201epojednawcze tradycje\u201d, chc\u0105cy ewidentnie demaskowa\u0107 to, co Karol Irzykowski nazywa\u0142 g\u0142\u0119bokimi \u201etajemnicami nocy listopadowej\u201d[26]<\/a><\/sup><\/sup>. \u201eTajemnice\u201d te, m\u00f3wi\u0105c ju\u017c najdos\u0142owniej, ale i najdosadniej, nie zostan\u0105 odkryte w roku 1972. \u201eChcieliby\u015bmy wyrazi\u0107 nasze g\u0142\u0119bokie rozczarowanie\u201d\u2026<\/p>\n\n\n\n
  1.  
    K. Irzykowski, Tajemnice nocy listopadowej<\/em>, \u201eWiadomo\u015bci Literackie\u201d 1932 nr 35. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  2.  
    Zob. przypis 16 niniejszej pracy. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  3.  
    R. Szyd\u0142owski, \u201eKordian i cham\u201d inauguruje nowy sezon teatru<\/em>, \u201eTrybuna Ludu\u201d 1972 nr 263, s. 8. Warto pami\u0119ta\u0107 w tym wszystkim o innej, nieco kontrowersyjnej stronie problemu: kompetencjach dramatopisarskich samego Kruczkowskiego, zawsze w tym okresie ci\u0105\u017c\u0105cego jednak ku warsztatowi epika. Zob. wi\u0119cej: J. Zaj\u0105c, Elementy dramatyczne w powie\u015bciach Leona Kruczkowskiego<\/em>, \u201eRocznik Naukowo-Dydaktyczny. Prace Historycznoliterackie\u201d 1968 z. 33, s. 93-105. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  4.  
    A. Korupczy\u0144ska, Dwie godziny w studiu radiowym [Przed premier\u0105 \u201eKordiana i chama\u201d w Teatrze Wielkim PR]<\/em>, \u201eS\u0142owo Powszechne\u201d 1975 nr 15. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  5.  
    Z. Macu\u017canka, Rewolucja a romantyzm<\/em>, \u201eEkran\u201d 1972 nr 30, s. 7. Zob. w zwi\u0105zku z tym: T. Boy-\u017bele\u0144ski, \u201eKordian i cham\u201d Kruczkowskiego<\/em>, [w:] Leon Kruczkowski<\/em>, materia\u0142y zebra\u0142a i wst\u0119pem opatrzy\u0142a Z. Macu\u017canka, wydanie drugie, rozszerzone, Warszawa 1965, s. 125-129. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  6.  
    \u201eKordian i cham\u201d, czyli gorzki smak ojczyzny<\/em>, \u201eRadio i Telewizja\u201d 1972 nr 38, s. 4 [brak danych recenzenta]. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  7.  
    K. Wyka, Zapoznane warto\u015bci \u201eKordiana i chama\u201d<\/em>, \u201eTygodnik Artyst\u00f3w\u201d 1935 nr 16, s. 2. Cytat ten w przywo\u0142ywanym ju\u017c tutaj tek\u015bcie o Kordianie i chamie<\/em> przypomina m.in. Macu\u017canka. Z. Macu\u017canka, dz. cyt., s. 7. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  8.  
    K. Wyka, dz. cyt., s. 2. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  9.  
    Tam\u017ce. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  10.  
    Tam\u017ce. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  11.  
    Tam\u017ce. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  12.  
    \u201ePodczas rewizji w mieszkaniu \u017beromskiego zabrano r\u0119kopis do Ochrany i nie wiemy, co si\u0119 z nim dalej sta\u0142o. Te nieznane nam \u00bbIskry\u00ab rozp\u0142on\u0119\u0142y w powie\u015bci Kruczkowskiego [\u2026] w spos\u00f3b, kt\u00f3ry \u017beromski na pewno przyj\u0105\u0142by z wzruszeniem i uznaniem\u201d. K. Wyka, dz. cyt. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  13.  
