{"id":4066,"date":"2022-06-17T12:41:57","date_gmt":"2022-06-17T11:41:57","guid":{"rendered":"https:\/\/pleograf.pl\/?p=4066"},"modified":"2022-06-23T12:47:09","modified_gmt":"2022-06-23T11:47:09","slug":"wies-zla-wies-dobra-w-filmach-okresu-prl","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/wies-zla-wies-dobra-w-filmach-okresu-prl\/","title":{"rendered":"Wie\u015b z\u0142a \u2013 wie\u015b dobra w filmach okresu PRL"},"content":{"rendered":"\n
DOI: 10.56351\/PLEOGRAF.2022.2.03<\/strong><\/pre>\n\n\n\n
Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej <\/em><\/p>\n\n\n\n
Uniwersytet Wroc\u0142awski<\/em><\/p>\n\n\n\n
ORCID: 0000-0003-4620-1003<\/em><\/p>\n\n\n\n
\"\"
Bo\u017cena Dykiel, Marian Opania, Awans<\/em>, Autor: Julian Magda, Prawa: WFDiF<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\u017bycie mieszka\u0144c\u00f3w Polski przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 jej dziej\u00f3w toczy\u0142o si\u0119 przede wszystkim na wsi, zaledwie od kilkudziesi\u0119ciu lat jest inaczej[1]<\/a><\/sup><\/sup>. Dlatego, je\u015bli zaczniemy si\u0119 przygl\u0105da\u0107 przedstawieniom artystycznym polskiej rzeczywisto\u015bci, nader cz\u0119sto widzie\u0107 b\u0119dziemy pejza\u017c z ch\u0142opskimi chatami, a tak\u017ce szlacheckim dworkiem. Nie znaczy to bynajmniej, \u017ce nie ujrzymy w og\u00f3le miasta, bo w nim r\u00f3wnie\u017c dzia\u0142y si\u0119 wa\u017cne sprawy, cho\u0107 cz\u0119stokro\u0107 z udzia\u0142em przybysz\u00f3w ze wsi.<\/p>\n\n\n\n
Je\u017celi skierujemy sw\u0105 uwag\u0119 na tw\u00f3rczo\u015b\u0107 filmow\u0105, to jej zainteresowanie wsi\u0105 zdaje si\u0119 jakby mniejsze w por\u00f3wnaniu z literatur\u0105 czy malarstwem. Kino zrodzi\u0142o si\u0119 bowiem w \u015brodowisku miejskim i ono stanowi\u0142o zawsze w przewa\u017caj\u0105cej mierze jego publiczno\u015b\u0107, tak\u017ce w Polsce. Z tego za\u015b wynika\u0142a predylekcja do zajmowania si\u0119 tematami miejskimi. Jednak\u017ce w takim kraju jak Polska kino nie mog\u0142o ca\u0142kiem ignorowa\u0107 wsi. Mamy wi\u0119c mn\u00f3stwo film\u00f3w tak czy inaczej tematycznie z ni\u0105 zwi\u0105zanych.<\/p>\n\n\n\n
Takie filmy kr\u0119cono ju\u017c w okresie mi\u0119dzywojennym, na co przyk\u0142adem jest cho\u0107by Bartek Zwyci\u0119zca<\/em> (re\u017c. Edward Puchalski, 1923), takie filmy powstaj\u0105 wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie, o czym \u015bwiadczy chocia\u017cby kultowe ju\u017c Wesele<\/em> (re\u017c. Wojciech Smarzowski, 2004). Lecz wyj\u0105tkowo du\u017co zrealizowano ich w okresie istnienia Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej[2]<\/a><\/sup><\/sup>. Wtedy do ich realizacji poniek\u0105d zach\u0119cano. Ale niejeden tw\u00f3rca filmowy, by zajmowa\u0107 si\u0119 tematyk\u0105, \u017cadnych zach\u0119t nie potrzebowa\u0142. W ka\u017cdym razie stanowi\u0105 one wa\u017cny dzia\u0142 kina PRL-u. Nakr\u0119cono ich wszak niema\u0142o: samych film\u00f3w kinowych oko\u0142o setki, a pewnie tyle samo telewizyjnych, \u0142\u0105cznie z serialami. Oczywi\u015bcie nie wszystkie w r\u00f3wnej mierze eksponuj\u0105 wie\u015b, gdy\u017c akcja niekt\u00f3rych rozgrywa si\u0119 cz\u0119\u015bciowo na wsi, cz\u0119\u015bciowo w mie\u015bcie. Ale nade wszystko s\u0105 w\u015br\u00f3d nich dzie\u0142a doprawdy wybitne: \u017bywot Mateusza<\/em> (re\u017c. Witold Leszczy\u0144ski, 1967), Awans<\/em> (re\u017c. Janusz Zaorski, 1974) czy Pa\u0142ac<\/em> (re\u017c. Tadeusz Junak, 1980).<\/p>\n\n\n\n
M\u00f3wi\u0105c o wsi ukazywanej w filmach, powinni\u015bmy mie\u0107 na my\u015bli nie tylko specyficzne krajobrazy z przys\u0142owiow\u0105 wierzb\u0105 p\u0142acz\u0105c\u0105 b\u0105d\u017a traktorami na polach, lecz r\u00f3wnie\u017c ludzi, kt\u00f3rzy z nimi wr\u0119cz naturalnie si\u0119 kojarz\u0105, wi\u0119c tak\u017ce ich kultur\u0119[3]<\/a><\/sup><\/sup>. Poza tym w jednych filmach widzimy wie\u015b wsp\u00f3\u0142czesn\u0105, mniej wi\u0119cej z lat, w kt\u00f3rych powsta\u0142y. W innych wie\u015b historyczn\u0105: z czas\u00f3w jeszcze pami\u0119tanych przez obecnie \u017cyj\u0105cych ludzi albo bardziej odleg\u0142\u0105 w czasie. Z tych drugich w polskich filmach najcz\u0119\u015bciej odtwarzano wie\u015b z drugiej po\u0142owy XIX wieku, ewentualnie z pierwszych dziesi\u0119cioleci XX. Bo z tamtych czas\u00f3w pochodzi\u0142y pierwowzory literackie tych film\u00f3w, opisuj\u0105ce \u00f3wczesn\u0105 wie\u015b, ze szczeg\u00f3lnym upodobaniem ekranizowane w latach 70.<\/p>\n\n\n\n
Nade wszystko jednak nie mo\u017cemy nie zauwa\u017cy\u0107, \u017ce filmowe wizerunki wsi polskiej w kinie PRL-u by\u0142y negatywne b\u0105d\u017a pozytywne czyli \u017ce wie\u015b na ekranie by\u0142a dobra albo z\u0142a. Spr\u00f3bujmy dok\u0142adniej przyjrze\u0107 si\u0119 tym wizerunkom i zastanowi\u0107, dlaczego by\u0142y w\u0142a\u015bnie takie. Te rozwa\u017cania, jak by si\u0119 mog\u0142o zdawa\u0107, nie maj\u0105 tylko historycznego znaczenia, poniewa\u017c kino dzisiejsze przedstawiaj\u0105c wie\u015b, nieraz u\u017cywa do tego dawniej wypracowanych metod. Pr\u00f3cz tego warto te\u017c stwierdzi\u0107, i\u017c dychotomiczne rozr\u00f3\u017cnienie wie\u015b z\u0142a \u2013 wie\u015b dobra uwzgl\u0119dnia chronologiczne nast\u0119pstwo. W kinie PRL-u najpierw dominowa\u0142y negatywne obrazy wsi, potem natomiast pozytywne.<\/p>\n\n\n\n
