{"id":4038,"date":"2022-06-17T09:28:38","date_gmt":"2022-06-17T08:28:38","guid":{"rendered":"https:\/\/pleograf.pl\/?p=4038"},"modified":"2022-06-20T11:29:22","modified_gmt":"2022-06-20T10:29:22","slug":"wladza-mieso-i-polska-ludowa-o-filmie-wieczne-pretensje-grzegorza-krolikiewicza","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/wladza-mieso-i-polska-ludowa-o-filmie-wieczne-pretensje-grzegorza-krolikiewicza\/","title":{"rendered":"W\u0142adza, mi\u0119so i Polska Ludowa. O filmie „Wieczne pretensje” Grzegorza Kr\u00f3likiewicza"},"content":{"rendered":"\n
DOI: 10.56351\/PLEOGRAF.2022.2.05<\/strong><\/pre>\n\n\n\n
   <\/p>\n\n\n\n
Grzegorz Kr\u00f3likiewicz:<\/em>\n<\/p>\n\n\n\n
Chcia\u0142em zrobi\u0107 o tym uwik\u0142aniu w relacje wynikaj\u0105ce z pracy i stosunku do niej film szczery, a wiem, \u017ce na ideologiczno-polityczne zam\u00f3wienie robi si\u0119 u nas nieszczere filmy rocznicowe. Nie b\u0119d\u0119 \u0142otrem je\u015bli powiem, \u017ce tak jest z wi\u0119kszo\u015bci\u0105 tzw. politycznych, robionych przez nasze \u015brodowisko i dlatego chcia\u0142em zrobi\u0107 film tylko o swoich wewn\u0119trznych powik\u0142aniach przy tym co jest prac\u0105 i wydawa\u0142o mi si\u0119, \u017ce jestem obowi\u0105zany zrobi\u0107 taki film na 30 rocznic\u0119 naszego tragicznego ba\u0142aganu.<\/em>\n<\/p>\n\n\n\n
Wanda Jakubowska:<\/em>\n<\/p>\n\n\n\n
Cyrku PRL-u! Autor zdemaskowa\u0142 si\u0119, ale wreszcie wiemy o czym jest ten film. O 30-leciu<\/em>[1]<\/a><\/sup><\/sup>.\n<\/p>\n\n\n\n
\"\"
Grzegorz Kr\u00f3likiewicz, Wieczne pretensje <\/em>(1975). Autor: Stefan Kurzyp. Prawa: WFDiF \/po Studiu Filmowym \u201eKadr\u201d <\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
W styczniu 1973 roku, gdy gotowe ju\u017c by\u0142o debiutanckie Na wylot<\/em>, Grzegorz Kr\u00f3likiewicz pracowa\u0142 nad swoim drugim filmem fabularnym zatytu\u0142owanym Wieczne pretensje<\/em>. Scenariusz do oceny z\u0142o\u017cy\u0142 Kazimierzowi Kutzowi (szefowi Zespo\u0142u Filmowego Silesia[2]<\/a><\/sup><\/sup>) jeszcze przed kolaudacj\u0105 Na wylot<\/em>, <\/em>we wrze\u015bniu 1972 roku[3]<\/a><\/sup><\/sup>. Kr\u00f3likiewicz tak opisywa\u0142 sw\u00f3j zamys\u0142: Polska, lata 70-te, wsp\u00f3\u0142czesne czasowi realizacji filmu. \u015awie\u017co reaktywowany dzia\u0142acz partyjny \u2013 jak si\u0119 domy\u015blamy, dopiero co zdj\u0119to z niego kl\u0105tw\u0119 \u2013 dostaje nowe bojowe zadanie, wykonaniem kt\u00f3rego ma si\u0119 zrehabilitowa\u0107 wobec wymagaj\u0105cych zwierzchnik\u00f3w, ci godz\u0105 si\u0119 z nim rozmawia\u0107 tylko przez telefon, wydaj\u0105c rozkazy nie podlegaj\u0105ce dyskusji. To zadanie to natychmiastowa superkontrola w rze\u017ani wielkomiejskiej, gdzie korupcja i niekompetencja gro\u017c\u0105 wybuchem buntu za\u0142ogi. W despotycznych systemach ka\u017cdy bunt zaczyna si\u0119 od afery wok\u00f3\u0142 mi\u0119sa, tote\u017c do takiej kontroli potrzebni s\u0105 superlegalni wykonawcy, a takich nie ma. Dzia\u0142acz partyjny znajduje jednak takiego wykonawc\u0119 w przypadkowo spotkanym, skatowanym oszu\u015bcie i z\u0142odzieju, na kt\u00f3rym w\u0142asna szajka nie zd\u0105\u017cy\u0142a wykonywa\u0107 wyroku za zagrabienie \u0142upu<\/em>[4]<\/a><\/sup><\/sup>. Dlaczego spo\u015br\u00f3d wielu pomys\u0142\u00f3w Grzegorz Kr\u00f3likiewicz zdecydowa\u0142 si\u0119 na realizacj\u0119 tego scenariusza? Kwesti\u0119 t\u0119 obja\u015bni\u0142 dokonuj\u0105c opisu swojego stanu wewn\u0119trznego: By\u0142em w sytuacji na po\u0142y sfrustrowanego podw\u0142adnego, na po\u0142y brn\u0105cego w b\u0142\u0119dy szefa, zwierzchnika. Na wydarzenia historyczne nani\u00f3s\u0142 si\u0119 ten niepok\u00f3j, chc\u0119 rozliczania si\u0119 \u2013 na czym polega nienawi\u015b\u0107 u s\u0142abszego? Na czym polega pogarda u silniejszego?<\/em>[5]<\/a><\/sup><\/sup>. W innej wypowiedzi przyzna\u0142: Jako\u015bci dzia\u0142acza i antydzia\u0142acza wysun\u0105\u0142em z siebie. Film jest pami\u0119tnikiem wewn\u0119trznych proces\u00f3w. Od debiutanckiego \u201eNa wylot\u201d, obrazu w\u0142asnej frustracji, do \u201eWiecznych pretensji\u201d prowadzi\u0142a mnie droga zwyk\u0142ych pyta\u0144 \u2013 Jak wrasta\u0107 w \u017cycie? Jak akcentowa\u0107 swoj\u0105 w nim obecno\u015b\u0107?<\/em>[6]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n
Wieczne pretensje <\/em>(1975) maj\u0105 dw\u00f3ch g\u0142\u00f3wnych bohater\u00f3w: dzia\u0142acza Ry\u015bka oraz frustrata Franka. Jeszcze w eksplikacji filmu nie by\u0142o wiadomo, jacy maj\u0105 by\u0107 dok\u0142adanie, ich charaktery mia\u0142y ods\u0142oni\u0107 si\u0119 dopiero w trakcie realizacji. Posta\u0107 dzia\u0142acza pozostawiam w sferze nieodkre\u015blonego planu psychologicznego. Jest to celowe. Ca\u0142\u0105 prawd\u0119 \u017cyciow\u0105, niuanse komplikacji psychologicznych wnios\u0119 w fazie pracy z aktorem: takie przerzucenie ca\u0142ego ci\u0119\u017caru motywacji dla postaci dopiero na ostatni\u0105 chwil\u0119 jest celowe, bo aktor \u017cywi wtedy posta\u0107 reakcjami spontanicznymi. Nie potrzebuj\u0119 przekonywa\u0107, \u017ce ta spontaniczno\u015b\u0107 da odczucie prawdy w odbiorze postaci \u2013 a w  ko\u0144cu taki jest cel propagandowy prezentowania tego cz\u0142owieka Partii (zagra go Ryszard Filipski). Daj\u0119 wi\u0119c gwarancj\u0119, \u017ce pog\u0142\u0119bi\u0119 t\u0119 posta\u0107<\/em>[7]<\/a><\/sup><\/sup> \u2013 zapewnia\u0142 Grzegorz Kr\u00f3likiewicz. R\u00f3wnie ma\u0142o by\u0142o wiadomo o drugim bohaterze filmu \u2013 Frustrat (zagra go Franciszek Trzeciak), potraktowany jest te\u017c szkicowo i z pewnym nadmiarem. Jego obecno\u015b\u0107 w temacie b\u0119d\u0119 miarkowa\u0142 dopiero w monta\u017cu \u2013 ze wzgl\u0119d\u00f3w podanych wy\u017cej<\/em>[8]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n
Za\u0142o\u017cenia re\u017cysera skomplikowa\u0142a decyzja aktora Ryszarda Filipskiego, kt\u00f3ry niespe\u0142na dwa tygodnie przed planowanym rozpocz\u0119ciem zdj\u0119\u0107[9]<\/a><\/sup><\/sup> odm\u00f3wi\u0142 zagrania roli Ry\u015bka (imi\u0119 filmowego bohatera podkre\u015bla\u0142o \u0142\u0105czno\u015b\u0107 Ryszarda Filipskiego z odgrywan\u0105 postaci\u0105). Filipski uzasadni\u0142 rezygnacj\u0119 z udzia\u0142u w filmie <\/em> brakami ideowymi w budowanej postaci<\/em>[10]<\/a><\/sup><\/sup>. Kolejnym kandydatem do roli Ry\u015bka by\u0142 Emil Karewicz, jednak i on nie zgodzi\u0142 si\u0119 wyst\u0105pi\u0107 w Wiecznych pretensjach<\/em>, wola\u0142 gra\u0107 bandyt\u0119, \u0142obuza ni\u017c partyjnego<\/em>[11]<\/a><\/sup><\/sup>. Wreszcie re\u017cyser zdecydowa\u0142 si\u0119 na prac\u0119 z Boguszem Bilewskim \u2013 aktor zas\u0142yn\u0105\u0142 rol\u0105 Walusia Kwiczo\u0142a w Janosiku <\/em>Jerzego Passendorfera. Wyb\u00f3r Kr\u00f3likiewicza zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119 krytyk\u00f3w. Obsadzenie w roli pozytywnego mocnego cz\u0142owieka Bogusza Bilewskiego, specjalisty od r\u00f3l dobrodusznych i nie za bardzo rozgarni\u0119tych t\u0142u\u015bcioch\u00f3w \u2013 bierze t\u0119 posta\u0107 od razu w cudzys\u0142\u00f3w, otacza j\u0105 aur\u0105 ni to drwiny, ni to zgrywy<\/em>[12]<\/a><\/sup><\/sup> \u2013 przekonywa\u0142a Bo\u017cena Janicka. Jednak re\u017cyserem [uprzednio obsadzi\u0142 Bilewskiego w roli Lissagaraya w Komunie paryskiej<\/em> (1973)] kierowa\u0142y zgo\u0142a inne pobudki: Frapuj\u0105c\u0105 rzecz\u0105 by\u0142o co\u015b, co obserwowa\u0142em u Bogusza wcze\u015bniej, w teatrze, ot\u00f3\u017c mia\u0142 niezwyk\u0142\u0105 strun\u0119 w sobie, psychofizyczn\u0105, polegaj\u0105c\u0105 na tym, \u017ce z lirycznego rozlewnego (\u2026) m\u0119\u017cczyzny m\u00f3g\u0142 si\u0119 przemieni\u0107 nagle w niesamowicie gwa\u0142townego, zimnego, okrutnego cz\u0142owieka. I ta zmiana nag\u0142a, zmiana rytmu, by\u0142a u Bogusza instynktowna. Chcia\u0142em si\u0119 przyjrze\u0107 tej spontaniczno\u015bci<\/em>[13]<\/a><\/sup><\/sup>. Zdaniem Kr\u00f3likiewicza w\u0142a\u015bnie takie cechy charakteryzowa\u0142y w komunizmie rz\u0105dz\u0105cych, bior\u0105cych odpowiedzialno\u015b\u0107 za ludzi[14]<\/a><\/sup><\/sup>.  <\/p>\n\n\n\n
\"\"
Franciszek Trzeciak, Wieczne pretensje <\/em>(1975). Autor: Stefan Kurzyp. Prawa: WFDiF \/po Studiu Filmowym \u201eKadr\u201d<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
Drugim bohaterem Wiecznych pretensji <\/em>jest Franek. Gran\u0105 przez Franciszka Trzeciaka posta\u0107 mo\u017cna traktowa\u0107 jako wsp\u00f3\u0142czesny wariant Jana Malisza z Na wylot. <\/em>O ile jednak Malisz by\u0142 artyst\u0105, cz\u0142owiekiem z wielkimi aspiracjami, Franek jest typem cwaniaka, drobnego rzezimieszka, kt\u00f3ry nie potrafi odnale\u017a\u0107 swojego miejsca w spo\u0142ecze\u0144stwie. Franek jest uosobieniem paso\u017cyta, hochsztaplera. Marzy o karierze, ale powierzchowno\u015b\u0107 i nierzetelno\u015b\u0107 jego postawy sprawia, \u017ce sta\u0107 go tylko na\u2026 karierowiczostwo. Kieruje si\u0119 w swoim post\u0119powaniu jedyn\u0105 dewiz\u0105 \u2013 byle si\u0119 nie napracowa\u0107. Da\u0142 si\u0119 wci\u0105gn\u0105\u0107 w \u015brodowisko kombinator\u00f3w, uprawia mistyfikacj\u0119, chcia\u0142by \u017cy\u0107 \u0142atwo. Wychodzi z za\u0142o\u017cenia, \u017ce wszystko mu si\u0119 nale\u017cy. Mi\u0119dzy jednym kacem a drugim miewa przeb\u0142yski trze\u017awego spojrzenia, ale zwyci\u0119\u017ca w nim lekkoduch. Stacza si\u0119 coraz bardziej i staje si\u0119 pozerem, gorzej \u2013 kreatur\u0105<\/em>[15]<\/a><\/sup><\/sup> \u2013 charakteryzowa\u0142 Franka Franciszek Trzeciak.  <\/p>\n\n\n\n