    L. Kruczkowski, Broni\u0119 si\u0119!<\/em>, \u201eWiadomo\u015bci Literackie\u201d 1934 nr 42, s. 3. Oczywi\u015bcie, z perspektywy historii literatury Kruczkowski przedstawia s\u0105d skrajnie subiektywny. Przypomnijmy, \u017ce konwencja balladowa, a w\u0142a\u015bciwie balladowo-fantastyczna, by\u0142a nie tylko parawanem dla praktyk przenoszenia motywu krzywdy spo\u0142ecznej w obr\u0119b \u201eczwartego wymiaru\u201d, stanowi\u0142a tak\u017ce podstawowe tradycyjne medium dla ekspresji figury \u201eskrzywdzonych i poni\u017conych\u201d i \u2013 si\u0142\u0105 rzeczy \u2013 transferu tej figury w plan metafizyczny. Na fantastyczno-metafizyczny wymiar ballady wp\u0142yn\u0105\u0142 oczywi\u015bcie Mickiewicz. Zob. I. Opacki, \u201eW \u015brodku niebokr\u0119ga\u201d. O \u201eBalladach i romansach\u201d Mickiewicza<\/em>, \u201ePami\u0119tnik Literacki\u201d 1980 z. 3, s. 69-84. Por. jednak klasyczne ballady Jana Czeczota, eksponuj\u0105ce w\u0105tek krzywdy spo\u0142ecznej w dominancie realizmu z tomu: S. \u015awirko, Z kr\u0119gu filomackiego preromantyzmu<\/em>, Warszawa 1972. Z Czeczotem (reprezentuj\u0105cym tutaj ballad\u0119 filomack\u0105) Kruczkowski, jak si\u0119 wydaje, m\u00f3g\u0142 ju\u017c w pe\u0142ni sympatyzowa\u0107 \u2013 jako z kim\u015b, kogo wizj\u0119 literack\u0105 ca\u0142kowicie podziela\u0142. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  14.  
    T. Boy-\u017bele\u0144ski, dz. cyt., s. 128. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  15.  
    Tam\u017ce. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  16.  
    Deczy\u0144ski nie umar\u0142 na skutek ciosu \u2013 skrupulatnie przypomina o tym Kruczkowski: \u201ezarzucano mi, \u017ce u\u015bmierci\u0142em mojego bohatera w zako\u0144czeniu powie\u015bci (jak gdyby cios kolby w pier\u015b musia\u0142 by\u0107 \u015bmiertelny!)\u201d. L. Kruczkowski, Broni\u0119 si\u0119!<\/em>, dz. cyt., s. 3. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  17.  
    Tego\u017c, Kordian i cham<\/em>, pos\u0142owiem opatrzy\u0142a Z. Macu\u017canka, Warszawa 1982, s. 240. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  18.  
    W. J. [W. Bilip], \u201eKto ciebie skrwawi\u0142, \u017co\u0142nierzu\u201d<\/em> [Wywiad z Janem Bratkowskim], \u201eRadio i Telewizja\u201d 1972 nr 38, s. 5. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  19.  
    Podaj\u0119 za: W. Bolecki, Przedwio\u015bnie oraz inne pory roku<\/em>, \u201eTeksty Drugie\u201d 2015 z. 2, s. 112. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  20.  
    Tam\u017ce. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  21.  
    \u201eThere can be little doubt that the precise dates of publication of Fontamara<\/em>, late 1933 in German and 1934 in English, were crucial in determining the manner in which, and the political seriousness with which, it was read. In the early 1930s, many respected academics and politicians in Europe and America were still propagating the view that Mussolini had brought order and hope to Italians and must be valued as a bulwark against the spread of communism\u201d. M. Hanne, Silone\u2019s Fontamara. Polyvalence and Power<\/em>, \u201eMLN\u201d 1992, vol. 107, no. 1, s. 134. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  22.  
    W. J. [W. Bilip], dz. cyt., s. 5. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  23.  
    Z archiwum Pracowni Dokumentacji Teatru Polskiego Instytutu Teatralnego im. Z. Raszewskiego (teczka Leona Kruczkowskiego). \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  24.  
    W zwi\u0105zku z poj\u0119ciem symplifikatu zob. J. \u0141awski, Symplifikat. Kartka z dziej\u00f3w Mickiewiczowskiego mesjanizmu<\/em>, [w:] Romantyzm i nowoczesno\u015b\u0107<\/em>, pod red. M. Kuziaka, Krak\u00f3w 2009, s. 325-384. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  25.  