Zacz\u0105\u0107 nale\u017cy zatem od tych negatywnych. W tym celu cofn\u0105\u0107 si\u0119 trzeba do pierwszego dziesi\u0119ciolecia PRL-u i jego kina, kiedy to obowi\u0105zywa\u0142y wszystkich tw\u00f3rc\u00f3w zasady realizmu socjalistycznego. Obowi\u0105zywa\u0142y w\u0142a\u015bciwie dopiero od roku 1949, ale filmowcy pr\u00f3bowali je stosowa\u0107 wcze\u015bniej i to uprawiaj\u0105c tematyk\u0119 wiejsk\u0105, na co przyk\u0142adem jest 2 x 2 = 4<\/em> (re\u017c. Antoni Bohdziewicz, 1945), a zw\u0142aszcza Jasne \u0141any<\/em> (re\u017c. Eugeniusz C\u0119kalski, 1947)[4]<\/a><\/sup><\/sup>. A kiedy socrealizm zapanowa\u0142 niepodzielnie, powsta\u0142y takie filmy jak Gromada<\/em> (re\u017c. Jerzy Kawalerowicz i Kazimierz Sumerski, 1952), nowela Sprawa konia <\/em>(re\u017c. Ewa Poleska, 1952) wchodz\u0105ca w sk\u0142ad Trzech opowie\u015bci<\/em>, Trudna mi\u0142o\u015b\u0107<\/em> (re\u017c. Stanis\u0142aw R\u00f3\u017cewicz, 1954), Po\u017cegnanie z diab\u0142em<\/em> (re\u017c. Wanda Jakubowska, 1956), Ziemia<\/em> (re\u017c. Jerzy Zarzycki, 1956)[5]<\/a><\/sup><\/sup>. Wie\u015b z dawnych czas\u00f3w, z po\u0142owy XVII wieku, mo\u017cemy zobaczy\u0107 w Podhalu w ogniu<\/em> (re\u017c. Jan Batory i Henryk Hechtkopf, 1955), a z lat 20. XIX wieku w M\u0142odo\u015bci Chopina<\/em> (re\u017c. Aleksander Ford, 1952), za\u015b z ostatniej \u0107wierci tego stulecia w Szkicach w\u0119glem<\/em> (re\u017c. Antoni Bohdziewicz, 1956).<\/p>\n\n\n\n
W filmach kt\u00f3rych akcja toczy si\u0119 w czasach wsp\u00f3\u0142czesnych, a wi\u0119c w pierwszej dekadzie powojennej, wie\u015b jest dobra tylko dla nielicznych. Przyczyny le\u017c\u0105 w panuj\u0105cych tu uk\u0142adach spo\u0142eczno-ekonomicznych. Spo\u0142eczno\u015bci wioskowe pokazane na ekranie dziel\u0105 si\u0119 na trzy grupy: biedniak\u00f3w, \u015bredniak\u00f3w i ku\u0142ak\u00f3w. Te dwie pierwsze nie mog\u0105 si\u0119 utrzyma\u0107 z pracy na roli, musz\u0105 wi\u0119c od ku\u0142ak\u00f3w po\u017cycza\u0107 zbo\u017ce, pasz\u0119 czy sprz\u0119\u017caj. Ku\u0142acy chc\u0105 jednak zwrotu z zyskiem, niejednokrotnie te\u017c \u017c\u0105daj\u0105 odrobienia po\u017cyczki w swoich gospodarstwach. Takie praktyki by\u0142y znane od dawna, ale mia\u0142y raczej charakter pomocy s\u0105siedzkiej. Lecz z film\u00f3w wynika, \u017ce z nich bra\u0142o si\u0119 ca\u0142e bogactwo ku\u0142ak\u00f3w, a n\u0119dza lub niedostatek pozosta\u0142ych. By\u0142y to w takim razie uk\u0142ady z pewno\u015bci\u0105 niewydolne, gdy\u017c wi\u0119kszo\u015bci ch\u0142op\u00f3w nie zapewnia\u0142y zno\u015bnych warunk\u00f3w \u017cycia. Tylko nieliczni ku\u0142acy mogli si\u0119 bogaci\u0107. A uzale\u017cniwszy od siebie ekonomicznie swoich s\u0105siad\u00f3w, zyskiwali na nich wp\u0142yw w innych dziedzinach.<\/p>\n\n\n\n
Jedyne wyj\u015bcie dla wyzyskiwanych ch\u0142op\u00f3w dostrzegano w za\u0142o\u017ceniu sp\u00f3\u0142dzielni rolnej. Ka\u017cdy z gospodarzy winien swoje grunty i inwentarz odda\u0107 wszystkim pozosta\u0142ym cz\u0142onkom wioskowej spo\u0142eczno\u015bci. W ten spos\u00f3b biedniejsi mogli uwolni\u0107 si\u0119 spod w\u0142adzy wyzyskiwaczy i zmieni\u0107 swoje \u017cycie na lepsze. Jednak do za\u0142o\u017cenia sp\u00f3\u0142dzielni nie chcieli dopu\u015bci\u0107 ku\u0142acy. W tym celu bogacz z Jasnych \u0141an\u00f3w<\/em> wezwa\u0142 na pomoc oddzia\u0142 zbrojnego podziemia antykomunistycznego, za\u015b ten z Gromady<\/em> skorumpowa\u0142 urz\u0119dnik\u00f3w powiatowych. Ale cz\u0119\u015b\u0107 biedniak\u00f3w i \u015bredniak\u00f3w pocz\u0105tkowo do pewnego stopnia by\u0142a r\u00f3wnie\u017c oporna wobec zmian, poniewa\u017c nie potrafi\u0142a uwierzy\u0107, \u017ce sprawiedliwy system jest w og\u00f3le mo\u017cliwy. Jedynie dzi\u0119ki odpowiednio u\u015bwiadomionym jednostkom, pochodz\u0105cym z regu\u0142y z miasta, takim jak nauczyciel Stempkowicz (Kazimierz Dejmek) z Jasnych \u0141an\u00f3w<\/em> czy majster murarski Krychal (Janusz Paluszkiewicz) z Gromady<\/em>, wahaj\u0105cy si\u0119 przyst\u0119powali do walki z wyzyskiwaczami.<\/p>\n\n\n\n
Wahaj\u0105cych si\u0119 biedniak\u00f3w i \u015bredniak\u00f3w przedstawiano jako niezbyt rozgarni\u0119tych. Lichy wygl\u0105d Biedronki (Tadeusz Fijewski) z Trudnej mi\u0142o\u015bci<\/em>, tak\u017ce ojca (Stanis\u0142aw Milski) g\u0142\u00f3wnego bohatera Celulozy<\/em> (re\u017c. Jerzy Kawalerowicz, 1953) \u015bwiadczy\u0107 ma dobitnie, \u017ce to ludzie, kt\u00f3rzy sami nie pokonaj\u0105 przeszk\u00f3d. Aczkolwiek po\u015br\u00f3d nich nie brak m\u0142odych i silnych, takich jak Pawe\u0142 (Karol Podg\u00f3rski) z Gromady<\/em> albo Ma\u0142odworny (J\u00f3zef Nalberczak) z Trudnej mi\u0142o\u015bci<\/em>, kt\u00f3rzy s\u0105 gotowi na rewolucyjne zmiany.<\/p>\n\n\n\n
Przyjrzyjmy si\u0119 jeszcze kreacji postaci ku\u0142aka. Jak powinien wygl\u0105da\u0107, jak post\u0119powa\u0107 ustali\u0142 radziecki \u2013 niechybnie wzorcowy \u2013 socrealizm. Ot\u00f3\u017c mia\u0142 on odra\u017caj\u0105c\u0105 fizjonomi\u0119 i by\u0142 oty\u0142y. Niezbyt atrakcyjna powierzchowno\u015b\u0107 wyra\u017ca\u0142a jego wredny charakter. Inny jest tylko \u015alemie\u0144 (Janusz Strachocki) z Ziemi<\/em>, nakr\u0119conej pod koniec obowi\u0105zywania realizmu socjalistycznego. To cz\u0142owiek w pewnym sensie obdarzany przez tw\u00f3rc\u00f3w filmu szacunkiem. Szczerze ukocha\u0142 zaw\u00f3d rolnika i pragnie go jak najlepiej wykonywa\u0107 jako w\u0142a\u015bciciel stosunkowo du\u017cego gospodarstwa. Ale z coraz wi\u0119ksz\u0105 trudno\u015bci\u0105 je prowadzi, nie mo\u017ce naj\u0105\u0107 parobk\u00f3w, wszyscy wol\u0105 pracowa\u0107 w Pa\u0144stwowym Gospodarstwie Rolnym.<\/p>\n\n\n\n
\"\"