\u015awiat Wiecznych pretensji<\/em> jest hierarchiczny, na szczycie piramidy w\u0142adzy znajduje si\u0119  Zwierzchnik \u2013 wp\u0142ywowy m\u0119\u017cczyzna b\u0119d\u0105cy emanacj\u0105 w\u0142adzy Polski Ludowej. Poza tym, \u017ce zna Ry\u015bka, jest jego prze\u0142o\u017conym, nie wiadomo o nim praktycznie nic. Jego g\u0142os (nale\u017c\u0105cy do Grzegorza Kr\u00f3likiewicza) s\u0142ycha\u0107 na pocz\u0105tku i na ko\u0144cu filmu, w chwili gdy wydaje polecenia Ry\u015bkowi oraz w sekwencji zjazdu absolwent\u00f3w. Zwierzchnik jest enigm\u0105, nie wida\u0107 go na ekranie, a polecenia s\u0142u\u017cbowe wydaje przez telefon. Znamienna jest scena w hotelu: Rysiek przez telefon melduje swoje przybycie. Po chwili rozmowy znika na d\u0142u\u017csz\u0105 chwil\u0119 z kadru, zamiast bohatera widoczny jest jedynie kabel s\u0142uchawki aparatu \u2013 niczym \u0142a\u0144cuch systemu, na uwi\u0119zi kt\u00f3rego trzymany jest Rysiek. To Zwierzchnik powo\u0142uje do pracy zes\u0142anego na przymusowy urlop Ry\u015bka, za\u0142atwia mu przeniesienie s\u0142u\u017cbowe i nominacj\u0119 na inspektora IKR-u (Inspektorat Kontrolno-Rewizyjny), by przeprowadzi\u0142 kontrol\u0119 w pa\u0144stwowym zak\u0142adzie mi\u0119snym. O wp\u0142ywie Zwierzchnika \u015bwiadczy fakt, \u017ce mimo opor\u00f3w (Dobra, dobra stary, po choler\u0119 ci zgorzknia\u0142y facet z wielkim brzuchem, za d\u0142ugimi w\u0142osami. Daj se spok\u00f3j<\/em>; Nie chc\u0119, nie jad\u0119, no, koniec<\/em>[16]<\/a><\/sup><\/sup>) Rysiek wype\u0142nia rozkaz. Od momentu namaszczenia<\/em> przez w\u0142adz\u0119, staje si\u0119 namiestnikiem systemu, kontrolerem IKR[17]<\/a><\/sup><\/sup>. To by\u0142a nadzwyczajna inspekcja, kt\u00f3ra pojawia si\u0119 w ka\u017cdym systemie totalitarnym, \u017ceby pacyfikowa\u0107 wolno\u015b\u0107, indywidualno\u015b\u0107 spo\u0142eczn\u0105, ale r\u00f3wnie\u017c pilnowa\u0107, by ludzie nie rozkradli pa\u0144stwa<\/em>[18]<\/a><\/sup><\/sup> \u2013 wyja\u015bnia\u0142 re\u017cyser.  Warto przypomnie\u0107, \u017ce Polsk\u0105 Ludow\u0105 w po\u0142owie lat 60-tych wstrz\u0105sn\u0105\u0142 pokazowy proces w zwi\u0105zku z tzw. afer\u0105 mi\u0119sn\u0105. Domniemani sprawcy kradzie\u017cy i oszustw w handlu mi\u0119sem zostali skazani na wieloletnie wi\u0119zienie, a nawet kar\u0119 \u015bmierci. W tym kontek\u015bcie w\u0142adza, jak\u0105 dzi\u0119ki uzyskanej funkcji sprawuje Rysiek, jest realnie niebezpieczna. Dyrektor rze\u017ani dowiaduje si\u0119, \u017ce za malwersacje prawdopodobnie trafi do wi\u0119zienia na dziesi\u0119\u0107 lat. Podobnego losu obawia si\u0119 Blondynka (Lucyna Winnicka), dlatego usi\u0142uje wr\u0119czy\u0107 Ry\u015bkowi \u0142ap\u00f3wk\u0119.  <\/p>\n\n\n\n
W\u0142adza Ry\u015bka nad Frankiem jest pochodn\u0105 s\u0142u\u017cbowego uk\u0142adu, jednak poza zale\u017cno\u015bciami prze\u0142o\u017cony-podw\u0142adny, w\u0142adca-niewolnik, ich powi\u0105zania s\u0105 bardziej z\u0142o\u017cone. Rysiek przygarnia pijanego Franka, opiekuje si\u0119 nim i zatrudnia jako swojego pomocnika, a do pe\u0142nienia tej roli Franek zupe\u0142nie si\u0119 nie nadaje. Zdaniem Grzegorza Kr\u00f3likiewicza zachowanie Ry\u015bka jest charakterystyczne dla selekcji negatywnej PRL-u: Bior\u0105c sobie nieodpowiedzialnego cz\u0142owieka, \u017cyj\u0105cego z dnia na dzie\u0144, pope\u0142nia b\u0142\u0105d, kt\u00f3ry jest b\u0142\u0119dem systemowym \u2013 wybiera nieudacznika na stanowisko wymagaj\u0105ce poczucia odpowiedzialno\u015bci, refleksu i miary moralnej<\/em>[19]<\/a><\/sup><\/sup>. Franek jest cz\u0142owiekiem wykorzenionym, bez pieni\u0119dzy, bez historii, bez domu, jedyn\u0105 jego \u201erodzin\u0119\u201d stanowi\u0105 towarzysze z bandyckiej szajki Atlet\u00f3w. Jednak i w tej grupie Franek nie potrafi si\u0119 odnale\u017a\u0107. Po obrabowaniu ciotki z Ameryki (Irena Malkiewicz[20]<\/a><\/sup><\/sup>), kt\u00f3rej t\u0119sknota za krajem, krewniakami z Polski i brak wiedzy o polskich realiach zostaj\u0105 wykorzystane, Franek okrada z \u0142upu tak\u017ce swoich kompan\u00f3w. Atleci nie zapominaj\u0105 zdrady i przez ca\u0142y film nad Frankiem wisi widmo \u015bmierci. W przeciwie\u0144stwie do Ry\u015bka Franek to wieczna ofiara czyhaj\u0105cych na niego Atlet\u00f3w, Blondynki i w\u0142asnych dzia\u0142a\u0144. <\/p>\n\n\n\n
Poza par\u0105 g\u0142\u00f3wnych bohater\u00f3w, drugoplanow\u0105, lecz istotn\u0105 rol\u0119 odgrywa Degenerat (Jerzy Przybylski), dawny kolega Ry\u015bka ze szko\u0142y, kt\u00f3ry charakteryzuje ich relacj\u0119 s\u0142owami: Krew z krwi, ko\u015b\u0107 z ko\u015bci, r\u0119ka w r\u0119k\u0119<\/em>[21]<\/a><\/sup><\/sup>. Degenerat znajduje si\u0119 \u201ew stanie upodlenia\u201d, toczy go choroba alkoholowa, pr\u00f3buje wy\u0142udzi\u0107 od Ry\u015bka pieni\u0105dze, jest nieszcz\u0119\u015bliwy. M\u0119\u017cczyzna zadaje pytanie: Co by by\u0142o ze mn\u0105, gdybym by\u0142 szcz\u0119\u015bliwy?<\/em>[22]<\/a><\/sup><\/sup>, po czym udziela odpowiedzi: By\u0142bym taki sam jak ty<\/em>. \u017bycie Ry\u015bka jest wi\u0119c wariantem losu, jaki m\u00f3g\u0142 spotka\u0107 Degenerata. W hierarchicznym \u015bwiecie Wiecznych pretensji <\/em>Degenerat stanowi istotny punkt odniesienia dla Franka, kt\u00f3ry mo\u017ce wybra\u0107 mi\u0119dzy ruchem w g\u00f3r\u0119 (szans\u0105 od Ry\u015bka) lub ruchem w d\u00f3\u0142 (upadkiem podobnym do losu Degenerata). Nieuchronno\u015b\u0107 decyzji Franka jest w filmie podkre\u015blona poprzez \u201echoreografi\u0119\u201d aktor\u00f3w \u2013 gdy ko\u0144czy si\u0119 rozmowa Ry\u015bka z Degeneratem, pojawia si\u0119 Franek, patrzy w prawo, w miejsce, w kt\u00f3rym znikn\u0105\u0142 poza kadrem Degenerat, a potem spogl\u0105da w miejsce, gdzie stoi Rysiek. Ten ruch powtarza si\u0119 kilkakrotnie, jakby Franek nie by\u0142 pewien, jak powinien si\u0119 zachowa\u0107.  <\/p>\n\n\n\n
O ile hierarchia w\u0142adzy jest w Wiecznych pretensjach <\/em>jasno okre\u015blona (na jej szczycie znajduj\u0105 si\u0119 Zwierzchnik i dzia\u0142aj\u0105cy w imieniu systemu Rysiek), to na ni\u017cszych poziomach trwa ci\u0105g\u0142e \u015bcieranie si\u0119<\/em>, rywalizacja o wp\u0142ywy. Kierowca Ry\u015bka (w tej roli Henryk Szkudlarek), jego bezpo\u015bredni podw\u0142adny, traktuje Franka protekcjonalnie, wr\u0119cz poni\u017ca go, demonstruj\u0105c nadrz\u0119dn\u0105 pozycj\u0119. Franek nieustannie zabiega o wzgl\u0119dy Ry\u015bka, dobro\u0107 i trosk\u0119, jak\u0105 obdarza go prze\u0142o\u017cony traktuje jako s\u0142abo\u015b\u0107, pow\u00f3d do podwa\u017cenia autorytetu. Granic\u0119 mi\u0119dzy nadrz\u0119dno\u015bci\u0105 i podrz\u0119dno\u015bci\u0105 ukazano w scenie wr\u0119czenia Ry\u015bkowi \u0142ap\u00f3wki przez uwik\u0142an\u0105 w nielegalny proceder pracownic\u0119 rze\u017ani. Pocz\u0105tkowo m\u0119\u017cczyzna zdaje si\u0119 ulega\u0107 pochlebstwom Blondynki, pozwala po\u0142o\u017cy\u0107 na swoim biurku banknoty, po chwili jednak uk\u0142ad w\u0142adza\u2013s\u0142uga  zostaje zachwiany. Rysiek rozkazuje kobiecie usi\u0105\u015b\u0107 po drugiej stronie urz\u0119dniczego biurka, zamieniaj\u0105c si\u0119 z ni\u0105 rolami. Peroruje: \u201eNa tym miejscu, m\u00f3wi\u0142a pani, jestem wspania\u0142y, jedyny. Prosz\u0119, niech pani si\u0105dzie na moim miejscu, na moim krze\u015ble, niech pani si\u0105dzie. Teraz ja pani daj\u0119 \u0142ap\u00f3wk\u0119 za pani wspania\u0142o\u015b\u0107, p\u0142ac\u0119\u201d[23]<\/a><\/sup><\/sup>. Kara wywo\u0142uje u kobiety wybuch agresji, Blondynka policzkuje Ry\u015bka i rozdrapuje twarz Franka, zachowuje si\u0119 jak upokorzona przez m\u0119\u017cczyzn\u0119 kobieta, kt\u00f3ra bije sprawc\u0119 swego upodlenia.  <\/p>\n\n\n\n
Poza Ry\u015bkiem i Frankiem (g\u0142\u00f3wnymi bohaterami Wiecznych pretensji<\/em>) oraz postaciami drugoplanowymi (Degeneratem, Blondynk\u0105, kierowc\u0105 Ry\u015bka, Atletami, dyrektorem rze\u017ani, Ciotk\u0105 z Ameryki) Kr\u00f3likiewicz eksponuje w filmie zwyk\u0142ych Polak\u00f3w \u2013 zar\u00f3wno przypadkowych przechodni\u00f3w (widocznych przez wielkie okna w gabinecie-laboratorium Ry\u015bka, reprezentuj\u0105cych opini\u0119 publiczn\u0105, kt\u00f3ra powinna patrze\u0107 w\u0142adzy na r\u0119ce), jak r\u00f3wnie\u017c pracownik\u00f3w rze\u017ani. Ci ostatni buntuj\u0105 si\u0119 przeciwko poni\u017caj\u0105cym metodom kontroli, jakie stosuje Franek, pr\u00f3buj\u0105c zaskarbi\u0107 sobie wzgl\u0119dy szefa. W anonimowych Polakach kryje si\u0119 prawda o losie jednostki w Polsce Ludowej.  <\/p>\n\n\n\n
Wieczne pretensje <\/em>nie s\u0105 stylistyczn\u0105, czy fabularn\u0105 kontynuacj\u0105 debiutu re\u017cysera. Na wylot<\/em>  (1973) rozgrywa\u0142o si\u0119 w okresie mi\u0119dzywojennym, Wieczne pretensje <\/em>\u2013 <\/em>wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie, debiutanckie dzie\u0142o Kr\u00f3likiewicza jest obrazem nakr\u0119conym w czerni i bieli, w drugim filmie kluczowy jest kolor. W Na wylot<\/em> historia bohatera zosta\u0142a ukazana chronologicznie, ma sw\u00f3j, pocz\u0105tek, \u015brodek i koniec, Wieczne pretensje <\/em>za\u015b bli\u017csze s\u0105 impresji, w kt\u00f3rej kolejno\u015b\u0107 sekwencji podporz\u0105dkowana jest nie perypetiom postaci, lecz wzbudzaniu u widza po\u017c\u0105danych emocji. Mimo tych odr\u0119bno\u015bci elementami \u0142\u0105cz\u0105cym oba filmy s\u0105 postacie odgrywane przez Franciszka Trzeciaka. W Na wylot<\/em>  Kr\u00f3likiewicz ukazuje histori\u0119 bohatera w czasie kryzysu II Rzeczpospolitej, w jej realiach musia\u0142 odnale\u017a\u0107 si\u0119 Jan Malisz. Z kolei Frankowi przysz\u0142o \u017cy\u0107 w Polsce Ludowej. Bohaterowie s\u0105 lud\u017ami niespe\u0142nionymi, nie potrafi\u0105 dostosowa\u0107 si\u0119 do otaczaj\u0105cego \u015bwiata. <\/p>\n\n\n\n