    J. Kubiak, Biedermeier<\/em> [has\u0142o], [w:] S\u0142ownik polskiej krytyki literackiej 1764-1918. Poj\u0119cia, terminy, zjawiska, przekroje<\/em>, pod red. J. Bach\u00f3rza, G. Borkowskiej, T. Kostkiewiczowej, M. Rudkowskiej i M. Strzy\u017cewskiego, T. 1: A-M, Warszawa 2016, s. 67. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  26.  
    K. Irzykowski, dz. cyt. Zob. przypis 1. \u2191<\/a><\/p> <\/li><\/ol>\n\n\n\n
    \n\n\n\n
    Karol Samsel<\/strong> \u2013 poeta, krytyk literacki, filozof, doktor habilitowany nauk humanistycznych, doktor filozofii. Zast\u0119pca dyrektora w Mi\u0119dzydziedzinowej Szkole Doktorskiej UW, adiunkt w Zak\u0142adzie Literatury Romantyzmu i kierownik Pracowni Historii Dramatu 1864-1939 Wydzia\u0142u Polonistyki UW, cz\u0142onek Polskiego Towarzystwa Conradowskiego. Redaktor dzia\u0142u esej\u00f3w i szkic\u00f3w w kwartalniku literacko-kulturalnym \u201eeleWator\u201d. Mieszka w Ostro\u0142\u0119ce. Wsp\u00f3\u0142redaktor Pism wybranych<\/em> Cypriana Norwida (2021). Wyda\u0142 m.in. tomy wierszy: Jonestown<\/em><\/a> (2016), Z domami ludzi<\/em> (2017); poematy: Autodafe<\/em><\/a> 1-5<\/em> (2018-2021); tomy ekfraz: Mistrzowie francuskiej szko\u0142y barbizo\u0144skiej<\/em> (2019), Jak nale\u017cy tu grzeba\u0107? 45 wierszy o Cmentarzu Br\u00f3dnowskim i Br\u00f3dnie<\/em> (2021); monografi\u0119: Norwid \u2013 Conrad. Epika w perspektywie modernizmu<\/em> (2015); zbi\u00f3r tekst\u00f3w: Inwalida intencji. Studia o Norwidzie<\/em> (2017) oraz razem z Wies\u0142awem Rzo\u0144c\u0105: Norwid Gomulickich<\/em> (2021). Na www FORMY prowadzi blog \u201eNOTES Karola Samsela\u201d \u2013 http:\/\/www.wforma.eu\/notes-karola-samsela.html<\/a>. Pracuje nad drug\u0105 powie\u015bci\u0105 (pierwsza, zatytu\u0142owana Niemo\u017cliwo\u015b\u0107 Piety<\/em>, oczekuje na druk).<\/p>\n\n\n\n
    Streszczenie:<\/strong><\/p>\n\n\n\n
    Dalekosi\u0119\u017cnym celem artyku\u0142u jest stworzenie swoistego por\u00f3wnawczego studium (a w\u0142a\u015bciwie czego\u015b wi\u0119cej ni\u017celi studium, bo pola, uk\u0142adu) powie\u015bci Leona Kruczkowskiego, Kordian i cham<\/em> oraz spektaklu Jana Bratkowskiego z 1972 roku opartego o zaadaptowan\u0105 przez Stanis\u0142awa Stampf\u2019la fabu\u0142\u0119 powie\u015bci, o tym samym tytule. W tej perspektywie Kordian i cham<\/em> Bratkowskiego zdaje si\u0119 zwierciad\u0142em niewiernie odbijaj\u0105cym materi\u0119 (i miar\u0119) literackiego orygina\u0142u. Tym, co ow\u0105 interesuj\u0105c\u0105 niewierno\u015b\u0107 ujawnia, jest krytyka teatralna oraz krytyka literacka przywo\u0142ywane w splocie: r\u00f3wnolegle i konkurencyjnie, w trybie por\u00f3wnawczego zestawienia-analizy \u017ar\u00f3de\u0142 o podw\u00f3jnej proweniencji: w tym wypadku teatrologiczno-literaturoznawczej (gdzie close reading<\/em> stanowi de facto<\/em> doubled close reading<\/em>). Bratkowski cieniuje i \u0142agodzi znaczenia oryginalnego Kordiana i chama<\/em>, kt\u00f3ry i tak \u2013 w toku kolejnych prac adaptacyjno-inscenizacyjnych \u2013 podlega\u0142 interpretacyjnym melioracjom. W efekcie otrzymujemy spektakl b\u0119d\u0105cy wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie rodzajem teatralnej klasyki, stanowi\u0105cy jednak pr\u00f3b\u0119 poskromienia \/ ob\u0142askawienia rewolucyjno-rewizyjnego (by nie powiedzie\u0107 \u2013 wywrotowego) charakteru dawnej powie\u015bciowej ca\u0142o\u015bci.<\/p>\n\n\n\n