J\u00f3zef Nowak, Ela Kopernik\u00f3wna, Celuloza<\/em>, Autor: Mieczys\u0142aw Bie\u0142ous, Prawa: WFDIF \/po Studiu Filmowym „Kadr”<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
Filmy socrealistyczne tak w\u0142a\u015bnie ukazuj\u0105ce \u00f3wczesn\u0105 wie\u015b polsk\u0105, mia\u0142y si\u0119 przyczyni\u0107 do realizacji przemian klasy ch\u0142opskiej, zaplanowanych przez komunist\u00f3w i przeprowadzonych ju\u017c w Zwi\u0105zku Radzieckim. Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego 6 listopada 1944 roku wyda\u0142 dekret o reformie rolnej. Na jego mocy odebrano wielkie maj\u0105tki ziemskie ich dotychczasowym w\u0142a\u015bcicielom i rozdzielono je pomi\u0119dzy ch\u0142op\u00f3w, nierzadko wed\u0142ug niezbyt jasnych zasad, wiele z nich upa\u0144stwowiono. Reforma rolna zlikwidowa\u0142a klas\u0119 ziemia\u0144sk\u0105, powi\u0119kszy\u0142a tysi\u0105ce ch\u0142opskich gospodarstw, jednocze\u015bnie najwi\u0119kszym w\u0142a\u015bcicielem ziemskim uczyni\u0142a pa\u0144stwo. Komuni\u015bci rozdaj\u0105c ch\u0142opom ziemi\u0119, chcieli zyska\u0107 ich poparcie w walce o w\u0142adz\u0119. Ale gdy ju\u017c j\u0105 zdobyli, nie zamierzali im jej pozostawi\u0107. Nak\u0142aniali ich natomiast, by zak\u0142adali sp\u00f3\u0142dzielnie, na czele kt\u00f3rych staliby ich poplecznicy[6]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n
Wsie z dawnych czas\u00f3w, kt\u00f3re rzadziej mo\u017cna zobaczy\u0107 w filmach tego okresu, r\u00f3wnie\u017c nie maj\u0105 w sobie nic dobrego. Niesprawiedliwo\u015b\u0107, wyzysk, n\u0119dza panuj\u0105 w nich wszechw\u0142adnie. Nie ma za\u015b \u017cadnych nadziei, by je skutecznie pokona\u0107. Te bowiem, jak wynika z film\u00f3w wsp\u00f3\u0142czesnych, pojawi\u0142y si\u0119 rzekomo dopiero wskutek powojennych przemian spo\u0142eczno-politycznych[7]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n
Po roku 1956, kiedy to nie trzeba by\u0142o tworzy\u0107 wed\u0142ug zasad realizmu socjalistycznego, polska publiczno\u015b\u0107 niewiele mia\u0142a okazji, by ujrze\u0107 na ekranie wie\u015b. Filmowcy niech\u0119tnie poruszali tematyk\u0119 wiejsk\u0105, wydawa\u0142a si\u0119 ona do\u015b\u0107 trudna. Dopiero w po\u0142owie lat 60. powsta\u0142o kilka film\u00f3w z ch\u0142opskimi bohaterami. Trzy z nich ukazuj\u0105 wie\u015b wsp\u00f3\u0142czesn\u0105: Mam tu sw\u00f3j dom<\/em> (re\u017c. Julian Dziedzina, 1963), Wiano <\/em>(re\u017c. Jan \u0141omnicki, 1963), Cierpkie g\u0142ogi<\/em> (re\u017c. Janusz Wejchert, 1966). Wie\u015b wsp\u00f3\u0142czesn\u0105, a w retrospekcjach tak\u017ce przedwojenn\u0105 zobaczy\u0107 mo\u017cna w filmie G\u0142os ma prokurator<\/em> (re\u017c. W\u0142odzimierz Haupe, 1965). Przed wojn\u0105 dzieje si\u0119 akcja filmu Ubranie prawie nowe<\/em> (re\u017c. W\u0142odzimierz Haupe, 1963). Z kolei tu\u017c po wojnie dzieje si\u0119 M\u00f3j drugi o\u017cenek<\/em> (re\u017c. Zbigniew Ku\u017ami\u0144ski, 1963) i Agnieszka 46<\/em> (re\u017c. Sylwester Ch\u0119ci\u0144ski, 1964) [8]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n
Wioski w tych\u017ce filmach to r\u00f3wnie\u017c nie najlepsze miejsce do \u017cycia i to niezale\u017cnie od tego, czy s\u0105 to wioski wsp\u00f3\u0142czesne, czy sprzed dwudziestu, trzydziestu lat. Jak si\u0119 wydaje, jest tak z powodu panuj\u0105cej w nich obyczajowo\u015bci (przypadek Krzy\u017ca walecznych <\/em>Kazimierza Kutza).<\/p>\n\n\n\n
Kino lubuje si\u0119 w problematyce obyczajowej zwi\u0105zanej szczeg\u00f3lnie z erotyk\u0105. Omawiane filmy mog\u0142yby by\u0107 tego egzemplifikacj\u0105. Ale nie zobaczymy w nich kobiet i m\u0119\u017cczyzn \u0142\u0105cz\u0105cych si\u0119 w pary tak, jak wymagaj\u0105 tego normy obyczajowe i moralne przestrzegane w ich \u015brodowisku. W Mam tu sw\u00f3j dom<\/em> Fornalczykowa (Zofia Rysi\u00f3wna) i jej kochanek (Wiktor Grotowicz) nie ukrywaj\u0105 zbytnio swej za\u017cy\u0142o\u015bci przed jej starym i zniedo\u0142\u0119\u017cnia\u0142ym m\u0119\u017cem ani przed doros\u0142ym ju\u017c synem. W Wianie <\/em>m\u0142ody m\u0119\u017cczyzna z przest\u0119pcz\u0105 przesz\u0142o\u015bci\u0105 (Roman Wilhelmi) rozkochuje w sobie kalek\u0105 dziewczyn\u0119 (Zofia Kuc\u00f3wna). W tych i innych zwi\u0105zkach mi\u0142osnych kobiety i m\u0119\u017cczy\u017ani oczekuj\u0105 od siebie czego\u015b zupe\u0142nie innego. Kobiety kochaj\u0105 i chc\u0105 by\u0107 kochane. Natomiast m\u0119\u017cczy\u017ani chc\u0105 dobra\u0107 si\u0119 do ich maj\u0105tku, nade wszystko do ziemi. Kochanek Fornalczykowej spodziewa si\u0119, \u017ce ta szybko owdowieje, a on o\u017ceniwszy si\u0119 z ni\u0105, przejmie odziedziczone morgi. A w drugim przypadku m\u0119\u017cczy\u017anie nie przeszkadza kalectwo dziewczyny, najwa\u017cniejsze \u017ce ma ona wiano w postaci ziemi. M\u0142odzieniec z filmu Ubranie prawie nowe<\/em> (Kazimierz Borowiec) godzi si\u0119 o\u017ceni\u0107 z du\u017co starsz\u0105 od siebie kobiet\u0105 (Hanna Skar\u017canka) te\u017c dla korzy\u015bci materialnych, mi\u0119dzy innymi dla tytu\u0142owego ubrania. A zatem w dziedzinie, w kt\u00f3rej post\u0119powanie winno by\u0107 motywowane uczuciami, decyduj\u0105 wzgl\u0119dy merkantylne.<\/p>\n\n\n\n
\"\"
Zofia Kuc\u00f3wna, Roman Wilhelmi, Wiano<\/em>, Autor: Tadeusz Kubiak, Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