Ponadto, por\u00f3wnuj\u0105c pierwsze sceny obu film\u00f3w <\/em>rozpozna\u0107 mo\u017cemy charakterystyczne twarze Jerzego Zalewskiego (Zalewai) oraz Aleksandra Czajczy\u0144skiego (Olka Brudasa), w Na wylot <\/em>pojawiaj\u0105 si\u0119 one podczas libacji na melinie, w Wiecznych pretensjach <\/em>podczas czyhania szajki Atlet\u00f3w na \u017cycie Franka. W obu filmach dochodzi do spotkania postaci granych przez Franciszka Trzeciaka i Lucyn\u0119 Winnick\u0105. W debiucie Grzegorza Kr\u00f3likiewicza w\u0142a\u015bcicielka zak\u0142adu fotograficznego poni\u017ca, a nast\u0119pnie zwalnia z pracy Jana Malisza, w Wiecznych pretensjach <\/em>Blondynka wy\u0142adowuje swoj\u0105 z\u0142o\u015b\u0107 i frustracj\u0119, bij\u0105c Franka. Re\u017cyser stworzy\u0142 w ten spos\u00f3b napi\u0119cie mi\u0119dzy \u015bwiatem przesz\u0142o\u015bci, jaki ukaza\u0142 w pierwszym filmie, a tera\u017aniejszo\u015bci\u0105 Wiecznych pretensji<\/em>. Pisa\u0142: Ten m\u00f3j drugi po \u201eNa wylot\u201d film jest pr\u00f3b\u0105 sporu z tezami mojego debiutu. Jest to wi\u0119c m\u00f3j aktualny dialog wewn\u0119trzny. To problematyka, kt\u00f3r\u0105 stawiam sobie, i dzi\u0119ki kt\u00f3rej mam nadziej\u0119 na ci\u0105g\u0142e dojrzewanie<\/em>[24]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n
Jednym z miejsc, w kt\u00f3rych rozgrywa si\u0119 akcja Wiecznych pretensji<\/em>, jest rze\u017ania. To w niej Rysiek przeprowadza kontrol\u0119, tam te\u017c wybucha strajk poni\u017canych przez Franka kobiet. Zdj\u0119cia do filmu odbywa\u0142y si\u0119 we Wroc\u0142awiu, w autentycznej rze\u017ani. Kompleks zosta\u0142 przej\u0119ty przez Polak\u00f3w po opuszczaj\u0105cych Breslau w 1945 roku Niemcach. Rze\u017ania miejska we Wroc\u0142awiu mie\u015bci\u0142a si\u0119 przy ulicy Legnickiej (dzi\u015b na tym terenie wybudowano centrum handlowe Magnolia Park Wroc\u0142aw), funkcjonowa\u0142a tak\u017ce w trakcie realizacji zdj\u0119\u0107. W tej rze\u017ani<\/em> \u2013 opowiada\u0142 Stefan Kurzyp \u2013 jak\u017ce\u015bmy weszli na zdj\u0119cia, do ubojni wypuszczali najpierw \u015bwinie, zabijano wtedy na jednej zmianie 600 \u015bwi\u0144, potem by\u0142a druga ubojnia obok, gdzie zabijano krowy. Nie mog\u0142em tego znie\u015b\u0107, krowy wiedzia\u0142y, \u017ce id\u0105 na rze\u017a, p\u0142aka\u0142y jak cz\u0142owiek, kt\u00f3ry w Auschwitz szed\u0142 do gazu. Pami\u0119tam jak dzi\u015b, jak tym zabitym krowom wyd\u0142ubywali oczy i k\u0142adli na specjaln\u0105 tac\u0119<\/em>[25]<\/a><\/sup><\/sup>. W filmie zagra\u0142o nie tylko samo miejsce, ale i zatrudnieni tam rze\u017anicy wraz z zarz\u0105dzaj\u0105cym fabryk\u0105 dyrektorem. Jak wspomina\u0142 Krzysztof Ptak: To by\u0142a nowoczesna rze\u017ania, \u015bwie\u017co oddana, pocz\u0105tek epoki Gierka, Niemcy chyba j\u0105 budowali. My\u015bmy si\u0119 spotkali u dyrektora Seku\u0142y<\/em>[26]<\/a><\/sup><\/sup>, on nas zaprosi\u0142 na w\u00f3deczk\u0119 i specja\u0142y \u2013 pieczone \u015bwi\u0144skie uszy<\/em>[27]<\/a><\/sup><\/sup>. Praca filmowc\u00f3w w rze\u017ani sta\u0142a si\u0119 te\u017c momentem pr\u00f3by w relacjach re\u017cyser-operator. Grzegorz Kr\u00f3likiewicz zapami\u0119ta\u0142: Bogdan, bo jest cz\u0142owiekiem nadwra\u017cliwym, nie m\u00f3g\u0142 wytrzyma\u0107 tej upiornej jatki, kt\u00f3ra by\u0142a w rze\u017ani przy robocie nad filmem \u201eWieczne pretensje\u201d. Kiedy trzeba by\u0142o fotografowa\u0107 rozci\u0119cie \u0142o\u017cyska krowy (to by\u0142o tu\u017c po u\u015bmierceniu zwierz\u0119cia), nagle wyskoczy\u0142 z \u0142o\u017cyska p\u0142\u00f3d ciel\u0105tka. Bogdan, ja go za to naprawd\u0119 kocha\u0142em, omdla\u0142. Wtedy musia\u0142em wzi\u0105\u0107 kamer\u0119 i doko\u0144czy\u0107 uj\u0119cie<\/em>[28]<\/a><\/sup><\/sup>. Z kolei Bogdan Dziworski wspomina\u0142 to wydarzenie zgo\u0142a inaczej: Kr\u00f3likiewicz zachowa\u0142 si\u0119 jak re\u017cyser w filmie dokumentalnym, powiedzia\u0142: Zr\u00f3b mi zbli\u017cenie. Schyli\u0142em si\u0119, on wtedy poruszy\u0142 kadzi\u0105 i krew z oczami na mnie polecia\u0142a. Powiedzia\u0142em: Koniec. Wyszed\u0142em<\/em>[29]<\/a><\/sup><\/sup>. Podobnie sytuacj\u0119 przedstawi\u0142 Krzysztof Ptak: Bodzio kr\u0119ci\u0142 jaki\u015b makro detal, le\u017ca\u0142y w wannie jakie\u015b oczy kr\u00f3w, zakrwawione cz\u0119\u015bci. Kr\u00f3lik wtedy ruszy\u0142 t\u0119 wanienk\u0105. Jak Bodzio zobaczy\u0142, co si\u0119 dzieje, rzuci\u0142 kamer\u0105, wyszed\u0142 na bok i zwymiotowa\u0142<\/em>[30]<\/a><\/sup><\/sup>. By\u0107 mo\u017ce ekstremalne do\u015bwiadczenie przy realizacji Wiecznych pretensji <\/em>by\u0142y jednym z powod\u00f3w zako\u0144czenia wsp\u00f3\u0142pracy duetu Kr\u00f3likiewicz-Dziworski. Autorem zdj\u0119\u0107 do Ta\u0144cz\u0105cego jastrz\u0119bia<\/em> \u2013 trzeciego filmu fabularnego Grzegorza Kr\u00f3likiewicza, zosta\u0142 Zbigniew Rybczy\u0144ski. <\/p>\n\n\n\n
Rzeczywisto\u015b\u0107 Wiecznych pretensji <\/em>rodzi\u0142a rodzi\u0142a si\u0119 na styku fikcji i surowego dokumentalizmu. Atmosfera rze\u017ani oddzia\u0142ywa\u0142a nie tylko na uj\u0119tych w kadrze aktor\u00f3w, ale i na pozosta\u0142ych cz\u0142onk\u00f3w ekipy filmu. Spos\u00f3b my\u015blenia o filmowej rze\u017ani, oscylowanie mi\u0119dzy jej dos\u0142owno\u015bci\u0105 a metaforycznym znaczeniem dobrze oddaje wypowied\u017a Kr\u00f3likiewicza: By\u0142em zdeterminowany, \u017ceby pokaza\u0107 to, co si\u0119 tu robi, wcale nie po kryjomu, zgodnie z prawem ta\u015bmy przemys\u0142owej, przy uboju \u015bwi\u0144. Kiedy jad\u0105 na ta\u015bmie, jeszcze p\u00f3\u0142\u017cywe i przebija si\u0119 ka\u017cdej z nich po kolei serce. Pyta\u0142em m\u0119\u017cczyzny w bia\u0142ym fartuchu i z cienkim jak ig\u0142a no\u017cem, ile tych \u015bwi\u0144 ju\u017c zabili, a on na to, \u017ce zbli\u017ca si\u0119 do liczby czternastu milion\u00f3w tych wk\u0142u\u0107. Serce bi\u0142o mi mocniej na sam\u0105 my\u015bl o tym, jak bardzo ten \u015bwiat ubojni przypomina to, co razem przechodzili\u015bmy. Fale upokorze\u0144 i drwin. Zbierali si\u0119 jacy\u015b ludzie wysoko postawieni i szydzili, poni\u017cali i k\u0142uli. My\u015bla\u0142em sobie, \u017ce byli\u015bmy jak te \u015bwinie jad\u0105ce na ta\u015bmach<\/em>[31]<\/a><\/sup><\/sup>. W filmie znalaz\u0142a si\u0119 scena b\u0119d\u0105ca ilustracj\u0105 s\u0142\u00f3w re\u017cysera. Widoczny na pierwszym planie Rysiek jest obecny przy brutalnym zap\u0119dzaniu \u015bwi\u0144 do rze\u017ani. Zwierz\u0119ta przera\u017aliwie kwicz\u0105, wpadaj\u0105 na siebie, jednak nie ma dla nich ratunku, id\u0105 tam, gdzie je goni\u0105, do rze\u017ani, w kt\u00f3rej czeka je \u015bmier\u0107[32]<\/a><\/sup><\/sup>. Co istotne, Kr\u00f3likiewicz pokazuje zwierz\u0119ta przed wej\u015bciem do hali uboju, gdy s\u0105 jeszcze \u017cywymi istotami. Do tej chwili w Wiecznych pretensjach <\/em>ukazywane by\u0142o wn\u0119trze rze\u017ani, w kt\u00f3rej martwe \u015bwinie i krowy s\u0105 ju\u017c kawa\u0142kami mi\u0119sa. W kadrze eksponowano zwierz\u0119ce tusze, \u015bwi\u0144skie p\u0119cherze, ale i gotowe produkty \u2013 bohaterowie zachwalaj\u0105 \u015bwie\u017cutki tatarek, a p\u00f3\u0142ki w laboratorium wype\u0142nione s\u0105 w\u0119dlinami i kie\u0142basami.  <\/p>\n\n\n\n
\"\"
Franciszek Trzeciak, Wieczne pretensje <\/em>(1975). Autor: Stefan Kurzyp. Prawa: WFDiF\/po Studiu Filmowym \u201eKadr\u201d<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
W Wiecznych pretensjach <\/em>kluczowy jest kontrast postaw g\u0142\u00f3wnych bohater\u00f3w, aktywno\u015b\u0107 szefa Ry\u015bka oraz bierno\u015b\u0107 podw\u0142adnego Franka. Przeciwie\u0144stwa charakter\u00f3w postaci uwypuklone s\u0105 przez fizyczno\u015b\u0107 m\u0119\u017cczyzn. Franek jest niski i chudy, Rysiek pot\u0119\u017cny i oty\u0142y. Znamienny dla filmu Kr\u00f3likiewicza jest fakt, \u017ce ludzie w\u0142adzy g\u00f3ruj\u0105 fizycznie nad Frankiem. Dotyczy to tak Ry\u015bka, jak i monstrualnego zwierzchnika Blondynki. Aby podkre\u015bli\u0107 dysproporcj\u0119 we wzro\u015bcie mi\u0119dzy dyrektorem a Frankiem, Kr\u00f3likiewicz inscenizuje uj\u0119cie tak: zwierzchnik idzie po podwy\u017cszaj\u0105cym go podje\u017adzie, a Franek drepcze obok niego. Zabieg ten powoduje wra\u017cenie umniejszenia. Zamiar re\u017cysera jest ju\u017c widoczny w scenariuszu filmu: Obok utykaj\u0105cego Dzia\u0142acza \u2013 Olbrzyma, kt\u00f3rego mo\u017cna por\u00f3wna\u0107 \u015bmia\u0142o z Wyrwid\u0119bem \u2013 szed\u0142 inny prawdziwie monstrualny olbrzym, kt\u00f3rego da\u0142oby si\u0119 por\u00f3wna\u0107 jedynie z Walig\u00f3r\u0105<\/em>[33]<\/a><\/sup><\/sup>.  <\/p>\n\n\n\n
Pot\u0119\u017cne cia\u0142a nie s\u0105 tylko domen\u0105 ludzi PRL-owskiej w\u0142adzy, ale r\u00f3wnie\u017c Atlet\u00f3w \u2013 dawnych kompan\u00f3w ze z\u0142odziejskiej szajki, kt\u00f3rzy g\u00f3ruj\u0105 nad Frankiem wzrostem i si\u0142\u0105 fizyczn\u0105. Na ich tle m\u0119\u017cczyzna ma w sobie co\u015b ze zwierz\u0119cia prowadzonego na rze\u017a, w ka\u017cdej chwili mo\u017ce trafi\u0107 pod n\u00f3\u017c koleg\u00f3w. Jak pisa\u0142 o Wiecznych pretensjach <\/em>Tadeusz Sobolewski: Na ekranie cz\u0142owiek jest nagi (dos\u0142ownie), to mi\u0119so, masa i energia. Obraz cuchnie \u2013 te malowane olejno \u015bciany, kafelki rze\u017ani, ubikacja\u2026<\/em>[34]<\/a><\/sup><\/sup>. Cia\u0142o Franka jest wielokrotnie eksponowane, bohater cz\u0119sto pojawia si\u0119 w kadrze p\u00f3\u0142nagi czy ubrany jedynie w wymi\u0119te kalesony, podkre\u015blaj\u0105ce jego rachityczne cia\u0142o. Uj\u0119cia te akcentuj\u0105 biologiczny wymiar cia\u0142a, widzimy jak Franek oddaje mocz, masturbuje si\u0119. Nawet przebrany w garnitur nie mo\u017ce by\u0107 pewien swojej cielesno\u015bci. Jego cia\u0142o jest bezbronne zar\u00f3wno wobec alkoholu (bohater upija si\u0119 do nieprzytomno\u015bci), jak i przemocy, kt\u00f3rej do\u015bwiadcza ze strony kobiety; nie potrafi si\u0119 przeciwstawi\u0107, gdy Blondynka drapie go po twarzy. Jego przeciwie\u0144stwem jest Rysiek, kt\u00f3rego fizyczna pot\u0119ga objawia si\u0119 w scenie strajku (zakrywa dyrektora rze\u017ani swoim cia\u0142em) i kiedy kamera podgl\u0105da go w trakcie k\u0105pieli. M\u0119\u017cczyzna budzi respekt w s\u0142u\u017cbowej marynarce, ale i we wzorzystym szlafroku.  <\/p>\n\n\n\n