    Summary:<\/strong><\/p>\n\n\n\n
    The far-reaching goal of the article is to create a specific comparative study (or actually something more than a study, kind of a field, a structure) of a novel by Leon Kruczkowski, Kordian i cham<\/em>, and a play by Jan Bratkowski from 1972 (the same title) based on the novel plots adapted by Stanis\u0142aw Stampf\u2019l. From this perspective, Bratkowski\u2019s Kordian i cham<\/em> seems to be a mirror that unfaithfully reflects the matter (and the measure) of the literary original. What that intiguing infidelity reveals are theatrical criticism and literary criticism, invoked in a weave: parallel and competitively, in the mode of a comparative juxtaposition and analysis of sources of double provenance: in this case, theatrical and literary studies (where close reading<\/em> is de facto doubled close reading<\/em>). Bratkowski shades and softens the meanings of the original Kordian i cham<\/em>, which, in the course of successive adaptations and teatralisations, have just come under various interpretative meliorations. Here, as a result, we get the performance that is a kind of a theatrical classic today, in spite of the fact that it happens to be an attempt to tame the revisionary-revolutionary (not to say \u2013 subversive) character of the whole Kruczkowski\u2019s novel.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
    Dalekosi\u0119\u017cnym celem artyku\u0142u jest stworzenie swoistego por\u00f3wnawczego studium (a w\u0142a\u015bciwie czego\u015b wi\u0119cej ni\u017celi studium, bo pola, uk\u0142adu) powie\u015bci Leona Kruczkowskiego, Kordian i cham oraz spektaklu Jana Bratkowskiego z 1972 roku opartego o zaadaptowan\u0105 przez Stanis\u0142awa Stampf\u2019la fabu\u0142\u0119 powie\u015bci, o tym samym tytule. W tej perspektywie Kordian i cham Bratkowskiego zdaje si\u0119 zwierciad\u0142em niewiernie odbijaj\u0105cym materi\u0119 (i miar\u0119) literackiego orygina\u0142u. Tym, co ow\u0105 interesuj\u0105c\u0105 niewierno\u015b\u0107 ujawnia, jest krytyka teatralna oraz krytyka literacka przywo\u0142ywane w splocie: r\u00f3wnolegle i konkurencyjnie, w trybie por\u00f3wnawczego zestawienia-analizy \u017ar\u00f3de\u0142 o podw\u00f3jnej proweniencji: w tym wypadku teatrologiczno-literaturoznawczej (gdzie close reading stanowi de facto doubled close reading). Bratkowski cieniuje i \u0142agodzi znaczenia oryginalnego Kordiana i chama, kt\u00f3ry i tak \u2013 w toku kolejnych prac adaptacyjno-inscenizacyjnych \u2013 podlega\u0142 interpretacyjnym melioracjom. W efekcie otrzymujemy spektakl b\u0119d\u0105cy wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie rodzajem teatralnej klasyki, stanowi\u0105cy jednak pr\u00f3b\u0119 poskromienia \/ ob\u0142askawienia rewolucyjno-rewizyjnego (by nie powiedzie\u0107 \u2013 wywrotowego) charakteru dawnej powie\u015bciowej ca\u0142o\u015bci.<\/p>\n","protected":false},"author":11,"featured_media":4077,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[1336],"tags":[1361,1365,1364,1363,1362],"ppma_author":[1297],"class_list":["post-4070","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-historyczno-filmowy-kwartalnik-filmoteki-narodowej-nr-2-2022","tag-fontamara","tag-ignazio-silone","tag-jan-bratkowski","tag-kordian-i-cham","tag-leon-kruczkowski"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t