Ponadto w przedstawionych \u015brodowiskach zwraca uwag\u0119 nietolerancja czy wr\u0119cz okrucie\u0144stwo wobec os\u00f3b z jakich\u015b powod\u00f3w innych od pozosta\u0142ych. W Wianie<\/em> miejscowe dewotki zaszczuwaj\u0105 m\u0142odego nauczyciela-ateist\u0119 (Tadeusz \u0141omnicki). Nie\u0142atwy \u017cywot ma c\u00f3reczka (Anna Doma\u0144ska) jedynego ateisty (Boles\u0142aw P\u0142otnicki) we wsi z Cierpkich g\u0142og\u00f3w<\/em>, ch\u0142opcy nieustannie jej dokuczaj\u0105, a w ko\u0144cu obcinaj\u0105 warkocze.<\/p>\n\n\n\n
Mieszka\u0144cy wsi z tych siedmiu film\u00f3w to ludzie na og\u00f3\u0142 okropni. Nieliczne warto\u015bciowe jednostki z ich grona musz\u0105 od nich uciec do miasta. Mo\u017cna by si\u0119 zastanawia\u0107, czy w\u0142adze dopuszczaj\u0105c do realizacji film\u00f3w, w kt\u00f3rych tak w\u0142a\u015bnie pokazywano ludno\u015b\u0107 wiejsk\u0105, czyni\u0142y to z rozmys\u0142em. Ot\u00f3\u017c \u00f3wczesnym w\u0142adzom nie\u0142atwo by\u0142o si\u0119 pogodzi\u0107 z istnieniem relatywnie licznej klasy posiadaczy niewielkich gospodarstw rolnych, bo przecie\u017c wed\u0142ug nich wszystko powinno by\u0107 w\u0142asno\u015bci\u0105 pa\u0144stwa. W minionych latach przekona\u0142y si\u0119 jednak, \u017ce upa\u0144stwowione rolnictwo nie jest w stanie samo wy\u017cywi\u0107 ludno\u015bci kraju, tote\u017c musia\u0142y pozwoli\u0107 na razie na funkcjonowanie tak\u017ce rolnictwa prywatnego. Nie znaczy to, i\u017c przestano wy\u017cej ceni\u0107 PGR-y i sp\u00f3\u0142dzielnie rolne. Nadal g\u0142oszono ich wy\u017cszo\u015b\u0107 wobec gospodarstw indywidualnych i, jak wida\u0107, zdo\u0142ano wprz\u0119gn\u0105\u0107 do tego kino. Negatywni bohaterowie omawianych film\u00f3w to bez wyj\u0105tku osobnicy zwi\u0105zani z gospodark\u0105 indywidualn\u0105.<\/p>\n\n\n\n
W p\u00f3\u017aniejszym okresie wie\u015b r\u00f3wnie negatywnie pokaza\u0142 chyba jedynie Janusz Kidawa w komedii Sprawa si\u0119 ryp\u0142a<\/em> (1984). Centralnym punktem fabu\u0142y s\u0105 perypetie g\u00f3ralskiej rodziny Plack\u00f3w, kt\u00f3rej bezczelno\u015b\u0107, niechlujstwo i chciwo\u015b\u0107 wzbudza obrzydzenie. Plackowie licz\u0105 na pieni\u0105dze z gminy z okazji setnej rocznicy urodzin seniorki rodu, przez co zatajaj\u0105 informacj\u0119 o jej \u015bmierci.<\/p>\n\n\n\n
\"\"
Wawrzyn Pytlarz, Sprawa si\u0119 ryp\u0142a<\/em>, Autor: Roman Sumik, Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
Filmy nakr\u0119cone do po\u0142owy lat 60., na temat wsi mia\u0142y niewiele dobrego do powiedzenia. Poza tym \u017cadnego z nich nie mo\u017cna uzna\u0107 za wybitny. Tw\u00f3rcy filmowi w nast\u0119pnych latach jako\u015b przestali zwa\u017ca\u0107 na rol\u0119 wyznaczon\u0105 ludno\u015bci wiejskiej przez sprawuj\u0105cych w\u0142adz\u0119 i zacz\u0119li w miar\u0119 samodzielnie j\u0105 poznawa\u0107, dzi\u0119ki czemu odkryli mn\u00f3stwo dotycz\u0105cych jej a dot\u0105d pomijanych zagadnie\u0144. W rezultacie wie\u015b w ich filmach jest dobra.<\/p>\n\n\n\n
Prze\u0142omowy w historii interesuj\u0105cej nas tw\u00f3rczo\u015bci jest bezsprzecznie rok 1967, w kt\u00f3rym nakr\u0119cono trzy niezwyk\u0142e filmy. Najbardziej znany to Sami swoi<\/em> w re\u017cyserii Ch\u0119ci\u0144skiego, epopeja, kt\u00f3ra na przyk\u0142adzie Pawlak\u00f3w i Kargul\u00f3w, ch\u0142opskich[9]<\/a><\/sup><\/sup> rodzin z Kres\u00f3w, m\u00f3wi o powojennych przemianach narodu i stara si\u0119 uzasadni\u0107 konieczno\u015b\u0107 pogodzenia z nimi. Z kolei S\u0142o\u0144ce wschodzi raz na dzie\u0144<\/em> Henryka Kluby pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 poetyk\u0105 mitu, opowiada o powojennych przemianach ustrojowych. Natomiast \u017bywot Mateusza<\/em> Leszczy\u0144skiego to film o odmie\u0144cu, granym przez Franciszka Pieczk\u0119, kt\u00f3ry, cho\u0107 wywodzi si\u0119 z prostej wiejskiej spo\u0142eczno\u015bci, wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 nadzwyczajn\u0105 wra\u017cliwo\u015bci\u0105, umie nawi\u0105zywa\u0107 bardzo g\u0142\u0119boki kontakt z natur\u0105[10]<\/a><\/sup><\/sup>. Tw\u00f3rcy tych film\u00f3w prze\u0142amali wreszcie stereotyp wsi z\u0142ej, lansowany przez poprzednich re\u017cyser\u00f3w. <\/p>\n\n\n\n
\"\"
Zdzis\u0142aw Maklakiewicz, J\u00f3zef Morga\u0142a, Mieczys\u0142aw Gajda, S\u0142o\u0144ce wschodzi raz na dzie\u0144<\/em>, Autor: Tadeusz Kubiak, Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
W pierwszej kolejno\u015bci zauwa\u017cmy, i\u017c od owego 1967 roku wie\u015b w filmach posiada spore walory estetyczne. Zreszt\u0105 mo\u017cna si\u0119 takowych doszuka\u0107 niekiedy w filmach socrealistycznych. W Jasnych \u0141anach<\/em> jest scena, w kt\u00f3rej wie\u015bniaczki pior\u0105 bielizn\u0119 i \u015bpiewaj\u0105, a ch\u0142opiec przygrywa im na akordeonie. Skoro nawet w takim filmie pr\u00f3buje si\u0119 pokaza\u0107 jakie\u015b uroki wsi, o wiele wi\u0119cej mo\u017cna si\u0119 ich spodziewa\u0107 w filmach nie obarczonych zadaniami propagandowymi.<\/p>\n\n\n\n