Starcie si\u0142 fizycznych Franka i Ry\u015bka nie jest tak oczywiste, jakby si\u0119 mog\u0142o z pozoru wydawa\u0107. Paradoksalnie, s\u0142abo\u015b\u0107 fizyczna Franka w pojedynku z Atletami zdaje si\u0119 nie mie\u0107 znaczenia, bohater pokonuje szajk\u0119 dzi\u0119ki sprytowi i szcz\u0119\u015bciu. Gdy Rysiek postanawia go zwolni\u0107 z pracy, m\u00f3wi: B\u0142agam ci\u0119, Rysiu! Ja ju\u017c b\u0119d\u0119 grzeczny! Rysiu! No przesta\u0144! Skurczybyku! Zje\u017cd\u017caj, Rysiek, przesta\u0144! Nie wyrzucaj mnie! A w\u0142a\u015bnie mnie nie wyrzucisz<\/em>![35]<\/a><\/sup><\/sup>. Okazuje si\u0119, \u017ce inspektor IKR nie mo\u017ce pozby\u0107 si\u0119 podw\u0142adnego. Re\u017cyser wyja\u015bnia\u0142: Liczy\u0142em na wymow\u0119 fizyczn\u0105 tej sceny. Bogusz jest zdefektowany, ma uszkodzone kolano, \u0142\u0119kotk\u0119 mia\u0142 zniszczon\u0105 i nie m\u00f3g\u0142 by\u0107 sprawny, a Franek by\u0142 mniejszy od niego, ale sprawny. Fizycznie Rysiek nie m\u00f3g\u0142 go wyrzuci\u0107. Pokaza\u0142em m\u0119czarni\u0119 tego partyjniaka, kt\u00f3ry nie jest w stanie wyrzuci\u0107 \u0142obuza, kt\u00f3ry skrzywdzi\u0142 robotnic\u0119, wywo\u0142a\u0142 strajk, dlatego \u017ce ten cz\u0142owiek wie o jego s\u0142abo\u015bciach \u2013 \u00abTy mnie upokarza\u0142e\u015b ca\u0142y czas. Ty nie widzia\u0142e\u015b we mnie cz\u0142owieka\u00bb. Wtedy si\u0142y wyrzucaj\u0105cego s\u0142abn\u0105<\/em>[36]<\/a><\/sup><\/sup>.  <\/p>\n\n\n\n
W przeciwie\u0144stwie do Ry\u015bka, kt\u00f3ry potrafi nawi\u0105za\u0107 kontakt z kobietami, stosunek Franka do kobiet jest problematyczny. W ca\u0142ym filmie rozsiane s\u0105 sygna\u0142y o odmienno\u015bci potrzeb bohatera. Dlaczego Franek gryzie r\u0119k\u0119 Atlety? Dlaczego ko\u0144czy sprzeczk\u0119 z kierowc\u0105, chwytaj\u0105c go za  krocze? Te niekonwencjonalne poczynania w kontaktach m\u0119sko-m\u0119skich dotycz\u0105 tak\u017ce relacji z kobietami. Dziwnie d\u0142ugo trwa powitalny poca\u0142unek, jakim obdarza Franek obc\u0105, starsz\u0105 kobiet\u0119, kt\u00f3r\u0105 planuje okra\u015b\u0107. Naiwno\u015bci Ciotki z Ameryki nie maj\u0105 kobiety Polski Ludowej, one zachowuj\u0105 wobec bohatera bezpieczny dystans. Gdy dochodzi do spotka\u0144 z kobietami, opieraj\u0105 si\u0119 one na przemocy: podczas zjazdu kole\u017ce\u0144skiego Franek bez zgody \u0142apie za szyj\u0119 kobiet\u0119 i ca\u0142uje j\u0105;  Blondynka drapie go po twarzy; wykorzystuj\u0105c owczarka niemieckiego, Franek przeszukuje biustonosz jednej z pracownic rze\u017ani. Niemoc Franka jako m\u0119\u017cczyzny rekompensuje mu pies dobieraj\u0105cy si\u0119 do ukrytych pod ubraniem kobiecych piersi. Cia\u0142o kobiety zostaje uprzedmiotowione, pies to natura Franka, kt\u00f3ry nie mo\u017ce zrealizowa\u0107 si\u0119 jako m\u0119\u017cczyzna i potrzebuje form zast\u0119pczych. Co znacz\u0105ce, w obronie poni\u017conej kobiety staj\u0105 inne pracownice rze\u017ani, kt\u00f3rej dokonuj\u0105 samos\u0105du, o ma\u0142o nie linczuj\u0105c Franka.  <\/p>\n\n\n\n
\"\"
Franciszek Trzeciak, Lucyna Winnicka, Wieczne pretensje <\/em>(1975). Autor:  Roman Sumik. Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny. <\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
W Wiecznych pretensjach<\/em> re\u017cyser dotkn\u0105\u0142 tak\u017ce intymnej sfery ludzkiej seksualno\u015bci. Na potrzeby filmu zosta\u0142a zarejestrowana scena prawdziwego stosunku. W epizodzie dzikiego, szalonego seksu<\/em>[37]<\/a><\/sup><\/sup>  wyst\u0105pi\u0142 Joanis Skandalis wraz ze swoj\u0105 dziewczyn\u0105. Inscenizacj\u0105 zajmowa\u0142 si\u0119 drugi re\u017cyser Jos\u00e9 Luis Di Zeo, w pogotowiu czeka\u0142 lekarz, kt\u00f3ry w razie niedyspozycji Skandalisa mia\u0142 podawa\u0107 aktorowi Johimbin\u0119[38]<\/a><\/sup><\/sup>. Wszyscy czekali\u015bmy spi\u0119ci jak tam co\u015b si\u0119 zacznie. M\u00f3wili\u015bmy: Grek nie mo\u017ce nas zawie\u015b\u0107<\/em>[39]<\/a><\/sup><\/sup> \u2013 wspomina\u0142 Ryszard Lenczewski. Bogdan Dziworski opowiada\u0142: Kr\u00f3likiewicz zaopatrywa\u0142 si\u0119 w takie \u015brodki. Wys\u0142a\u0142em rekwizytora i raz za ma\u0142o dosypa\u0142 Grekowi Skandalisowi i nie wysz\u0142o, wi\u0119c podwoili dawk\u0119 i wtedy si\u0119 uda\u0142o<\/em>[40]<\/a><\/sup><\/sup>. W pami\u0119ci Krzysztofa Ptaka konieczno\u015b\u0107 dubla wymusi\u0142a awaria kamery: Chyba si\u0119 sko\u0144czy\u0142 akumulator, kiedy ta para zacz\u0119\u0142a uprawia\u0107 seks, a tam by\u0142 wa\u017cny timing, no i dubel. Drugi dubel poszed\u0142 dobrze, ale Grzesiek stwierdzi\u0142, \u017ce co\u015b tam mog\u0142o by\u0107 lepiej i szykowali\u015bmy si\u0119 do trzeciego dubla, ale Grek ju\u017c nie da\u0142 rady<\/em>[41]<\/a><\/sup><\/sup>.  W\u0142\u0105czenie do filmu autentycznego nagrania seksu jest wydarzeniem bezprecedensowym w dziejach polskiego kina. Co znamienne ten fakt po dzi\u015b dzie\u0144 nie zwr\u00f3ci\u0142 uwagi recenzent\u00f3w i filmoznawc\u00f3w.    <\/p>\n\n\n\n
Kr\u00f3likiewicz zestawi\u0142 dwa \u015bwiaty \u2013 sfer\u0119 rzeczywisto\u015bci obskurnego wychodka, w kt\u00f3rym onanizuje si\u0119 sfrustrowany Franek i niedost\u0119pnego \u015bwiata zza okna, o kt\u00f3rym m\u0119\u017cczyzna mo\u017ce tylko marzy\u0107. Wed\u0142ug Grzegorza Kr\u00f3likiewicza: Mo\u017cemy stwierdzi\u0107, \u017ce \u015bwiat, w kt\u00f3rym \u017cyli\u015bmy i dalej \u017cyjemy, czyni z cz\u0142owieka w\u0142a\u015bciwie mi\u0119so. Pokaza\u0142em wi\u0119c kopulacj\u0119 dw\u00f3ch uk\u0142ad\u00f3w tkanek mi\u0119snych. Tam nie ma mi\u0142o\u015bci, jest tylko apetyt \u2013 podobny do pragnienia, \u017ceby orze\u017awi\u0107 si\u0119 zimn\u0105 wod\u0105 albo zje\u015b\u0107 co\u015b szybko, bo \u017co\u0142\u0105dek nie daje spokoju. To nie jest spazm mi\u0142osny, tylko sadomasochistyczny. W\u0119ze\u0142 sadomasochistyczny, w kt\u00f3rym dochodzi do tego, \u017ce kat i ofiara zaznaj\u0105 rozkoszy na przemian. To jest w\u0142a\u015bnie fragment tego w\u0119z\u0142a, kt\u00f3ry przez ogromn\u0105 liczb\u0119 ludzi nazywany jest mylnie mi\u0142o\u015bci\u0105<\/em>[42]<\/a><\/sup><\/sup>. Ten fizyczny wymiar podkre\u015bla re\u017cyser, montuj\u0105c zbli\u017cenie uprawiaj\u0105cych seks z uj\u0119ciami rze\u017anika, kt\u00f3ry rozcina brzuch zabitej krowy; z jej wymion stru\u017ckami \u015bcieka mleko. Po nim pojawia si\u0119 uj\u0119cie nie\u017cywego p\u0142odu ciel\u0105tka rzucanego na ta\u015bm\u0119. Obrazy zabitych zwierz\u0105t, onanizuj\u0105cego si\u0119 m\u0119\u017cczyzny i kopuluj\u0105cej pary s\u0105 zapowiedzi\u0105 dramatycznej spowiedzi Franka. Kto ja jestem? Mam 32 lata. Co ja robi\u0119? Oj, Bo\u017ce kochany, ju\u017c nikim nie b\u0119d\u0119. Czy b\u0119d\u0119 mia\u0142 dzieci? Czy ja\u2026<\/em>[43]<\/a><\/sup><\/sup> \u2013 pyta sam siebie bohater. Chwila autorefleksji szybko zamienia si\u0119 w oskar\u017cycielski krzyk skierowany do innych ludzi: to w nich, reprezentowanych przez ludzi za szyb\u0105 laboratorium, w\u015bciek\u0142y Franek rzuca jajkami. W\u015br\u00f3d rozpryskuj\u0105cej si\u0119 na szybie \u017c\u00f3\u0142ci widoczne s\u0105 czerwone plamy: to zarodki, kt\u00f3rym \u2013 tak jak Frankowi \u2013 nigdy nie b\u0119dzie dane si\u0119 rozwin\u0105\u0107.  <\/p>\n\n\n\n
Wieczne pretensje <\/em>s\u0105 pr\u00f3b\u0105 ods\u0142oni\u0119cia mechanizm\u00f3w poni\u017cenia ludzkiej godno\u015bci, diagnoz\u0105 postawion\u0105 na przyk\u0142adzie prza\u015bnej rzeczywisto\u015bci Polski Ludowej[44]<\/a><\/sup><\/sup> lat 70-tych. Ten PRL-owski wymiar Kr\u00f3likiewicz podkre\u015bli\u0142 poprzez eksponowanie w kadrze barw narodowych (zestawie\u0144 bieli i czerwieni) oraz poprzez dialogi: W Polsk\u0119 idziemy<\/em> \u2013 wy\u015bpiewuje Franek; Nasza, nasza Polska, Franek<\/em> \u2013 odpowiada mu Degenerat. Re\u017cyser skupi\u0142 si\u0119 na refleksji o dw\u00f3ch pokoleniach: starszym, kt\u00f3rego reprezentantami s\u0105 Rysiek, Nadzorca i Degenerat oraz m\u0142odszym (Polacy maj\u0105cy w\u00f3wczas oko\u0142o 30 lat), do kt\u00f3rego nale\u017cy Franek. Fundamentem to\u017csamo\u015bci Ry\u015bka jest praca w S\u0142u\u017cbie Polsce, w ideologicznej paramilitarnej organizacji zajmuj\u0105cej si\u0119 odbudow\u0105 kraju po wojnie oraz przy rozmaitych budowach PRL-u. Rysiek wspomina okres osuszania b\u0142ot<\/em> z nostalgi\u0105, przedstawia si\u0119 jako przodownik wyrabiaj\u0105cy 800% normy pracy. Poza powracaj\u0105cym w\u0105tkiem pracy w SP, w filmie ukryta jest sugestia przebiegu dalszej kariery m\u0119\u017cczyzny. \u015awiadczy o tym dialog mi\u0119dzy Ry\u015bkiem a jednym z koleg\u00f3w: \u2013 Kurcz\u0119, wiesz, ja nie zapomn\u0119 tego jak ty \u017ce\u015b ich tam la\u0142 w tym Szczecinie. \u2013 Stary, to by\u0142a sprawa naprawd\u0119 powa\u017cna. \u2013 Zawzi\u0105\u0142em si\u0119, postanowi\u0142em, kurcz\u0119 blade, nie przegrywa\u0107<\/em>[45]<\/a><\/sup><\/sup>. Jak mo\u017cna si\u0119 domy\u015bla\u0107, chodzi tu o b\u0119d\u0105ce tabu w PRL-u wydarzenia na Wybrze\u017cu \u2013 w grudniu 1970 roku wybuch\u0142y protesty w Gda\u0144sku, Gdyni, Elbl\u0105gu i Szczecinie, kt\u00f3re zosta\u0142y krwawo st\u0142umione przez \u00f3wczesne w\u0142adze. To \u015bcieranie si\u0119 dw\u00f3ch pokole\u0144 zauwa\u017cy\u0142  ju\u017c w trakcie kolaudacji Zygmunt Chrzanowski (redaktor naczelny czasopisma \u201eFilm\u201d, wcze\u015bniej dzia\u0142acz Zwi\u0105zku M\u0142odzie\u017cy Polskiej i Zwi\u0105zku M\u0142odzie\u017cy Socjalistycznej[46]<\/a><\/sup><\/sup>): Re\u017cyser z pe\u0142nym prze\u015bwiadczeniem przeciwstawia pokolenie SP-owskie, a wi\u0119c pokolenie m\u0142odych lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych (…)  pokoleniu 30-latk\u00f3w. Obserwujemy wiele dyskusji tocz\u0105cych si\u0119 na ten temat w \u015brodowisku studenckim, m\u00f3wi si\u0119, \u017ce by\u0142o to pokolenie ludzi mocnych, ukszta\u0142towanych psychicznie, znaj\u0105cych cel, ku kt\u00f3remu d\u0105\u017c\u0105, a teraz cz\u0119sto cz\u0142owiek 30\/32-letni jest jeszcze nieokre\u015blony. Film odczyta\u0142em jako wo\u0142anie o potrzeb\u0119 okre\u015blenia si\u0119 w \u017cyciu, przybli\u017ca\u0107 ma nam sytuacje, w kt\u00f3rych m\u0142odzi lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych uczestniczyli w \u00f3wczesnych brygadach SP, kt\u00f3rzy sami si\u0119 okre\u015blili, podczas kiedy wsp\u00f3\u0142czesne pokolenie m\u0142odych zachowuje postaw\u0119 milcz\u0105c\u0105. Nie wiem, czy to jest spos\u00f3b na samookre\u015blenie si\u0119 poprzez ukazywanie przeciwstawno\u015bci, je\u017celi nie znajdujemy w \u017cyciu takich odno\u015bnik\u00f3w<\/em>[47]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n
Franek ma do wyboru trzy \u015bcie\u017cki \u017cycia, dwie z nich przekre\u015bla \u2013 wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z szajk\u0105 Atlet\u00f3w oraz prac\u0119 w charakterze podw\u0142adnego Ry\u015bka. Wybiera Degenerata, kt\u00f3ry przekonuje: Ja niczego nie mog\u0142em zdoby\u0107 w \u017cyciu, ale ty\u2026 Przed tob\u0105 \u015bwiat stoi otworem. Na mnie mo\u017cesz liczy\u0107, ja ci we wszystkim\u2026<\/em>[48]<\/a><\/sup><\/sup>. W nied\u0142ugim czasie kontakt z Degeneratem ko\u0144czy si\u0119 dla Franka kompromitacj\u0105. M\u0119\u017cczyzna o\u015bmiesza si\u0119 na arenie cyrku, traktowany jest przez publiczno\u015b\u0107 jak klown. Jedyne na co w\u00f3wczas go sta\u0107, to \u017ca\u0142osne wykrzykiwanie: Polacy! Rodacy! Jestem nieszcz\u0119\u015bliwy! Ludzie, jestem nieszcz\u0119\u015bliwy!<\/em>[49]<\/a><\/sup><\/sup>. Wed\u0142ug Franciszka Trzeciaka: wieczne pretensje to ja mam, jako bohater, o uznanie, o to \u017ceby docenili. Wieczne pretensje ma lud pracuj\u0105cy miast i wsi, kt\u00f3ry ci\u0105gle szuka sprawiedliwo\u015bci, wychodzi na ulice i wci\u0105\u017c czego\u015b chce. Wieczne pretensje o godno\u015b\u0107, o prac\u0119 \u2013 taka metafora<\/em>[50]<\/a><\/sup><\/sup>. Tak\u017ce Grzegorz Kr\u00f3likiewicz tytu\u0142owe okre\u015blenie wieczne pretensje <\/em>\u0142\u0105czy z g\u0142\u00f3wnym bohaterem: Rozgrywa si\u0119 to wszystko w atmosferze wiecznych pretensji. Dlaczego? Dlatego, \u017ce proces przemiany Franka jest, powiedzia\u0142bym, duchowo nieprawid\u0142owy<\/em>[51]<\/a><\/sup><\/sup>. Wieczne pretensje Franka, jego roszczeniowa postawa, skonfrontowane s\u0105 z Ry\u015bkiem \u2013 cz\u0142owiekiem czynu. Okazuje si\u0119, \u017ce i Rysiek ma chwile wiecznych pretensji<\/em>. Kiedy oci\u0105ga si\u0119 z przyj\u0119ciem nominacji na inspektora IKR, dobywaj\u0105cy si\u0119 z telefonu g\u0142os Nadzorcy gromi go s\u0142owami: Przesta\u0144 z tymi wiecznymi pretensjami<\/em>[52]<\/a><\/sup><\/sup>.  <\/p>\n\n\n\n
Jak zauwa\u017cy\u0142 Miros\u0142aw Przylipiak: Wiek Franka, 32 lata, pokrywa si\u0119 w momencie realizacji filmu z wiekiem Polski Ludowej, odczytywano wi\u0119c ten film \u2013 s\u0142usznie, jak s\u0105dz\u0119 \u2013 jako alegori\u0119 polityczn\u0105<\/em>[53]<\/a><\/sup><\/sup>. Nawi\u0105zywano tak\u017ce do wieku aktora Franciszka Trzeciaka (rocznik 1942), kt\u00f3ry w 1974 \u2013 roku produkcji \u2013 mia\u0142 32 lata. Nie ma w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce kontekst rocznicowy odgrywa\u0142 w czasie produkcji filmu istotn\u0105 rol\u0119. W rok 1974, rok XXX-lecia Polski Ludowej, wchodzimy z zamiarem ukazywania spraw i do\u015bwiadcze\u0144 decyduj\u0105cych o wsp\u00f3\u0142czesnym kszta\u0142cie naszej rzeczywisto\u015bci i jej historycznym rodowodzie, si\u0142ach powoduj\u0105cych jej tw\u00f3rczy rozw\u00f3j<\/em>[54]<\/a><\/sup><\/sup> \u2013 przekonywa\u0142 szef polskiej kinematografii Mieczys\u0142aw Wojtczak. W trakcie kolaudacji Grzegorz Kr\u00f3likiewicz m\u00f3wi\u0142: Chcia\u0142em zrobi\u0107 o tym uwik\u0142aniu w relacje wynikaj\u0105ce z pracy i stosunku do niej film szczery, a wiem, \u017ce na ideologiczno-polityczne zam\u00f3wienie robi si\u0119 u nas nieszczere filmy rocznicowe. Nie b\u0119d\u0119 \u0142otrem, je\u015bli powiem, \u017ce tak jest z wi\u0119kszo\u015bci\u0105 tzw. politycznych film\u00f3w, robionych przez nasze \u015brodowisko i dlatego chcia\u0142em zrobi\u0107 film tylko o swoich wewn\u0119trznych powik\u0142aniach przy tym, co jest prac\u0105 i wydawa\u0142o mi si\u0119, \u017ce jestem obowi\u0105zany zrobi\u0107 taki film na 30-t\u0105 rocznic\u0119 naszego tragicznego ba\u0142aganu<\/em>[55]<\/a><\/sup><\/sup>. S\u0142owa te wzburzy\u0142y re\u017cyserk\u0119 Wand\u0119 Jakubowsk\u0105: Cyrku PRL-u! Autor zdemaskowa\u0142 si\u0119, ale wreszcie wiemy, o czym jest ten film. O 30-leciu<\/em>[56]<\/a><\/sup><\/sup>. Po tej wypowiedzi kolaudacja zosta\u0142a zako\u0144czona. <\/p>\n\n\n\n
Co prawda Grzegorz Kr\u00f3likiewicz u\u017cy\u0142 okre\u015blenia nasz tragiczny ba\u0142agan<\/em>[57]<\/a><\/sup><\/sup>, jednak interpretacja Wandy Jakubowskiej Wiecznych pretensji <\/em>jako filmu o cyrku PRL-u<\/em> nie jest zupe\u0142nie niedorzeczna. Mam na my\u015bli zar\u00f3wno obraz Polski Ludowej roku 1974 (miejsca zdegradowanego, wik\u0142aj\u0105cego ludzi w chory system na fundamencie podejrzanych uk\u0142ad\u00f3w i ukrytej przemocy), jak r\u00f3wnie\u017c aluzje rozsiane przez re\u017cysera w filmie. W scenie rozgrywaj\u0105cej si\u0119 w laboratorium Rysiek m\u00f3wi do u\u017calaj\u0105cego si\u0119 nad sob\u0105 Degenerata: Nie r\u00f3b cyrku, wyjd\u017a st\u0105d, prosz\u0119<\/em>[58]<\/a><\/sup><\/sup>. S\u0142owa te s\u0105 zapowiedzi\u0105 sceny fina\u0142owej, w kt\u00f3rej Degenerat wraz z Frankiem o\u015bmieszaj\u0105 si\u0119, robi\u0105c cyrk<\/em> na arenie prawdziwego cyrku. R\u00f3wnie negatywny wyd\u017awi\u0119k ma zdanie, jakie pada w trakcie  przes\u0142uchania dyrektora zak\u0142ad\u00f3w mi\u0119snych przez Ry\u015bka: O co pan mnie pos\u0105dza? Czy pan sobie zdaje w og\u00f3le spraw\u0119 z tego ca\u0142ego cyrku, jaki pan urz\u0105dzi\u0142?<\/em>[59]<\/a><\/sup><\/sup>. Cyrk prza\u015bnego tu i teraz<\/em> Polski Ludowej zestawiony jest z rozgrywaj\u0105cym si\u0119 w cyrku fina\u0142em filmu. Kr\u00f3likiewicz wyja\u015bnia\u0142: Cyrk w moim zamierzeniu by\u0142 takim momentem, jakby jedyn\u0105 szans\u0105, \u017ceby wysi\u0142ek ludzki pokaza\u0107 w spos\u00f3b poetycki jako co\u015b pi\u0119knego, \u017ce w wysi\u0142ku, czyli pracy (przecie\u017c to s\u0105 ludzie zawodu, prawda?) jest pewien element, kt\u00f3ry da si\u0119 wydoby\u0107, wysublimowa\u0107, co\u015b niezwyk\u0142ego. Wobec tego pi\u0119kna i skuteczno\u015bci wysi\u0142ku stajemy bezradni. W sekwencji cyrku jest ta sprawa, kt\u00f3ra si\u0119 wi\u0105\u017ce z pytaniem o prac\u0119, sens i pi\u0119kno. Czy ono jest? Przez dwie trzecie filmu nie. Na ko\u0144cu pojawia si\u0119 praca jako idea\u0142, jako postulat<\/em>[60]<\/a><\/sup><\/sup>. Na cyrk jako idea\u0142 zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119 Andrzej Zalewski: W ruchach artyst\u00f3w cyrkowych jest i najwy\u017csze spi\u0119cie cia\u0142a, i samoopanowanie przez hart ducha, i wreszcie stop estetycznego pi\u0119kna, jaki z tego wszystkiego powstaje \u2013 idealna r\u00f3wnowaga i harmonia sprzeczno\u015bci, kt\u00f3rej tak brakuje bohaterom filmu. Nikt z widz\u00f3w nie w\u0105tpi, \u017ce scena ta obrazuje idea\u0142, przedmiot niezaspokojonej t\u0119sknoty, ale cho\u0107by by\u0142a \u00abnierealna\u00bb, jest ow\u0105 strza\u0142k\u0105 na ko\u0144cu linii, kt\u00f3ra enigmie uszeregowanych punkt\u00f3w nadaje klarowno\u015b\u0107 wektora<\/em>[61]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n
Rozwa\u017cania o tym czym jest praca, co jest jej istot\u0105, tak\u017ce w Polsce Ludowej, staj\u0105 si\u0119 jednymi z kluczowych temat\u00f3w Wiecznych pretensji. <\/em>To w\u0142a\u015bnie o nich toczy si\u0119 rozmowa na zje\u017adzie absolwent\u00f3w, na kt\u00f3ry wraz ze wsp\u00f3\u0142pracownikami udaje si\u0119 Rysiek. O kulisach realizacji tej sceny opowiada\u0142 Tadeusz Nyczek, w\u00f3wczas redaktor krakowskiego czasopisma \u201eStudent\u201d. Wed\u0142ug Nyczka, Kr\u00f3likiewicz chcia\u0142 ze sob\u0105 zetrze\u0107 \u015brodowiska dw\u00f3ch czasopism reprezentuj\u0105cych przeciwne linie programowe: \u00abEkran\u00bb robi\u0142a grupa m\u0142odych dziennikarzy o pogl\u0105dach konserwatywno-narodowych. Nasz \u00abStudent\u00bb uchodzi\u0142 za lewicowo-kontestacyjny. Oba pisma mia\u0142y podobny program oporu przeciw systemowi i uk\u0142adom partyjnym, tyle \u017ce z dw\u00f3ch przeciwnych p\u00f3l<\/em>[62]<\/a><\/sup><\/sup>. Jak wspomnia\u0142 Nyczek: To mia\u0142 by\u0107 portret pokolenia, Kr\u00f3likiewicz chcia\u0142 zetkn\u0105\u0107 na planie obie te opcje. W jednej ze scen mia\u0142o doj\u015b\u0107 do spotkania absolwent\u00f3w liceum, koleg\u00f3w, kt\u00f3rzy poszli w r\u00f3\u017cne strony. Chodzi\u0142o o wywo\u0142anie spontanicznej dyskusji na sali, ludzie mieli skaka\u0107 sobie do oczu, a Kr\u00f3likiewicz mia\u0142 to kr\u0119ci\u0107. Ale w drodze do Wroc\u0142awia, gdzie jechali\u015bmy na zdj\u0119cia, zakolegowa\u0142em si\u0119 z moim filmowym przeciwnikiem Szczepanem \u017barynem, czo\u0142owym publicyst\u0105 \u00abEkranu\u00bb. Popili\u015bmy i oczywi\u015bcie rozszyfrowali\u015bmy pomys\u0142 Kr\u00f3lika. Potem na planie musieli\u015bmy udawa\u0107<\/em>[63]<\/a><\/sup><\/sup>. Warto przytoczy\u0107 r\u00f3wnie\u017c wspomnienie Szczepana \u017baryna: Na plan \u201eWiecznych pretensji\u201d wybiera\u0142em si\u0119 z