Wie\u015b pi\u0119kna, wzbudzaj\u0105ca zachwyt trwale zago\u015bci\u0142a w kinie lat 70.. Powsta\u0142o w\u00f3wczas wiele film\u00f3w, b\u0119d\u0105cych adaptacjami klasycznych utwor\u00f3w literackich: Ch\u0142opi<\/em> (re\u017c. Jan Rybkowski, 1972), film kinowy i trzynastoodcinkowy serial telewizyjny, wed\u0142ug powie\u015bci W\u0142adys\u0142awa Reymonta, Wesele<\/em> (re\u017c. Andrzej Wajda, 1973), b\u0119d\u0105ce adaptacj\u0105 dramatu Stanis\u0142awa Wyspia\u0144skiego, Noce i dnie<\/em> (re\u017c. Jerzy Antczak, 1975), dwucz\u0119\u015bciowy film kinowy i dwunastoodcinkowy serial, na podstawie powie\u015bci Marii D\u0105browskiej, Doktor Judym<\/em> (re\u017c. W\u0142odzimierz Haupe, 1975), wed\u0142ug \u201eLudzi bezdomnych\u201d Stefana \u017beromskiego, Cham<\/em> (re\u017c. Laco Adamik, 1979), adaptacja powie\u015bci Elizy Orzeszkowej, Plac\u00f3wka <\/em>(re\u017c. Zygmunt Skonieczny, 1979), maj\u0105ca za podstaw\u0119 powie\u015b\u0107 Boles\u0142awa Prusa. Ogl\u0105daj\u0105c te filmy, mo\u017cemy ujrze\u0107 wie\u015b, wprawdzie pe\u0142n\u0105 problem\u00f3w, ale wyj\u0105tkowo urzekaj\u0105c\u0105. Ich akcja dzieje si\u0119 w drugiej po\u0142owie XIX wieku lub na pocz\u0105tku XX, a by\u0142 to okres rozkwitu kultury ludowej na ziemiach polskich. W tamtym czasie stawiano najokazalsze cha\u0142upy, noszono najbarwniejsze stroje, urz\u0105dzano najhuczniejsze wesela. Re\u017cyserzy ch\u0119tnie te wszystkie realia odtwarzali. Niew\u0105tpliwie dopomog\u0142a im ta\u015bma barwna, kt\u00f3ra w\u00f3wczas w naszej kinematografii i telewizji zacz\u0119\u0142a by\u0107 powszechnie u\u017cywana. Dlatego wie\u015b w ich filmach jest bezspornie pi\u0119kna. Dotyczy to nawet Doktora Judyma<\/em>, cho\u0107 jego ch\u0142opscy bohaterowie \u017cyj\u0105 w n\u0119dzy. Aczkolwiek niekiedy w pokazywaniu urok\u00f3w niegdysiejszej wsi mocno przesadzano, zw\u0142aszcza w serialach, r\u00f3wnie\u017c w niewymienionym wy\u017cej Kasz\u00ebb\u00eb<\/em> (re\u017c. Ryszard Ber, 1970). Kazano widzom zbyt d\u0142ugo przygl\u0105da\u0107 si\u0119 na przyk\u0142ad pracy \u017cniwiarzy, ta\u0144com b\u0105d\u017a scenkom z jarmarku, odrywaj\u0105c ich od g\u0142\u00f3wnego w\u0105tku opowiadanej historii. W ten spos\u00f3b prawdopodobnie u niejednego z nich utrwalono obraz wsi, na pewno bardzo pi\u0119knej, ale jednocze\u015bnie do\u015b\u0107 statycznej, jak obiekty zgromadzone w skansenie.<\/p>\n\n\n\n
W przeciwie\u0144stwie do film\u00f3w nakr\u0119conych wcze\u015bniej, te z lat 70. przedstawiaj\u0105 zazwyczaj wioski z konkretnego regionu. Dotyczy to szczeg\u00f3lnie tych, kt\u00f3rych akcja dzieje si\u0119 w czasach historycznych, najcz\u0119\u015bciej w wieku XIX. Wtedy wie\u015b wielkopolska r\u00f3\u017cni\u0142a si\u0119 od pomorskiej, podhala\u0144ska od \u0142owickiej. Filmowcy ukazuj\u0105c dan\u0105 wie\u015b na ekranie, zadali sobie trud, aby zaznaczy\u0107, w jakiej cz\u0119\u015bci kraju jest ona po\u0142o\u017cona. Czynili to robi\u0105c zdj\u0119cia w wiosce z tej w\u0142a\u015bnie cz\u0119\u015bci, przez co uda\u0142o im si\u0119 utrwali\u0107 charakterystyczne krajobrazy. Pr\u00f3cz tego bohaterowie mieszkali w takich domach, jakie w danym okresie by\u0142y w wioskach tego regionu. Nosili te\u017c stosowne stroje. Pos\u0142ugiwali si\u0119 odpowiedni\u0105 wersj\u0105 polszczyzny. Zbytnia dok\u0142adno\u015b\u0107 w odtwarzaniu dialektu z danego regionu niekiedy niweczy\u0142a efekt artystyczny. W Kasz\u00ebb\u00eb <\/em>bohaterowie m\u00f3wi\u0105 po kaszubsku, przez co du\u017ca cz\u0119\u015b\u0107 dialog\u00f3w jest zupe\u0142nie niezrozumia\u0142a. Podobnych trudno\u015bci, ale z gwar\u0105 podhala\u0144sk\u0105, nastr\u0119cza serial telewizyjny R\u00f3d G\u0105sienic\u00f3w<\/em> (re\u017c. Kondrat Na\u0142\u0119cki, 1979). Lecz nie trzynastoodcinkowy serial i film kinowy Janosik<\/em> (re\u017c. Jerzy Passendorfer, 1974)[11]<\/a><\/sup><\/sup>, dziej\u0105cy si\u0119 w tym samym regionie, gdy\u017c re\u017cyser postanowi\u0142, \u017ce aktorzy b\u0119d\u0105 m\u00f3wi\u0107 polszczyzn\u0105 jedynie troch\u0119 stylizowan\u0105 na gwar\u0119.<\/p>\n\n\n\n
W filmach, kt\u00f3rych akcja dzieje si\u0119 wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie, r\u00f3wnie\u017c nie omieszkano ukazywa\u0107 sielskich widok\u00f3w. Jednak\u017ce \u017cadnego kadru nie mog\u0105 ju\u017c upi\u0119ksza\u0107 okazy sztuki ludowej, b\u0119d\u0105cej wszak\u017ce w zaniku. Jest ona za to przedmiotem niecnych manipulacji, maj\u0105cych na celu osi\u0105gni\u0119cie zysk\u00f3w, co pokazano w kr\u00f3tkometra\u017cowym filmie telewizyjnym Fernando i humani\u015bci<\/em> (1974) Stanis\u0142awa Kokesza, a poza tym w Awansie<\/em>.<\/p>\n\n\n\n
Filmy te nie wymaga\u0142y regionalnego nacechowania miejsca akcji, poniewa\u017c po drugiej wojnie \u015bwiatowej poszczeg\u00f3lne dzielnice kraju pod licznymi wzgl\u0119dami upodobni\u0142y si\u0119 do siebie. Nie znaczy to, \u017ce zawsze dziej\u0105 si\u0119 w miejscach zupe\u0142nie nieokre\u015blonych. Krzysztof Wojciechowski osadzi\u0142 akcj\u0119 Kochajmy si\u0119<\/em> (1974) na Mazowszu, a Rodziny<\/em> (1975) w Wielkopolsce. Tamtejsze wioski pos\u0142u\u017cy\u0142y mu jako sceneria, ludzie w nich mieszkaj\u0105cy zagrali niemal wszystkie role. Spo\u0142eczno\u015bci w ka\u017cdej z tych\u017ce wiosek stanowi\u0105 kochaj\u0105c\u0105 si\u0119 rodzin\u0119. Podobnie w Ol\u015bnieniu<\/em> (1976) Jana Budkiewicza, w kt\u00f3rym mo\u017cemy podziwia\u0107 do\u015b\u0107 surowych, lecz zgodnie ze sob\u0105 \u017cyj\u0105cych mieszka\u0144c\u00f3w wsp\u00f3\u0142czesnej kaszubskiej osady.<\/p>\n\n\n\n
Jednak\u017ce wie\u015b w filmach kr\u0119conych od ko\u0144ca lat 60. jest dobra nie tylko dlatego, \u017ce \u015bwietnie prezentuje si\u0119 na ekranie; jest dobra, bo po prostu \u017cyj\u0105 w niej dobrzy ludzie. S\u0105 tacy zw\u0142aszcza w filmach telewizyjnych, reprezentuj\u0105cych gatunek okre\u015blany jako ballada filmowa: telewizyjna Ballada o \u015bcinaniu drzewa<\/em> (re\u017c. Feridun Erol, 1972), Kaprysy \u0141azarza<\/em> (1973) i Chleba naszego powszedniego<\/em> (1973) \u2013 oba w re\u017cyserii Janusza Zaorskiego, Fernando i humani\u015bci<\/em>, Has\u0142o <\/em>(re\u017c. Henryk Bielski, 1976), Ostatnie takie trio<\/em> (re\u017c. Jerzy Ob\u0142amski, 1976). W ka\u017cdym z nich wie\u015bniacy, cho\u0107 nie pozbawieni wad, wyra\u017anie pod wzgl\u0119dem moralnym g\u00f3ruj\u0105 nad miastowymi. W przeciwie\u0144stwie do nich s\u0105 prawdom\u00f3wni, szczerzy, bezinteresowni. A tytu\u0142owemu bohaterowi filmu Kokesza w og\u00f3le nie mo\u017cna nic zarzuci\u0107, zatem nie dziwimy si\u0119 widz\u0105c, \u017ce po \u015bmierci jego dusza unosi si\u0119 wprost do nieba.<\/p>\n\n\n\n
Re\u017cyserzy maj\u0105cy ambicje tworzenia na ekranie realistycznych wizerunk\u00f3w wsi wsp\u00f3\u0142czesnej, r\u00f3wnie\u017c umieszczaj\u0105 w niej niemal wy\u0142\u0105cznie ludzi dobrych. A s\u0105 oni dobrzy, bo przestrzegaj\u0105 odziedziczonych po przodkach zasad moralnych, cho\u0107 czasami maj\u0105 z tym niema\u0142e k\u0142opoty. W ostateczno\u015bci jednak, w r\u00f3\u017cnych sytuacjach post\u0119puj\u0105 tak, jak powinni. Przed z\u0142ym post\u0119powaniem powstrzymuje ich zatem tradycja, kt\u00f3rej nie o\u015bmielaj\u0105 si\u0119 podwa\u017cy\u0107.<\/p>\n\n\n\n
<\/a> Owa tradycja bynajmniej nie przegrywa w konfrontacji z nowoczesno\u015bci\u0105. Okazuje si\u0119 bowiem, \u017ce przy odrobinie dobrej woli jedn\u0105 z drug\u0105 mo\u017cna pogodzi\u0107. Tak dzieje si\u0119 w Nie ma mocnych<\/em> (1974) i Kochaj albo rzu\u0107<\/em> (1976), dalszych cz\u0119\u015bciach opowie\u015bci o Pawlakach i Kargulach. Podobnie w Kochajmy si\u0119<\/em>, w Pe\u0142ni nad g\u0142owami<\/em> (1974) Andrzeja Czekalskiego i w Niespotykanie spokojnym cz\u0142owieku<\/em> (1975) Stanis\u0142awa Barei. Lecz nie brak te\u017c film\u00f3w, w kt\u00f3rych tradycja triumfuje nad nowoczesno\u015bci\u0105. Mo\u017cemy to zobaczy\u0107 w Ol\u015bnieniu<\/em>, poza tym w Pe\u0142ni<\/em> (re\u017c. Andrzej Kondratiuk, 1979) oraz w Drodze<\/em> (re\u017c. Ryszard Ber, 1980), wed\u0142ug jednego z rozdzia\u0142\u00f3w powie\u015bci Kamie\u0144 na kamieniu<\/em> Wies\u0142awa My\u015bliwskiego, wydanej w roku 1984. W tych\u017ce filmach nowocze\u015bni przybysze z miasta na wsi czyni\u0105 jedynie szkody. Przywi\u0105zani do tradycji wie\u015bniacy s\u0105 od nich lepsi, bo ich tradycja zakorzeniona jest w naturze. Pojmuje to jedynie Pan Wojtek (Tomasz Zaliwski) z Pe\u0142ni<\/em>, kt\u00f3ry na wsi odpoczywa od kariery w mie\u015bcie[12]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n
Trzy znakomite filmy z roku 1967: Sami swoi<\/em>, S\u0142o\u0144ce wschodzi raz na dzie\u0144<\/em> i \u017bywot Mateusza<\/em> udowodni\u0142y, i\u017c wie\u015b mo\u017ce by\u0107 miejscem niezwyk\u0142ym i wa\u017cnym. Potem takich obraz\u00f3w powsta\u0142o wi\u0119cej. Do najwybitniejszych nale\u017cy Awans<\/em>, pr\u00f3cz niego ekranizacja innej powie\u015bci Edwarda Redli\u0144skiego Konopielka<\/em> (1981), dokonana przez Witolda Leszczy\u0144skiego. A poza tym trzy filmy wed\u0142ug utwor\u00f3w My\u015bliwskiego: Klucznik<\/em> (re\u017c. Wojciech Marczewski, 1979), wspomniany ju\u017c przeze mnie Pa\u0142ac<\/em> (1980, re\u017c. Tadeusz Junak) i nale\u017c\u0105cy ju\u017c zdecydowanie do kolejnego dziesi\u0119ciolecia Z\u0142odziej<\/em> (re\u017c. Wies\u0142aw Helak, 1987)[13]<\/a><\/sup><\/sup>. Wszystkie pr\u00f3buj\u0105 ustosunkowa\u0107 si\u0119 do tego, co sta\u0142o si\u0119 z polsk\u0105 wsi\u0105 w wyniku drugiej wojny \u015bwiatowej i powojennych przemian. Z pewno\u015bci\u0105 nie by\u0142 to temat \u0142atwy, ani bezpieczny \u2013 wcze\u015bniej podj\u0105\u0142 go w spos\u00f3b nader oryginalny Kluba w filmie S\u0142o\u0144ce wschodzi raz na dzie\u0144<\/em>, kt\u00f3rego cenzura nie dopu\u015bci\u0142a na ekrany[14]<\/a><\/sup><\/sup>. K\u0142opoty z cenzur\u0105 mia\u0142 te\u017c re\u017cyser Klucznika<\/em>. W tych filmach widzimy rozpad \u015bwiata dawnej wsi polskiej, jaki istnia\u0142 jeszcze do ko\u0144ca dwudziestolecia mi\u0119dzywojennego. Klucznik <\/em>i Pa\u0142ac <\/em>zajmuj\u0105 si\u0119 ch\u0142opsko\u015bci\u0105 i pa\u0144sko\u015bci\u0105, kt\u00f3re, cho\u0107 zwi\u0105zane ze sob\u0105 od wiek\u00f3w, zostaj\u0105 rozdzielone. I nie wiadomo, jaka jest przed nimi przysz\u0142o\u015b\u0107. W Awansie <\/em>i Konopielce<\/em> \u015bwiat wiejski dot\u0105d izolowany, ale sp\u00f3jny i uporz\u0105dkowany, zostaje otwarty na wp\u0142ywy zewn\u0119trzne, kt\u00f3re w szybkim tempie go niszcz\u0105. Filmy te, podobnie jak ich pierwowzory literackie, nie wyra\u017caj\u0105 entuzjazmu dla rewolucji, jaka nast\u0105pi\u0142a na wsi. Pozostaj\u0105 w kontrze chocia\u017cby do zafa\u0142szowanego entuzjazmu film\u00f3w socrealistycznych. Janusz Zaorski i Witold Leszczy\u0144ski zaznaczyli dobre – a ju\u017c unicestwione – cechy wsi, kt\u00f3rych nie zast\u0105piono niczym doskonalszym[15]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n
\"\"
Zbigniew Kaczmarek, Krzysztof Majchrzak, Konopielka<\/em>, Autor: Romuald Pie\u0144kowski, Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