ramienia redakcji \u00abEkranu\u00bb, by wykona\u0107 reporta\u017c z planu filmowego<\/em>[64]<\/a><\/sup><\/sup>. Grzegorz Kr\u00f3likiewicz nale\u017ca\u0142 do tych re\u017cyser\u00f3w filmowych, kt\u00f3rych prace pilotowali\u015bmy w redakcji z uwag\u0105 i przychylno\u015bci\u0105 na reporta\u017c z planu na trzy kolumny (w tym barwna zdj\u0119ciowa rozk\u0142ad\u00f3wka). Kr\u00f3likiewicz \u2013 z kt\u00f3rym pozostawa\u0142em w przyjaznym kontakcie od kilku lat \u2013 dowiedziawszy si\u0119 o moim przeje\u017adzie na plan filmowy, zaproponowa\u0142 mi zagranie w epizodzie. Powiedzia\u0142 tylko og\u00f3lnikowo, \u017ce chodzi o rol\u0119 jednego z koleg\u00f3w szkolnych g\u0142\u00f3wnego bohatera (granego przez Franciszka Trzeciaka), sceneri\u0105 mia\u0142 by\u0107 zjazd absolwent\u00f3w. W poci\u0105gu spotka\u0142em jad\u0105cego na plan \u201eWiecznych pretensji\u201d znanego mi redaktora krakowskiego \u00abStudenta\u00bb, Tadeusza Nyczka. Rozmawiali\u015bmy o Grzegorzu Kr\u00f3likiewiczu jako o mistrzu podporz\u0105dkowywania sobie aktor\u00f3w. Postanowili\u015bmy nie podda\u0107 si\u0119 jego dyktatowi i poprowadzi\u0107 nasz epizod wedle w\u0142asnej woli. Scena, jak\u0105 przeznaczy\u0142 nam Kr\u00f3likiewicz polega\u0142a na tym, \u017ce do naszego kole\u017ce\u0144skiego stolika zbli\u017ca si\u0119 Trzeciak, a my \u2013 zaj\u0119ci rozmow\u0105 \u2013 go lekcewa\u017cymy. Postanowili\u015bmy przed\u0142u\u017ca\u0107 t\u0119 scen\u0119 i wdawa\u0107 si\u0119 w rozmow\u0119 z Trzeciakiem. Efekt by\u0142 taki, \u017ce Kr\u00f3likiewicz bez zmru\u017cenia oka zorientowa\u0142 si\u0119 o co chodzi, nie przerwa\u0142 uj\u0119cia, podzi\u0119kowa\u0142, a nast\u0119pnie wyci\u0105\u0142 scen\u0119 podczas monta\u017cu<\/em>\u201d[65]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n
\"\"
Bogusz Bilewski, Zdzis\u0142aw Ku\u017aniar, Wieczne pretensje <\/em>(1975). Autor: Romuald Pie\u0144kowski.  Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny.<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
W scenie zjazdu absolwent\u00f3w dominuje banalna otoczka: \u015bpiew dzieci (Dosta\u0142 Jacek elementarz<\/em>), biesiadne przy\u015bpiewki (G\u0142\u0119boka studzienka<\/em>) i zabawa pod wp\u0142ywem alkoholu. To t\u0142o, na kt\u00f3rym maj\u0105 wybrzmie\u0107 wa\u017cne my\u015bli. Re\u017cyser m\u00f3wi\u0142: W offie dyskutuje paru m\u0119\u017cczyzn. Bardzo mi zale\u017ca\u0142o, \u017ceby pokaza\u0107 przekwitanie ich egzystencji: za du\u017co w\u00f3deczki, za du\u017co snu, za du\u017co dzieweczek, kt\u00f3re zna si\u0119 kr\u00f3tko, ale kt\u00f3re si\u0119 bierze do \u0142\u00f3\u017cka. A opr\u00f3cz tego wspomnienie ch\u0142opi\u0119cych marze\u0144. A po drodze \u2013 ujednolicenia, ujednostajniania: poprzez brzmienie wielu g\u0142os\u00f3w ludzkich jako g\u0142osu jednego<\/em>[66]<\/a><\/sup><\/sup>. Poza kadrem znajduj\u0105 si\u0119 autorzy kluczowej dyskusji o pracy. Jeden z g\u0142os\u00f3w nale\u017cy do znanego z wcze\u015bniejszych partii filmu Nadzorcy, prze\u0142o\u017conego Ry\u015bka \u2013 w t\u0119 rol\u0119 wcieli\u0142 si\u0119 Grzegorz Kr\u00f3likiewicz. Drugi z nich nale\u017cy do brata re\u017cysera, Miros\u0142awa Kr\u00f3likiewicza. Jak wyja\u015bnia\u0142 tw\u00f3rca: Mamy podobne g\u0142osy. To wygl\u0105da\u0142o na monolog rozbity, bo tak w istocie jest, sprzeczno\u015b\u0107 jest w jednym cz\u0142owieku, a to jest forma dialogu wewn\u0119trznego. Chodzi\u0142o o to, \u017ceby doprowadzi\u0107 do efektu rozs\u0105dzania samego siebie z sob\u0105<\/em>[67]<\/a><\/sup><\/sup>. Rozmowa braci Kr\u00f3likiewicz\u00f3w ogniskuje si\u0119 wok\u00f3\u0142 rozwa\u017ca\u0144 o pracy i jej roli w Polsce Ludowej, m\u0119\u017cczy\u017ani zastanawiaj\u0105 si\u0119 nad motywami i celowo\u015bci\u0105 pracy: \u2013 Nadzorca (g\u0142os Grzegorza Kr\u00f3likiewicza): U nas od 30 lat \u017cyjemy w atmosferze pracy, odgruzowywania, melioracji, \u0142atania dziur, a sp\u00f3jrz, ilu ludzi \u017cyje kosztem innych. \u2013 G\u0142os (g\u0142os Miros\u0142awa Kr\u00f3likiewicza): Ale czy my nie zapominamy, \u017ce w tym kraju budowano bram\u0119, na kt\u00f3rej wypisano \u00abPraca czyni ci\u0119 wolnym\u00bb? \u2013 Co wynika z tego przyk\u0142adu z bram\u0105 O\u015bwi\u0119cimsk\u0105, o kt\u00f3rej \u017ce\u015b powiedzia\u0142? \u2013 Wtedy kra\u015b\u0107 znaczy\u0142o czyni\u0107 czasem dobrze, wtedy by\u0107 brutalnym znaczy\u0142o by\u0107 cz\u0119sto bohaterem, wtedy nic nie robi\u0107 znaczy\u0142o by\u0107 cz\u0119sto patriot\u0105. \u2013 Tymczasem sprawa dotyczy ludzi, kt\u00f3rzy maj\u0105 dzisiaj po 30 lat. Co ty chcesz im zrobi\u0107? Sanatorium? \u2013 Ja po prostu chc\u0119 zrozumie\u0107 sytuacj\u0119<\/em>[68]<\/a><\/sup><\/sup>. Puent\u0105 rozmowy jest credo Grzegorza Kr\u00f3likiewicza (wypowiedziane w\u0142a\u015bnie przez niego): W ka\u017cdym z nas jest le\u0144 i pasjonat, chodzi po prostu tylko o to, \u017ceby w \u017cyciu ka\u017cdego z nas skr\u00f3ci\u0107 okresy lenistwa. Istniej\u0105 jakie\u015b dwie cechy: jest to ciekawo\u015b\u0107, jest to poczucie w\u0142asnej warto\u015bci i w\u0142a\u015bciwie ja zaczynam prac\u0119, dlatego \u017ce jestem ciekawy \u015bwiata. Dlaczego j\u0105 ko\u0144cz\u0119? Dlatego, \u017ce chc\u0119 zna\u0107 miar\u0119 w\u0142asnej warto\u015bci, bo odnajduj\u0119 siebie jako tw\u00f3rc\u0119<\/em>[69]<\/a><\/sup><\/sup>. To trawestacja rozwa\u017ca\u0144 pisarza i filozofa Stanis\u0142awa Brzozowskiego: To s\u0105 s\u0142owa Brzozowskiego \u2013 rozwa\u017canie, czym jest praca, czym jest obowi\u0105zek, czym w gruncie rzeczy jest tw\u00f3rczo\u015b\u0107: \u017ce jest prac\u0105, ale wysublimowan\u0105. Chcia\u0142em, \u017ceby to pi\u0119kno pracy ukaza\u0142o si\u0119 potem w scenach cyrkowych. To mia\u0142 by\u0107 pocz\u0105tek dalszej refleksji. Istnieje te\u017c przymus \u2013 gdy cz\u0142owiek musi by\u0107 w pracy. Przymus, kt\u00f3ry jest gwa\u0142tem na naturze cz\u0142owieka, na jego osobistym rytmie. To wszystko jest wy\u0142o\u017cone i pi\u0119trzy si\u0119 do pewnego poziomu, do kt\u00f3rego Brzozowski doprowadza t\u0119 sublimacj\u0119. Kiedy prac\u0119 mo\u017cna nazwa\u0107 Czynem przez du\u017ce C. To scheda po filozofii romantyzmu polskiego. Wo\u0142anie o Czyn. Wtedy \u2013 wo\u0142anie na puszczy<\/em>[70]<\/a><\/sup><\/sup>. Nawo\u0142aniem do pracy jest fina\u0142owa rozmowa Ry\u015bka z Nadzorc\u0105, prze\u0142o\u017cony pr\u00f3buje odes\u0142a\u0107 inspektora na urlop, ten jednak ow\u0142adni\u0119ty jest my\u015bl\u0105 o pracy, kt\u00f3r\u0105 ma do wykonania. Re\u017cyser wyja\u015bnia\u0142: Jego wyw\u00f3d o pracy, ko\u0144cz\u0105cy film, nie jest sztuczn\u0105 point\u0105, dopisan\u0105 po to, \u017ceby pozyska\u0107 dla filmu wi\u0119ksz\u0105 \u017cyczliwo\u015b\u0107. S\u0105 ludzie ukszta\u0142towani tak, \u017ce bez pracy zdychaj\u0105. Jest co\u015b takiego, jak przymus biologiczny pracy i trwania. Ja chcia\u0142em to opisa\u0107<\/em>[71]<\/a><\/sup><\/sup>. Wej\u015bcie Kr\u00f3likiewicza do grona tw\u00f3rc\u00f3w filmu polskiego trafnie opisa\u0142 Krzysztof M\u0119trak, zestawiaj\u0105c model dzia\u0142ania artysty ze strategi\u0105 Krzysztofa Zanussiego: Mieli\u015bmy w ostatnich latach jakby dwa modele wchodzenia do kinematografii zawodowej. Pierwszy polega\u0142 na znakomitych zdolno\u015bciach adaptacyjnych, przy ogromnym zreszt\u0105 wyczuciu, inteligencji i umiej\u0119tno\u015bci rozgrywania atut\u00f3w \u2013 i to jest casus Zanussiego. Drugi \u2013 to model atakowania i dra\u017cnienia wszystkich: urz\u0119dnik\u00f3w, p\u00f3\u017aniejszych odbiorc\u00f3w, \u015brodowisk etc. To casus Kr\u00f3likiewicza. A wi\u0119c bior\u0105c rzecz od strony charakterologii, trudno nie zauwa\u017cy\u0107, \u017ce tak r\u00f3\u017cni ludzie w tak r\u00f3\u017cny spos\u00f3b potrafili si\u0119 przebi\u0107 przez bariery opor\u00f3w, a przecie\u017c nie mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce ich inteligencja polega na zdolno\u015bci przystosowania<\/em>[72]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n
\"\"
Grzegorz Kr\u00f3likiewicz,  <\/em>Franciszek Trzeciak, Wieczne pretensje <\/em>(1975). Autor:  Roman Sumik. Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny.<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
Po latach, ju\u017c w III Rzeczpospolitej, Grzegorz Kr\u00f3likiewicz podkre\u015bla\u0142: \u201eWieczne pretensje\u201d to najbardziej skrzywdzony z moich film\u00f3w. Do dzi\u015b. Analizuj\u0119 tam pierwsz\u0105 przyczyn\u0119 strajk\u00f3w: poni\u017cenie godno\u015bci. Wa\u017cny na dzi\u015b. I na jutro. Pojutrze \u2013 te\u017c zapewne, s\u0105dz\u0105c z prognoz meteorologicznych<\/em>[73]<\/a><\/sup><\/sup>. Rzeczywi\u015bcie w 1975 roku do dystrybucji w kinach studyjnych i Dyskusyjnych Klubach Filmowych trafi\u0142y zaledwie 3 kopie filmu. O skali marginalizacji Wiecznych pretensji <\/em>\u015bwiadczy zasi\u0119g dystrybucji film\u00f3w najmocniej promowanych przez pa\u0144stwo: Noce i dnie <\/em>Jerzego Antczaka <\/em>(2 kopie 70 mm, 75 kopii 35 mm), Ziemia obiecana <\/em>(4 kopie 70 mm, 47 kopii 35 mm, 60 kopii 16 mm), Dzieje grzechu <\/em>Waleriana Borowczyka <\/em>(63 kopie 35 mm, 60 kopii 16 mm[74]<\/a><\/sup><\/sup>). Wieczne pretensje<\/em> s\u0105 filmem okre\u015blaj\u0105cym dalsze losy Grzegorza Kr\u00f3likiewicza w polskiej kinematografii. Z jednej strony realizowa\u0142 on p\u00f3\u017aniej wystawne widowiska historyczne w telewizji \u2013 Kronika polska Galla Anonima<\/em> (1977), Wielki powr\u00f3t<\/em> (1978), Idea i miecz<\/em> (1978). Z drugiej jednak, fabularne filmy re\u017cysera mia\u0142y ma\u0142\u0105 ilo\u015b\u0107 kopii, ograniczone rozpowszechnianie i marginalny kontakt z widzami. <\/p>\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n\n
  <\/p>\n\n\n\n
  1.    