Od tych kwestii, powi\u0105zanych mniej czy bardziej z ideologi\u0105 i polityk\u0105, stroni\u0142 w swej tw\u00f3rczo\u015bci z lat 80. Andrzej Kondratiuk[16]<\/a><\/sup><\/sup>. Na pocz\u0105tku tej dekady zamieszka\u0142 w Gzowie nad Zalewem Zegrzy\u0144skim i nakr\u0119ci\u0142 tam: Gwiezdny py\u0142<\/em> (1982), Cztery pory roku<\/em> (1984), Big Bang<\/em> (TV 1985), Mleczn\u0105 drog\u0119<\/em> (1990), a p\u00f3\u017aniej jeszcze Wrzeciono czasu<\/em> (1995), S\u0142oneczny zegar<\/em> (1997) i Pami\u0119tnik Andrzeja Kondratiuka <\/em>(2006). Wie\u015b dla Kondratiuka jest swoistym laboratorium, w kt\u00f3rym snu\u0107 mo\u017ce refleksje nad przesz\u0142o\u015bci\u0105 i tera\u017aniejszo\u015bci\u0105 czy wr\u0119cz nad istot\u0105 bytu ludzkiego. Tylko tutaj panuj\u0105 odpowiednie do takiej pracy warunki. Wie\u015b wszak\u017ce jest bli\u017csza natury, bli\u017csza kosmosu, a przy tym znale\u017a\u0107 tu mo\u017cna spok\u00f3j i \u0142ad, kt\u00f3rych pr\u00f3\u017cno by szuka\u0107 w mie\u015bcie. Bohaterami tych film\u00f3w s\u0105 ludzie pro\u015bci (poza Czterema porami roku<\/em>, w kt\u00f3rych samych siebie graj\u0105 cz\u0142onkowie rodziny re\u017cysera). Tylko oni maj\u0105 odpowiednie kwalifikacje, by wypowiada\u0107 si\u0119 na temat najwa\u017cniejszych problem\u00f3w cz\u0142owieka, a nawet je skutecznie rozwi\u0105zywa\u0107.<\/p>\n\n\n\n
\"\"
Andrzej Kondratiuk, Janusz Gajos, Big Bang<\/em>, Autor: Roman Sumik, Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
Przedstawienia wsi zawarte w licznych filmach nakr\u0119conych w okresie PRL-u, z kt\u00f3rych wymieniono tu nie wszystkie, niew\u0105tpliwie pozwalaj\u0105 pozna\u0107 i zrozumie\u0107, jak do wsi ustosunkowywa\u0142y si\u0119 w poszczeg\u00f3lnych latach przede wszystkim w\u0142adze i sami filmowcy, ewentualnie autorzy zekranizowanych utwor\u00f3w literackich. Mniej wi\u0119cej do po\u0142owy lat 60. wie\u015b ukazywana na ekranie by\u0142a bez w\u0105tpienia z\u0142a g\u0142\u00f3wnie ze wzgl\u0119d\u00f3w ekonomicznych i jako taka musia\u0142a ulec dog\u0142\u0119bnym przemianom. By\u0142 to pogl\u0105d w\u0142adz, kieruj\u0105cych si\u0119 ideologi\u0105 komunistyczn\u0105, kt\u00f3ra ch\u0142op\u00f3w usi\u0142owa\u0142a przemieni\u0107 w robotnik\u00f3w zatrudnionych w PGR-ach b\u0105d\u017a sp\u00f3\u0142dzielniach rolnych. Potem zacz\u0119\u0142y powstawa\u0107 filmy, ukazuj\u0105ce wie\u015b dobr\u0105, pi\u0119kn\u0105 – kt\u00f3rej mieszka\u0144cy \u017cyli wed\u0142ug klarownych zasad. Jak z nich wynika, \u015bwiat wsi to nie tylko obszar do\u015bwiadcze\u0144 lokalnych, nie tylko tycz\u0105cych si\u0119 narodu, lecz og\u00f3lnoludzkich.<\/p>\n\n\n\n
  1. J. Burszta, Ch\u0142opskie \u017ar\u00f3d\u0142a kultury<\/em>, Ludowa Sp\u00f3\u0142dzielnia Wydawnicza, Warszawa 1985. \u2191<\/a><\/li>
  2. Pierwszy na t\u0119 tw\u00f3rczo\u015b\u0107 zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119 R. Kantor, Problematyka wiejska w polskim filmie fabularnym po II wojnie \u015bwiatowej. Krajobraz po kl\u0119sce<\/em>, \u201ePowi\u0119kszenie\u201d 1991, nr 1-2, s. 41-52. \u2191<\/a><\/li>
  3. G. Pe\u0142czy\u0144ski, Dziesi\u0105ta muza w stroju ludowym. O wizerunkach kultury ch\u0142opskiej w kinie PRL<\/em>, Wydawnictwo Naukowe UAM, Pozna\u0144 2002. \u2191<\/a><\/li>
  4. T. Lubelski, Historia kina polskiego. Tw\u00f3rcy, filmy, konteksty<\/em>, Videograf II, Katowice 2009, s. 130-131. \u2191<\/a><\/li>
  5. Tam\u017ce, s. 151. \u2191<\/a><\/li>
  6. D. Jarosz, Polityka w\u0142adz komunistycznych w Polsce w latach 1948-1956 a ch\u0142opi<\/em>, Wydawnictwo DiG, Warszawa 1998, s. 308-358. \u2191<\/a><\/li>
  7. P. Kurpiewski, Historia na ekranie Polski Ludowej<\/em>, Wydawnictwo Uniwersytetu Gda\u0144skiego, Gda\u0144ski 2017, s. 53-79. \u2191<\/a><\/li>
  8. A. Werner, Film fabularny<\/em> (w:) Historia filmu polskiego<\/em>, t. 5, Wydawnictwo Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1985, s. 67-70; T. Lubelski, tam\u017ce, s. 256. \u2191<\/a><\/li>
  9. T. Lubelski, Nasza komedia narodowa<\/em> (w:) Kino polskie jako kino narodowe,<\/em> pod red. T. Lubelskiego i M. Stroi\u0144skiego, Korporacja ha!art, Krak\u00f3w 2009, s. 220, 227. \u2191<\/a><\/li>
  10. Zob. T. Lubelski, Historia kina polskiego. Tw\u00f3rcy, filmy, konteksty<\/em>, Videograf II, Katowice 2009, s. 292-293. \u2191<\/a><\/li>
  11. P. Kurpiewski, dz. cyt., s. 228. \u2191<\/a><\/li>
  12. N. Korczarowska, Ojczyzny prywatne. Mitologia przestrzeni w filmach Tadeusza Konwickiego, Jana Jakuba Kolskiego, Andrzeja Kondratiuka<\/em>, Wydawnictwo Rabid, Krak\u00f3w 2007, s. 202-203. \u2191<\/a><\/li>
  13. G. Pe\u0142czy\u0144ski, Adaptacje filmowe utwor\u00f3w Wies\u0142awa My\u015bliwskiego <\/em>(w:) W krainie metarefleksji. Ksi\u0119ga po\u015bwi\u0119cona Profesorowi Czes\u0142awowi Robotyckiemu<\/em>, pod red. J. Bara\u0144skiego, M. Golonki-Czajkowskiej, A. Nied\u017awied\u017a, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiello\u0144skiego, Krak\u00f3w 2015, s. 584-595. \u2191<\/a><\/li>
  14. A. Misiak, Kinematograf kontrolowany. Cenzura filmowa w kraju socjalistycznym i demokratycznym. Analiza socjologiczna,<\/em>Universitas, Krak\u00f3w 2006, s. 202. \u2191<\/a><\/li>
  15. Por. W. My\u015bliwski, W \u015brodku jeste\u015bmy ba\u015bni\u0105. Mowy i rozmowy<\/em>, Znak, Krak\u00f3w 2022, s. 40-60. \u2191<\/a><\/li>
  16. J. Nowakowski, W poszukiwaniu niezale\u017cno\u015bci w filmie i kulturze okresu PRL. Szkice<\/em>, Wydawnictwo Naukowe UAM, Pozna\u0144 2019, s. 68-72. \u2191<\/a><\/li><\/ol>\n\n\n\n
    \n\n\n\n
    Grzegorz Pe\u0142czy\u0144ski<\/strong> \u2013 profesor w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wroc\u0142awskiego, kierownik O\u015brodka Bada\u0144 Wschodnich. Prowadzi badania z zakresu antropologii literatury i filmu, studi\u00f3w etnicznych oraz historii religii.<\/p>\n\n\n\n
    Streszczenie:<\/strong><\/p>\n\n\n\n