          Stenogram z posiedzenia Komisji Kolaudacyjnej Film\u00f3w Fabularnych w dniu 30 wrze\u015bnia 1974 roku. Na porz\u0105dku dziennym: om\u00f3wienie filmu pt. \u201eWieczne pretensje\u201d \u2013 w re\u017cyserii Grzegorza Kr\u00f3likiewicza, k. 31. \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  2.    
          Na wylot<\/em> Grzegorza Kr\u00f3likiewicza by\u0142o pierwszym filmem wyprodukowanym w Zespole Filmowym Silesia. R\u00f3wnie\u017c Wieczne pretensje<\/em> mia\u0142y powsta\u0107 w zespole Kazimierza Kutza. Ostatecznie Kutz usun\u0105\u0142 Grzegorza Kr\u00f3likiewicza ze swojego zespo\u0142u. Po latach re\u017cyser wyja\u015bnia\u0142: \u201eMam g\u0142\u0119bokie przekonanie, \u017ce o talencie \u015bwiadczy drugi film. Wtedy powiedzia\u0142em: \u00abPanie Kr\u00f3likiewicz, teraz jak pan chce zrobi\u0107 u mnie film, musi by\u0107 scenariusz, pi\u0119\u0107dziesi\u0105t sze\u015b\u0107 stron, z pocz\u0105tkiem, \u015brodkiem i ko\u0144cem. Jak pan nie jest w stanie temu podo\u0142a\u0107, to tu jest pan Passendorfer\u00bb. I poszed\u0142 do Passendorfera. Moje r\u0119ce s\u0105 czyste. Robi\u0142em to dla jego dobra. Gdyby si\u0119 zdoby\u0142 wtedy na ten wysi\u0142ek, by\u0142by dzisiaj mo\u017ce bardzo znanym cz\u0142owiekiem\u201d. Rozmowa Micha\u0142a Dondzika z Kazimierzem Kutzem, \u0141\u00f3d\u017a, 8 grudnia 2011, AMD. Por. Agata Tecl-Szubert, W stron\u0119 niemo\u017cliwego. Zesp\u00f3\u0142 Filmowy \u201eSilesia\u201d 1972-1983, Instytucja Filmowa Silesia Film, Katowice 2022, s. 50.  \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  3.    
          Grzegorz Kr\u00f3likiewicz, Dni i sny<\/em>, wpis z 17 wrze\u015bnia 1972, Archiwum Grzegorza Kr\u00f3likiewicza.  \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  4.    
          Grzegorz Kr\u00f3likiewicz, Dni i sny<\/em>, wpis z 17 wrze\u015bnia 1972, AGK. \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  5.    
          Bronis\u0142awa Stolarska, Tw\u00f3rczo\u015b\u0107 filmowa Grzegorza Kr\u00f3likiewicza. Sesja filmoznawcza 13-16 maja 1987 r.<\/em>, \u0141\u00f3dzki Dom Kultury \u2013 DKF 1987, s. 7. \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  6.    
          Rozmowa z Grzegorzem Kr\u00f3likiewiczem o postaciach filmu Wieczne pretensje<\/em>, na zachowanym w archiwum re\u017cysera maszynopisie nie ma danych o rozm\u00f3wcy czy dacie przeprowadzenia wywiadu, k. 2, AGK. \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  7.    
          Grzegorz Kr\u00f3likiewicz, Eksplikacja filmu \u201eWieczne pretensje\u201d<\/em>, Warszawa, 19 listopada 1973, sygn. S-270, Archiwum FINA. \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  8.    
          Tam\u017ce. \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  9.    
          Zob. Sprawozdanie organizacyjno-ekonomiczne filmu Wieczne pretensje<\/em>, Archiwum Tadeusza Drewno, k. 2. \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  10.    
          Grzegorz Kr\u00f3likiewicz, Dni i sny<\/em>, wpis z 8 stycznia 1974, AGK. \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  11.    
          Grzegorz Kr\u00f3likiewicz, Dni i sny<\/em>, wpis z 3 marca 1974, AGK. \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  12.    
          Bo\u017cena Janicka, Herkules w rze\u017ani<\/em>, \u201eFilm\u201d 1975, nr 11, s. 7. \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  13.    
          Kamera na re\u017cysera<\/em> \u2013 wst\u0119p Grzegorza Kr\u00f3likiewicza do filmu Wieczne pretensje<\/em>, Kino Polska.  \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  14.    
          Tam\u017ce. \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  15.    
          Wieczne Pretensje<\/em>, oprac. Henryk Tronowicz, \u201eFilmowy Serwis Prasowy\u201d 1975, nr 4, s. 20.  \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  16.    
          Cytat z filmu Wieczne pretensje<\/em>.  \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  17.    
          W scenariuszu Rysiek zostaje powo\u0142any na pe\u0142nomocnika rz\u0105du \u201edo specjalnych poucze\u0144 w przemy\u015ble spo\u017cywczym\u201d. Grzegorz Kr\u00f3likiewicz, Wieczne pretensje. Scenariusz pe\u0142nometra\u017cowego filmu fabularnego<\/em>, Silesia 1973, s. 12, AGK. \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  18.    
          Spotkanie z Grzegorzem Kr\u00f3likiewiczem w Muzeum Sztuki Nowoczesnej w \u0141odzi, 3 czerwca 2011, AMD. \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  19.    
          Kr\u00f3likiewicz. Pracuj\u0119 dla przysz\u0142o\u015bci: wywiad rzeka<\/em>, rozm. Piotr Marecki, Piotr Kletowski, Korporacja Ha!Art, Krak\u00f3w 2011, s. 67. \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  20.    
          Pierwotnie w Ciotk\u0119 mia\u0142a wcieli\u0107 si\u0119 Barbara Horawianka. Zob. Szczeg\u00f3\u0142owy plan filmu \u201eWieczne pretensje\u201d<\/em>, k. 21, ATD.  \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  21.    
          Cytat z filmu Wieczne pretensje<\/em>.  \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  22.    
          Tam\u017ce. \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  23.    
          Tam\u017ce.  \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  24.    
          Grzegorz Kr\u00f3likiewicz, Wieczne pretensje<\/em>, AGK.  \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  25.    
          Rozmowa Micha\u0142a Dondzika ze Stefanem Kurzypem, 28 lipca 2020, AMD. \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  26.    
          Pojawiaj\u0105cy si\u0119 w scenie strajku dyrektor rze\u017ani jest ojcem operatora Andrzeja Seku\u0142y. Wspomina\u0142 Krzysztof Ptak: \u201eDyrektor rze\u017ani Seku\u0142a powiedzia\u0142, \u017ce ma syna, kt\u00f3ry chce zdawa\u0107 w \u0141odzi na operatorski. Grzesiek powiedzia\u0142: Niech przyjedzie, poka\u017ce zdj\u0119cia. Przyszed\u0142 taki ch\u0142opaczek, nawet mia\u0142 ciekawe zdj\u0119cia i to by\u0142 Andrzej Seku\u0142a, potem operator Pulp Fiction<\/em>. Zdawa\u0142 do szko\u0142y razem ze mn\u0105, ale si\u0119 nie dostali\u015bmy. Pr\u00f3bowali\u015bmy rok p\u00f3\u017aniej, wtedy ja si\u0119 dosta\u0142em, a Andrzej zn\u00f3w nie. Wyjecha\u0142 z Polski. W Szkole Filmowej si\u0119 na nim nie poznali\u201d. Rozmowa Micha\u0142a Dondzika z Krzysztofem Ptakiem, \u0141\u00f3d\u017a, 4 czerwca 2016, AMD. Przed wyjazdem z kraju Andrzej Seku\u0142a zdawa\u0142 do \u0142\u00f3dzkiej szko\u0142y sze\u015b\u0107 razy. Zob. Rozmowa Magdaleny Talik z Andrzejem Seku\u0142\u0105<\/em>, Andrzej Seku\u0142a. Operator z Wroc\u0142awia, kt\u00f3ry podbi\u0142 Hollywood<\/em>, 2017, https:\/\/www.wroclaw.pl\/extra\/andrzej-sekula-operator-quentina-tarantino<\/a> [dost\u0119p: 5 czerwca 2022].  \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  27.    
          Rozmowa Micha\u0142a Dondzika z Krzysztofem Ptakiem, \u0141\u00f3d\u017a, 4 czerwca 2016, AMD. \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  28.    
          Rozmowa Bronis\u0142awy Stolarskiej z Grzegorzem Kr\u00f3likiewiczem, \u0141\u00f3d\u017a, czerwiec 2010, AMD. \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  29.    
          Rozmowa Micha\u0142a Dondzika z Bogdanem Dziworskim, Warszawa, 12 maja 2016, AMD. \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  30.    
          Rozmowa Micha\u0142a Dondzika z Krzysztofem Ptakiem, \u0141\u00f3d\u017a, 4 czerwca 2016, AMD. \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  31.    
          Kr\u00f3likiewicz. Pracuj\u0119 dla przysz\u0142o\u015bci: wywiad rzeka<\/em>, rozm. Piotr Marecki, Piotr Kletowski, Korporacja Ha!Art, Krak\u00f3w 2011, s. 69. \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  32.    
          Na alegoryczne znaczenie tej sceny zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119 Andrzej Zalewski: \u201eStado tucznik\u00f3w czekaj\u0105cych na rze\u017a w Wiecznych pretensjach <\/em>(otumanione spo\u0142ecze\u0144stwo \u2013 ta przer\u00f3bka Dzisiejszych czas\u00f3w <\/em>Chaplina wyra\u017anie nie posz\u0142a re\u017cyserowi na zdrowie)\u201d. Andrzej Zalewski, Grzegorz Kr\u00f3likiewicz. Dylematy \u017cywio\u0142u<\/em>, [w:] Kino polskie w trzynastu sekwencjach<\/em>, red. Ewelina Nurczy\u0144ska-Fidelska, Rabid, Krak\u00f3w 2005, s. 202. \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  33.    
          Grzegorz Kr\u00f3likiewicz, Wieczne pretensje. Scenariusz pe\u0142nometra\u017cowego filmu fabularnego<\/em>, Silesia 1973, s. 19, AGK. \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  34.    
          Tadeusz Sobolewski, Nie rozumiem<\/em> \u201eWiecznych pretensji\u201d<\/em>, \u201eFilm na \u015bwiecie\u201d 1976, nr 1, s. 76. \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  35.    
          Cytat z filmu Wieczne pretensje<\/em>.  \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  36.    
          Rozmowa Bronis\u0142awy Stolarskiej z Grzegorzem Kr\u00f3likiewiczem, \u0141\u00f3d\u017a, czerwiec 2010, AMD. \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  37.    
          Miros\u0142aw Przylipiak, Teoria przestrzeni pozakadrowej: odczytanie po latach, <\/em>[w:] Teoria praktyki. Kie\u015blowski, \u0141ozi\u0144ski, Wiszniewski, Kr\u00f3likiewicz<\/em>, \u017bebrowski<\/em>, red. Katarzyna M\u0105ka-Malaty\u0144ska, Wydawnictwo Pa\u0144stwowej Wy\u017cszej Szko\u0142y Filmowej, Telewizyjnej i Teatralnej, \u0141\u00f3d\u017a 2019, s. 163. \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  38.    
          Rozmowa Micha\u0142a Dondzika z Krzysztofem Ptakiem, \u0141\u00f3d\u017a, 4 czerwca 2016, AMD. \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  39.    
          Rozmowa Micha\u0142a Dondzika z Ryszardem Lenczewskim, \u0141\u00f3d\u017a, 3 maja 2016, AMD. \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  40.    
          Rozmowa Micha\u0142a Dondzika z Bogdanem Dziworskim, Warszawa, 12 maja 2016, AMD. \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  41.    
          Rozmowa Micha\u0142a Dondzika z Krzysztofem Ptakiem, \u0141\u00f3d\u017a, 4 czerwca 2016, AMD. \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  42.    
          Kr\u00f3likiewicz. Pracuj\u0119 dla przysz\u0142o\u015bci: wywiad rzeka<\/em>, rozm. Piotr Marecki, Piotr Kletowski, Korporacja Ha!Art, Krak\u00f3w 2011, s. 70. \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  43.    
          Cytat z filmu Wieczne pretensje<\/em>.  \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  44.    
          W 1993 roku re\u017cyser m\u00f3wi\u0142: \u201eAnalizuj\u0119 pierwotn\u0105 przyczyn\u0119 strajk\u00f3w: poni\u017cenie godno\u015bci\u201d. Zob. Tw\u00f3rcza samotno\u015b\u0107 \u2013<\/em> z Grzegorzem Kr\u00f3likiewiczem rozmawia\u0142 Czes\u0142aw A. Czapli\u0144ski, \u201eKariera\u201d 1993, s. 30. Kilka lat p\u00f3\u017aniej  tw\u00f3rca stwierdzi\u0142: S\u0105dz\u0119, \u017ce tu widz staje przed trudnym zadaniem dopowiadania sobie i rymowania cz\u0119\u015bci tego utworu z cz\u0105stkami rzeczywisto\u015bci, w kt\u00f3rej \u017cyje, bo rzeczywisto\u015b\u0107 nie mija, ona trwa w odmianach<\/em>. Kamera na re\u017cysera<\/em> \u2013 wst\u0119p Grzegorza Kr\u00f3likiewicza do filmu Wieczne pretensje<\/em>, Kino Polska.  \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  45.    
          Cytat z filmu Wieczne pretensje<\/em>.  \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  46.    
          Zesp\u00f3\u0142 Filmu, Zygmunt Chrzanowski (1931-1975)<\/em>, \u201eFilm\u201d 1975, nr 21, s. 2. \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  47.    
          Stenogram z posiedzenia Komisji Kolaudacyjnej Film\u00f3w Fabularnych w dniu 30 wrze\u015bnia 1974 roku. Na porz\u0105dku dziennym: om\u00f3wienie filmu pt. Wieczne pretensje<\/em> \u2013 w re\u017cyserii Grzegorza Kr\u00f3likiewicza, k. 16.  \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  48.    
          Cytat z filmu Wieczne pretensje<\/em>.  \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  49.    
          Tam\u017ce. \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  50.    
          Rozmowa Micha\u0142 Dondzika z Franciszkiem Trzeciakiem, Warszawa, 20 stycznia 2016, AMD.  \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  51.    
          Formowanie chaotycznego \u015bwiata \u2013 <\/em>z Grzegorzem Kr\u00f3likiewiczem rozmawia\u0142 Andrzej Markowski, \u201eKino\u201d 1975, nr 7, s. 13.  \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  52.    
          Cytat z filmu Wieczne pretensje<\/em>.  \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  53.    
          Miros\u0142aw Przylipiak, Teoria przestrzeni pozakadrowej: odczytanie po latach, <\/em>[w:] Teoria praktyki. Kie\u015blowski, \u0141ozi\u0144ski, Wiszniewski, Kr\u00f3likiewicz<\/em>, \u017bebrowski<\/em>, red. Katarzyna M\u0105ka-Malaty\u0144ska, Wydawnictwo Pa\u0144stwowej Wy\u017cszej Szko\u0142y Filmowej, Telewizyjnej i Teatralnej, \u0141\u00f3d\u017a 2019, s. 164. W tym miejscu warto odnotowa\u0107, \u017ce Miros\u0142aw Przylipiak jest te\u017c autorem pracy magisterskiej po\u015bwi\u0119conej Wiecznym pretensjom<\/em>, kt\u00f3rej promotorem by\u0142 profesor Boles\u0142aw W. Lewicki. Zob. Miros\u0142aw Przylipiak, Sposoby konstruowania \u015bwiata przedstawionego w filmie Grzegorza Kr\u00f3likiewicza <\/em>\u201eWieczne pretensje<\/em>\u201d, Gda\u0144sk 1979.  \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  54.    
          Utrwala\u0107 wz\u00f3r \u2013<\/em> rozmowa z Mieczys\u0142awem Wojtczakiem, \u201eEkran\u201d 1974, nr 4, s. 3. \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  55.    
          Stenogram z posiedzenia Komisji Kolaudacyjnej Film\u00f3w Fabularnych w dniu 30 wrze\u015bnia 1974 roku. Na porz\u0105dku dziennym: om\u00f3wienie filmu pt. Wieczne pretensje<\/em> \u2013 w re\u017cyserii Grzegorza Kr\u00f3likiewicza, k. 31, AGK.  \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  56.    
          Tam\u017ce. \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  57.    
          Tam\u017ce. \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  58.    
          Cytat z filmu Wieczne pretensje<\/em>.  \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  59.    
          Tam\u017ce.  \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  60.    
          Kamera na re\u017cysera<\/em> \u2013 wst\u0119p Grzegorza Kr\u00f3likiewicza do filmu Wieczne pretensje<\/em>, Kino Polska. \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  61.    
          Andrzej Zalewski, Grzegorz Kr\u00f3likiewicz. Dylematy \u017cywio\u0142u<\/em>, [w:] Kino polskie w trzynastu sekwencjach<\/em>, red. Ewelina Nurczy\u0144ska-Fidelska, Rabid, Krak\u00f3w 2005, s. 200. \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  62.    
          Roman Paw\u0142owski, Przypadek Kr\u00f3likiewicza<\/em>, \u201eGazeta Wyborcza\u201d 2003, nr 114, s. 16. \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  63.    
          Tam\u017ce. \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  64.    
          Szczepan \u017baryn jest autorem dw\u00f3ch tekst\u00f3w po\u015bwi\u0119conych Wiecznym pretensjom<\/em>. Zob. Szczepan \u017baryn, Wieczne pretensje<\/em>, \u201eEkran\u201d 1974, nr 19, s. 12-15. Szczepan \u017baryn, Na planie. \u201eWieczne pretensje\u201d<\/em>, \u201eEkran\u201d 1974, nr 41, s. 12-13. \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  65.    
          List Szczepana \u017baryna do Micha\u0142a Dondzika, 30 stycznia 2021, AGK. \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  66.    
          Kr\u00f3likiewicz. Pracuj\u0119 dla przysz\u0142o\u015bci: wywiad rzeka<\/em>, rozm. Piotr Marecki, Piotr Kletowski, Korporacja Ha!Art, Krak\u00f3w 2011, s. 79. \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  67.    
          Rozmowa Micha\u0142a Dondzika z Grzegorzem Kr\u00f3likiewiczem, \u0141\u00f3d\u017a, 22 sierpnia 2017, AMD. \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  68.    
          Cytat z filmu Wieczne pretensje<\/em>. \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  69.    
          Tam\u017ce. \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  70.    
          Kr\u00f3likiewicz.<\/em> Pracuj\u0119 dla przysz\u0142o\u015bci: wywiad rzeka<\/em>, rozm. Piotr Marecki, Piotr Kletowski, Korporacja Ha!Art, Krak\u00f3w 2011, s. 79. [wersja z 3 stycznia 2011,  AGK]. Zob. Stanis\u0142aw Brzozowski, Idee. Wst\u0119p do filozofii dojrza\u0142o\u015bci dziejowej<\/em>, Ksi\u0119garnia Polska B. Po\u0142onieckiego, Lw\u00f3w 1910, s. 154-155. Por. Ewa Sowa, Poj\u0119cie pracy w filozofii Stanis\u0142awa Brzozowskiego<\/em>, Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 1976, s. 78-104. \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  71.    
          Szansa wed\u0142ug Kr\u00f3likiewicza,<\/em> oprac. Henryk Dobosz, \u201eG\u0142os Wybrze\u017ca\u201d 1975, nr 193, s. 5. \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  72.    
           Rozmowa o m\u0142odym kinie <\/em>\u2013  z Januszem Kijowskim, Boles\u0142awem Micha\u0142kiem, Krzysztofem M\u0119trakiem oraz  Jackiem Fuksiewiczem rozmawia\u0142a Maria Malaty\u0144ska, \u201e\u017bycie Literackie\u201d 1976, nr 27, s. 4.  \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  73.    
          Tw\u00f3rcza samotno\u015b\u0107<\/em> \u2013 <\/em>z Grzegorzem Kr\u00f3likiewiczem rozmawia\u0142 Czes\u0142aw A. Czapli\u0144ski, \u201eKariera\u201d 1993, nr 3, s. 30.  \u2191<\/a>   <\/p> <\/li>
  74.    
          Powy\u017csze dane przytaczam na podstawie: Zestawienia informacyjno-por\u00f3wnawczego o kosztach i wynikach rozpowszechniania film\u00f3w polskich z roku 1975<\/em>, AAN, zesp. NZK, sygn. 5\/68 [brak numeracji kart].  \u2191<\/a>   <\/p> <\/li><\/ol>\n\n\n\n
    \n\n\n\n
    Micha\u0142 Dondzik<\/strong> \u2013 filmoznawca, cz\u0142onek redakcji \u201cPleografu\u201d, przygotowuje dysertacj\u0119 W kadrze i poza nim. Fabularne filmy Grzegorza Kr\u00f3likiewicza<\/em>. Interesuje si\u0119 kinem polskim oraz filmem dokumentalnym. Publikowa\u0142 w \u201eKwartalniku Filmowym\u201d, \u201ePleografie\u201d, \u201ePanoptikum\u201d oraz tomach zbiorowych. Jest autorem ksi\u0105\u017cek Leszek Wronko. D\u017awi\u0119k filmu polskiego<\/em> (2013) oraz Elementarz Wytw\u00f3rni Film\u00f3w O\u015bwiatowych<\/em> (2018; wraz z K. Jajk\u0105 i E. Sowi\u0144skim).<\/p>\n\n\n\n
    Streszczenie:<\/strong> <\/p>\n\n\n\n
    Artyku\u0142 po\u015bwi\u0119cony Wiecznym pretensjom<\/em> (1975) \u2013 drugiemu filmowi fabularnemu Grzegorza Kr\u00f3likiewicza. Autor, korzystaj\u0105c z materia\u0142\u00f3w archiwalnych oraz na podstawie wspomnie\u0144 tw\u00f3rc\u00f3w, przypomina kontekst powstania filmu oraz jego recepcji. W swoim dziele Grzegorz Kr\u00f3likiewicz ukaza\u0142 zjawiska charakterystyczne dla Polski Ludowej: proces selekcji negatywnej, poni\u017canie ludzkiej godno\u015bci oraz tworzenie struktur w\u0142adzy opartej na zale\u017cno\u015bci pan-niewolnik. Wa\u017cna w konstrukcji Wiecznych pretensji <\/em>jest rze\u017ania \u2013 metafora proces\u00f3w funkcjonowania Polski Ludowej oraz refleksja o tym czym praca, co jest jej istot\u0105, czym sta\u0142a si\u0119 w PRL-u. Cen\u0105 za ten bezkompromisowy komentarz do rzeczywisto\u015bci by\u0142a marginalizacja Wiecznych pretensji<\/em> (wykonano zaledwie trzy kopie ekranowe) oraz \u201eocenzurowanie\u201d Grzegorza Kr\u00f3likiewicza, kt\u00f3ry od tego czasu funkcjonowa\u0142 na marginesie polskiej kinematografii.     <\/p>\n\n\n\n
    <\/p>\n\n\n\n
    Summary:<\/strong><\/p>\n\n\n\n
    This article is devoted to Permanent Objections <\/em>(1975) by Grzegorz Kr\u00f3likiewicz’s second feature film. Using archival materials and the filmmakers’ recollections, the author recalls the context in which the film was made and its reception. In his work, Grzegorz Kr\u00f3likiewicz showed the phenomena characteristic of People’s Republic of Poland: the process of negative selection, humiliation of human dignity, and the creation of power structures based on the master-slave relationship. Important in the construction of Permanent Objections <\/em>is the slaughterhouse – a metaphor for the processes of functioning in People’s Poland and a reflection on what work, its essence, became in the People’s Republic of Poland. The price for this uncompromising commentary on reality was the marginalization of Permanent Objections <\/em> only three screen copies were made) and the \u201ecensorship\u201d of Grzegorz Kr\u00f3likiewicz, who has functioned on the margins of Polish cinematography ever since.<\/p>\n\n\n\n
    \n\n\n\n
    Film WIECZNE PRETENSJE zobaczysz na serwisie naszego partnera:<\/p>\n\n\n\n
    \"\"<\/figure>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
    Artyku\u0142 po\u015bwi\u0119cony Wiecznym pretensjom (1975) \u2013 drugiemu filmowi fabularnemu Grzegorza Kr\u00f3likiewicza. Autor, korzystaj\u0105c z materia\u0142\u00f3w archiwalnych oraz na podstawie wspomnie\u0144 tw\u00f3rc\u00f3w, przypomina kontekst powstania filmu oraz jego recepcji. W swoim dziele Grzegorz Kr\u00f3likiewicz ukaza\u0142 zjawiska charakterystyczne dla Polski Ludowej: proces selekcji negatywnej, poni\u017canie ludzkiej godno\u015bci oraz tworzenie struktur w\u0142adzy opartej na zale\u017cno\u015bci pan-niewolnik. Wa\u017cna w konstrukcji Wiecznych pretensji jest rze\u017ania \u2013 metafora proces\u00f3w funkcjonowania Polski Ludowej oraz refleksja o tym czym praca, co jest jej istot\u0105, czym sta\u0142a si\u0119 w PRL-u. Cen\u0105 za ten bezkompromisowy komentarz do rzeczywisto\u015bci by\u0142a marginalizacja Wiecznych pretensji (wykonano zaledwie trzy kopie ekranowe) oraz \u201eocenzurowanie\u201d Grzegorza Kr\u00f3likiewicza, kt\u00f3ry od tego czasu funkcjonowa\u0142 na marginesie polskiej kinematografii.     <\/p>\n","protected":false},"author":12,"featured_media":4120,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[1336],"tags":[1328,1332,551,1113,1331,477,1352,38,266,1160,541,40,482,1333,331,1327,1330,1353,1354,89,1329],"ppma_author":[1323],"class_list":["post-4038","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-historyczno-filmowy-kwartalnik-filmoteki-narodowej-nr-2-2022","tag-bogdan-dziworski","tag-bogusz-bilewski","tag-cenzura","tag-cenzura-kina-w-prl","tag-franciszek-trzeciak","tag-grzegorz-krolikiewicz","tag-jan-malisz","tag-kino-polskie","tag-kino-prl","tag-kolaudacja","tag-krzysztof-ptak","tag-lucyna-winnicka","tag-na-wylot","tag-polska-ludowa","tag-ryszard-filipski","tag-ryszard-lenczewski","tag-stefan-kurzyp","tag-szczepan-zaryn","tag-tadeusz-nyczek","tag-wanda-jakubowska","tag-wieczne-pretensje"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t