    W\u0105tki wiejskie w kinie polskim s\u0105 niejako oczywiste chocia\u017cby ze wzgl\u0119du na liczb\u0119 ludno\u015bci zamieszkuj\u0105cej wie\u015b lub ze wsi pochodz\u0105cej. Zainteresowanie wsi\u0105 wida\u0107 w zasadzie ju\u017c w filmach przedwojennych, jego apogeum przypada na epok\u0119 PRL, ale i wsp\u00f3\u0142cze\u015bni tw\u00f3rcy nie unikaj\u0105 bardzo r\u00f3\u017cnych przedstawie\u0144 wsi. Problematyka artyku\u0142u koncentruje si\u0119 jednak na okresie PRL, jako \u017ce tematyka wiejska, prowincjonalna – w zr\u00f3\u017cnicowanych uj\u0119ciach – by\u0142a jedn\u0105 z charakterystycznych cech \u00f3wczesnej kinematografii. Taki przekr\u00f3j pozwala na wprowadzenie diachronicznego porz\u0105dku. Filmy powsta\u0142e w dobie realizmu socjalistycznego by\u0142y zgodne z jedyn\u0105 s\u0142uszn\u0105 doktryna zar\u00f3wno pod wzgl\u0119dem fabularnym, jak i konstrukcji bohater\u00f3w. Za swego rodzaju prze\u0142om w ekranowym portretowaniu wsi mo\u017cna uzna\u0107 lata sze\u015b\u0107dziesi\u0105te, a zw\u0142aszcza szczeg\u00f3lny rok 1967. Powsta\u0142y w\u00f3wczas trzy arcywa\u017cne dzie\u0142a: Sami swoi<\/em> (re\u017c. Sylwester ch\u0119ci\u0144ski), S\u0142o\u0144ce wschodzi raz na dzie\u0144<\/em> (re\u017c. Henryk Kluba), \u017bywot Mateusza<\/em> (re\u017c. Witold Leszczy\u0144ski). W kolejnych dekadach kontynuowano wytyczony wtedy kierunek, to znaczy obrazy wsi zr\u00f3\u017cnicowane w ka\u017cdym niemal aspekcie: stylistycznym, gatunkowym, tematycznym. Przyj\u0119cie przez re\u017cyser\u00f3w r\u00f3\u017cnych perspektyw wp\u0142yn\u0119\u0142o na przes\u0142anie oraz sens konkretnych film\u00f3w. W\u0105tki historyczne czy nawet historiozoficzne – obecne na przyk\u0142ad w tw\u00f3rczo\u015bci Witolda Leszczy\u0144skiego – miesza\u0142y si\u0119 z realizmem magicznym (filmy Andrzeja Kondratiuka). Ta zr\u00f3\u017cnicowana ca\u0142o\u015b\u0107 czyni z wizerunku wsi by\u0107 mo\u017ce jeden z bardziej fascynuj\u0105cych motyw\u00f3w w historii kina polskiego.<\/p>\n\n\n\n
    Summary:<\/strong><\/p>\n\n\n\n
    For centuries, Poles lived mainly in the countryside. Peasants and nobility lived in the village. Old Polish literature most often describes life in the countryside. In the years 1944\u20131989, Polish cinema made many films about the countryside. Until the mid-1960s, the film village was a bad place for economic reasons and also for moral reasons. This image of the village resulted from the then prevailing ideology. But in the movies shot afterwards, the countryside was undoubtedly good. Movies from this period show the beauty of the village and the goodness of its inhabitants. Among these later films, some are even outstanding. Many of them are adaptations of well-known literary works.<\/p>\n\n\n\n
    <\/p>\n\n\n\n
    \n\n\n\n
    <\/p>\n\n\n\n
    Film PA\u0141AC oraz S\u0141O\u0143CE WSCHODZI RAZ NA DZIE\u0143 obejrzysz w ramach przegl\u0105du towarzysz\u0105cego premierze kwartalnika<\/a><\/p>\n\n\n\n
    \"Obrazek<\/figure>\n\n\n\n
    oraz na serwisie naszego partnera:<\/p>\n\n\n\n
    \"\"<\/figure>\n\n\n\n
    Tu znajdziesz tak\u017ce filmy: AWANS, SAMI SWOI, NIE MA MOCNYCH, KOCHAJ ALBO RZU\u0106, PE\u0141NIA, CZTERY PORY ROKU.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
    W\u0105tki wiejskie w kinie polskim s\u0105 niejako oczywiste chocia\u017cby ze wzgl\u0119du na liczb\u0119 ludno\u015bci zamieszkuj\u0105cej wie\u015b lub ze wsi pochodz\u0105cej. Zainteresowanie wsi\u0105 wida\u0107 w zasadzie ju\u017c w filmach przedwojennych, jego apogeum przypada na epok\u0119 PRL, ale i wsp\u00f3\u0142cze\u015bni tw\u00f3rcy nie unikaj\u0105 bardzo r\u00f3\u017cnych przedstawie\u0144 wsi. Problematyka artyku\u0142u koncentruje si\u0119 jednak na okresie PRL, jako \u017ce tematyka wiejska, prowincjonalna – w zr\u00f3\u017cnicowanych uj\u0119ciach – by\u0142a jedn\u0105 z charakterystycznych cech \u00f3wczesnej kinematografii. Taki przekr\u00f3j pozwala na wprowadzenie diachronicznego porz\u0105dku. Filmy powsta\u0142e w dobie realizmu socjalistycznego by\u0142y zgodne z jedyn\u0105 s\u0142uszn\u0105 doktryna zar\u00f3wno pod wzgl\u0119dem fabularnym, jak i konstrukcji bohater\u00f3w. Za swego rodzaju prze\u0142om w ekranowym portretowaniu wsi mo\u017cna uzna\u0107 lata sze\u015b\u0107dziesi\u0105te, a zw\u0142aszcza szczeg\u00f3lny rok 1967. Powsta\u0142y w\u00f3wczas trzy arcywa\u017cne dzie\u0142a: Sami swoi (re\u017c. Sylwester ch\u0119ci\u0144ski), S\u0142o\u0144ce wschodzi raz na dzie\u0144 (re\u017c. Henryk Kluba), \u017bywot Mateusza (re\u017c. Witold Leszczy\u0144ski). W kolejnych dekadach kontynuowano wytyczony wtedy kierunek, to znaczy obrazy wsi zr\u00f3\u017cnicowane w ka\u017cdym niemal aspekcie: stylistycznym, gatunkowym, tematycznym. Przyj\u0119cie przez re\u017cyser\u00f3w r\u00f3\u017cnych perspektyw wp\u0142yn\u0119\u0142o na przes\u0142anie oraz sens konkretnych film\u00f3w. W\u0105tki historyczne czy nawet historiozoficzne – obecne na przyk\u0142ad w tw\u00f3rczo\u015bci Witolda Leszczy\u0144skiego – miesza\u0142y si\u0119 z realizmem magicznym (filmy Andrzeja Kondratiuka). Ta zr\u00f3\u017cnicowana ca\u0142o\u015b\u0107 czyni z wizerunku wsi by\u0107 mo\u017ce jeden z bardziej fascynuj\u0105cych motyw\u00f3w w historii kina polskiego.<\/p>\n","protected":false},"author":12,"featured_media":4179,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[1336],"tags":[1370,1371,1369,1367,1096,1366,1368,1303],"ppma_author":[1298],"class_list":["post-4066","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-historyczno-filmowy-kwartalnik-filmoteki-narodowej-nr-2-2022","tag-cinema","tag-communism","tag-countryside","tag-kino","tag-komunizm","tag-stereotyp","tag-stereotype","tag-wies"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t